Tshekatsheko ya Nonwane ya Kgogamašego

1. SEHLOPHA SA NAKANGWEDI.
LEGODI LEBOGANG JESSICA.
LEPELLE MARIA.
TLHOTSE MADIMETJA WILLIAM.
1

2. NONWANE KE ENG??
Nonwane ke kanegelo yeo e bolelwago ke ditšhaba go tšweletša ditumelo le ditlwaelo tša
bona ka maikemišetšo a go ruta batho sengwe, kudukudu bana, nepokgolo e le go ba aga le
gore ba tsebe ditšo tša gabo bona. Ke mohuta o mongwe wa dikanegelotšhaba, moo go ona
go anegwago ditiragalo tša boikgopolelo goba setlogo sa diponagalo tša dilo tše itšego
nakong goba mehleng ya bogologolo. Makopo(2003) o hlaloša nonwane go ba seipone sa
setšhaba se itšego, maatla a sona, bofokodi bja sona, maikutlo le dikgopolo tša sona.
Kgopa(1998) o tlaleletša ka gore dinonwane di ruta batho go phedišana le tlhago, gore ba
tsebe tikologo ya ga bo bona. Go lemogwa gore dinonwane di arotšwe go ya le ka mehuta
ya tšona, go lebeletšwe baanegwa le molaetša wa nonwane yeo e anegwago.
2

3.  NONWANE YA KGOGAMAŠEGO 
Go ya ka Kgopa (2021:12) nonwane ya kgogamašego ke mohuta wa nonwane yeo e akantšwego ke
setšhaba se itšego go lemoša batho, kudu bana, ka ga bohlokwa bja go hlompha melao le ditumelo tša
setšhaba sa bona. Go yona go anegwa ditabana tše di fapanego tša go goga šedi ya motheeletši.E
bitšwa “Kgoga mašego” ka gore mohola wa yona ke go goga mašego, go era gore mola mehleng ya
kgale bagologolo ba be ba re go fetša go ja tša go lalela, ba napa ba dula sebešong go itiša goba go
itloša bodutu ka tšona pele nako ya go robala e fihla. Serudu (1990:55) o hlaloša nonwane ya
kgogamašego gore e na le diphapantšho tše dintši, eupša molaetša wa yona ka mehla o bonolo, ebile
o a kgahliša. Nepokgolo ya yona ke go tloša bodutu le diteng tša yona di tswakantšwe le thuto ye
kgolo ya go fahloša batheeletši ka tše dingwe ka ga tša bophelo. Gantši baanegwa ke batho le
diphoofolo, batho le madimo, batho bao ba nago le dimelo tša diphoofolo, batho bao ba nago le
boModimo, dinonyane, goba dinonwane tša batho fela.
3

4. TŠWETŠOPELE… 
Matemane(1994) o hlaloša gore nonwane
ya kgogamašego e ka arolwa ka dikarolo
tše pedi, e lego nonwane ya batho le
nonwane ya diphoofolo. O gatelela gape
ntlha ya gore morero wa nonwane ye o
tšwelela ka pejana gore batheeletši ba
se fele pelo goba ba tenega.
Phala(1992: 04) o re nonwane ya
kgogamašego e ka bolela ka seo se
diregilego goba seo se sa diregago, ga
ya swanelwa ke go tšeelwa hlogong
eupša e na le mohola wa bohlokwa.
Mateteyou(1997) o tlaleletša fela ka gore
sebopego sa nonwane ya kgogamašego
se arotšwe ka dikarolo tše tharo e lego
matseno, mmele, le phetho.
4

5. MEHLALA YA
DINONWANE TSA
KGOGAMAŠEGO
.
1. Mosadi le dimpšhe.
2. Banenyane le diphoofolo.
3. Kwabe.
4. Monna le dinonyana tša
baloi.
5. Banenyana ba ile
kgonyeng.
5

