1. MEMORIA 2011
MUSEO PAZO DE TOR
Rede Museística Provincial Area de Cultura Excma.
Deputación Provincincial de Lugo
REDE MUSEÍSTICA GAÑADORA DOS V PREMIOS
SOLIDARIOS ONCE-GALICIA NA CATERGORÍA
“ACCESIBILIDADE UNIVERSAL”

2. Museo Pazo de Tor
INDICE
1. LIMIAR ................................
................................................................................................
................................................ 3
2. ESTADÍSTICA ANUAL DE VISITANTES ........................................................... 4
...........................
3. PROGRAMA ARQUITECTÓNICO ................................................................ 10
...................................
4. PROGRAMA DIDÁCTICO ................................................................
................................................ 11
4.1. ACTIVIDADES ESCOLARES ............................................................... 11
...............................
4.5. OBRADOIROS DE VERÁN ................................................................ 13
...................................
4.6. OBRADOIROS DE NADAL ................................................................ 19
...................................
5. PROGRAMA DE ACCIÓN CULTURAL............................................................ 25
............................
5.1. PREMIOS E DISTINCIÓNS 2011 .......................................................... 25
..........................
5.2. PROGRAMA INTERXERACIONAL ................................
...................................................... 26
5.3. SEMANA DOS MUSEOS ................................................................
. ...................................... 27
5.4. PROGRAMA MUSEOLOXÍA SOCIAL ................................
.................................................. 30
5.5. PROGRAMA DE EXPOSICIÓNS .......................................................... 49
..........................
5.6. TEATRO ................................
................................................................................................ 62
................................
5.7. CONCERTOS ................................
........................................................................................ 63
........................
5.8. CINE ................................
................................................................................................
...................................... 64
5.9. POLAFÍA NO PAZO DE TOR ............................................................... 66
...............................
5.10. REUNIÓN COAS ASOCIACIÓNS CULTURAIS DEPORTIVAS DA
COMARCA DA ZONA SUR ................................................................
......................................... 69
5.11. PROGRAMA DE RECURSOS DIDÁCTICOS ................................ 69
.....................................
5.12. PROGRAMA DE PRÁCTICAS DO MÁSTER DE SERVIZOS
CULTURAIS ................................
................................................................................................ 70
.................................
5.14. PROGRAMA DE CONFERENCIAS ................................
.................................................. 183
6. PROGRAMA DE CONSERVACIÓN ............................................................... 184
...............................
1

3. Museo Pazo de Tor
7. PROGRAMA DE COLECCIÓNS ................................................................ 184
....................................
8. PROGRAMA DE PERSOAL ................................................................
........................................... 184
9. PROGRAMA ECONÓMICO................................................................
............................................ 184
10. PUBLICACIÓNS ................................
........................................................................................... 184
...........................
2

4. Museo Pazo de Tor
1. LIMIAR
Convén lembrar que o Pazo de Tor está na zona de Monforte de Lemos,
unha zona especialmente carismática no pasado que garda testemuña do seu
esplendor en magníficas construcións civís e relixiosas, entre as que o Pazo de
Tor é un magnífico exemplo e digno merecedor de eloxios. Non obstante, o Pazo
de Tor non está na capitalidade de Monforte de Lemos, senón na parroquia de
Tor.
O museo Pazo de Tor é un edificio no que a historia se parou e que te
agarda tras a súas portas para sorprenderte co legado da súa propietaria, todo elo
disposto sobre unha escenografía que retrata a vida cotiá, pero sen esquecer o
osto
luxo e a opulencia dunha familia de avoengo, amiga do valioso e con especial
oso
gusto para exquisiteces artísticas e os luxos máis refinados.
es
A historia deste pazo arrinca coa liñaxe dos Garza no século XIV e a súa
éculo
posesión mantívose en mans dos seus descendentes directos ata a súa
vose
derradeira propietaria dona María de la Paz Taboada y Zuñiga que fixo doaz da
doazón
propiedade a Excelentísima D
dade Deputación Provincial de Lugo.
O museo Pazo de Tor fuxe do concepto de museo decimonónico e
useo Tor
almacén de obxectos, porque sabe que ten que camiñar acorde aos tempos e
afrontar una museoloxía atractiva e que enganche e cautive a todos o públicos.
os
De tal xeito que oferta un amplo abano de actividades, dend as meramente
dende
lúdicas, didácticas, pedagóxicas para inculcar aos nenos o respecto polos museos
e polo noso patrimonio histórico
histórico-artístico, tamén actividades culturais sendo o
,
continente que acolle o contido de iniciativas culturais como Polafía, sen esquecer
a puxanza das novas tecnoloxías na nosa sociedade, e abríndose a organizar
xornadas de difusión e coñecemento das novas redes sociais: Facebook, Twitter,
Flickr, Linkedin, etc.
3

5. Museo Pazo de Tor
2. ESTADÍSTICA ANUAL DE VISITANTES.
Xaneiro Nº total de visitantes 195
1 grupo adultos 60
Visitas individuais 135
Febreiro Nº total de visitantes 112
Visitas individuais 112
Marzo Nº total de visitantes 218
1 grupo adultos 20
Visitas individuais 198
Abril Nº total de visitantes 304
Visitas individuais 304
Maio Nº total de visitantes 580
4 grupos escolares 190
4 grupo adultos 146
Visitas individuais 244
Xuño Nº total de visitantes 481
5 grupos adultos 258
Visitas individuais 223
Xullo Nº total de visitantes 464
2 grupos adultos 81
Visitas individuais 383
Agosto Nº total de visitantes 879
1 grupo adultos 25
4

6. Museo Pazo de Tor
Visitas individuais 854
Setembro Nº total de visitantes 577
4 grupos adultos 169
Visitas individuais 408
Outubro Nº total de visitantes 581
1 grupos adultos 37
Visitas individuais 544
Novembro Nº total de visitantes 351
2 grupos adultos 148
Visitas individuais 203
Decembro Nº total de visitantes 196
Visitas individuais 196
Total visitantes anuais 4938
5

7. Museo Pazo de Tor
Gráfica comparativa dos anos 2010
2010-2011
PAZO DE TOR
1000
900
800
700
600
500
400 Ano 2010
Ano 2011
300
200
100
0
6

8. Museo Pazo de Tor
Por número de visitantes
879
900
800
700
580 577 581
600
481 464
500
400 351
304
300 218
195 196
200 112
100
0
Por idades
2%
7%
1%
19%
4%
0-
10
21% 11
-
14
46%
7

9. Museo Pazo de Tor
Por Procedencias
1800 1659
1600 1516
1400
1200
1000
800
600
325
400
137 158 278
200 282
29 4 147
0 1134 38 65 29
37 9 20 73 87
LUGO CIDADE LUGO PROVINCIA GALICIA
ANDALUCIA ARAGON ASTURIAS
BALEARES CANARIAS CANTABRIA
CATALUÑA CASTILLA-LEON CASTILLA-LA MANCHA
LA
EUSKADI EXTREMADURA MADRID
MURCIA NAVARRA LA RIOJA
VALENCIA ESTRANXEIROS
Por días da semana
1123
1438
DOMINGO
613 SABADO
VENRES
632
XOVES
560 MERCORES
MARTES
572
LUNS
0
0 200 400 600 800 1000 1200 1400 1600
8

10. Museo Pazo de Tor
9

11. Museo Pazo de Tor
3. PROGRAMA ARQUITECTÓNICO
Pintura de fiestras, cornixas galería e ferros dos balcóns.
cornixas,
Obras de acondicionamento da nova biblioteca (carpintería, chan cristaleiras)
Instalación eléctrica de alpendres, cocheira e biblioteca.
Iluminación exterior da parte traseira do pazo.
Arranxo de paredes dos aseos públicos e pintura das mesmas.
Servizo Wifi gratuíto ao visitante.
Nova conexión a internet(banda ancha).
Instalación de cámaras de vídeo vixilancia e sistemas de alarma.
vídeo-vixilancia
Arranxo ascensor.
Adecuación rampla de acceso as persoas con minusvalía ós aseos públicos.
10

12. Museo Pazo de Tor
4. PROGRAMA DIDÁCTICO
4.1. Actividades escolares
Ao longo do curso ofrécese a posibilidade de solicitar dous tipos de visitas:
guiada e con actividade. Para realizar estas visitas é necesario a concertación
previa das mesmas, concertando con departamento de didáctica.
• Toribia cóntache (Infantil e Primaria)
• Aprendemos a coñecer (Todos os niveis)
• Xogando a ser Paleógrafo: Xogo do rapto en Tor. (Todos os niveis)
Tor.
• Twister da división histórica no Pazo de Tor (Todos os Niveis)
• Visita de iniciación e descubrimento (Todos os Niveis)
ión
• Aprendemos a ser: xogo de perso
personaxes (Todos os Niveis)
11

13. Museo Pazo de Tor
• Aprendemos a vivir xuntos (ESO)
• Aprendemos a facer: Redes de historias (Secundaria e BAC)
• Aprendemos a facer: Obradoiros de transmisión de saberes. (Todos os
Niveis)
12

14. Museo Pazo de Tor
4.2 Obradoiros de verán
13

15. Museo Pazo de Tor
“Enrédate con nós” é o lema desta proposta deste programa de actividades
que pretende enredar, enlear, envolver, engaiolar, enganchar, comprometer…,
pór en rede a todos e todas os que amades os museos e a cultura en xeral.
Propoñemos obradoiros, concertos, visitas guiadas, viaxes, representacións,
concertos,
conversas, debates, tertulias, xornadas e mesas redondas, iniciativas para todos
os públicos, desde mozos ata maiores que queiran, que se deixen enredar polos
museos da Rede Museística da Deputación de Lugo. Propoñemos pero tamén
Propoñemos
agardamos propostas de todos e todas, suxestións, ideas ou maneiras de
entender o patrimonio como ben de todos, como herdanza común a coñecer e
conservar. Un patrimonio común, unha causa común.
Se nos visita tamén agardamos contribuír ao seu lecer, e de paso, a que
ao
cada vez que se achegue a este ou aos outros museos da Rede poida percibir
esa sensación de satisfacción que sentimos cando sentimos o de todos como
noso.
OBRADOIROS PARA RAPACES E RAPAZAS: O son de Tor
19 de xullo de 2011
Concerto-obradoiro
Mestre: Andrés Díaz
Obxectivos: Dar a coñecer o mundo da música antiga e dos seus instrumentos a
través dos exemplares de instrumentos antigos de tegra que forman parta da Sala
de Música do Pazo de Tor.
14

16. Museo Pazo de Tor
20 de xullo de 2011
Obradoiro de pequenos instrumentos da nosa música tradicional
Mestre: Xavier Blanco.
Obxectivos: Faremos unha montaxe de instrumentos despezados
(semiconstrución), aprendendo a tocalos.
15

17. Museo Pazo de Tor
24 e 25 de agosto de 2011
Actividades con códigos QR, graffitis e música hip hop. Xogo de realidade
alternativa
Obxectivos: Nesta segunda parte de “O son de Tor” abarcaremos os ocos dos
sons actuais e todo o relacionado con eles. Falaremos da cultura hip hop, tocando
varios aspectos desta. Como remate, os rapaces participan nun xogo de realidade
rapaces
alternativa no que terán que desvelar un misterio coa axuda das novas
tecnoloxías e do seu enxeño.
16

18. Museo Pazo de Tor
ROTEIRO IRMANDIÑO
Reunión cos viaxeiros procedentes do Museo Provincial do Mar de San
Cibrao e cos que iniciaron a viaxe no Museo Pazo de Tor. Poñeremos en práctica
as nosas capacidades e habilidades para recrear as guerras irmandiñas.
A REVOLTA DOS IRMANDIÑOS E OS
SEUS ALIADOS DE SAN CIPRIÁN E
MONFORTE DE LEMOS
17

19. Museo Pazo de Tor
I XORNADAS: Museos, as Redes Sociais como xeneradoras de cambios.
18

20. Museo Pazo de Tor
4.3 Obradoiros de Nadal
19

21. Museo Pazo de Tor
20

22. Museo Pazo de Tor
21

23. Museo Pazo de Tor
b
22

24. Museo Pazo de Tor
23

25. Museo Pazo de Tor
24

26. Museo Pazo de Tor
5. PROGRAMA DE ACCIÓN CULTURAL
5.1. Premios e distincións 2011
A Rede Museística gañadora dos V Premios Solidarios ONCE GALICIA na
useística ONCE-
categoría “Accesibilidade Universal”.
Os presidentes da Xunta e da ONCE entregarán os galardóns o próximo mes de
xaneiro.
Padre Rubinos, Manuel Aguilar Convivir en Igualdade, de Radio Galega a Rede
Aguilar, Galega,
de Museos Provincial de Lugo e Turismo Accesible de Arousa Norte son os galardoados
A Institución benéfica Padre Rubinos da Coruña, o director da Obra Social de
,
Novacaixagalicia, Manuel Aguilar a Rede Provincial de Museos de Lugo; Turismo
Aguilar; ial
Accesible da Mancomunidade de Municipios de Arousa Norte e o programa Convivir en
Igualdade de la Radio Galega, recibirán os galardóns correspondentes á V edición dos
Galega,
Premios Solidarios ONCE-Galicia. A unha reportaxe publicada no Suplemento dominical
Galicia. publicada
do Diario de Pontevedra foille outorgada unha mención especial do Xurado.
O Xurado dos V Premios Solidarios ONCE Galicia fallou estes galardóns onte,
ONCE-Galicia
festividade de Santa Lucía no Hotel NH Atlántico da Coruña, recoñecendo así o l
Lucía, , labor,
as iniciativas e as accións de persoas, institucións e entidades que máis se distinguiron
polos seus esforzos a favor da igualdade, a integración social e a accesibilidade
universal das persoas cegas ou con outras minusvalideces e dos máis desfavorec
desfavorecidos.
Na categoría de Accesibilidade universal o Xurado concedeu senllos galardóns á
Rede Museística Provincial de Lugo e á iniciativa de Turismo Accesible da
Mancomunidade de Arousa Norte. O Xurado destacou o programa institucional
Norte.
inclusivo Pelexamos polo posible, loitamos polo visible, que desenvolve dende 2008 a
o
Rede Museística Provincial de Lugo, que engloba os Museos Provincial (
, (Lugo), do Mar
(San Cibrao), de Tor (Monforte e Fortaleza San Paio de Narla (Friol).
Monforte) ).
A xuízo do Xurado, o labor desenvolvido pola Rede de Museos Provinciais de
Lugo denota unha importante sensibilización e esforzo ao desenvolver un paquete
integral de actuacións de accesibilidade universal en lugares emblemáticos, como son
os edificios que albergan os museos, ao tempo que normalizou eficazmente a
participación do colectivo de persoas con minusvalidez en todas as actividades
programadas.
O Xurado estivo formado por Dores Venancio, presidenta do Consello Territorial
,
de ONCE-Galicia; Coro Piñe
Piñeiro, Secretario Xeral de Política Social de la Xunta de
25

27. Museo Pazo de Tor
Galicia; Manuel Martínez Pan Delegado Territorial de ONCE-Galicia; Anxo Queiruga,
Pan, Galicia;
Presidente do Cermi-Galicia o presentador de TV Paco Lodeiro e os xornalistas Tino
Galicia;
Santiago, Pablo Portabales Antón Luaces e Ernesto Sánchez Pombo.
Portabales, .
Os galardóns entregaranse a finais do próximo mes de xaneiro na Coruña nunha Gala
Coruña,
presidida polos presidentes da Xunta e da ONCE
5.2. Programa interxener
neracional
A través deste programa o que pretendemos é o coñecemento duns
medios artesáns que forman parte da nosa cultura e que tende a desaparecer
ante os novos procesos industrial e tecnolóxicos.
26

28. Museo Pazo de Tor
5.3 Semana dos museos
ç
27

29. Museo Pazo de Tor
O sábado, 14 de maio, celebramos a Noite dos Museos , o martes, 17 de
maio, o Días das Letras Galegas, e o mércores, 18 de maio de 2011
Galegas,
conmemoramos, coma se vén facendo desde 1977, o Día Internacional dos
Museos en todos os museos xestionados pola Rede Museística que depende da
Área de Cultura da Deputación de Lugo.
O Comité Consultivo do ICOM, Consello Internacional de Museos,
asociado á UNESCO, propón cada ano un tema que os museos poden utilizar
para valorizar a súa posición no seo da sociedade, escollendo para este 2011 o
escollendo
lema Museo e Memoria.
.
Cos obxectos que conservan, os museos recadan historias e transmiten a
memoria das comunidades nas cales vivimos. Estes obxectos son expresións do
noso patrimonio natural e cultural. Moitos deles son fráxiles ou, ás veces,
atópanse en situación de perigo, e necesitan ser conservados con moito coidado.
O Día Internacional dos Museos dará a oportunidade aos seus visitantes de
descubrir e redescubrir a súa memoria individual e colectiva.
Baixo o mesmo lema do Día Internacional dos Museos os museos
europeos teñen na noite do día 14 de maio a Noite dos Museos, unha celebración
ñen
que este ano patrocina por primeira vez o ICOM, e que propón prestar atención a
temas como o coidado e acceso ás coleccións e documentos, a historia dos
oidado
museo, a memoria esquecida e a relación entre a memoria, a comunidade e a
relación
identidade, incluíndo a identidade familiar. A actividade central deste celebración
é o programa multimedia “A Piece of the Story” (Un pedazo de historia) para
compartir unha historia fascinante ou extraordinaria sobre unha obra concreta de
sobre
calquera museo.
En cada un dos museos da Rede Museística pretend mos, coas propostas
pretendimos,
que lle fixemos para conmemorar estas dúas datas, animalos a achegarse ao
mos
máis próximo, ao que sinta como seu, que tire proveito das actividades e, ao
tempo, que percibe que a súa memoria, a persoal e a colectiva, a cultural, a
artística e a histórica, non d
deixarían pegada se non existísemos os museos.
28

