Anderhalve maand geleden, op de laatste dag voor mijn sabbatical en tijd voor de operatie, een leuk interview gehad met Kristel van Navenant. Bij mij om de hoek.

1. 130 131
ZORG
“Ouderenzorg
is een
maatschappelijk
probleem”Hij deed een opleiding Automotive Business
Management, leidde samen met zijn neef
een palet aan bedrijven en is inmiddels
zeven jaar directeur van het door hem
opgerichte Radboudumc REshape Center.
De in Roermond geboren Lucien Engelen
(55) probeert innovatie toe te passen door
de wens van de patiënt als uitgangspunt te
nemen en te combineren met de nieuwste
technologie. Voerde hij vorig week nog een
discussie over ethiek met Angela Merkel, nu
zit hij met ons aan tafel. De innovator blijkt een
rasoptimist. Zelfs nu hij het gas even loslaat.
TEKST: KRISTEL SCHREURS | FOTOGRAFIE: PAUL ROUS

2. 132 133
ZORG
EEN FUNCTIONELE SABBATICAL?
“De zorg staat onder druk. Waar wij ons
bezighouden met het opruimen van de troep
van gisteren, gebeuren er dingen om ons heen
die we niet kunnen negeren. Dat bracht mij
tot het besluit op de pauzeknop te drukken.
Ik houd ervan te geloven dat het mijn keuze
is, maar wel met de kanttekening dat mensen
in mijn omgeving het hadden zien aankomen
en mijn lijf ‘ho’ zei. Zeven jaar geleden zijn
we gestart met het REshape Center en maken
we de vertaalslag van wat technologisch kán
en wat de patiënt wíl. Dat gaat goed en we
hebben een mooi trackrecord opgebouwd. Het
gaat echter niet snel genoeg. Ik wil vooruit.”
U BENT ERG ONGEDULDIG VOOR
IEMAND DIE BESLUIT VERLOF TE
NEMEN...
“Even stilstaan is óók vooruitgang. Waar ik
eerder werd afgeleid door randzaken, krijg
ik nu de ruimte om na te denken over de
vervolgstappen. Duidelijk is dat de huidige
aanpak van innovatie in de zorg niet meer
voldoet. Voordat we iets hebben geïmplemen-
teerd, is in de buitenwereld de lancering van
versie drie al gepland. De wereld om ons heen
draait snel. We kunnen de ontwikkelingen niet
bijbenen, focussen op te veel zaken tegelijk
en misschien wel op de verkeerde dingen. Het
REshape Center blijft zeker bestaan. De vraag
Een week voor het interview bereikt ons het nieuws dat Lucien
Engelen een sabbatical neemt. Toch wilde hij – nee zeggen
is niet zijn sterkste kant – meewerken aan dit interview. We
ontmoeten de innovatievirtuoos van het Radboudumc op golfdo-
mein de Herkenbosche, om de hoek van zijn woonhuis. Niet op
teenslippertjes, afgemat en met zijn hoofd bij een verre vakantie-
bestemming. Nee, zelfs een golftrolley ontbreekt. Engelen oogt
kwiek. Minuten later ontdekken we dat zijn begeestering aller-
minst verlof neemt.
is nu of we voor een aanvullende of radicale
aanpak moeten kiezen. Wat die vervolgstap
inhoudt, dát ga ik de komende tijd proberen
uit mijn hoofd te krijgen. Natuurlijk nadat ik
weer uitgerust ben.”
U ZEGT DAT ER DINGEN OM ONS
HEEN GEBEUREN DIE WE NIET
KUNNEN NEGEREN. KUNT U DAAR
MEER OVER VERTELLEN?