6. DITHUPA TŠA MEGABA
Kgale! Kgale!
Mosadi o be a le gona a hloka bana, a ba nyaka ka pelo ya bohloko, a ba a ya ngakeng. Ngaka
ya gona ya laela mosadi yoo gore a ye kua thabeng a nyake sehlare se ba rego ke mogaba, a
kge dithupa tša sona, a di tšee a di lokele ka sefaleng a di khurumele gomme ka morago ga
dikgwedi tše tharo ge a khurumulla sefala, o tla hwetša di fetogile bana. Mosadi o ile a ya
thabeng, a hwetša mogaba o na le dithupa tše tlhano. Tše nne tša tšona di be di letlile thwii!, e
tee e na le sekhuto. Ge a se no kga dithupa tše o ile a di iša ngakeng ya di fahlola ya re, “ Ge o di
lokela sefaleng, o tšhele metsana a mannyane o khurumele”. Aowaa, mosadi a dira bjalo gomme
ka morago ga kgwedi tše tharo ge a khurumulla a hwetša bana ba bane e le ba babotse, wa
bohlano yena e le segole: a golofetše leoto mo kgatong. Bana ba e be e le banenyana ka moka.
6

7. Bana ba ile ba gola, ba gola, ba ba ba tšewa ka moka ba ya bogadi, gwa šala yola wa segole.
Mmagwe o be a sa mo rate gabotse bjalo ka bale ba bangwe. Ka letšatši le lengwe ge a
dutše a šoma le sona, a hwetša sele bonya, se na le mariri. Mmagwe a se roma sa be e le sa
le se eya. Ge a boa ke ge bommagwe ba befetšwe kudu gomme a re go yena, “ O na le
matepe ngwanenyana towe, o tswea, o itira motho gona o se selo o le thupa ya mogaba!”. O
rile a sa realo ngwanenyana yola ke ge a tsena ka ntlong a phuthaphutha tša gagwe a opela
a re, “Mma o rile ke thupa ya mogaba. Joo!, mma o rile ke thupa ya mogaba!”. Šole, o
sepetše a ba a fihla mo go tšerwego sesiagwe wa pele gomme a mo hwetša a sa swiela a re
go yena, “ O sa ntše o re swie-swie metseng ya batho ? Mma o rile re dithupa tša mogaba.
Joo!, Mma o rile re dithupa tša mogaba!”. Yola a lahlela leswielo lela kua kgakala gomme ba
napa ba tšwa ba sepela. Kua morago mmago bona o hlaga a kitima le go eta a khumana a lla
a re, “ Aowa hle!, nke le boeng hle. Ke ya le rapela hle banaka”.
7

8. Le go mo theeletša ga se ba ka ba mo theeletša, ba ba ba fihla motseng wa wa bobedi ba
hwetša a ekga morogo, ba re go yena, “Hei! O ntše o dira kgi-kgi metseng ya batho? Mma o
rile re dithupa tša mogaba. Joo!, mma o rile re dithupa tša mogaba!. Ke moka yola a lahlela
sethepana sela a kgelang morogo ka go sona a tsena go bona ba ya lapeng la wa boraro.
Ba hweditše a fehla pitša ba re go yena, “ o sa ntše o dira fehli-fehli ka motseng wa batho?
Mma o rile re dithupa tša mogaba. Joo!, mma o rile re dithupa tša mogaba!. Yola le yena a
lahlela lefehlo. lela kua kgakala, a sepela le bona. 8

9. Šebale, ba lebile motseng wa ga bone gomme ba hwetša a sa ritela lapa ba re, “ O sa
re rite-rite metseng ya batho? Ga o tsebe gore mma o rile re dithupa tša mogaba?
Joo!, mma o rile re dithupa tša mogaba!”. Yola a tlogela mabu a sepela le bona. Kua
morago mmagobona o eta a lla a dutše a ba rapela gore ba boe, le batho ba tšwele,
ba magadi a bona ba boga mohlolo owe eupša banenyana bale ba tšama ba opela,
“Mma o rile re dithupa tša mogaba. Joo!, mma o rile re dithupa tša mogaba!”.
Ba nametše thaba ba ba ba fihla mola ba kgelwego gona gomme yo mongwe le yo
mongwe a momela mo a bego a le gona. Le segole sela sa momela mo se bego se
etšwa gona; ba napa ba fetoga dithupa tša mogaba. Mosadi yola a boela gape a
hloka bana.
Se sewe sa mosela wa nkota!.
9

10. TSHEKATSHEKO YA NONWANE.
THULAGANYO KE ENG?
Go ya ka Serudu(1989:48), thulaganyo ke freime goba motheo wo mongwadi a
hlamago taba ya gagwe godimo ga wona. Go yona ditiragalo di latelana go ya
ka mo di hlolanego ka gona. Mojalefa (1995:16) o tlaleletša ka gore thulaganyo
ke mokgwa woo mongwadi a dirišago ditaba tša diteng gore maikemišetšo
goba tebanyo ya gagwe e tle e bonagale. Tshekatsheko ya nonwane ya Dithupa
tša Megaba e tšweletšwa go lebeletšwe magato a mahlano ao a latelago, e
lego Tlhaelelo, Tharollo, Kganetšo/Thibelo, Tshenyo le Ditlamorago.
10