30. Museo Pazo de Tor
VISITA ILUMINADA. Convidámos a participar nesta visita guiada nocturna,
. Convidámos
seguindo unha inciativa dos museos europeos que chama a atención sobre os
obxectos exposto e a memoria, e sobre a experimentación de diferentes
sensacións á hora de achegarse a un museo
museo.
Os obxectos da memoria / A memoria dos obxectos
Todos os días, desde o 14 ao 21 de maio (ambo incluídos)
(ambos
Os museos conservan obxectos que foron usados na vida cotiá doutras
épocas e que nos permiten saber cómo se vivía no pasado.
Propuxemos aos visitantes que escoll an algún obxecto actual, de uso
mos escolleran
normal e regular na súa vida, que teña algun a relación coas coleccións do
algunha
Museo Pazo de Tor para buscar entre os obxectos expostos aqueles doutras
épocas que cumpriron a mesma función para os nosos devanceiros. Cos
obxectos que apareceron tivemos unha magnífica desculpa para ver con outros
ceron
ollos o museo.
Obradoiro Atlas da memoria dos museos por Adriana López e Mara
Rodríguez
Atesouramos memoria a través das diferentes percepcións que nos
achegan os sentidos: a vista, o tacto, o olfacto e o oído. Propoñemos unha
actividade, un xogo, no que valéndonos de diferentes pezas representativas do
museo, e a través das percepcións, dos estímulos e interrogantes que nos
provoquen, elaborar un atlas do museo que, ao tempo, mapa a mapa, palmo a
palmo, reconstrúa tamén a memoria de todos nosoutros.
Obradoiro Tendal das letras a cargo de Silvia Aldariz Quintela
Durante toda a xornada realizarase unha exposición que remora a historia
do Día das Letras Galegas desde o dedicado a Rosalía de Castro en 1963 ata o
deste 2011 para honrar a Lois Pereiro. O Tendal das letras é un arame físico onde
pendurar a memoria, onde enxugar os perigos que ameazan a nosa lingua.
29

31. Museo Pazo de Tor
Percorrido polas nosas letras e homenaxe a Lois Pereiro, c
rido conferencia
con proxección arredor da historia e dos persoeiros homenaxeados no Día das
letras galegas desde 1963 ata 2011
Memorias de mulleres de aquí e de acolá
Vídeo-proxección e mesa de debate con Joselyn Ruíz
proxección
5.4 Museoloxía social
Día Mudial do Alzheimer
A Vicepresidencia primeira da Deputación de Lugo, Áreas de Cultura e
Turismo e Benestar Social, a través das museos integrados na Rede
Museística e en colaboración con AFALU (Centro de Día de Alzheimer e
outras Demencias Neurodexenerativas), súmanse aos actos conmemorativos
do Día Internacional do Alzheimer 2011 cunha programación e
específica coa
que se pretende a sensibilización social arredor desta doenza que ten na
memoria, no deterioro da memoria e das función cognitiva, condutora e
motora as principais consecuencias. Os museos son, precisamente, espazos
de acordanza, lugares onde se custodia a memoria do noso pasado,
institucións onde se pode estimular, e de feito así é, a recuperación dunha
facultade tan fundamental para a nosa vida como é traer ao presente os
obxectos dun tempo xa vivido.
Proxección a cargo de AFALU (Centro de Día de Alzheimer e outras
Día
Demencias Neurodexenerativas), da película: Bicicleta, Cuchara, Manzana,
guión e dirección de Carles Bosch.
Sinopse.-No outono de 2007 a Pasqual Maragall diagnostícaselle
No
Alzheimer. Superado o golpe inicial, el e a súa familia inician unha cruzada
contra a enfermidade e, desde o primeiro paso, esta película convértese en
testemuño de excepción. Con intelixencia, sinceridade e bo humor, Maragall
30

32. Museo Pazo de Tor
déixase retratar xunto á súa familia e os médicos para deixar constancia do
día a día da súa loita persoal. Dous anos de seguimento a un paciente
excepcional disposto a que os científicos atopen curación antes de que a
cifra de 26 millóns de enfermos no mundo se multiplique por dez. Unha
ra
película dura pero optimista a pesar de todo.
31

33. Museo Pazo de Tor
32

34. Museo Pazo de Tor
33

35. Museo Pazo de Tor
Día Internacional da Loita contra a violencia de xénero
O 25 de novembro f declarado día Internacional contra a Violencia cara á
foi
muller no 1º Encontro Feminista de Latinoamérica e do Caribe celebrado en
Bogotá en xullo de 1981.
Neste encontro as mulleres denunciaron a violencia de xénero a nivel
doméstico e a violación e o acoso sexual a nivel de estados incluíndo a tortura e
os abusos sufridos por prisioneiras políticas.
Elixiuse o 25 de novembro para conmemorar o violento asasinato das
irmás Mirabal (Patria, Minerva e Maria Teresa), tres activistas políticas asasinadas
o 25 de novembro de 1960 pola policía secreta do ditador Rafael Trujillo na
República Dominicana.
Os seus cadáveres esnaquizados apareceron no fondo dun precipio. Para
o movemento popular e feminista de República Dominicana historicamente estas
mulleres simbolizaron a loita e a resistencia.
ron
ACTIVIDADES
Visita guiada: Itinerario en feminino. Durante toda a xornada do 25 de novembro,
feminino.
en horario de apertura.
Entrega aso visitantes da Unidade Didáctica: Contra a violencia de xénero nos
museo da Rede Museística. Durante toda a xornada do 25 de novembro, en
Durante
horario de apertura. Actividade ba
baseada na Lenda da dona da Torre un relato da
Torre,
tradición oral onde aparece explícita a violencia física e moral nun tempo afastado
que en moitos aspectos, coma este da violencia de xénero) semella ser actual.
xénero)
34

36. Museo Pazo de Tor
T WÉÇt wt
gÉÜÜx
VÉÇàt t ÄxÇwt Öâx itávÉ wtá fx|åtá? {ÉÅx
ytv{xÇwÉáÉ x tâÜÉ vÉá áxâá áxÜäÉá x ätátÄÉá x vÉt
áØt xáÑÉát WÉÇt VtàtÄ|Çt wx ftÇ g|ÜáÉ ö
ÖâxÇ ÄÄx wxâ ÅÉ| ÅtÄt ä|wt? tvâáöÇwÉt wx
twâÄàxÜ|É x? ö y|Ç? ÅtàöÇwÉt tÄx|äÉátÅxÇàxA b
Ñt| wt wÉÇt? É táàâÜ|tÇÉ _ÉÑx wx ftÇ g|ÜáÉ?
àx|ÅÉâ xÇ xå{âÅtÜ É vtwöäxÜ tÉá ä|ÇàxØÇ w•tá
wt ÅÉÜàx? x yÉ| zÜtÇwx áÉÜÑÜxát x twÅ|Ütv|™Ç wx
àÉwÉá Öâx É vÉÜÑÉ xáà|äxáx |ÇvÉÜÜâÑàÉ x át•áx t
átÇzâx wtá yxÜ|wtá Öâx itávÉ wtá fx|åtá
xàÉÑtáA
àtÑÉÇtÜt vÉÇ xàÉÑtáA hÇá ätátÄÉá wÉ WâÖâx
wx ixÜztÇét ä|ÇztÜ•t t WÉÇt VtàtÄ|Çt
wtÇwÉ ÅÉÜàx tÉ áx©ÉÜ wx ftÇ ct|É wx
atÜÄt? Öâx áx tv{tut ÉvâÑtwÉ ÇâÇ{t wtá áØtá
ÅÉ|àtá ÑxÇwxÇv|tá ÑÉÜ cÉÜàâztÄA
35

37. Museo Pazo de Tor
Día da muller traballadora
O oito de marzo serviu para visibilizar as loitas e demandas que
significaron avances na vida de millóns de mulleres creando novas formas de
pensamento. Dende a Área de Cultura da Deputación de Lugo, a través da Rede
Museística, decidimos organizar unha programación con distintas experiencias,
compartindo sempre un obxectivo en común: o desexo de superar a violencia e a
pobreza e construír o mundo que queremos. Baseado na paz, xustiza , liberdade,
igualdade e solidariedade.
Por segundo ano consecutivo tres dos Museos da Rede Museística (Museo
San Paio de Narla, Museo Pazo de Tor , Museo Provincial do Mar) seguindo a
programación estratéxica presentada pola Xerencia en xullo do 2007 na
Deputación Provincial de Lugo. E tendo en conta o sinalado na Lei Orgánica
Lugo.
3/2007, que establece no seu artigo 26.2 que os distintos organismos , entes e
demais estruturas das administracións públicas que, de modo directo ou indirecto,
configuran o sistema de xestión cultural desenvolverán as seguintes actuacións:
desenvolverán
1.- Adoptar iniciativas destinadas a favorecer a promoción específica das mulleres
na cultura e combater a súa discriminación estrutural e/ou difusa.
2.- Políticas activas de axuda á creación e produción artística e intele
intelectual de
autoría feminina.
Para levar a cabo os seguintes obxectivos, preparamos un amplo programa
para o mes de marzo, que xirará en torno as perspectivas de xénero sobre
patrimonio cultural e museos.
ITINERARIO FEMININO POLA REDE: PEZAS E LENDAS DE MULLERES
Visitas guiadas nun percorrido en feminino polas coleccións do museo.
36

38. Museo Pazo de Tor
37

39. Museo Pazo de Tor
EXPOSICIÓN CARLOS VALCÁRCEL
II XORNADAS MULLER E IGUALDADE: PERSPECTIVAS DE XÉNERO SOBRE
PATRIMONIO CULTURAL E MUSEO: MULLER E DEREITOS
MULLER NA HISTORIA, HISTORIA DE MULLERES: VS. AUSENCIA
:
Conferencia e obradoiro sobre creatividade feminina en Tor.
• Inauguración da mostra: "Os meus ollos, as túas mans" en Tor:
38

40. Museo Pazo de Tor
Conformada por un conxunto de ilustracións coa temática do xénero e a
pobreza. Plasma a visión (ollos) sobre a cooperación das voluntarias de
visión
IMPLICADAS, plasmada polas mans de varias ilustradoras.
39

41. Museo Pazo de Tor
Día internacional das persoas co discapacidade
40

42. Museo Pazo de Tor
41

43. Museo Pazo de Tor
42

44. Museo Pazo de Tor
Obradoiros Arte e parte: O desafío de voar coas propias ás:
Obradoiro de sensibilización para todo tipo de públicos.
Imparten a psicóloga e especialista en Arte
Arte-Terapia, Adriana Pazos Ottón
Ottón,
directora de Aulaideas, e Encarna Lago, xerente da Rede Museística
, ,
Concepto:
Se algo caracteriza á arte é a súa capacidade de anular barreiras e fronteiras do
tipo que sexan. A creatividade e a sensibilidade teñen carácter universal e
converten á arte en vía de comunicación e socialización máis aló de calquera
diferenza.
Con este obradoiro pretendemos crear un espazo no que se contemple a
posibilidade de integrar plenamente a diversidade en todos os seus ámbitos.
Porque a creatividade é unha capacidade inherente a todo individuo.
Estas xornadas tamén teñen un carácter reivindicativo. Preténdese concienciar
reivindicativo.
sobre as capacidades e posibilidades creativas das persoas con diversidade
funcional.
“Dáseme ben contar o que vexo e escoito. Pinto moi mal cos pinceis, pero pintar
con palabras dáseme mellor” Carmen Soria: escritora, autora do libro “Manifiesto
Saltamontes”. Residente no Centro de Atención a Persoas Discapacitadas
(CAMF) de Leganés.
Todos expresámonos a diario sen pensar se somos ou non capaces de facelo,
pois faremos desta capacidade universal un momento para a distensión e a
universal
experimentación propondo diferentes desafíos onde cada individuo poderá
achegar a súa propia capacidade creativa nun obradoiro para ver, sentir, escoitar,
expresar e compartir.
Metodoloxía:
O obradoiro concíbese de forma multivectorial, xerando diferentes estímulos de
participación.
43

45. Museo Pazo de Tor
1. Presentación: Daremos comezo á actividade cunha presentación na que se
:
incide e invita a descubrir de qué forma cada un dos seres humanos son creativos
nalgún modo. Na actualidade recoñécese que a creatividade non está restrinxida
unicamente a seres excepcionais, e atópase como un potencial en cada persoa
sen excepción.
2. Nunha segunda instancia exponse dúas dinámicas paralelas:
• Monotipia: Unha experiencia plástica utilizando a técnica da Monotipia:
plástica
variedade de impresión única; só sae unha boa reprodución de cada
lámina. O artista debuxa sobre calquera superficie lisa, utilizando óleo,
acuarela, ou tinta. Créase a imaxe pintándoa sinxelamente sobre a
superficie da lámina. A continuación aplícase o papel sobre a lámina e a
ie
imaxe quedará transferida, fregando o dorso do papel. A técnica dános un
resultado de “mancha libre” susceptible de ser interpretada. Cada un dos
participantes creará unha impresión plástica.
• Imaxes, palabra e emoción: Visionado dunha presentación de contidos
emoción:
multimedia en relación co tema da diversidade funcional e a capacidade
artística. Os vídeos presentados servirán de movilizador de emocións e
deos movilizador
vehículo dunha dinámica na que pretendemos xérense palabras,
xérense
verbalizadas e escritas, en relación ás impresións que nos causan as
imaxes e o traballo dos compañeiros artistas que realizan a parte plástica.
3. Conclusión: A experiencia compartida dará como resultado unha ruta de voo,
a expresión do noso voo individual, un transcurso de tempo vivenciado na arte,
que quedará plasmado na suma cualitativa de cada unha das obras plásticas e
emocións, escritas, impresas e ganduxadas nunha única traxectoria de voo: A
creatividade compartida dunha arte sen b
barreiras.
44

46. Museo Pazo de Tor
.
45

47. Museo Pazo de Tor
Convivencia co colectivo social “Raiolas”
Presentación das memorias e novas iniciativas do Departamento de
Capacidades Diferentes e Accesibilidade, neste programa que se desenvolve
dentro do proxecto “Museos sen límites, atópaste no teu museo”, deseñado
exclusivamente para o colectivo de autistas, levan participado ata o de agora 40
lusivamente
afectados de toda Galicia, que realizaron as visitas sempre en grupos reducidos.
Tratase de promover as condició
condicións para a liberdade e igualdade do
individuo, eliminando os atrancos que impiden o acceso á cultura en calquera dos
foros nos que esta se des
desenvolve.
46

48. Museo Pazo de Tor
Albúm da memoria compartida
Traballamos coa memoria e as reminiscencias: a primavera, o verán, o
outono e o inverno da vida. Rematamos a actividade facendo unha fornada de
pan.
47

49. Museo Pazo de Tor
Reunión cos colectivos afectados e presentación das memorias e novas
iniciativas do Departamento de Capacidades Diferentes e Accesibilidade
Accesibilidade.
48

50. Museo Pazo de Tor
5.5 Exposicións
“A ARTE DE SER MULLER NUN MUNDO POR COMPARTIR”
49

51. Museo Pazo de Tor
Este proxecto nace no Museo Pazo de Tor, onde se reuniron unha serie de
críticas da arte e responsables de varios museos de toda Galicia e decidiron crear
algunhas iniciativas destinadas a saltar as barreiras da desigualdade de xénero e
loitar por facer máis visibles ás mul
mullerers en todos os ámbitos.
A exposición levouse a cabo nos tres museo da Rede, expoñendo cada
semana duas artistas, así dende o mes de agosto ata o mes de novembro. As
artista participantes foron:
SALA DE COLOCACIÓN
ARTISTAS
Tor San Paio Mar
Sabela Arias U H SE
1 ao 9 de agosto
Montse Rego I H SE
Julia Ares U H SE
9 ao 18 de agosto
Yolanda Dorda I H SE
19 ao 27 de Mª José Santiso U H SE
agosto Ana Costas I H SE
28 de agosto ao 5 Cristina Fernández U H SE
de setembro Dolores Guerrero I H SE
6 ao 14 de Paula Cabaleiro I H SE
setembro Renata Otero U H SE
14 ao 22 de Carmen Llonín I H SE
setembro Rebeca López U H SE
23 de setembro Estefanía Novo U H SE
ao 1 de outubro Ruth Núñez I H SE
2 ao 10 de Xedes Peón U H SE
50

52. Museo Pazo de Tor
outubro Elena Pendás I H SE
11 ao 19 de Marta Prieto U H SE
outubro Magdalena Seijas I H SE
20 ao 28 de Paula Salinas I H SE
outubro Noa Persán U H SE
29 de outubro ao Mª Jesús P. Carballo I H SE
6 de novembro Blanca Besteiro U H SE
7 ao 15 de María José Vila U H SE
novembro Laura Pernas
16 ao 24 de Mercedes Cabada U H SE
novembro Silvia Rodriguez I H SE
Inaguración do proxecto “A arte de ser muller, nun mundo por compartir”
No noso museo, levamos a cabo a inauguración das seguintes artistas:
Yolanda Dorda e Julia Ares
51

53. Museo Pazo de Tor
Rebeca López
Noa Persan- Paula Salinas
52

54. Museo Pazo de Tor
Algunhas das obras das artistas participantes no proxecto:
53

55. Museo Pazo de Tor
54

56. Museo Pazo de Tor
55

57. Museo Pazo de Tor
Documentos con memoria
Mostra bibliográfica, fotográfica e documental producida polo Museo
Provincial de Lugo sobre o convento de San Francisco de Lugo con motivo do 80º
aniversario da súa declaración como BIC.
A exposición, coordinada pola responsable da biblioteca, Mercedes
Salvador, forma parte da programación conmemorativa do 80º aniversario da
Declaración como B.I.C. deste edificio. Amosa planos dos arquitectos Miguel
Durán-Loriga, Manuel Gómez Román e Araceli Novo Celeiro, debuxos,
Loriga,
documentos, fotos e un vídeo montaxe cunha selección bibliográfica e imaxes de
vídeo-montaxe
grande interese.
Esta mostra é un acto máis entre os programados polo Museo Provincial
programados
para conmemorar o 80 aniversario deste nomeamento coa que pretendemos,
dunha, dar unha visión da evolución das dependencias do convento dende que
fora Casa de Beneficencia ata a actualidade a través dos planos que arquitectos
tan relevantes como Miguel Durán Loriga e Manuel Gómez Román realizaron
an Durán-Loriga
para transformalo no actual museo. E doutra, e a través dunha pequena selección
bibliográfica, amosar a repercusión que tivo o convento dende comezos do século
pasado ata hoxe non só nos libros de historia e de arte, senón tamén noutro tipo
nos
de publicacións.
UN POUCO DE HISTORIA
O 3 de xuño de 1931 o convento de San Francisco de Lugo foi declarado
Tesouro Artístico Nacional, segundo a denominación da época que na actualidade
recibe o nome de Ben de Interese Cultural (BIC).
O convento de San Francisco, nos seus cinco séculos de historia, pasou
por moitos cambios de utilidade que fixeron variar considerablemente as súas
dependencias: foi convento, aloxamento de tropas, establecemento de
beneficencia e na actualidade museo. Incluso, en 1638, sufriu un incendio que o
ficencia
devastou case por completo, quedando en pé soamente a igrexa do século XIV e
o claustro rematado no século XV, por ser estes elementos as obras máis sólidas.
56