“We leven in een wereld waarin Apple,
Amazon, Samsung en Alibaba zich in
toenemende mate bezighouden met gezond-
heidszorg. Apple heeft ’s werelds grootste
elektronisch patiëntendossier, Amazon koopt
apothekerslocaties en gaat (online) geneesmid-
delen verkopen, Samsung maakt medicijnen
en Alibaba start met het aanbieden van gratis
zorgverzekeringen. Deze ontwikkelingen
worden mogelijk gemaakt door partijen die
niet uit de zorg komen. Ze zijn geïnteresseerd
omdat de zorgmarkt dagelijks ververst en ze
in andere sectoren ervaring opgedaan hebben
met het oplossen van ‘frictie’ in het proces. Dit
staat in contrast met onze dagelijkse bezig-
heden. Wij voeren discussies over een app of
portal, maar moeten vervolgens nog steeds
naar de huisartsenpraktijk als we de dokter
willen spreken. Dat maakt mij ongeduldig. Er
staat een joekel van een olifant in de kamer en
we kijken de andere kant op.”
STAAN MENSEN WEL OPEN VOOR
GROTE VERANDERINGEN IN DE
ZORG?
“Met een telefoon bel je, app je, bestel je
kleding en betaal je. In de zorg moet je nu
eerst nog een afspraak maken als je de dokter
wil zien, ook nog op een moment dat het
hem uitkomt. Verandering gaat vaak gepaard
met weerstand, een ogenblik later is het de
normaalste zaak van de wereld. ‘One size fits
all’ bestaat niet en het is goed om patiënten
een keuze te geven. De weerstand die er nu
bestaat tegen veranderingen in de zorg is het
product van klassieke bangmakerij en beleid
dat door kerngezonde mensen wordt gemaakt.
Dat zag je ook bij het EPD (elektronisch
patiëntendossier, red.). Die weerstand hoort
erbij, evenals hoe mensen op onze verhalen
reageren. Je bent een gemakkelijke ‘prooi’
voor naysayers die de lijn van de voortuitgang
nog niet kunnen aanraken. Ze kiezen er liever
voor af te wachten, kennelijk totdat de olifant
in de kamer begint te stampen. Vervolgens zijn
ze uitermate verbaasd, verbolgen, en protes-
teren ze op het Malieveld in Den Haag. Wat
mij altijd opvalt is dat veel artsen die zelf een
ernstige aandoening krijgen, nadien een boek
schrijven over hoe het écht anders moet in de
zorg.
“Apple, Amazon, Samsung
en Alibaba houden zich
steeds meer bezig met
gezondheidszorg”
RESHAPE CENTER
FOR THE PATIËNT
“Met het Radboudumc
REshape Center proberen
we een stukje duiding te
geven aan de dingen die
veranderen in de zorg. De
rol van de patiënt is daarbij
leidend en ook techniek
speelt daarbij een rol. We
gebruiken innovatie niet
omdat de professional dat
wil, of omdat een bedrijf
ervan profiteert, we doen
het omdat de patiënt dat
van ons verwacht. Mensen
hebben het beeld dat we
alleen met techniek bezig
zijn (wij dachten óók dat
hij met een hele tas aan
spullen zou komen, red.),
maar dat is slechts een
truc, een soort van Trojaans
paard. Een half uur later
praten we over slimme
oplossingen waar patiënten
beter van worden, waar
zij op zitten te wachten.
Daarmee proberen we een
‘zachte landing’ in een ruw
klimaat te bewerkstelligen.”

3. 134 135
“De invloed van huisartsen
en ziekenhuizen wordt in de
toekomst minder groot”
WAT GEBEURT ER ALS WE BLIJVEN
VASTHOUDEN AAN HET HEDENDAAGS
ZORGMODEL?
“In de eerste plaats worden de huidige
zorgaanbieders voorbijgestreefd door multi-
nationals én entrepeneurs. Chaos is misschien
het verkeerde woord, maar duidelijk is wel
dat het huidige zorgmodel niet meer voldoet
en de zorg van buiten ‘aangevallen’ wordt.
In de toekomst zal de zorgvraag toenemen,
maar het budget zal niet groter worden. In
Amerika bedraagt de wachttijd al 29 dagen,
pas dan kun je bij de huisarts terecht. Als er
niets verandert, gaan wij ook die kant op.