11. TLHAELELO
Ke kgato ya mathomo, yeo go yona go tšwelelago ge moanegwa goba baanegwa ba
lemoga selo seo ba se hlokago gomme ba gapeletšega gore ba tšee magato ka
seemo seo sa tlhaelelo ka ge se thatafatša maphelo a bona. Ka gare ga nonwane ya
Dithupa tša megaba - Mosadi o be a hloka bana gomme a ba nyaka ka pelo ye
bohloko.
THAROLLO
Ke kgato ya bobedi mo baanegwa goba moanegwa a lekago go loga leano la gore a
rarolle seo a se tlhaelelago go nolofatša bophelo bja gagwe, go sa kgathalege gore o
a fenya goba o a palelwa. Ka gare ga nonwane ya Dithupa tša megaba – Mosadi o ile
a bona go le bokaone gore a ye ngakeng gore e tle e mo thuše go hwetša bana.
11

12. KGANETŠO
E hlalošwa gore ke kgato ya boraro, yeo kokwana ya nonwane e ithekgile ka yona. E tšwelela bjalo
ka taelo, molao, setlwaedi, keletšo goba kgopelo yeo moanegwa a thulanago le yona goba a se a e
obamelago go dira gore a feleletše a wetši ka gare ga kotsi. Ka gare ga nonwane ya Dithupa tša
megaba – Mosadi o thulana le molao wa gore a rate bana ba gagwe ka lerato le tee la go lekana le
go amogela seo a se filwego.
TSHENYO
Ke kgato ya bone yeo e atišago go tšweletša tiragalo yeo go yona moanegwa a tshelago molao,
setlwaedi, taelo goba a dira selo seo se lego kgahlanong le dikeletšo tša diila. Go lebeletšwe
nonwane ya Dithupa tša megaba – Mosadi o ile a kgetholla ngwana wa gagwe wa bohlano go ba
bangwe ka ge yena e be e le segole. Dikgaetšedi tša gagwe di rile go ya bogadi, yena a šala ka gae.
Ka le lengwe la matšatši mosadi o ile a bontšha lehloyo leo a na lego lona go ngwana wa gagwe wa
mafelelo ka go mmitša tswea le gore o itira motho e se selo, e no ba fela thupa ya mogaba.
12

13. DITLAMORAGO
Ke kgato ya bohlano ya thulaganyo. Go yona go laodišwa ka ga ditlamorago tšeo
moanegwa a lebanego le tšona ka morago ga go tshela molao goba go se obamele
dikeletšo le ditlwaelo tše itšego. Ka gare ga nonwane ye - Ngwanenyana o ile a
phuthaphutha tša gagwe a tsena tsela gomme a tlogela mmagwe. Ka morago ga gore a
botše dikgaetšedi tša gagwe gore mmago bona o rile ke yena thupa ya mogaba, ka moka
ba tsena tsela le go boela ko ba tšwago gona mosadi yola a boela a hloka bana gape.
13

14. MORERO!!
Pretorius le Mabule(1993:91) ba re morero/kgwekgwe ke dikgopolokgolo tšeo mmadi a di
lemogago ge a le gare a bala sengwala. Pressfield (2022) o re morero ke dikakanyo tšeo di
hwetšagalago ge o seno fetša go bala sengwalwa, ke gore mmadi o lemoga morero wa
sengwalwa ka morago ga go bala padi, tiragatšo, padikopana, sereto, nonwane, taodišo, bj.bj.
Ka gare ga nonwane ya Dithupa tša megaba go tšwelela morero ka ga lerato (love) le go
amogela (appreciation). Morero wa nonwane ye ke go bontšha batho ditlamorago tša go hloka
lerato le go amogela bana ka go lekana.
Ka gare ga nonwane ya Dithupa tša megaba ngwana yo a golofetšego ga a sware gabotse ke
mmagwe. Se se tliša mathata ka ge bana ba tlogela mma wa bona, ba mo tlogela le bokgopo
bja gagwe. Nonwane ye e ruta thuto ye bohlokwa ya gore batho ba swanetše ba be le lerato le
go amogela batho ba bona le go se ba lahle ka lebaka la mafokodi a bona. 14