58. Museo Pazo de Tor
No século XVIII reconstruirase de novo quedando como testemuño desta época o
truirase
refectorio e a cociña.
Coa desamortización de Mendizábal os frades foron expulsados do seu
interior e de acordo coa Real Orde de Facenda de 1842 foi entregado en usufruto
ao concello de Lugo. Utilizouse como acuartelamento de tropas e logo como Casa
Utilizouse
de Beneficencia e, en 1895, por unha Lei de Presidencia do Consello de
Ministros, concédese ao concello de Lugo o pleno dominio do convento. Continúa
nel a Beneficencia ata que o 11 de xullo de 1949 o concello e a deputación asinan
concello
un concerto para a transmisión por 99 anos do edificio que logo se destinaría a
museo.
A EXPOSICIÓN: PLANOS E OUTROS DOCUMENTOS
En xaneiro de 1950 Miguel Durán Loriga, levanta un plano da planta baixa
no que reflicte o aspecto que tiña o cenobio antes da obra.
Tanto no plano como nas fotografías, obsérvase un segundo claustro ou
patio cuberto, hoxe desaparecido, que estaría situado na zona na que está
exposto o mosaico de Armañá. Segundo podemos observar nas fotografías,
estaba cuberto por arcadas de medio punto feitas de cachotería que segundo a
rto
arquitecta Araceli Novo Celeiro, poderían ser de finais do século XVII ou de
principios do XVIII.
O 16 de setembro de 1949 o Boletín Oficial da Provincia de Lugo publica:
«Bases para un concurso público, entre arquitectos, para formalización del
urso
proyecto de reforma de la llamada Casa municipal de Beneficencia o antiguo
Convento de San Francisco, para adaptarlo a su nuevo destino de Museo
provincial de Bellas Artes».
Nos días posteriores á súa publicación, D. Manuel Vázquez Seijas remite
dito boletín e unha carta na que invita a participar no concurso, aos colexios de
profesionais e a varios arquitectos de recoñecido prestixio como Miguel Durán
Durán-
Loriga, Manuel Gómez Román e Francisco Pons Sorolla, entre outros.
Sorolla,
Tempo máis tarde, a Deputación deixa sen efecto dito concurso quedando en
liberdade para a elección de arquitecto. Tras a morte de Miguel Durán
Durán-Loriga, o
25 de maio de 1950, a Corporación Provincial na sesión ordinaria do 17 de xullo
57

59. Museo Pazo de Tor
de 1950 acorda aprobar o proxecto que presentara este arquitecto, declarar de
50
urxencia as obras e facultar ó Sr. Presidente para a execución das mesmas por
administración directa. Con posterioridade encargarán a Manuel Gómez Román
ultimar o proxecto redactado p Durán-Loriga.
por
O 18 de xaneiro de 1951 sae publicada no BOP a aprobación do proxecto
rectificado e orzamento das obras de construción do Museo Provincial presentado
por Manuel Gómez Román, que fora asinado na Deputación Provincial o día 15
de xaneiro polo seu presidente, Antonio Rosón Pérez e polo secretario, Enrique
o
Costas Sánchez.
Gómez Román respectou o traballo de seu colega modificando
minimamente o proxecto interno, sen embargo cambiou radicalmente a
concepción das dúas fachadas.
O MÁIS RECENTE
Recreación hipotética realizada pola arquitecta Araceli Novo Celeiro na
eación
que, nun extraordinario traballo de investigación en Arquitectura Histórica,
podemos observar como sería a evolución dos planos do convento e do claustro
de San Francisco, dende a Idade Me
Media ao século XVIII.
58

60. Museo Pazo de Tor
ESPAZO PÚBLICO DE VISIBILIDADE: Lois Pereiro no Pazo de Tor, por
Alberto Granada
Espazo público de visibilidade é un proxecto da Rede de Museos da
Deputación de Lugo que nace co obxectivo de dar voz a todos e todas os/ as que
teñan unha inquietude ou unha idea artística (en todas as súas disciplinas) sen un
espazo onde desenvolvela. Os museos da Deputación de Lugo, como servizo
público que son, abren as súas portas para favorecer a súa visibilidade.
O primeiro proxecto que se visualiza denomínase “Pinturas de Amor e
visualiza
Enfermidade”, instalación da autoría de Alberto Granados.
O pintor aragonés Alberto Granada inaugura o 1 de setembro unha
exposición no Museo Pazo de Tor dedicada ao poeta monfortino Lois Pereiro, ao
que se recoñeceu este ano 2011 coa celebración do Día das Letras Galegas.
Trátase dunha instalación que ocupará a sala Sala do Bispo. A
intervención, que se prolongará ata decembro de 2011, consiste, entre outras
cousas, nunha proxección de imaxes da serie de “Pinturas de Amor e
Enfermidade” (feitas por Alberto Granada nos anos 2010 e 2011) acompañada
pola lectura dos poemas de Lois Pereiro que inspiraron estas obras.
Na lectura dos poemas participaron destacadas persoas da cultura galego
como a cantante Uxía, as actrices Iria Pinheiro e Uxía Blanco, o escritor Francisco
Castro, a gaiteira Cristina Pato, a locutora da Onda Cero Raquel Sánchez e
Josete Díaz, músico do grupo vigués Martynez.
Alberto Granada (Zaragoza 1970) vive en Galicia desde 2007, residindo
anteriormente en Alcalá de Henares e París. Dedícase profesionalmente ao
n
mundo do marketing e á publicidade. Comezou con ilustracións, debuxos e
cómics, publicando en todo tipo de fanzines, panfletos, xornais e revistas, e nos
últimos tres anos formouse en serigrafía artística na Escola de Artes de Vigo –
artística
EMAO.
Durante o ano 2011 presentou as súas “Pinturas de Amor e Enfermidade”
en exposicións individuais e de grupo en Vigo e Zaragoza (onde Lois Pereiro foi
59

61. Museo Pazo de Tor
recitado en galego), tendo programada a súa presentación en A Co
Coruña para
febreiro de 2012.
ESPAZO PÚBLICO DE VISIBILIDADE: Roberto González Fernández no Pazo
de Tor.
Dentro do proxecto Espazo público de visibilidade que se vén
desenvolvendo nos museos da Rede Museística o próximo 28 de outubro
inaugurouse no Museo Pazo de Tor, en Monforte, a exposicón Vírgenes
Descuidadas do artista monfortino Roberto González Fernández.
Temática da exposición:
A violencia doméstica, violencia familiar ou violencia intrafamiliarcomprende
todos aqueles actos violentos, dende o emprego da forza física, ata o matonaje,
acoso ou a intimidación, que se produce no seo dun fogar e que perpetra, polo
menos, un membro da familia, contra algún outro familiar.
60

62. Museo Pazo de Tor
O termo «violencia de xénero», é un remato moi frecuentemente utilizado.
É unha expresión menos concreta e que en certo modo, suaviza a verdadeira
nha
natureza da violencia contra a muller.
61

63. Museo Pazo de Tor
5.6. Teatro
Paco e Pepa van ao Museo
Teatro de marionetas sobre accesibilidade de museos.
62

64. Museo Pazo de Tor
5.7. Concertos
Concerto-presentación “Ayes de mi País”, o cancioneiro de Marcial
presentación
Valladares
Espazos sonoros: O artilleiro da batalla de Elviña, por Canto Romántico
O programa en tres parte inspirase libremente no libro da escritora Beatriz
Martínez Millarengo, O de Millarengo: historia dun artilleiro de Napoleón perdido
63

65. Museo Pazo de Tor
nos montes galegos, relato do que lle aconteceu a un artilleiro de Napoleón que
,
resultou ferido nunha emboscada tendida ao exército francés por guerrilleiros
unha
galegos preto de Pontedeume, durante a Guerra da Independencia. Para iso,
Canto Romántico xunta obras musicais, instrumentais e vocais, interpretadas con
instrumentos de época, con poemas heroicos que describen o ambiente que
heroicos
debeu rodear as guerras contra Napoleón. Desde xeito recrea a historia de amor
entre o artilleiro francés e unha moza galega, que lle fará percorrer o camiño
inverso ao de tantos afrancesados españois que se exiliaban en Fran
Francia, para
ficar, definitivamente, en Galicia.
5.8. Cine
Rodaxe da curtametraxe “Un cobarde”, unha curta de época dirixida por
David Rodríguez Muñiz e producida por AmanitaFilms.
Sipnose da película:
En plena guerra franco prusiana, nun pequeno pobo normando, o vizconde
franco-prusiana,
Signoles Hermoso reta un descoñecido, de nome Lamil, a un duelo a pistola.
,
O conflito orixínase nunha taberna do lugar chamado Tortoni por unha suposta mirada
64

66. Museo Pazo de Tor
lasciva de Lamil a Madame Lily, amiga do vizconde e muller do seu colega o marqués
,
De La Tour. Signoles, disposto a demostrar a súa gallardía, aproveita a situación para
,
protagonizar o seu primeiro duelo, cousa que pode reforzar a súa posición nunha
época na que os homes demostraban a súa virilidade por medio das armas.
demostraban
Tras intercambiar as tarxetas (protocolo de cabaleiro), Signoles encérrase na
súa casa á espera do duelo, que se celebrará á mañá seguinte. A partir dese momento
comezan a desfilar por casa de Signoles unha serie de personaxes que incitarán o
vizconde a cumprir a súa palabra. O propio marqués De La Tour acompañado do
Tour,
coronel Bourdín, ofreceranse como padriños e organizadores do evento, animando a
,
Signoles a ser consecuente coa súa decisión.
Así, o vizconde, a pesar de ter serias dúbidas acerca das súas posibilidades na
onde,
contenda e de descoñecer as habilidades do seu contrincante (do que ninguén oíu
falar), segue nos seus trece de baterse a pistola. Maillot, o mordomo de Signoles, un
home sensible e bondadoso, intenta en varias ocasións buscar un plan alternativo para
doso,
que o seu señor non se presente á cita; sen nomear directamente o duelo, posto que
ninguén, se supón, comunicoulle oficialmente o acontecido no Tortoni Non obstante
Tortoni.
Signoles fai caso omiso destas mostras de solidariedade por considerar deshonroso
destas
fuxir e absterse de presentarse no duelo.
Pouco a pouco as dúbidas convértense en ansiedade e Signoles terá que
soportar a angustia de asistir indefenso ao desenvolvemento dos preparativos.
Encerrado en si mesmo e purgando o seu ánimo a base de coñac e viño, Signoles
deixará que pasen as horas, cada vez máis lentas, sumido nunha incipiente depresión.
Cando cae a noite, Madame Lily, a esposa do marqués De La Tour,
,
aproveitando que o seu marido dorme, acode á casa de Signoles para intentar
disuadilo de que non acuda ao que ela chama un "suicidio absurdo" e aproveita para
declarar os seus sentimentos, ata agora ocultos, por Signoles. Cando parece que a súa
.
paixón vai ser satisfeita, son interrompidos polo coronel Bourdín que acode á casa de
i
Signoles para comunicarlle as últimas noticias acerca do duelo. Todo está decidido.
Antes de irse Bourdín aconsella a Signoles que deixe de beber e que descanse.
Signoles queda só cos seus pensamentos e a noite preséntase longa.
Atormentado por terribles pesadelos Signoles non consegue durmir. Entón
decide pasar a noite en vela enfrontándose cos seus propios medos. O feito de
descoñecer as raíces de Lamil unido ao medo de perder a súa honra e por ende o seu
Lamil,
status, crean nel un estado de ansiedade que roza o insoportable, ata o límite de
intentar escribir un testamento. Signoles perdeu a fe en si mesmo e o que empezou
65

67. Museo Pazo de Tor
como un impulso de arrogancia se está a converter nun pesadelo h
hipocondríaco que
ten visos de rematar en traxedia. Segundo pasan as horas, o vizconde parece ter
perdido de vista a idea do duelo detrás da idea do suicidio.
Cando chega o amañecer Signoles, abatido por unha noite de insomnio,
,
acicálase e vístese para a oc
ocasión...
5.9. Polafía no Pazo de Tor
A Sección de Literatura Oral da As. de Escritoras e Escritores en Lingua
Galega (AELG), en colaboración coa Rede Museístcia e a As. Cultural O Colado
do Vento(Sober), co patrocinio da Área de Cultura e Turismo da Deputación de
(Sober),
Lugo, convocaron a todos e a todas os que desexaron asistir a unha POLAFÍA no
Museo Pazo de Tor. Interviron Mini e Mero, O Trícole, Isidro Novo Alfonso
Novo,
Campos, Ángeles Rivada González Antonio Eirexe, Marisa Álvarez e moitas
González,
veciñas e veciños da contorna co seu saber contar e cantar. Música, contos,
cantos e memoria das tradicións do propio pazo e dos arredores.
Que son as polafías? Unha aposta da AELG a prol da literatura galega de
tradición oral.
66

68. Museo Pazo de Tor
As polafías son un proxecto da Asociación de Escritores en Lingua Galega
Asociación
(AELG), coordinado polo vogal de Literatura de Tradición Oral, Antonio Reigosa, e
que conta coa colaboración de diversas asociacións e co patrocinio de institucións
públicas.
A palabra polafía é un neoloxismo referido ás reunións ou veladas de
carácter festivo con contidos literarios e musicais, e ten como obxectivo primordial
o de poñer en valor e rescatar do esquecemento o valioso patrimonio oral, literario
e musical, galego. O termo polafía quere reunir no seu significa
significado o mellor dos
diferentes matices e acepcións de vellas palabras (polavilas, fías, fiadas, fiandóns,
seráns,...) con semellantes contidos. A principal diferenza, en canto ao
desenvolvemento, daquelas xuntanzas de antigo co desta nova proposta é que
agora podemos, e debemos, axudarnos das novas tecnoloxías, desde os
aparellos de gravación, que favorecen o arquivo e estudo do recompilado, ata o
uso de novas tecnoloxías, caso de internet, que poden contribuír a unha ampla
difusión deste patrimonio.
O formato das polafías require a presenza dun mantedor, divulgador ou
especialista que introducirá e comentará as principais características das pezas e
xéneros literarios amosados, dun recitador de poesía anónima ou de autor de
feitío popular; dun músico, que interpretará romances, coplas ou cantares de
interpretará
raiceiras tradicionais. Sen embargo, o elemento humano transcendental e
imprescindible no desenvolvemento de cada polafía constituírano os homes e
mulleres, narradores, cantadores, romanceadores...etc, veciñas e veci
veciños de
cada lugar onde se desenvolva a polafía, pois eles son os auténticos
protagonistas, os que xenerosamente transmiten o seu saber.
O que suceda nas polafías será gravado e logo difundido a través da web
da AELG. As polafías teñen unha duración aproximada de 90 minutos.
aproximada
67

69. Museo Pazo de Tor
68

70. Museo Pazo de Tor
5.10. Reunión coas asociacións culturais deportivas da comarca da zona
sur.
5.11. Programa de recursos didácticos
Día de Rosalía nos Museos da Rede Museística
Con motivo do aniversario de Rosalía de Castro, o 24 de Febreiro,o Museo
Rosalía de Castro e a Rede Museística de Lugo, presentaron unha proxección
sobre a experiencia pedagóxica “Follas Novas, Novas Follas” gañadora do último
certame da Fundación Rosalía de Castro e repartiron material didáctic da
didáctico
proposta aos grupos escolares que durante o día se acheguegaron aos Museos
da Rede (San Paio, Museo do Mar e Pazo de Tor) e ao Museo da Fundación
Rosalía de Castro en Padrón.
69

71. Museo Pazo de Tor
5.12. Programa de prácticas do Master de Sevizos culturais
.
MEMORIA DE
PRÁCTICAS
PRÁCTICAS NA REDE
MUSEÍSTICA
PROVINCIAL DE LUGO
Máter en Servizos Culturais
Silvia Aldariz Quintela
70

72. Museo Pazo de Tor
ÍNDICE
1. Introdución:…………………………………………………………………Páx.3
2. Rede Museística Provincial de Lugo:…………………………………….....Páx.4
3. Calendario de prácticas:…………………………………………………..…Páx.6
4. Reunión ca Xerente da Rede Museística Provincial de Lugo:……………...Páx.7
5. Visita ao Museo Provincial do Mar:………………………………………...Páx.8
6. Visita ao Museo Etnográfico de San Paio de Narla:…………………….….Páx.9
7. Visita ao Pazo de Tor:……………………………………………………..Páx.10
…………………………………………………..Páx.10
8. Posta en práctica do proxecto no Museo Provincial do Mar:……………...Páx.11
9. Posta en práctica do proxecto no Museo Etnográfico de San Paio de
Narla:………………………………………………………………………Páx.12
10. Posta en práctica do proxecto no Pazo de Tor:…………………………….Páx.13
Tor:…………………………….Páx.13
11. Conclusión:………………………………………………………………...Páx.14
12. Proxecto:…………………………………………………………………..Páx. 15
13. Bibliografía:……………………………………………………………….Páx. 81
71