Tegelijkertijd bieden nieuwe bedrijfjes diensten
aan die wél patiëntgericht zijn.”
IS DE TOENEMENDE ZORGVRAAG
EEN GEVOLG VAN DE VERGRIJZING?
IS OUDERENZORG HET GROOTSTE
PROBLEEM VAN DE HUIDIGE TIJD?
“Ouderenzorg is een uitdaging ja. Maar ook
hier geldt dat er een olifant in de kamer staat
- de millennial - die over vijftien à twintig jaar
waarschijnlijk evenveel zorg nodig heeft als de
ouderen van nu. Ik verwacht dat deze doel-
groep in toenemende mate te maken krijgt met
mentale problematiek, diabetes en obesitas.
Opvallend is dat je daar niemand over hoort.
En de millennial heeft écht geen probleem met
technologie, die lééft in technologie.”
ZEGT U DAARMEE DAT DE FOCUS
NIET ZOZEER OP OUDERENZORG
LIGGEN?
“Nee! Het moet een en/en-verhaal worden.
We denken nu in of/of. We moeten juist kijken
naar de lange termijn. Ouderenzorg wordt op
bepaalde punten verkeerd geframed. Wanneer
je je blik scherp stelt, zijn de problemen
relatief.”
WAT ZIJN VOLGENS U DE GROTE
HIATEN IN DE OUDERENZORG?
“Ik heb twee problemen met ouderenzorg. Eén
is dat we het ouderenzorg noemen. Dat wij
vinden dat we moeten zorgen voor iemand,
terwijl het gros van de mensen prima voor
zichzelf kan zorgen. Zeker wanneer we tech-
nologie inzetten. ‘Ouderenzorg’ is in de eerste
plaats een maatschappelijk probleem. Het
heeft te maken met de manier waarop we met
onze ouderen omgaan. Waar het in Duitsland
volstrekt normaal is dat je je ouders in huis
neemt, laten wij onze ouders op vrijdagmiddag
opnemen omdat er geen opvang in het weekend
is. Wij willen hockeyen en moeten bardiensten
draaien, kortom hebben geen tijd.”
EN HET TWEEDE PROBLEEM?
“Wanneer je een willekeurige pagina van de
overheid opent en ouderenzorg intikt, zie
je mensen zittend aan een tafeltje met een
bord eten en een slabbertje om hun nek. Het
Perzisch tapijtje en een ketting met een grote
rode knop maken het geheel af. Als je hetzelfde
in Amerika doet, krijg je grote grijze koppen
met stralende gebitten die wandelen en fietsen.
Ouderenzorg wordt in Nederland gestigmati-
seerd. Dat terwijl er legio actieve mensen op
leeftijd zijn. 80 is het nieuwe 60.”
WAT ZOU EEN OPLOSSING KUNNEN ZIJN?
“Het begint al op de lagere school. Dat we
kinderen leren hoe ze mensen op leeftijd wijzer
maken in de wereld van technologie. Opa’s en
oma’s luisteren niet naar hun kinderen, wél
naar hun kleinkinderen. Nu zijn er bijvoor-
LUCIEN ENGELEN
Lucien Engelen (1962) studeerde
Automotive Business Manage-
ment. Vervolgens stapte hij in
het bedrijf van zijn vader en zijn
neef Leon, de Engelen Group: een
autobedrijf, uitvaartonderneming,
taxibedrijf, ambulancedienst
en drukkerij. Engelen fuseerde
vervolgens de regionale ambu-
lancediensten in Noord- en
Midden-Limburg tot één en zocht
na vijf jaar als bestuurder een
volgende uitdaging. In 2007, na
zijn aankondiging aan zijn Raad
van Toezicht dat hij een nieuwe
zocht, kreeg hij een telefoontje
van het Radboudumc. Of hij moge-
lijk interesse had in een baan
als Hoofd Acute Zorg met onder
andere de verantwoordelijkheid
voor de Traumahelikopter in de
regio Oost bij het Radboudumc.