15.  THUMO 
Tshekatsheko ya nonwane ya kgogamašego e thuša ka go tliša kwešišo ya go
tsenelela mabapi le nonwane. E gatelela tatelano ya ditiragalo le dikgopolokgolo
tšeo di ka thušago mmadi go utulla molaetša le morero. Ke ka moo re kgonneng
go lemoga molaetša wa nonwane ya Dithupa tša Mogaba gore o re motšwadi o
swanetše go swara bana ba gagwe ka go swana le go ba rata ka go lekana.
15

16. NAKANGWEDI KE ENG??
16

17. Kutullong ya dithuto tša Basotho ba Leboa,
go lemogwa diteori ka go fapana le setlogo
sa dilo tša tlhago tšeo di amanago le
maphelo a batho. Thuto ya bona ya
leratadima, e hlagiša mehuta ya dinaledi tša
go swana le bo Mphatlalatšane,
Kgogamašego, Magakgale, Naka le tše
dingwe.
Rena re le ba sehlopha sa Nakangwedi, re
ka rata go le tlhalošetša gore Nakangwedi ke
eng, e bonagala neng le gona ka mabaka a
mafe.
17

18. Nakangwedi e bonala ka masa kua Borwa Bohlabela ka kgwedi ya Mopitlo. Ka gare ga
kgwedi ye, e bonala magareng ga matšatši a bo masomepedi(20) go ya go masomepedi
tshela(26). Ke ka moo ba bangwe ba e tseba e bonala ka di 25 tša Mopitlo ko mafelong
ao ba dulang go ona. Bangwe ge ba e tlhaloša bare ke sethubudi sa phefo ka ge e laetša
go tonya le diphefo tša marega tšeo di tšhumago. Ge e bonagetše, ke moka go tlo
tsebiwa gore dimela ka moka di tlo tšungwa ke phefo. E bonala ka mosela le go taga go
feta dinaledi tše dingwe tšeo lego kgauswi le yona. Ka go taga e nyakile go swana le ya
masa Mphatlalatšane le ya phirimana Sekgopetšane. Ka matšatši ao e letetšwego ka
ona, e a lebelelwa, gomme mohlang e iponagatša e tuka bjalo ka kgabo ya mollo. E
bonwa e sa le ka meso ka lekautwana. Yo a ka e bonang pele, o a goelela a re:” Naka
wee!”, ke moka a ya go bega mošate. E hlokomelwa kudu ka lebaka la gore ke yona e
tsebišang setšhaba gore ngwaga o tloba o mo bjang.
Dingaka ge e bonagetše di tsogela nokeng go yo hlatswa ditaola/ ditlhako. Ge ngaka e
fihlile nokeng, e tšhollela ditaola ka meetseng ya di taboga ya tshelela ka moše, ge e boa
ya di olela ya tšama e di reta e e ya gae. Ge di boile di ya go begela kgoši ka maemo /
molaetša wa ditlhako/ditaola, gomme tša napa tša kgopela kgoši gore go kgethwe
ngwaga. 18

19. METHOPOTHUŠO
Kgopa, M.M. (1998). Northern Sotho legends and historical narratives: Similarities and Differences.
Unpublished MA Dissertation. University of Witswatersrand: Johannesburg.
Kgopa, M.M. (2021). SEP1BB1 Manual. University of Johannesburg:Auckland Park.
Makopo, S. A. (2003). Moepathutse.
Matateyou, E. (1997). An Anthology of Myths, Legends, and Folktales from Cameroon: Storytelling in Africa.
Matemane, M. J. (1994). Moepathutse, S.A. Makopo: N. Sotho folklore : a study guide.
Mojalefa, M.J. (1995). Ntlhahle ya Bobedi (BA) Sepedi 202. Pretoria: Yunibesithi ya Pretoria.
Molokomme, P. (1992). Dinonwane tša Morongwa. Van Schaik Publishers
Pretorius, W.J. le Mabule, M.S. (1993). Literature: Drama & Poetry. Vista University: Johannesburg
Serudu, M.S. (1989). Koketšatsebo. Pretoria: De Jager-Haum.
Serudu, S. M. (1990). Dipheko tša bagologolo: dingwalotšhaba tša Sesotho sa leboa. de Jager Haum.
19

20. RE A LEBOGA!!
20
This Photo by Unknown Author is licensed under CC BY