73. Museo Pazo de Tor
1. INTRODUCIÓN
As prácticas do Máster en Servizos Culturais foron realizadas na Rede Museística
Provincial de Lugo, concretamente no Museo Provincial do Mar, o Pazo de Tor e o Museo
Etnográfico de San Paio de Narla e coordinadas pola Xerente da Rede Museística Dona
Encarna Lago.
Ditas prácticas baseáronse na xestión cultural dos tres pequenos museos
pertencentes á Rede Museística Provincial de Lugo, unha labor nada doada xa que se trata
dun conxunto de museos que dispón de poucos recursos pero que se embargo realiza unha
importante labor social, achegando un amplo abanico de actividades culturais á poboación
local.
Neste sentido, a coordinadora da Rede Museística Provincial de Lugo propúxonos
coñecer o funcionamento e labor social de cada museo para posteriormente elaborar un
proxecto individual e levalo a cabo. Deste modo, enfrontámonos dunha forma totalmente
realista e única á xestión cultural.
ista
2. REDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE LUGO
A Rede Museística Provincial de Lugo constitúese no ano 2006, agrupando aos
catro museos que nese momento dependían da Deputación Provincial de Lugo: Museo
Provincial de Lugo, Museo Fortaleza San Paio de Narla, Pazo de Tor e Museo Provincial
do Mar.
72

74. Museo Pazo de Tor
O Museo Provincial de Lugo foi creado no ano 1932 pola Deputación de Lugo co
motivo de reunir e protexer o patrimonio cultural lucense. Pero será no ano 1957 cando se
traslade ao antigo convento de San Francisco, situado na praza da Soidade da cidade
onvento
amurallada. Na actualidade este museo conta con un total de dúas plantas que albergan
diferentes salas dedicadas a arqueoloxía, arte sacro, etnografía, cerámica e vidro, pintura e
escultura, abanicos e reloxos, numismática, etc.; así como unha ampla sección de Arte
banicos
Galego que inclúe mostras de pintura, escultura e cerámica de Sargadelos, entre outros.
A Fortaleza de San Paio de Narla, situada no concello de Friol, pasou a mans da
Deputación de Lugo no ano 1939 pero non será ata 1983 cando se constitúa como museo.
O Museo Etnográfico de San Paio de Narla acolle na planta baixa diferentes coleccións de
aparellos relacionados ca agricultura e cos oficios tradicionais ademais das cortes dos
cabalos. Na primeira planta sitúase a cociña, o salón, a sala do tear, o escritorio e un
.
dormitorio; mentres que na Torre da Homenaxe sitúanse as coleccións de armas.
O Museo Provincial do Mar, situado na localidade de San Cibrao, nace no ano 1969
grazas a Don Francisco Rivera Casás, mestre da zona que mostraba un gran interese cara
rancisco
os obxectos mariños. Posteriormente, no ano 1994 será a Asociación de Veciños Cruz da
Venta a que se faga cargo da xestión do museo ata que no 2004 é relevada pola Deputación
Provincial de Lugo. Este museo consta de catro salas nas que se mostra unha importante
al
instrumentación de navegación, documentación gráfica, fotografía das diferentes tipoloxías
de barcos e de naufraxios da zona e unha ampla colección malacolóxica.
O Pazo de Tor atópase no concello de Monforte de Lemos, na parroquia de San
r
Xoán de Tor. Este pazo, construído no século XVIII, tivo como derradeira propietaria a
Dona María de la Paz Taboada de Andrés y Zúñiga, quen, tras a súa morte, o doou á
Deputación Provincial de Lugo. Pero non será ata o ano 2006, dez anos despois da doazón,
e
73

75. Museo Pazo de Tor
cando a Deputación de Lugo realice a musealización do pazo e abra as súas portas para os
visitantes.
Unha vez conformada a Rede Museística Provincial de Lugo a súa xerente, Dona
Encarna Lago, comprendeu a necesidade de acercar a cultura dos museos á xente e levar a
o,
cabo unha importante labor social dende a súa xestión. Por esta razón, a programación
anual da Rede Museística Provincial de Lugo inclúe unha gran cantidade de actividades
didácticas, obradoiros, talleres, coloquios, congresos, exposicións, conferencias, ciclos de
cas,
cinema e concertos que se converten non só nunha importante chamada para a sociedade
senón tamén nunha oportunidade para achegar a cultura ao pobo.
Por outro lado, cabe destacar tamén a importante labor que dende a xestión da Rede
Museística Provincial de Lugo se realizou para acadar unha rede de museos accesibles que
non presentaran ningún tipo de barreiras que limitaran o acceso aos discapacitados de
calquera índole. Deste modo, no ano 2008 creouse o Departamento de Accesibilidade e
ste
Capacidades Diferentes, ademais de levarse a cabo importantes reformas nos edificios que
facilitaran o acceso.
3. CALENDARIO DE PRÁCTICAS
REUNIÓNS CA COORDINADORA DA REDE MUSEÍSTICA E VISITA
AOS MUSEOS
74

76. Museo Pazo de Tor
12/ 01/ 2011 22/ 01/ 2011 10/ 02/ 2011 19/ 03/ 2011
1ª Reunión ca Visita Museo Visita Museo Visita Pazo de
Coordinadora Provincial do Etnográfico Tor
da Rede Mar San Paio de
Museística Narla
Provincial de
Lugo
POSTA EN PRACTICA DO PROXECTO
17/ 05/ 2011 18/ 05/ 2011 21/ 05/ 2011
Museo Provincial do Mar Museo Etnográfico de Pazo de Tor
San Paio de Narla
4. 1ª REUNIÓN CA COORDINADORA DA REDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE
LUGO
A primeira reunión ca coordinadora da Rede Museística Provincial de Lugo tivo
lugar no despacho da mesma, situado no Museo Provincial de Lugo, onde se presentou
tamén a coordinadora do Máster en Servizos Culturais Dona Jodee Anderson. Nesta
reunión, ademais das presentacións correspondentes, dona Encarna Lago explicounos o
procedemento a seguir no período de prácticas e a forma de funcionar e traballar dende a
cedemento
xestión da Rede Museística Provincial de Lugo. Deste xeito, e xa dende o primeiro minuto,
a coordinadora intentou transmitir no só os puntos clave dunha boa xestión cultu senón
cultural
tamén o puntos máis importantes que se deben de ter en conta para traballar en equipo e
lograr os obxectivos fixados.
5. VISITA AO MUSEO PROVINCIAL DO MAR
75

77. Museo Pazo de Tor
O día que realizamos a visita ao Museo Provincial do Mar tivemos a sorte non só
de facer unha visita guiada polo museo e de compartir anécdotas con rapaces próximos ás
actividades do museo, senón que tamén asistimos á representación teatral da obra
Residencial Paradiso, obra cómico filosófica, a cargo do grupo de teatro Ardora composto
, cómico-filosófica,
por un pequeno número de mulleres afincadas en San Cibrao.
6. VISITA AO MUSEO ETNOGRÁFICO DE SAN PAIO DE NARLA
76

78. Museo Pazo de Tor
A visita ao Museo Etnográfico de San Paio de Narla foi realizada o día 10 de
febreiro de 2011 e dirixida pola guía Dona Francisca Abuín. Aínda que nesta ocasión non
había ningunha actividade programada, esta visita resultou moi interesante e especialmente
emotiva xa que a nosa guía era neta dos antigos guardeses da fortaleza e explicaba con
guardeses
todo detalle non só a presenza e utilidade de todos os obxectos e as actividades realizadas
cos nenos da zona, senón tamén todos aqueles recordos de cando ela era unha nena que
deambulaba e xogaba pola fortaleza.
7. VISITA AO PAZO DE TOR
77

79. Museo Pazo de Tor
A nosa visita ao Pazo de Tor coincidiu co inicio dun novo proxecto da Rede
Museística Provincial de Lugo, Presenza versus ausencia da muller na arte, que pretende
poñer en contacto a diferentes mulleres artistas para destacar a súa presenza dentro do
mundo da arte. Este día tivo lugar un apaixonante diálogo entre diferentes artistas, xestoras
e comisarias de diferentes nacionalidades que analizaron o papel da muller na arte.
8. PRESENTACIÓN DO PROXECTO NO MUSEO PROVINCIAL DO MAR
78

80. Museo Pazo de Tor
Para levar a cabo a presentación do meu proxecto no Museo Provincial do Mar
achegámonos a San Cibrao a primeira hora da mañá para colocar o Tendal das letras (Vid.
Anexos). Posteriormente, preto das doce do mediodía comezou a miña exposición sobre a
doce
Historia da Lingua Galega e sobre Lois Periro. A maior parte do público resultaron ser
rapaces adolescentes, de xeito que me vin na necesidade de improvisar e modificar o meu
discurso de xeito que resultara máis entretido para nenos desas idades.
Ambas actividades desenvolvéronse sen incidentes e tal como estaban previstas,
aínda que a ameaza de chuvia e forte vento limitou a presenza de visitantes e non foi
posible repetir a conferencia pola tarde.
79

81. Museo Pazo de Tor
9. PRESENTACIÓN DO PROXECTO NO MUSEO ETNOGRÁFICO DE SAN PAIO
DE NARLA
A posta en marcha do meu proxecto no Museo Etnográfico de San Paio de Narla
coincidiu ca representación dunha obra teatral escolar e a maior parte do público foron, de
novo, rapaces con idades comprendidas entre os 12 e 14 anos, ademais de algúns pais,
dades
familiares e profesores.
Neste caso, a conferencia desenvolveuse segundo estaba prevista sen
acontecementos relevantes, ademais moitos dos rapaces mostráronse interesados xa que na
escola estaban a ver temas relacionados cos tratados no proxecto.
taban
80

82. Museo Pazo de Tor
10. PRESENTACIÓN DO PROXECTO NO PAZO DE TOR
A presentación do proxecto no Pazo de Tor conincidiu ca xornada de convivencia
no pazo ca Asociación Raiola, integrada por pais e nais de persoas con autismos e
trastornos xeneralizados do desenvolvemento. A presenza da Asociación Raiola, e
especialmente a presenza de rapaces con trastornos xeneralizados do desenvolvemento,
requeriu facer un forte xiro no meu proxecto e centrarme especialmen na actividade
especialmente
Tendal das Letras.
Posteriormente realizáronse diferentes xogos e unha viaxe ao Parnaso do Pazo de
Tor, onde non só disfrutaron os rapaces senón tamén todos os adultos que tivemos a sorte
de compartir todo un día con eles.
81

83. Museo Pazo de Tor
11. CONCLUSIÓNS
A miña experiencia durante o período de prácticas na Rede Museística Provincial
de Lugo foi realmente gratificante e reconfortante, no só polo que aprendín en relación á
xestión cultural senón por todos os valores que a coordinadora das práctic nos intentou
prácticas
inculcar. Neste sentido, aprendín a valorar a importante labor social que realizan estes
museos que contan con un presuposto moi reducido, tamén o importante papel que o
esforzo e o empeño xogan na xestión cultural e a gran necesidade de el
eliminar as barreiras
que impiden aos discapacitados o acceso á cultura.
Por esta razón quero agradecer dende aquí a, Paquita, Amelia, Mercedes e Ángeles,
entre moitos outros traballadores, o apoio, cariño e interese que mostraron con nós durante
todo o período de prácticas, conseguindo que nos sentíramos como un máis. Finalmente
odo
quero agradecer especialmente a Encarna Lago a gran confianza que depositou en min, xa
que en todo momento tiven a total liberdade para decidir sobre todas as cuestións
relacionadas co proxecto e a súa posta en práctica, de xeito que me permitiu coñecer e
comprobar as miñas capacidades, ideas e oportunidades no ámbito da xestión cultural.
82

84. Museo Pazo de Tor
12. PROXECTO
PERCORRIDO POLAS
NOSAS LETRAS E
HOMENAXE A LOIS
PEREIRO
SILVIA ALDARIZ QUINTELA
83

85. Museo Pazo de Tor
ÍNDICE
1. Introdución:……………………………………………………………… Páx. 17
2. Obxectivos:……………………………………………………………......Páx. 17
3. Exposición:…………………………………………………………...…...Páx. 18
3.1. Historia da lingua galega:……………………………………………Páx. 18
3.1.1. Orixe da lingua galega:…………………………………………Páx. 18
3.1.2. A época de esplendor do galego:…………………………...…..Páx. 19
3.1.3. Os séculos escuros:……………………………………………..Páx. 19
3.1.4. Dos Precursores ao Rexurdimento:…………………...……….Páx. 20
cursores
3.1.5. O galego na época franquista:…………………………………Páx. 22
3.1.6. O galego na actualidade:………………………………………Páx. 23
3.2. Historia do Día das Letras Galegas:…………………...…………..…Páx. 23
Galegas:…………………...…………..…Páx.
3.3. Lois Pereiro:…………………………………………………….....…Páx. 24
4. Instrumentación necesaria:…………………………………. ……..……….Páx. 26
5. Temporalización:………………….…………………………………...…...Páx. 27
6. O Tendal das Letras………………………………………………………...Páx. 28
84

86. Museo Pazo de Tor
1. INTRODUCIÓN
O presente proxecto pretende ser un percorrido pola historia da lingua galega, así
como unha conmemoración especial ao Día das Letras Galegas, facendo un percorrido por
todos os escritores aos que lles foi dedicado este día e, en especial, ao homenaxeado no ano
2011: Lois Pereiro.
2. OBXECTIVOS:
• Dar a coñecer de forma resumida a historia da lingua galega.
• Dar a coñecer a historia da conmemoración do Día das Letras Galegas.
• Realizar un breve percorrido polos escritos dos autores homenaxeados no D das Letras
Día
Galegas dende o ano 1963.
• Coñecer aqueles aspectos biográficos de Lois Pereiro que marcaron a súa obra literaria.
• Coñecer a traxectoria e importancia literaria de Lois Pereiro.
• Recitar pequenos fragmentos da poesía de Lois Pereiro.
3. EXPOSICIÓN
3.1. HISTORIA DA LINGUA GALEGA
85

87. Museo Pazo de Tor
3.1.1. Orixe da lingua galega
A lingua galega é unha lingua romance, produto da evolución do latín implantado
polos romanos no noroeste da Península Ibérica, pero por este territorio pasan tamén outros
pobos que farán tamén as súas contribución á lingua galega; como é o caso de xermanos ou
n
os árabes.
O documento literario máis antigo en lingua galega, dos coñecidos na actualidade, é
a cantiga satírica "Ora faz ost'o senhor de Navarra" de Joam Soares de Pavia, escrita contra
o ano 1200.
Ora faz ost’o senhor de Navarra,
pois en Proenç’est’el
Proenç’est’el-Rei d’Aragon;
non lh’an medo de pico nen de marrra
Tarraçona, pero vezinhos son;
nen an medo de lhis poer boçon
e riir-s’an muit’Endurra e Darra;
mais, se Deus traj’o senhor de Monçon
ben mi cuid’eu que a cunca lhis varra.
Se lh’o bon Rei varrê-la escudela
que de Pamplona oístes nomear,
mal ficará aquest’outr’en Todela,
que al non á a que olhos alçar:
ca verrá i o bon Rei sejornar
e destruir atá burgo d’Estela:
e veredes Navarros lazerar
e o senhor que os todos caudela.
Quand’el-Rei sal de Todela, estrëa
Quand’el
ele sa ost’e todo seu poder;
ben sofren i de trabalh’e de pëa,
ca van a furt’e tornan-s’en correr;
guarda-s’el-Rei, comde de bon saber,
guarda
que o non filhe a luz en terra alhëa,
86

88. Museo Pazo de Tor
e onde sal, i s’ar torn’a jazer
ao jantar ou se on aa cëa.
Mesmo desta época, comezos de século XIII, atópanse outros documentos non
literarios como a Noticia de Torto(1211) e o Testamento de Alfonso II de Portugal (1214).
3.1.2. A época de esplendor do galego.
or
Ata este momento, a lingua galega quedaba relegada ao uso oral, mentres que o
latín era a lingua de prestixio utilizada na escrita. Sen embargo, o amplo uso do galego no
ámbito oral comeza a facer presión no ámbito escrito e a lingua galega c
convértese así na
lingua de prestixio da lírica e todos os poetas comezan a escribir en galego portugués no
galego-
século XIV. Destaca, de este modo, unha abundante produción lírica en galego
galego-portugués:
as cantigas de amigo, as cantigas de amor e as cantigas de escarnio e maldicir e as cantigas
escarnio
de Santa María do rei de Castela Alfonso X O Sabio. Este esplendor da lírica galego
galego-
portuguesa esténdese ata o fin da Idade Media.
3.1.3. Os Séculos Escuros
Trala Idade Media comeza unha época de decadencia para a lingua ga
galega que se
alonga ata o século XVIII, coñecida como Séculos Escuros. Esta época ven marcada pola
presenza dunha nobreza estranxeira que utiliza o castelán, pola ausencia dunha burguesía
galega que loite pola súa nación, pola perda de autonomía da Igrexa g
galega e polo novo
concepto de Estado Nacional que reivindica a necesidade de normalización lingüística
como un factor de cohesión da nova estrutura política.
Durante este período, que abrangue tres séculos, a lingua galega mantense
totalmente allea á produción escrita e as súas letras non coñecen movementos tan
importantes como o Renacemento ou o Barroco. De tal forma que esta época escura na
87

89. Museo Pazo de Tor
literatura galega contrasta cos famosos Siglos de Oro da literatura española. Sen embargo,
ao longo deste Séculos Escuros sobrevive a lírica popular (cantigas de berce, adiviñanzas,
lendas, contos, etc.) que se transmitía oralmente e que chegou ata os nosos días.
3.1.4. Dos Precursores ao Rexurdimento
cursores
No século XVIII destacan as figuras do Padre Frei Martín Sarmiento, que defende
o uso do galego no Ensino, na Igrexa e na Administración, o Padre Feijoo que comeza
unha labor lexicográfica en lingua galega e o Padre Sobreira que manterá a labor do Padre
manterá
Feijoo.
Estes son os inicios do chamado Rexurdimento que ten lugar no século XIX e que
fai referencia a un movemento que impulsou o renacemento da nosa cultura e da nosa
lingua.
Na primeira metade do século aparecen xa os primeiros escritos en lingua galega
que serán escritos propagandísticos pero o punto de inflexión será o ano 1846, no que se
produce unha revolta contra o poder central, coñecido como o levantamento de Solís, que
tivo como consecuencias o fusilamento de un grupo de rebeldes que serán coñecidos como
Os Mártires de Carral e a partir deste intre esperta xa unha conciencia lingüística.
Posteriormente no ano 1853 publícase A gaita gallega de Xoán Manuel Pintos que
constitúe o primeiro libro da literatura galega contemporánea. En 1861 celébranse os
contemporánea.
primeiros Xogos Frorais de Galicia onde só unha das composición premiadas estaba en
galego A Galicia de Francisco Añón.
No ano 1863 publícase Cantares Gallegos que é a primeira obra escrita
integramente en galego por Rosalía de Castro e con ela inaugúrase o Rexurdimento pleno e
88