De combinatie met een adviesrol
voor de Raad van Bestuur, op
zoek naar vernieuwing, nam hij
aan. Drie jaar later groeide hij uit
zijn jas en werd duidelijk dat zijn
hart bij innovatie en creativiteit
lag. Hij legde zijn rol in de acute
zorg neer en startte het REshape
Center for Innovation. Inmiddels
is Engelen wereldwijd spreker
op allerlei congressen, werkt
hij samen met de innovatie-af-
delingen van grote bedrijven en
adviseert hij overheden in Neder-
land en ver daarbuiten. Onlangs
werd bekend dat het Radboudumc
en de Universiteit Maastricht
nauw gaan samenwerken op het
gebied van innovatie.
ZORG

4. 136
“Ik geloof dat de gezondheids-
zorg binnenkort ook een
Copernicusmoment krijgt”
beeld ook verzorgingstehuizen waar ouderen
en studenten wonen. In ruil voor gratis
woonruimte, dienen de studenten 30 uur met
ouderen op te trekken. Dit soort initiatieven
zouden we moeten aanmoedigen. Daarnaast
zou het een stap voorwaarts zijn wanneer
technische oplossingen worden geïncorporeerd
in de techniek die al gebruikt wordt.”
WAT VOORSPELT U VOOR DE
TOEKOMST: HOE ZIET HET
ZORGLANDSCHAP ER OVER 30 JAAR
UIT?
“Copernicus heeft rond 1500 aangetoond dat
de aarde om de zon draait en niet andersom.
Het Copernicusmoment noemt men dat. Ik
geloof dat de gezondheidszorg binnenkort
ook een Copernicusmoment krijgt. Nu draait
de patiënt om de professional heen. Over een
tijdje is dat andersom, is zorg vraaggericht.
Vergelijk het met de transformatie die de
reisbranche en de retail heeft doorgemaakt.
Nu al heeft de patiënt/burger zelf méér data
in zijn telefoon dan wij als zorginstellingen.
Binnenkort moeten wij een abonnement
nemen op de data van de patiënt zelf. Ik kan
niet wachten overigens!”
WAT BETEKENT DIT CONCREET?
“Ik verwacht dat we altijd en overal een
belangrijk deel van ons gezondheidsvraagstuk
kunnen beantwoorden. Dat we niet meer
genoodzaakt zijn een uurtje vrij te nemen om
een huisarts te bezoeken. Zorg wordt vraag-
gericht.”
WORDT DAARDOOR DE INVLOED VAN
HUISARTSEN EN ZIEKENHUIZEN
MINDER GROOT?
“Ja, die wordt in ieder geval ánders.”
IS DAT POSITIEF OF NEGATIEF?
“Positief. De komende tien jaar verdubbelt de
zorgvraag. Dat betekent dat er in de toekomst
twee keer zoveel mensen moeten worden
geholpen voor hetzelfde geld. Ik geloof name-
lijk niet dat we een dubbel budget krijgen.
Wanneer je patiënten zeggenschap geeft, geef
je hen een mogelijkheid: willen ze de arts
bezoeken of volstaat een online afspraak?
Daarnaast zal door technologische ontwik-
kelingen het zorgmodel veranderen. Naast de
flessenautomaat bij de Albert Heijn komt er
een automaat waar je je urine in kunt leveren
en een complete check-up krijgt. Dat proces
loopt nu al in de VS.”
WAT WORDT DE ROL VAN (HUIS)
ARTSEN?
“Als je een hele specifieke arts of chirurg
bent, zullen deze veranderingen weinig impact
hebben. Ik verwacht dat er wel veel verandert
voor huisartsen en apothekers. De huisarts
wordt een soort gids in het land van moge-
lijkheden en zal meer aan de sociale kant
van geneeskunde gaan zitten. Ook de rol van
apothekers verandert. Er vliegt in Nederland
nu al een drone die medicijnen rondbrengt.”n