90. Museo Pazo de Tor
a partir deste momento publícanse moitas obras en lingua galega e aparecen xornais tamén
en galego e xa deica finais do século comezan a aparecer as primeiras gramáticas de lingua
galega e en 1905 fúndase a Real Academia Galega.
Xa na segunda década do século XX, aparecen as Irmandades da Fala, creadas para
a defensa, dignificación e cultivo da lingua galega, que promoveron a elaboración d
de
dicionarios, gramáticas e outros estudos, ademais de reivindicar a presenza do galego na
Administración e no Ensino.
Neste momento aparece a revista Nós, da man de Vicente Risco, Otero Pedrayo e
Florentino Cuevillas, que conforman o coñecido "Grupo Nós". Os membros de "Nós",
cunha ampla formación intelectual, pretenden eliminar o lastre folclorista da cultura galega
mediante a súa actualización, normalización e universalización, poñéndose en contacto e
colaborando con autores estranxeiros. Deste xeito, a literatura galega entra en contacto cas
correntes europeas e ten lugar unha importante produción artística en tódolos xéneros, con
figuras como Manuel Antonio, Amado Carballo e o sempre recordado Castelao.
En 1931 créase o Partido Galeguista, que consegue a aprobación do Estatuto de
consegue
Autonomía de Galicia, no que a lingua galega adquire por vez primeira o recoñecemento
de "idioma oficial de Galicia". Sen embargo este logro non chegou a ter aplicación na
práctica por mor do estoupido da Guerra Civil, que supuxo o principio da máis crúa etapa
supuxo
para as linguas minoritarias do Estado español.
3.1.5. O galego na época franquista
O franquismo provocou a desaparición do galego da escena pública, do ensino e de
todas as actividades socioeconómicas. Moitos escritores galegos, que ata aquel momento
galegos,
89

91. Museo Pazo de Tor
foran os encargados de manter viva a lingua e a cultura galegas, víronse obrigados ao
exilio e a produción galega emigrou con eles.
Pouco a pouco, no ámbito cultural o galego comezou a manifestarse de novo e a
creación da editorial Galaxia no ano 1950, promovida por Otero Pedrayo e Ramón Piñeiro,
entre outros, será clave na recuperación do uso escrito da nosa lingua; xa que esta editorial
publicará diferentes revistas como a de Economía de Galicia, Atlántida ou Grial.
A partir dos anos 60 prodúcese un cambio económico e social e a censura
os
modérase, de forma que xa se permiten certas publicacións, amplíase o mundo editorial,
conmemórase o Días das Letras Galegas, a Universidade crea a Cátedra de Lingua e
Literatura Galegas e incluso se crean asociacións culturais en defensa do galego: O Facho,
O Gaio, a Asociación Cultural de Vigo…
Nesta época destacan autores como Carballo Calero, Álvaro Cunqueiro, Anxel
Fole, Blanco Amor, Méndez Ferrín ou Carlos Casares.
3.1.7. O galego na actualidade
Ca instauración da democracia, Galicia convértese en Comunidade Autónoma,
stauración
tendo como linguas oficiais o galego e o castelán. De xeito paralelo instáurase tamén unha
lexislación reguladora dos usos do idioma. O Instituto da Lingua Galega e a Real
Academia Galega propoñen en 1982 as Normas ortográficas e morfolóxicas do idioma
galego, que acadan así o carácter de oficiais coa promulgación da Lei de Normalización
Lingüística no ano 1983.
90

92. Museo Pazo de Tor
A literatura galega contemporánea volve a brillar, tras anos de represión e a obras
as
de moitos autores galegos son traducidas a varios idiomas, como é o caso de Manuel Rivas
ou Suso de Toro.
3.2. HISTORIA DO DÍA DAS LETRAS GALEGAS
Cada 17 de maio, dende 1963, celébrase o Día das Letras Galegas, día no que
Galicia honra á súa lingua, aos seus escritores e ás súas letras. A iniciativa da
aos
conmemoración do Día das Letras Galegas nace de tres académicos: Manuel Gómez
Román, Xesús Ferro Couselo e Francisco Fernández del Hierro, que o día 20 de marzo de
1963 propuxeron na Real Academia Galega declarar o 17 de maio de cada ano o Día das
Letras Galegas para “recolle lo latexo material da actividade intelectual galega co motivo
“recolle-lo
de se celebrar o centenario da publicación dos Cantares Gallegos de Rosalía de Castro xa
que estimaban que o libro de Rosalía foi a primeira obra maestra coa que contou a
Rosalía
literatura galega contemporánea e un fito decisivo na historia da renacencia cultural de
Galicia”. Os académicos propuxeron ese día porque, non coñecendo o día exacto da
publicación da obra de Rosalía, escolleron a data na que a autora llo dedicou a Fernán
escolleron
Caballero.
3.3. LOIS PEREIRO
Lois Pereiro, homenaxeado deste ano, nace en Monforte de Lemos en 1958, aínda
que con tan só 17 anos marcha a Madrid para cursar estudos de Ciencias Políticas e
Socioloxía, aínda que posteriormente, tras un breve período no que volve a Galicia para
traballar na empresa familiar, regresa a Madrid para centrase no aprendizaxe de idiomas.
91

93. Museo Pazo de Tor
Será precisamente na capital de España onde comece a súa traxectoria literaria, na
revista experimental Loia, na que colabora xunto a outros galegos universitarios como
imental
Antón Patiño, Manuel Rivas e seu propio irmán Xosé Manuel Pereiro.
De regreso a Galicia, arredor dos anos 80, instálase na Coruña e comeza a colaborar
na revista La Naval, Trilateral e Luzes de Galicia con outros contemporáneos e tamén
forma parte do Grupo de Amor e Desamor, con outros escritores como Pilar Pallarés,
Manuel Rivas, Francisco Salinas, Fermín Bouza, etc.; que publicaron dúas antoloxías
colectivas co mesmo nome: De amor e desamor I (1984) e De amor e desamor II (1985).
Posteriormente, no ano 1987, tamén foi incluído noutra antoloxía Después de la
modernidad, na que aparecían Pedro Casariego, Felipe Benítez ou Luis Alberto de Cuenca.
,
Finalmente, tras colaborar en diferentes revistas e en antoloxías colectivas, será en
1992 cando publique a primeira das súas dúas únicas obras publicadas en vida: Poemas
1981/1991. Tres anos máis tarde publica Poesía última de amor e enfermidade (1995).
.
Xa no ano 1996, o día 24 de maio, Lois Pereiro, enfermo de sida, falece na Coruña
a causa dunha insuficiencia hepática por un envelenamento de aceite de colza
desnaturalizado. Sen embargo, a súa poesía seguirá dando de que falar e en 1997 publícase
a obra póstuma Poemas para unha Loia que recolle os primeiros poemas do escritor
le
monfortino, moitos deles publicados na revista Loia, e o ensaio “Modesta proposición para
renunciar a facer xirar a rida hidráulica dunha cíclica historia universal da infamia”, dado a
coñecer na revista Luzes de Galicia, onde tamén se publicaron oito capítulos da súa novela
inconclusa Náufragos do Paradiso
Paradiso.
Durante moitos anos, reivindicouse a dedicación do Día das Letras Galegas a este
poeta monfortino e foi finalmente o 26 de xuño de 2010 cando a Real Academia Galega
92

94. Museo Pazo de Tor
publicou a súa decisión de homenaxealo no ano 2011. A Academia apreciou na obra de
ublicou
Lois Pereiro: “evidentes pegadas expresionistas, referencias á literatura xermánica e certas
influencias da contracultura (…) unha imaxe e unha estética que fixeron del un au de
autor
culto. Cartografiou como ninguén o labirinto do mundo contemporáneo conciliando para
tal fin o individualismo escéptico ca tradición demoledora do expresionismo europeo.”
O seu amigo, Manuel Rivas, e membro da Real Academia Galega recoñeceu que:
“dedicarlle a Lois Pereiro o Día das Letras Galegas 2011 foi unha decisión valente da
edicarlle
Academia, porque é un autor de culto, pero en canto se difunda a súa obra será un autor
moi popular” “é un mito contemporáneo. A súa obra é vangardista, universal e tamén
dramática, pero con moito alento. Lois Pereiro invoca aos bos espíritos, as marabillas, a
rebeldía e a xenerosidade”.
Finalmente, como exemplo da súa crúa poesía, mostrase un parágrafo dun dos seus
poemas que se atopa como epitafio gravado en pedra na súa tumba de Santa Cristina do
Viso: “Cuspídeme enriba cando pasedes por diante do lugar onde eu repouse, enviándome
unha húmida mensaxe de vida e de furia necesaria”
INSTRUMENTACIÓN NECESARIA
93

95. Museo Pazo de Tor
Para levar a cabo este proxecto será necesario un instrumental mínimo que se
describe a continuación:
• Impresión e plastificación das fichas presentes nos anexos con motivo da súa exposición ao
público.
• 20 metro de cordel e 50 pinzas para colocar as fichas presentes nos anexos.
• Ordenador con proxector e pantalla para reproducir o Power Point que se atopa nos anexos.
4. TEMPORALIZACIÓN
O presente proxecto levarase a cabo na Rede Museística Provincial de Lugo nas
seguintes datas:
• Día 15 de maio de 2011 no Museo Provincial do Mar (San Cibrao).
• Día 17 de maio de 2011 no Museo Etnográfico San Paio de Narla (Friol).
Museo
• Día 21 de maio de 2011 no Pazo de Tor (Monforte de Lemos).
A duración aproximada para a exposición oral do proxecto, acompañada da
proxección do documento en Power Point, será de 30 minutos. Sen embargo contémplase
propoñer outros 30 minutos para a lectura de poemas de Lois Pereiro e para a quenda de
preguntas e debate sobre o tema. Finalmente tamén se propón a contemplación das fichas
de cada un dos escritores que foron homenaxeados no Día das Letras Galegas.
94

96. Museo Pazo de Tor
O TENDAL
DAS
LETRAS
95

97. Museo Pazo de Tor
Lois Pereiro Homenaxeado Ano 2011
(Monforte de Lemos, 1958 Coruña, 1996)
1958-A
Acróstico
Somentes
Intentaba conseguir
Deixar na terra
Algo de min que me sobrevivise
Sabendo que debería ter sabido
Impedirme a min mesmo
Descubrir que só fun un interludio
Atroz entre dous muros de silencio
Só puiden evitar vivindo á sombra
Inocularlle para sempre a quen amaba
Doses letais do amor que envelenaba
A súa alma cunha dor eterna
Sustituíndo o desexo polo exilio
Iniciei a viaxe sen retorno
Deixándome levar sen resistencia
ó fondo dunha interna
Aniquilación chea de nostalxia.
96

98. Museo Pazo de Tor
Uxío Novoneyra Homenaxeado Ano 2010
(Parada do Courel, 1930 – Santiago de Compostela, 1999)
Terras outas e soias!
Serras longas mouras!
Eu son esta coor de soedá
Ancares soñados co lonxe!
Penas de Marco de Meio Mundo en ringuileira do
Candedo ás Moás!
Alto da Lucenza Formigueiros Montouto Pía
Pía-Páxaro
Tesos cumes do Courel! Pobos probes
Ardidos de tristura mouros de queimados!
Lor ruxindo polo val pecho!
Ucedo e ucedo!
Fontiñas outas
penedos
carrozos escuros
fragas agros soutos e devesas! Labregos e pastoras
que soio vistes
istes tesos e máis estes vales!
Aturula a curuxa e canta o cuco
Medindo o tempo quedo que se para na cor e tornándose
Contra un ven cravarse no sitio onde máis se sinte!
Serra aberta (Os eidos 2)
97

99. Museo Pazo de Tor
Ramón Piñeiro López Homenaxeado Ano 2009
(Armeá - Láncara (Lugo), 1915-1990)
Lugo, 24-4-1950
Meu querido amigo:
Xa te podes imaxinar canta ledicia me produxo o fallo do “concurso de novela gallega”. Foi
unha doble ledicia: po-lo trunfo
lo persoal do amigo e po lo trunfo comun que así lle
po-lo comun-
podemos chamar- das letras galegas; despois do resoante trunfo académico de Oter teu
Otero
trunfo literario veu a ser como un podente aturuxo que pregoa o rexurdir das letras
galegas. E así foi como o entenden as xentes, pois moitos que non te conocen
persoalmente mostrábanse moi satisfeitos do resultado do concurso “por ser a única das
presentadas que estaba escrrita en galego”. Entre os que te conocen foi unánime a alegría,
resentadas
mesmamente como se foras d
d-eiquí e viviras eiquí decote.
Cartas de Ramón Piñeiro a Ricardo Carballo Calero
98

100. Museo Pazo de Tor
Xosé María Álvarez Blázquez Homenaxeado Ano
2008
(Tui, 1915- Vigo,1985)
Ise neno da rúa
Non é certo que os nenos teñan fame
Non pode ser.
Ben o sabedes todo
os que andades no mundo atafegados
á percura do pan dos vosos fillos
Ises outros que vedes pola rúa
pedindo esmola,
non teñen fame, non, porque daquela
vos teríades morto de vergonza.
E ben vos vexo andar nos vosos coches
ou nos tranvías, a berrar de cousas
estranas, -¡viva, beba, baba, buba¡-
sen reparar naquil esfarrapado
que coa moura mauciña está petando
na porta de ferro.
Por iso penso que non é verdade
o que algún caviloso di dos nenos
que andan así petando pola vida
-¡Non, home, non¡ lle dixen a un de aqueles-
¡Non, non¡-
A xente pasa leda......¡Fora boa
que andivesen a rirse dos seus crimes¡
99

101. Museo Pazo de Tor
María Mariño Homenaxeada Ano 2007
(Noia, 1918 – Courel, 1967)
María Mariño
De forte ollar, amiga,
de frío que non se quenta,
Amiga, que eres de todos
e por ninguén esquencida.
Soia co teu silencio
na forza do teu poder,
un por un de cada ser
levas do fin ó comenzo,
descansar a túa fonte.
................................................
E logo d'alí cansiños,
amigo, dinos pra onde?
Deixa, amiga, ós nosos pes,
fríos polo teu ver,
algo do noso sentir,
do són que tí fas fuxir
amiga, por aquil nacer...
100

102. Museo Pazo de Tor
Manuel Lugrís Homenaxeado Ano 2006
(Sada,1863 – 1940)
Era Rosiña a rapaza máis feiticeira das Mariñas; digo a máis feiticeira, e penso que este
verbe non esprica dabondo a bonitura de tal meniña. Bástevos con que diga que era roxiña como
o ouro, de dente brancos cal xogas dun regato, ollos azús e cheos da melanconía máis
arroubadora, e labres tan coorados cama a grana do seu refaixo. O seu peito era resio e
levantado, e si ben se incrinaba un pouquiño ó andar, dáballe máis gracia que outra cousa. Era, en
fin, unha desas rapazas que basta velas unha soa vez pra que inspiren un amor tenro, pra que
inspiren
leven tras si tódolos sentimentos dun corazón namorado. Preto do seu rueiro vivía Manuel, o
afillado de Xuana, rapaz que ó rivés de Rosiña, era trigueño, de ollos mouros e gachos.
O Penedo do Crime (frag.)
101

103. Museo Pazo de Tor
Xesús Lorenzo Varela Vázquez Homenaxeado Ano
Varela
2005
(Fillo de emigrantes, nace en 1916 a bordo do barco “La Navarre” á entrada do porto da
Habana (Cuba). Morre en Madrid en 1978)
LUGO
Na fonte de ferro,
no coiro dos bois
no espello do vento,
da navalla e da frol.
No recén da herba,
no lobo e no can,
nos ollos da meiga,
na pedra do lar.
No refaixo dela,
na ponte do alén
no andar das ovellas.
no ar do mencer.
No cabalo quente,
no viño millor
no que non se perde
no meu corazón.
Na noite senlleira,
no liño tecido,
na madeira tenra
dos vellos castiros.
Na vida, na morte, no amor e no ren,
loubareite, Lugo de aceiro e de mel.
102

104. Museo Pazo de Tor
Xaquín Lorenzo Fernández "Xocas" Homenaxeado
Ano 2004
(Ourense, 1907 – 1989)
A malla
«(…) Hoxe desapareceu completamente por estas terras o antigo sistema de degrañar o
centeo por medio dos mallos, que foron substituídos por trilladoras mecánicas, o que fixo trocar o
procedemento de aproveitamento do gran, suprimindo algunhas angueiras agora innecesarias;
unha de elas, precisamente a derradeira, é a que dá m
motivo a estas notas.
Polo mes de Santiago está xa a més en sazón e entón procédese á seitura. Unha vez
segado o centeo é atado en feixes e tense amoreado a carón da eira até o intre da malla.
É este un dos traballos de tipo comunitario que aínda se conservan no noso campo, pois
conservan
sgue na súa forma tradicional, pese á mecanización desta tarefa”.
En “No esprito da més en Lobeira (Ourense)”. Cuadernos de Estudios Gallegos. 1973
103

105. Museo Pazo de Tor
Antón Avilés de Taramancos Homenaxeado Ano 2003
(Taramancos (Noia), 1935 -A Coruña, 1992)
OBRA
VIII
Aquela chambra fina con bordados
de delicada man! ¡Que ar tan xoven
cinguía no teu peito! ¡Que nobreza
campesiña e galana oferecía!
Camiñabas na tarde paseniño,
eras columna ergueita e soleada
e o meu amor un cabirtiño novo
que brincaba e que ria tolamente.
Miña noiva de abril, rapaza nova
recendo de fiuncho e ruda fresca
decátaste da dor que me asolaga?
Tiña o tou corazón como unha sella
preferida, como un vello xardín
onde deixaba a mais pequena risa
a mais fonda Saudade e a mais alta
grandeza do querer.
E dime agora:
¿qué ramo de loureiro nesta fronte
para cantar a tua chambra clara?
104

106. Museo Pazo de Tor
Frei Martín Sarmiento Homenaxeado Ano 2002
(Vilafranca do Bierzo, 1695 – 1772)
Coloquio de 24 Gallegos Rústicos
No chan que en Morrazo
chaman os galegos
tamen San Cybran
que chega hasta o ceo,
que está no camiño
que vay ao Ribeyro
dendes Pontevedra
a vila do reyno,
a hum-ha legoiña,
camiño dereyto,
fay conta que sigues
o rumbo surlesto
se sube en relanzo
por todo o vieyro
sen muita fadiga
nem muito tormento,
Eladio Rodríguez González Homenaxeado Ano 2001
105

107. Museo Pazo de Tor
(San Clodio (Leiro), 1864 – A Coruña, 1949)
ORACIÓS CAMPESIÑAS
Quixera que os meus versos
cheirasen á terra húmida,
………………………………………….
sonasen sempre a cántigas barudas;
………………………………………
tivesen oraciós de atardeceres
………………………………………
chegasen as concencias máis escuras
e despertasen n’elas
as voluntades murchas,
e prendesen nas almas
as arelas patrióticas máis xurdias,
e rezasen á eito
a pregaria eucarística e litúrxica
do santo amor á todo canto é noso
i-á todo canto en nós vive e perdura,
pra que así nos sentísemos
nas xornadas futuras
máis grandes e máis donos de nós mesmos,
..............................................
106

108. Museo Pazo de Tor
Manuel Murguía Homenaxeado Ano 2000
(Frexel (Arteixo), 1833 – A Coruña, 1923)
DISCURSO NOS XOGOS FRORAIS DE TUI
¡O noso idioma! O que falaron nosos pais e vamos esquecendo, o que falan os aldeáns e
nos achamos a ponto de n’entendelo; aquel en que cantaron reis e trovadores; o que, fillo maor da
pátrea gallega, nola conservóu e conserva coma un don da providencia; o que aínda ten nos
nosos labres as dozuras eternas e acentos que van ó corazón; o que agora oídes coma si fose un
himno relixioso; o hermoso, o nobre idioma que do outro lado dese río é léngoa oficial que serve a
máis de vinte millóns de homes e ten unha literatura representada polos nomes gloriosos de
literatura
Camoens e Vieira, de Garret e de Herculano; o gallego, en fin, que é o que nos dá dereito á
enteira posesión da terra en que fomos nados, que nos de que, pois somos un pobo distinto,
debemos selo; que nos pormete o porvir que procuramos, e nos dá a certeza de que ha de ser
pormete
fecundo en bens para nós todos. Nel, coma en vaso sagrado en que se axuntan todos os
prefumes, achanse os principaes elementos da nosa nacionalidade, de novo negada, e, aínda
máis, escarnecida. Doulle o celta a súa dozura e a maor parte do seu vocabulario; o romano
a.
afirmóuno; ten do suevo as inflesións; do noso corazón, o acento afalagador; e os brandos sonos,
e os sentimentos das razas célticas. Un tanto femeninos, é certo, pro que se tempran no valor
heroico dos seus fillos. Léngoa distinta –di o aforismo político- acusa distinta nacionalidade.
Digámolo nós tamén, se nos compre, con maor firmeza aínda, e poñamos de nós o que faga falla,
para que sea para sempre esta léngoa en consonancia co noso esprito, e feita coma ningunha
noso
107

109. Museo Pazo de Tor
outra para a espresión dunha literatura tan oposta ó xenio da de Castilla como é esta que nós
temos.
Roberto Blanco Torres Homenaxeado Ano 1999
(Santa María dos Baños, 1891 – Madrid, 1936)
DIANTE DA NATUREZA
Pra Bernardino Varel Soilo os viles imbéciles
Pra Manoel Cabanillas as mágoas d’a fatiga
O monte está sereo, N-as leiras que dan froito,
as
os penedos vixían; sóbor chan que xermina,
a gándara está virxe o traballo fecundo
d’a profanazón ainda impón a lei da vida.
Soilo as cibdás imbéciles Soilo as cibdás imbéciles
Iñoran a cousina. co pitismo dan grima.
Na rasa Natureza O agro, o agro, é a musa
todo rechouta e brilla: d’ardente melonía
de cote ten o encanto en onde a frol d’a loita
d’a meiga poesía. chea d’arume e limpa,
Soilo os salóns imbéciles ergue seus cores roxos
fan normas da mentira.
a ô cume que aloumiña,
Xunt’ô paisaxe ledo, falando ôs peitos nobres
108

110. Museo Pazo de Tor
a fonte deita a linia d’a redentora obriga.
na qu’o sedento afoga Soilo as cibdás imbéciles
traicionan a consina…
n-alcohol vil s’esnaquizan.
Meendinho, Homenaxeado Ano 1998
MEENDINHO
Seiam’ eu na ermida de San Simón,
e cercaronmi as ondas que grandes son.
Eu atendendo meu amig’! E ver[r]a?
Estando na ermida ant’ o altar
cercaronmi as ondas grandes do mar.
Eu atendendo o meu amig’! E ver[r]a?
E cercaronmi as ondas, que grandes son;
nen ei [i]barqueiro nen remador.
Eu atendendo o meu amig’! E ver[r]a?
E cercaronmi [as]ondas do alto mar;
non ei [i]barqueiro nen sei remar.
Eu atendendo o meu amig’! E ver[r]a?
Non ei i barqueiro nen remador:
morrerei [eu]fremosa no mar maior.
Eu atendendo meu amig’! E ver[r]a?
Nen ei [i]barqueiro nen sei remar,
Morrerei eu fremosa no alto mar.
109

111. Museo Pazo de Tor
Eu atendendo meu amig’! E ver[r]a?
Martín Codax, Homenaxeado Ano 1998
Ondas do mar de Vigo,
se vistes meu amigo,
e, ai Deus, se verra cedo!
Ondas do mar levado,
se vistes meu amado,
e, ai Deus, se verra cedo!
Se vistes meu amigo,
o por que eu sospiro,
e, ai Deus, se verra cedo!
Se vistes meu amado,
o por que ei gran coidado,
e, ai Deus, se verra cedo!
110

112. Museo Pazo de Tor
Johan de Cangas, Homenaxeado Ano 1998
En San Momed’, u sabedes
que viste-lo meu amigo,
oj’ ouver’ a seer migo;
mia madre, fe que devedes,
leixedesmio ir veer.
O que vistes esse día
andar por mi mui coitado
chegoum’ ora seu mandado;
madre, por Santa Maria,
leixedesmio ir veer.
Pois el foi d’ atal ventura
que sofreu tan muito mal
por mi, e ren non lhi val;
mia madre, e por mesura,
leixedesmio ir veer.
Eu serei por el coitada
pois el é por mi coitado
se de Deus ajades grado,
madre ben aventurada,
leixedesmio ir veer.
111

113. Museo Pazo de Tor
Ánxel Fole Homenaxeado Ano 1997
UN LADRÓN ANDABA POLA CASA
Historia de Misterio
Sempre soñaba isto o recaudador de contribución de alá de Pastoriza. Pastoriza ten sona
de ter moi bo gando. Sempre o decía o don Casto Méndez, cando iba botar un vaso á tasca do
Benedicto, que era tamén un bon zapateiro. Unha vez contóunos a don Cándido e máis a min que
sempre soñaba que un ladrón entraba na súa casa cunha ganzúa.
Máis ise ladrón soñado era tamén un asesino. Xa se sabe que os ladrós que andan de noite son
moitas veces asesinos tamén. Van dispostos a matar a quen sea, porque non se lles descubra o
sea,
roubo.
Don Casto era un home pequenote il, dus cincoenta anos e moi rebusto. Máis tiña unha
voz de neno que facía rir a moitos mal insinados.
- Sempre soño con un ladrón que entra na miña casa pola noite. Sempre se me ache ó
achega
leito. E sempre me bota as maos á gorxa para me afogar. Eu berro i a miña muller esperta.
Esto me contóu unha vez en Vián, ceando na casa do cura don Cándido. Era po outono,
po-lo
despóis de San Froilán, e ceáramos perdices que o mesmo cura don Cándido c
cazara coa súa
escopeta do dazaseis.
Era noite de lúa chea i eu collín o camiño de volta para Pacios. E fun pensando que a voz
de neno de don Casto facía tempo que era un pouco rouca, coma si tivera un catarro á gorxa.
Pasaron algúns anos i eu atopéime de casual en Santiago, cuns vellos amigos a quenes
casual
non vira en vinte anos. Andabamos de vagar po la rúa da Calderería. Sería coma unha hora antes
po-la
do xantar.
112

114. Museo Pazo de Tor
O Venancio, que sabía moitas historias disas que chaman do outro mundo, falaba das
premonicións.
-Hai moitos casos en que se aduviña o porvir dunha maneira que chamaremos instintiva.
oitos
-Ista conversa era millor prá noite, coma cando paseabamos po
Ista po-la Ferradura e
contabamos disas historias de medo, ás que era tan afeizoado o gran clínico don Roberto Nóvoa
Santos.
- Penso recordar que me dixeron que don Roberto cría que os cás oubeaban cando
sentían a morte dunha persoa, poucas horas antes de morrer.
Pasamos por diante dunha casa estreitiña. No portal había unha mesa mortuoria. Non sei
cómo, acheguéime a vé-la esquela. “Don Casto Méndez, ex recaudador de contribuciones...” Era o
la esquela.
de Pastoriza.
-Non sei o que daría –
–dixen- por saber de que morréu ise don Casto, que eu coñecía.
Naquil intre saía un cabaleiro do portal, cunha carteira debaixo do brazo.
- Si tanto che interesa…
O Venancio estivo inda un bon ratiño falando co cabaleiro da carteira. Despedíronse con
moita cerimonia
- Ise don Casto morréu dun cáncer na gorxa. Mesmamente se valeiróu dunha hemorraxia.
Fai tres días, aínda andaba de pé. Apenas se lle entendía xa o que falaba dende algún tempo.
A frase de obriga é eiquí que “me quedei dunha peza”.
(Ánxel Fole, Contos Da Neboa, Edicións Castrelos, 1973)
Xesús Ferro Couselo Homenaxeado Ano 1996
113

115. Museo Pazo de Tor
(Louro (Valga), 1906- Ourense, 1975)
COMO E POR QUÉ OS ESCRIBANOS DEIXARON DE EMPREGAR O GALEGO
O galego entón é a fala dos vasalos e dos señores, dos cregos e dos labregos, e óucese o mesmo
nos concellos que nas eirexas, misturado co latín nas prédicas e cerimonias. “E esto así dito e
outorgado ergueuse o dito chantre e tomou por las maos aos ditos Afonso Ougea e Tereixa
o
Alvares e en suas maos feceron logo palavras de casamento ambos e dous, segundo que manda
a nosa Santa Madre Iglesia, dizendo o dito Afoso Ougea que recebía a dita Tereixa Alvares por
sua muller boaa e leal e a dita Tereixa Alvares dizendo que reçebía ao dito Afonso Ougea por seu
er
marido boo e leal…” Ansí se fixo un casamento, nos comenzos do catrocentos, según as Notas de
Estebo Pérez, chanceller do Cabidoo da Catedral de Ourense.
Inda que o rei de Castela non se alcuña xa Emperador, como noutrora o imperante en León, ténse
i
por tal de feito e de dereito e leva a honra mandar en reinos de costumes e falares diversos. No
seu famoso discurso pola primacía de asento no Concilio de Basileia o daián d Santiago don
de
Alonso de Cartagena, conselleiro do rei don Xohán II e logo bispo de Buros, antre as probas da
preeminencia do Rei de Castela sobor do da Ingalaterra, apón a de que aquil era rei de reinos con
diversas língoas. Vemos por iso como endexamais recusa que lle falen os vasalos cada un na sua
fala.
Namentras gobernan os endiantados, a conciencia de Reino de seu mantense viva. Pro a
anarquía feudal –que en Galicia houbo feudalismo como en ningures trouxo o debilitamento das
que ningures-
vellas institucións xurídicas.
De contado, cos Trastámaras, de fora veñen arreo bispos, alcaldes maores, correxidores, daiáns
de Caidoos e hastra cregos, coengos e abades…
(Do libro Homenaxe a Otero Pedrayo. VV.AA. Ed. Galaxia. Vigo, 1958 )
Rafael Dieste Homenaxeado Ano 1995
(Rianxo, 1899 - Santiago de Compostela, 1981)
114

116. Museo Pazo de Tor
O GRANDOR DO MUNDO
Tanto ouvira falar de Bôs Aires, das ruas longas e direitas que non se dan ademiradas nin
Bôs-Aires,
andadas, da prata relocinte e xenerosa con que alá premian o traballo, dos boletíns de moitas
llanas e da xente sabida que os lé, dos longos trens que bruan pol a pampa infinda e de mil
pol-a
cousas ledas, lanzales e rumosas, tanto ouvira falar, antrementres co a navalla barbeira –a mais
co-a
levián da vila- percorría as fazulas dos seus parroquianos de sempre, e ta
tanto no seu maxín
escarabellou o falado, que un día topouse de súpito co a circia vôntá d’ir a Bôs
co-a Bôs-Aires. Dez anos
alá, e voltaría rico de pecunia e lembranzas.
Unha mañanciña saeu da vila cun baul pequerrecho.
Cando chegou ao porto –endexamais vira unha cidade- sinteuse atordoado e pequecho
n’aquel reducio de escintilos e romores novos, e a rentes andivo de voltar. E hai quen di que dixo
moi ademirado, moi anguriado e moi pol baixo: -¡Qué grande é o mundo!
pol-o
Dez anos alá e voltou rico de pecunia e lembranza
lembranzas.
Chegou en tempo de invernía, cando andan os gatos a se pasearen pol
pol-a casa moi
desacougados, e as galiñas fan ringolas na sombra do alpendre, e as badaladas que chaman â
novena fan o serán esguío, espiritado.
E cando estivo na casa e pasou o ledo barullo do recibimento, púxose a asubiar algo que
barullo
escomenzou en tango e rematou en vella cantiga, mentras os vidros da fiestra choromicaban
diante dos seus ollos, estragoando a rua homilde.
Algo moi vello e moi novo foi sortindo solermiñamente de non sabía que e
esquencidas veas
do seu intro. E sinteuse asolagado ate a gorxa de dôce e rara anguria de morto reviviscido. E
cando pasaron uns picariños correndo e salmodiando aquelo, (“Chove – chove - na casa do probe,
- na miña non chove”) marmulou co voce esnaquizada:
co-a
- ¡Qué grande é o mundo!.
(A Fiestra Valdeira, Rafael Dieste, IGAEM, 1994)
Luis Seoane Homenaxeado Ano 1994
(Buenos Aires , 1910- a Coruña, 1979)
115

117. Museo Pazo de Tor
A FONTE (frag.)
Semellaba o vello un vagamundo,
unha braga ao meio da coxa
máis curta a outra e de difrente coor,
desguedellado e arrodeado de moscas,
ollando cara a fonte.
Un burato cun picho no muro,
A fonte da rúa do Franco,
con unha auga mellor que outras,
que roidosa enchía as sellas
cantando a auga e brincando.
Ao agochárese as mozas
amostraban as pernas, as coxas
frescas como a auga da fonte.
Eso é todo o que agardaba,
encostado, desdenoso, no muro,
aquel vello que semellaba un vagamundo.
Eduardo Blanco Amor Homenaxeado Ano 1993
Blanco-Amor
(Ourense, 1897- Vigo, 1979)
A PESCA (frag.)
Agarimantes cóxegas, moxenas
116

118. Museo Pazo de Tor
no teimoso cristal bulinte espello
dos vimios confidentes pola beira.
Sobro de nós, dondo silenzo, o ceio.
O peixe foi, seu pulo e bris de prata,
un istante no tempo de ar e rede;
dempois, nota e puñal, fendeu as augas,
arrepío de luz na linfa verde.
Como ispido na forza do seu arco,
lanzal teu corpo, sen ferir a area,
sortíuse con lediza de venablo
para o cachón das augos balbordeiras.
Eu témero de ti, cos teus alentos
na aperta da fondura entebrecidos,
funte buscar nos arcos medoñentos
onde amolece o sol en mornos limos.
Tremantes de tolicie, prata e riso
o peixe e ti, nos verdes solagados,
xa as guirlandas da morte en rodopío,
foron a dar nas redes dos meus brazos.
Fermín Bouza Brey Homenaxeado Ano 1992
Bouza-Brey
(Ponteareas, 1901 Santiago de Compostela, 1973)
1901-
RETORNO (frag.)
117

119. Museo Pazo de Tor
"Mol rabanda do Mundo,
sabrosa terra nai,
que ventura manxarte
como un lírico pan
e chantarche a dentamia dos ollos
na códea vidal,
madura, recendente,
vizosa, a latexar!…
Somentes ti me sacias
a fame perennal
Regusto de alonxarme
para logo voltar,
e adormir no teu colo
abranguendo o teu van,
como un Miño quencido
polo peito dos vals,
coas augas quedas, quedas,
sen presa polo mar.
Salcóchate de estrelas,
que é o teu doado sal,
ollece de liñares
a máis non verdexar.
Afúmate de brétemas
no caínzo do serán,
que os sentidos precisan
de ti, fogaza albar;
de ti, suprema bica
e propia caroal;
de ti, en sazón e chea,
ouh Galiza maná!
Álvaro Cunqueiro Mora Homenaxeado Ano 1991
(Mondoñedo, 1911- Vigo, 1981)
SOEDADES DA MIÑA BRANCA SEÑOR (frag.)
Escóitasme tí, miña señor amada, cando do peito
meu o trobo arde
ou atrás de ti a sombra do meu soño
loucamente a túa apreixa e bica ?
Ouh doce o peso do teu corpo no meu maxín deitado
Neste río do meu vagar sin fin
118

120. Museo Pazo de Tor
qué incendiado navío non navegas na noite?
-Por qué este corazón tanta frol murcha,
por qué inda son eu de tanta verba a boca?
Miña branca señor, corpo delgado:
este bosque é do tempo da máis recente lúa,
i ese malvís que tanto áer enfrauta
cada día que amence renasce e asubía.
Amante, no meu vaso aínda canta a sede.
Esa lúa nevada, amor, que do teu corpo
medra coa noite sober das cumes dos meus ollos.
Deixa que rose, ao arrimo das cerdeiras,
nas illas dos teus ollos a i
i-alba rumorosa
Adormece ao meu caró namentras quebra o día
carón,
baixo un teito de aluadas, tímidas cantadoras.
-Ese sono que por dentro escorre
e pouco a pouco amósase ao meu rostro !
fai falla, quezáis, un cabalo roxo
ou unha aza mortal e fría para brincar fora desta
língua de lume?
Luis Pimentel Homenaxeado Ano 1990
Pimentel
(Lugo, 1895-1958)
SOLPORES DA MIÑA VILA
Solpores da miña vila,
longos, case eternos.
(Os anos pasan rápidos;
os días, lentos).
a luz esbara polo meu piano lustroso
¿Qué música lle poñeremos?
119

121. Museo Pazo de Tor
As maos, soñan.
Solpor de prata
sobor do ébano.
Penso nos poetas mortos.
Calma, calma...
Tarde inmóvil, eterna.
Quédase dulcemente
¿en que soedade, lonxe?
Ceo, ceo, máis ben luz.
Equilibrio diste gris
tan tenro.
No, non hai paisaxe
nin carne nin sangue.
Solpores da miña vila,
longos, lentos, música.
As maos, soñan.
SOMBRA DO AIRE NA TERRA
Celso Emilio Ferreiro Homenaxeado Ano 1989
(Celanova -Ourense, 1912- Vigo,1979)
LONGA NOITE DE PEDRA (frag.)
O teito é de pedra.
De pedra son os muros
i as tebras.
De pedra o chan
i as reixas.
120

122. Museo Pazo de Tor
As portas,
as cadeas,
o aire,
as fenestras,
as olladas,
son de pedra.
Os corazóns dos homes
que ao lonxe espreitan,
feitos están
tamén
de pedra.
I eu, morrendo
nesta longa noite
de pedra.
Ramón Otero Pedrayo Homenaxeado Ano 1988
(Ourense, 1888 – 1976)
A CASA SOIA
Nas queixumosas táboas
Brosladas finalmente polo verme
analista de insomnios e fantasmas
repousou o mou pai no cadoleito,
e inda a piedade de unha bágoa de ólio
garda a lembranza gosalleira e triste
pra o fillo sempre na querida coimbra,
neno xiado de augural pavura
pola friaxe glacial de aquela man
quentor de Deus, forteza e recompensa.
Sofren meus probes libres
proba de soedade, noite e poeira,
apreixan requintados pensadores
121

123. Museo Pazo de Tor
os seus cristalográficos esquemas
en procura da chama dos poetas
aínda nos ermos bailadora lapa.
E encentándome o peito
os dentes do remorso, non sosteñen
os ollos o reproche amargurado
das páxinas sin ordre folleadas,
onde se sinte o delorido pranto
das escumas e torres das ideas
batendo en xordas praias e roquedos
de indiferente tempo acugulado.
…
Arestora un irónico paxaro
peteira na gaiola do meu peito,
non quero pescudar o cemiterio
dos quebrados ensaios dos meus egos,
os imprefeitos testos de cerámica
deste meu barro, ás veces Kaolín puro
dina lampada do locir eterno,
outras trollo calcado polos casos
dos armentíos mouros do pecado,
ou tristeiros refrexos de outros ceus
apreixados na lama. De este barro,
feito e desfeito deica a man da Morte,
a suprema escultura das facianas.
Francisca Herrero Garrido Homenaxeado An 1987
Ano
(A Coruña, 1869-1950)
NÉVEDA (Introducción).
"Querendo un gran poema cantar, dúbidas teño; que se falo galego non me entenden; e a cantar
castillán nan me comprendo. Así mesmo pregúntome, se en prosa hei de escribir ou ben en verso;
e ríome soíña deste meu dubidar; que é un aletexo igual ó dun poliño que se debote, coidándose
atrapado no poleiro por un espanta paxaros de trapo movido polos ímpetus do vento. Ninguén ha
espanta-paxaros
de le-lo meu escrito nin naide ha de folla lo meu pensamento... abonda con deixar corre pruma;
lo folla-lo corre-la
abasta con cumpri-lo meu desexo. ¡Lectores... quen os vira, mulpocado! couberan nun puñiño ben
lo ¡Lectores...
122

124. Museo Pazo de Tor
pequecho!... Deixade, pois, que escriba como canto: deixádeme que fale cos galegos, que son
irmáns da alma os que me escoitan, e non ha de asolagar nos meus defectos. E aqueles que non
entenden os meus falacios, e se sintan no propio Iar alleos, relembren que nasceron en Galicia;
eus
que eiquí atallecerán fillos e netos; que dormen nesta terra, aloumiñadas, as cinzas brancuxadas
dos seus deudos”
Aquilino Iglesia Alvariño Homenaxeado Ano 1986
(Abadín, 1909- Santiago de Compostela, 1961)
(Aba
HOMENAXE A RAMÓN CABANILLAS (frag.)
Viñeran anos de carnada e alas de corvo,
sombras desabogosas, chegaran as rulas,
o vento cantaba nas lanzas e nas almeas,
esa canción de ferro tan sabida.
Os que irían ás rilleiras do olvido,
cansos de andar arrastro polas viñas e pumaregas,
viran chegar os señores da terra sobre os seus cabalos,
e fixeron homenaxe ós poderosos
cos seus corazóns máis tristes que a noite
á sombra das súas fillas.
E soñaron entón en terras anchas coma mares
onde pousar o mel do seu corazón sin medida,
e botaron negras naus á mar dos deuses,
123

125. Museo Pazo de Tor
e sobre mares de cinza de orxos tristes,
e sobre mares ledas de ribeiras sin conto,
puxéronse de xonllos cos ollos entrabertos ós lonxes.
E nunha doce fu fumareda viran esborrallarse as torres;
unha polvareda de terra morta íbaas pouquiño a pouco soterrando
Soñaran entón outra vez en erguer a cidá de arriba abaixo
e abrir os camiños ás canciós,
esperar neles aínda o mercador de panos e coiros finos de cerro
e o de copas de aramio e lámparas de corno,
e o que trae un corvo que fala e herbas de amor,
e o que libra do medo o corazón servo e cativo.
Doce deserto de sonos de area, que o vento leva e trae,
Ciudades de ouro rebrilando no aire morno do serán.
Doces ciudades asolagadas en sons que despertan ó mencer
udades
os labancos pelengrinos.
Corazóns desfeitos como mares sin sosego
navegan tristes cara ás terras de xentes de outra fala
e xa pensan morrere sen ver o doce fume dos eidos nativos.
Pero aquí está o poeta das aradas leves do sono,
noso irmán o poeta das boas novas.
Na ribeira onde se fon os barcos ledos dos sonos que non morren
o seu canto arbora claras bandeiras no mencer.
Antón Losada Diéguez Homenaxeado Ano 1985
(Boborás-Ourense, 1884 – Pontevedra, 1929)
(Boborás
Nós, Nº 71 (frag.)
Probos rosas, saundosas
esperando amañecer;
loumiñadas, degaradas
por medrar i arrencender.
Tristes rosas amorosas,
todo chega, i o fin chega
cando a póla se dobrega
e nan vos pode soster.
124

126. Museo Pazo de Tor
Craros soños, frolecidos
cobizando un ideal;
aniñados, enchoiados
nunha roseira lanzal.
Tristes soños noitecidos,
todo chega i o fin chega
se dos soños soilo queda
o imposibre no rosal.
Armando Cotarelo Valledor Homenaxeado Ano 1984
(Veiga, 1879 – Madrid, 1956)
HOSTIA (frag.)
“¿Relembras?... Foi na doce Aquitaña. A raiosa primaveira enguirlandaba a campía e a serán
deitaba tranquil coma un misteiro frolido. Despeado e polvorente cheguei ó teu sarego. Proscritos
da terra nosa, decote perseguidos cal bestas montesías, chamamos onde vós. E aquela porta, a
porta de túa nai, a úneca para nós aberta, foi para min a porta dos ceos. No atrio estabas ti, abeiro
da “triquilla” arrodeada de pombas como Vénus, belida como Flora, graciosa como Aglae, como
Hera sorrinte... ¡Ai! terrible como o amor. Teur ollos feiticeiros miraron garimosos o estrano
ollos
pelerino de quen todos fuxían... ¡Gracias, ouh Prócula, aínda gracias, sempre gracias!
125

127. Museo Pazo de Tor
Manuel Leiras Pulpeiro Homenaxeado Ano 1983
(Mondoñedo, 1854 – 1912)
OBRAS COMPLETAS. POESÍAS (frag.)
¿Por qué o ceo máis limpo ao galego
lle párce afumado?
¿Por qué a terra frolida que manda
lle cheira a escamallo?
¿Por qué a iauga, hastra no ollo da fonte,
pra el ten sempre tasto?
¿Por qué sinte que a sangue sorenta
figura aburalo?
¿Por qué trema, dormente, e dacondo
somella ter rautos?
Porque está cos comenzos da febre
que aos probos deixados
fai perder a cabeza, i erguila,
dar fungueirazos,
cando pintan que poden gandilos
os corvos que, a bandos,
nunca faltan onde eles, famentos
seu coiro buscando…
¡Ogallá que nin un se lles lisque,
nin gordo, nin fraco!...
126

128. Museo Pazo de Tor
Luis Amado Carballo Homenaxeado Ano 1982
(Pontevedra, 1901 – 1927)
PROEL (frag.)
O xesto monacal da pedra
benzoa o acougo da aldea…
Axiónllanse os camiños
abrazados ao cruceiro,
nunha azul eternidade
de pedra e ceo.
A agonía do solpor
conmove o planto da terra,
e a paisaxe presígnase
con santas cruces de pedra.
A campaíña de prata
do día,
latexa un ángelus
de epifanía.
E o sol agoniante
ven a encravarse na cruz,
abrindo os marelos brazos
como o salvador Xesús.
127

129. Museo Pazo de Tor
Vicente Martínez Risco Homenaxeado Ano 1981
(Ourense, 1884 – 1963)
LERIA (frag.)
“Nas camiñatas longas polas vereas enlamadas do val, antre as muradellas dos eidos e á sombra
dos carballos, polos vieiros abertos da serra, batidas do vento, antre as uces e as carqueixas,
polas estradas poeirentas baixo un sol de xusticia; nas pousas na porta de chouza e na portalada
do pazo, ao pé do cruceiro ou debaixo dun cabaceiro, ao acollido da chuvia, xantando nos mesós,
sentados nos longos bancos onde se sentan osarrieiros e os camiñantes; durmindo nas pousadas
s
da aldea, baixo o faiado de rexas trabes de castiñeiro; falando cos rapaces, cos vellos, coas
mulleriñas, cos homes que andan no traballo; ollando os longos horizontes cinguidos de serras
azúes, sorbendo o ár fresco da mañá e o luar da noite, vai ún comungando coa terra, deixándoa
entrar máis adentro na ialma, sintinto a suprema mística identidade coa gran Nai silenzosa, ao
tempo que a súa vida imensa nos inunda e adonámonos dun pouco da forza plástica criadora de
forza
todas as cousas. A forza inmorredoira que ha dar forma fatura á ialma segreda e diviña de
Galicia."
128

130. Museo Pazo de Tor
Alfonso X "O Sabio" Homenaxeado Ano 1980
Rei de Castela
(Toledo, 1221 – Sevilla, 1284)
CANTIGAS DE SANTA MARÍA (frag.)
Da que Deus mamou leite do seu peito
non é maravilla de sâar contreito.
Desto fez Santa María miragre fremoso
ena ssa eigreja'n Lugo, grand'e piadoso.
por hûa moller que avía tolleito
o máis do seu corp'e de mal encolleito:
Da que Deus mamou leite do seu peito
non é maravilla de sâar contreito.
Que ámbalas súas mâos assí s'encolleran
que ben por cabo dos ombros todas se meteran.
e os calcannares ben en seu dereito
se meteron todos no corpo maltreito.
Da que Deus mamou leite do seu peito
nan é maravilla de sâar contreito.
129

131. Museo Pazo de Tor
Manuel Antonio Pérez Homenaxeado Ano 1979
(Rianxo, 1900 – 1930)
DE CATRO A CATRO (frag.)
Fomos ficando sós
o Mar o barco e máis nos.
Roubáronnos o Sol.
O paquebote esmultado
que cosía con liñas de fume
áxiles cadros sin marco.
Ronbáronnos o vento.
Aquel veleiro que se evadéu
pola corda floxa do horizonte.
Este océano desatracóu das costas
e os ventos da Roseta
ourentáronse ao esquenzo.
As nosas soedades
veñen de tan lonxe .
como as horas do reloxe.
Pero tamén sabemos a maniobra
dos novíos que fondean
a sotavento dunha singladura.
No cuadrante estantío das estrelas
ficóu parada esta hora:
O cadavre do Mar
fixo do barco un cadaleito.
Fume da pipa Saudade
Noite Silenzo Frío.
E ficamos nós sós
sin o Mar e sin o barco
nós.
130

132. Museo Pazo de Tor
Antonio López Ferreiro Homenaxeado Ano 1978
(Santiago de Compostela, 1837 – Vedra, 1910)
O CASTELO DE PAMBRE (frag.)
"A Sobrado algo xa o conocemos; agora paréceme posto en razón que tamén
enxerguemos algunhas palabras acerca do Vilar de Mella. Xa dixemos que esta fortaleza de
dixemos
Vasco Fernández estaba situada onde se xuntan dous rigueiros que van ao Iso, antre as
parroquias de Mella e Sendelle. Compúñase dunha torre cadrada de tres pisos cas súas
correspondentes almeas e con dous corpos de casa a ela pegados, un polo lado do Norte e outro
pegados,
polo do Solano.
Este estaba en tres grandes salóns a continuación un do outro e o último entestaba ca
torre. O outro corpo de casa soilo tiña un salón, que tamén comunicaba como os outros co
segundo piso da torre. Todo ao redor había unha forte muralla tamén almeada, e arrimadas a ela
estaban as caballerizas, o graneiro, a leñeira, a palleira e outras dependencias da casa. Dous
cubos redondos defendían a porta da muralla que estaba encontra a torre, e ademáis axudaban a
ter man do aparello e arteficio da ponte levadiza. Os dous regos, de que falamos, pasaban ao pe
r
da muralla e ao mesmo tempo que servían de foso, facían máis vistoso e animado o paisaxe.
O moblaxe da casa consistía en grandes catres cerrados con cortinas, xa de seda, xa de
lan, esparcidos por tódolas habitacións; en huchas non pequenas entalladas por tres dos
costados; en tal cal almario, en mesas de pes moi repinicados cos seus correspondentes bancos e
taboletes, e en caixóns, baules, canapés e outras cousas polo estilo”
131

133. Museo Pazo de Tor
Antón Vilar Ponte Homenaxeado Ano 1977
(Viveiro, 1881- A Coruña 1936)
PENSAMENTO E SEMENTEIRA (frag.)
"Eu xa fai tempo que ando a dicir que axiña non haberá na Galiza máis que unha só
aristocracia - aristocracia de pensamento, non de sangue -, aristocracia ou aristarquía, si vos
,
parece millor, a do galeguismo; a que leva por bandeira e por escudo o "orgullo orixinal"
simbolizado no emprego da lingua materna, que é o supremo froito de diferenciación da lingua
materna, que é o supremo froito de diferenciación da raza á que perteñecemos. O galego culto
froito
que hoxe se esprese en galego, por ese só feito demostra levar na ialma un nidio sentimento de
libertade; un nobre afán de asolagar a súa intelixencia nas augas vivas do traballo enxebre co fin
de lles dar o tempero perciso para que poidan fecundar mortas terras, cheias de lixos de
escravitude, trocándoas en viveiros de vizosa democracia.
A medida que o galeguismo vai encentando concencias novas e póndoas a xeito coas
relidades da terra, é doado decatarse de que outras moitas cousas que parecían grandes cousas
camiñan cara ó deserto por ocas i estériles, inda que fagan tanto ruído coma o tambor valeiro da
parábola de Tolstoi.
Eu penso que as únicas saetas que van sempre rectas a furar o bran
branco do futuro son
aquelas que se lanzan valéndose do arco da nosa lingua, xa ,que só entón mostrámonos
orixinaes".
132

134. Museo Pazo de Tor
Ramón Cabanillas Enríquez Homenaxeado Ano 1976
(Fefiñáns-Cambados, 1876 – 1959)
NA MORTE DE CASTELAO
¡Irmán Daniel!
Na praia de Rianxo
caían como bágoas as estrelas,
espallaban teus aies derradeiros
bruantes ventos das andinas serras,
e ondas galgantes, en cramor, chegadas
da pratense ribeira,
contaban no areeiro que te foras
da sereidade pola plan vereda...
o camiño que nunca se desanda,
o vieiro sin fin...
Na noite pecha
entréi pinal adiante, medoñento,
a ialma dun feitizo prisioneira.
Fungaban os ramallos un responso,
brilaba a frouma verdecente acesa,
en velorio de honra ó teu relembro.
Ergueitas cara ó ceo as ponlas, era
cada pino un cruceiro,
labra xenial da túa man maiestra,
e aquel forte e lanzal, que tempos idos
escoitou a túa prácida conversa
co sabidor e xurdio
Profundador de voces milagreiras,
inquiréu delorido, en desespero:
¿De qué morte morréu a nosa prenda?
Atravesóume o peito
un dór punxente e esguío de saieta
e díxenlle a verdade crú, tinguindo
cunha pinga de sangue cada verba:
¡ Morreu do mul dos bós
e xenerosos !
¡Morréu de amor á Terra!
133

135. Museo Pazo de Tor
Xoan Manuel Pintos Villar
Homenaxeado Ano 1975
(Pontevedra, 1811- Vigo, 1876)
A GAITA GALEGA TOCADA POLO GAITEIRO (frag.)
Ou Galicia, Galicia boi de palla
canta lástima ten de tí o Gaiteiro!
O aguillón que che meten é de aceiro
e con él muita forza te asoballa.
No lombo teu zorrega, bate e malla
fasta o máis nomicreque ferrancheiro
e calesquer podenco forasteiro
te vafa de vergonza sin migalla!
Agarima alleeira eses ingratos
ou víboras que postas ao teu peito
co ferrete che rompen mil buratos!
Si o sangre teu refugas do teu leito
malas novas madrasta de insensatos
dos fillos teus ao amor nan tés direito.
134

136. Museo Pazo de Tor
Xoan Vicente Viqueira Cortón Homenaxeado Ano
1974
(Madrid, 1886 - Bergondo (A Coruña), 1924)
DA GÁNDARA ERMA E TRISTE
¿Da gándara erma e triste,
piñeiro bravo,
non ouces do mar o mar molto
tan solitario?
¿Non sintes te chamar á vida
pra un vivir sempre máis alto?
Piñeiro antigo,
vello e engruñado,
ergue as sempre verdecentes ponlas
que ao vento traman cal tramaron
as daqués que, rexos e amorosos,
aquí cantaron.
Eu son como un carballo solitario,
rexo e podente,
que ten reminiscencias milenarias,
alta a cabeleira verdecente.
E cando cheguen os ventos da invernía
ou as brisas do vran,
as cordas da miña arpa cal as ponlas,
á vida cantarán.
ENSAYOS Y POESÍAS
135

137. Museo Pazo de Tor
Manuel Lago González Homenaxeado Ano 1973
(Tui, 1865, Santiago de Compostela, 1925)
Tui,
HOMAXE O ARCEBISPO MANOEL LAGO GONZÁLEZ (frag.)
Aquí dentro da cárcere vives
sereno e tranquilo
como viven os páxaros ceibos
nas prumas do niño.
Polas reixas de ferro contempras
o ceo infinito
onde brilan as luces do día
tecendo sorrisos.
Ves os montes cubertos de nubes
y-os campos froridos,
y-o pasar arredor da cadea
parentes y-amigos.
E non sintes o peito magoado
y-o rostro alcendido;
que te miras no fondo da y-alma
y-atópaste limpo.
Anque teñas o corpo aquí preso
non tés meu amigo
con cadeas atada esa y-alma
que é filla de Cristo.
Libertade do corpo non vale
que o corpo é cativo.
Cántos hay que son libres do corpo
e presos do esprito!
136

138. Museo Pazo de Tor
Valentín Lamas Carvajal Homenaxeado Ano 1972
(Ourense, 1849 – 1906)
A ALDEA (frag.)
No medio dun souto, ao pé dunha serra,
na cume dun monte, no fondo dun val,
coas chouzas de seixos telladas de colmo,
están as aldeas, o mundo rural.
...
Alí como os corpos, o espritu esmorece,
sin outros alentos que a superstición;
os mortos as bruxas, os trasno as meigas,
trasnos,
seus dioses penates, seus númenes son.
Fanáticos, chámanlle á cencia herexía
ao xenio loucura, grandeza ao poder,
valor á osadía, ao medo pacencia,
á usura comercio, vergonza ao non ter.
...
Alí, os caciques engordan e chegan
a ricos sin teren nin rentas nin bés,
namentras o triste maestro de escola,
un ánema en pena de fraco parés.
...
Alí non pensedes hachar agarimo
si apóstoles sodes de algún ideal,
a inmovre rutina secóu os celebros,
i a cega iñorancia xunguíunos ao mal.
...
¡Ai míseros, probes, coitados labregos
que están nas aldeas rabeando de bós...
escravos que levan o nome de libres,
que viven no inferno rezándolle a Dios!
137

139. Museo Pazo de Tor
Gonzalo López Abente Homenaxeado Ano 1971
(Muxía, 1878 – 1963)
CENTILEOS NAS ONDAS (frag.)
Lostregueante choviscar de estrelas
No escuro seo dunha noite en calma;
Labarada de auceiros e de arelas
A arder na seca gándara da ialma.
Anceios meus de lles ronbare aos mares
Rondas de escuma, pérolas nacradas,
Rebrilos de ronseles estelares
Nos albos colos das mariñas fadas.
Ladrón, a vixiar nas penedías,
Nas pardas lombas dos adustos cabos,
No fervente balbor das ardentías,
Nas mouras furnas nos rochedos bravos.
No brancore dos seixos dos coídos,
No morno abrigo das arnelas fondas...
Só puiden apañar estes louridos
Centileos nas ondas.
138

140. Museo Pazo de Tor
Marcial Valladares Núñez Homenaxeado Ano 1970
(Vilancosta-Berres (A Estrada), 1821 - 1903)
(Vilancosta
MAXINA OU A FILLA ESPÚREA (frag.)
"Corría o ano mil oitocentos sesenta e seis: era unha mañán de maio; empezaba a
esclarecer, e ladrando os cans nas eiras, daban a xente que pasaba polas congostras; cantaban
xa o millangarrido, a bubela e o cuco nas carballeiras, o merlo e o reiseñor nos salgueirales, o
paspallás entre os centeos, e os xílgaros e carrinciños, os chincheiros e siríns desfacíanse nos
chincheiros
eidos mirando cada un pra o seu amor, que alí os oviños no níxaro empolaba, e adozando todos
en concerto vario, traballos preludio de maternidá. Era o día vintesete, día da romería no Pico
Sagro, e subindo a aquela altura de dous mil cento trinta e oi-to pes sobre o nivel do mar, altura
to
onde, según lendas e tradicións do País, habitaron antigos mouros, e dis que algún habita aínda;
onde en novecentos catorce fundóu o bispo don Sisnando menesterio de Benitos;onde en mil
oitocentos trinta e un o arzobispo compostelano Frei Rafa el Veles mandóu poñer, e en primeiro
ntos
de novembre daquel ano púxose no curuto mismo unha gran crus de pau pra que os pasaxeiros a
adoraran, feita astelas por un raio o sábado de Ramos de mil oitocentos trinta e seis; rubindo por
trinta
aquel monte de carronchiñas frolidas, queiroas e recentes tomelos, acudían de moitos lados, por
diferentes carreiros, devotos que iban a visitar o Santo San Sebastián, algúns asta con ofrendas;
todos a rezarlle, a oirlle misas na súa solitaria ermita, único que hoxe se ve alí, pausado como
súa
unha pombiña blanca ó pé da cresta".
139

141. Museo Pazo de Tor
Antonio Noriega Varela Homenaxeado Ano 1969
(Mondoñedo, 1869 - Chavín de Viveiro, 1947)
D´O ERMO (frag.)
iNin rosiñas brancas, nin claveles roxos!
Eu venero as froliñas d'os toxos.
D'os toxales as ténues froliñas,
que sorríen, a medo, entr'espiñas.
Entr'espiñas que o Ceyo agasalla
con diamante-las noites qu'orballa.
¡Oh d'o yerm'o preciado tesouro!
as froliñas d'os toxos son d'ouro.
D'ouro vello son, mai, as froliñas
d'os bravos toxales, ¡d'as devocións miñas!...
140

142. Museo Pazo de Tor
Florentino López Cuevillas Homenaxeado Ano 1968
(Ourense, 1886 – 1958)
PROSAS GALEGAS (frag.)
"¡Probiños os ríos! Os máis pequenos morreron xa. As fervenzas dos outros calaron ca
súa leda cantiga, e os muiñeiros esqueceron as noites afrodíticas dos muíños. De vagar, de vagar,
soio escoan por entre as pedras das presas fíos de auga, tan miudos, tan febles, que semellan as
bagoas dun neno. ¿Onde foi, ouh ríos, a vosa forza de viaxeiros arriscados? Tristeiros, mudos, a
arriscados?
vosa iauga encora nas chás e fede por que, falla de azos pra camiñar, morreu ca soedade do alén.
E aínda os grandes ríos da nosa terra: O Miño, O Sil, o Ulla, qué debecidos, qué probes!
De cada día, o voso leito afúndese máis, como si andivérades a abrir a vosa propia sepultura.
como
E tí, gabacha fonte do lugar, amiga das mozas e dos parrafeos, e tí, fontiña homildosa da
gándara, consolo de pogoreiros, casa frorida da moura encantada, ¿ Qué sentides ao ollar
estiñadas as vosas augas? ¿Qué vai ser da moura encantada, cando a fontiña da gándara sexa
soio unha cotra regañada?"
141

143. Museo Pazo de Tor
Manuel Curros Enríquez Homenaxeado Ano 1967
(Celanova (Ourense), 1851 La Habana, 1908)
1851-
AIRES DA MIÑA TERRA (frag.)
Como a miniña tola
que sai por ves primeira
con dengue e muradana
prá festa do lugar;
así, xentil i aposta,
vai vindo a Primaveira,
grinaldas de craveles
vertendo ó seu pasar.
Os álbores espidos
De fruto e de ramaxe,
cubertos xa de folla
comenzan a dar fror;
i á sombra agachapado
do prácido follaxe,
mentras que o gando garda,
fai chifros o pastor.
Xa de amarelo e branco
se pintan os outeiros,
xa nacen nas silveiras
as froles de San Xoan;
xa crecen nos valados
as hedras i os loureiros;
xa ten carroucho o millo,
xa as vides gromos dan.
Ai, estación florida,
gallarda primaveira,
quén pra botarche copras
tivera o que non ten!…
Co corazón ferido,
sin lira garruleira,
¿Quén te cantóu, hermosa?
¿ Quén te cantóu ?... ¡Ninguén!.
142

144. Museo Pazo de Tor
Francisco Añón Paz Homenaxeado Ano 1966
(Boel (Outes), 1812 – Madrid, 1878)
¡Ai!, esperta, adorada Galicia
dese sono en que estás debruzada;
do teu rico porvir a alborada
polo ceo enxergándose vai.
Xa cantando os teus fillos te chaman,
e cos brazos en cruz se espreguizan…
¡Malpocados! o que eles cobizan
é un bico dos labios da nai.
Dese chan venturoso arrincado
pola man do meu negro destino,
astra mesmo soñando maxino
eses campos risoños cruzar.
E correr polas hortas e prados
onde leda pasou miña infancia,
respirando a suave fragancia
de xazmín, caravel, azahar.
Coido ver esa rías serenas,
escumando, con barcos veleiros,
e cantares oir feiticeiros,
que en ningures tan dóces oín.
Inda creo senti-las lavercas,
que peneiran nos aires cantando,
cando o sol vai as nubes pintando
de amarelo, de lume e carmín.
...
Eu soñei ver no cume do Pindo,
adornados de mirto e loureiros,
escritores, poetas, guerreiros,
que sorrindo se daban a man.
Eran eses os fillos mais caros
que da pátria aumentaron a gloria;
os seus nomes nos fastos da historia
con diamantes grabados serán.
143

145. Museo Pazo de Tor
Eduardo Pondal Homenaxeado Ano 1965
(Ponteceso, 1835 – A Coruña, 1917)
HIMNO GALEGO
¿Qué din os rumorosos a nosa voz entenden,
na costa verdecente, e con arroubo atenden
ó raio transparente O noso rouco son,
do plácido luar? mais só os ignorantes,
¿Qué din as altas copas e féridos e duros,
de escuro arume arpado imbéciles e escuros
co seu ben compasado non nos entenden, non.
monótono fungar? Os tempos son chegados
-"Do teu verdor cinguido
"Do dos bardos das idades,
e de benignos astros que as vosas vaguedades
confín dos verdes castros cumprido fin terán;
e valeroso chan pois onde quer xigante
non des a esquecemento a nosa voz pregoa
da inxuria o rudo encono; a redención da boa
esperta do teu sono, nación de Breogán.
Fogar de Breogán.
Os bos e xenerosos QUEIXUMES DOS PINOS
UEIXUMES
144

146. Museo Pazo de Tor
Castelao Homenaxeado Ano 1964
(Rianxo, 1886 - Buenos Aires, 1950)
SEMPRE EN GALIZA (frag.)
"Galicia é a mellor esquina do solar hispánico, cabo do mundo antigo e avanzada de
Europa nomar inmenso da libertade. A arquitectura barroca do noso chan, labrada en pedra
granítica, está sempre coberta por un manto de zugoso verdor. Os montes son redondos como
peitos de muller e as serras son como lombos de boi cebado. Os vales son ledos e farturentos. O
mar tolea de carraxe cando nono deixan penetrar na terra; pero cando entra, quédase adormecido
no leito das rías. Galiza é unha unidade territorial armónica, de formas e coor, perfeitamente
diferenciada do resto da Hespaña. A patria é a Terra. A Terra que nos dou o ser e que nos
recollerá na morte como semente de novas criaturas. A Terra que cria frores nos campos onde
rá
atopamos sombra fresca no vran e quentura garimosa no inverno; onde sofremos as inquedanzas
das sementeiras e gozamos a ledicia das colleitas; onde o vendaval brúa nas pon
ponlas dos carballos
e funga nas cordas dos barcos; onde esboufan as ondas do mar nos cons da ribeira e ruxen nos
areaes; onde por primeira vez ollamos a choiva, a brétema, o sol, o luar, o "arco da vella" e a noite
estrelecida.
¡Como lle queremos á Terra! Eu de min sei decirvos que si dispóis de morto tivese que
voarmáis ala das estrelas visibles, para ir a un ceo tan lonxano da Terra, que nunca máis podera
vela,de boa gana renunciaría á inmortalidade para rematar a miña vida debaixo dunha laxe e
convertirme en herbas ventureiras.
Certo que a Terra que amomos tanto aínda é un "val de bágoas"; pero nós, os galegos,
superaremos a predicción relixiosa e trocarémola en paradiso ".
145

147. Museo Pazo de Tor
Rosalía de Castro Homenaxeado Ano 1963
(Santiago de Compostela, 1837 - Padrón, 1885)
UNHA VEZ TIVEN UN CRAVO
Unha vez tiven un cravo
cravado no corazón
i eu non me acordo xa si era aquel cravo
de ouro, de ferro ou de amor.
Sóio sei que me fixo un mul tan fondo,
que tanto me atormentou,
que eu día e noite sin cesar choraba
cal choróu Madalena na Pasión.
Señor, que todo o podedes
-pedinlle unha vez a Dios-,
daime valor para arrincar dun golpe
cravo de tal condición.
E deumo Dios, e arrinqueimo,
Mais…¿Quen pensara?… Despóis
xa non sentín máis tormentos
nin soupen qué era delor;
soupen só que non sei qué me faltaba
en donde o cravo faltóu
e seica…seica tiven soidades
de aquela pena…¡Bon Dios!
Este barro mortal que envolve o esprito,
¡quén o entendera, Señor…!
146

148. Museo Pazo de Tor
FOLLAS NOVAS
13. BIBLIOGRAFÍA
• Calveiro, Marcos; (2011): Lois Pereiro, náufrago do paraíso: biografía e antoloxía Ed.
antoloxía;
Xerais; Vigo.
• Domínguez Cuña, Abraham; (2011): Lois Pereiro: Letras galegas 2011.
• Sánchez Puga, Xosé; (2005): De Rosalía a Lorenzo Varela: escolma do Día das Letras
Galegas, 1963-2005.
WEBGRAFÍA
• http://www.museolugo.org/
• http://encarnalagogonzalez.blogspot.com/
• http://www.diadasletrasgalegas.com/
• http://loispereiro.blogaliza.org/
147

149. Museo Pazo de Tor
148

150. Museo Pazo de Tor
ÍNDICE
-INTRODUCCIÓN..................................................................................................... 3
INTRODUCCIÓN.....................................................................................................
-O ATLAS DA MEMORIA DOS MUSEOS.............................................................. 5
O
-VALORACIÓN PERSOAL ..................................................................................... 15
VALORACIÓN
-ANEXO FOTOGRÁFICO....................................................................................... 16
ANEXO FOTOGRÁFICO.......................................................................................
-BIBLIOGRAFÍA....................................................................................................... 22
BIBLIOGRAFÍA.......................................................................................................
149

151. Museo Pazo de Tor
1. INTRODUCCIÓN
A Rede Museística Provincial de Lugo é o lugar onde realicei o meu período de prá prácticas, o
primeiro que me gustaría resaltar desta experiencia foi a oportunidade de poder realizar un tipo de
prácticas diferentes, onde se nos deu a oportunidade de entrar en contacto con unha parte das
institucións públicas que por norma xeral en moitas ocasións non tes a posibilidade de coñecer
dunha forma tan directa, como é poder ver un modo de xestión cultural que traballa en prol da
accesibilidade e inclusión das persoas. A través das diferentes visitas que realizamos os tres museos
pertencentes a Rede, asi como poder escoitar e comprobar o que nos ensinou Encarna Lago e por
de,
último poder ser parte da engranaxe deste modelo de xestión o planificar unha actividade coa miña
compañeira Adriana Prieto e podela levar a cabo, xa que foi unhas das experiencia máis
experiencias
gratificantes do meu período de prácticas. A nosa tutora, Encarna Lago planificounos as nosas
prácticas en dous bloques, un teórico no que se nos explicaba o funcionamento da Rede Museística
Provincial por medio de visitas os diferentes museos que a forman, e un segundo bloque práctico
onde a nosa función consistía en planificar, diseñar e poñer en práctica unha actividade que se
realizase nos tres museos da rede, e que en outro apartado das memorias expoño máis
detalladamente. A continuación gustaríame falar da Rede Museística Provincial, para que conste
con maior claridade cada un dos museos que tiven a oportunidade de visitar,
A rede Museística Provincial, foi constituída oficialmente no mes de xuño do ano 2006, e aglutina
os catro Museos actualmente dependentes da Deputación Provincial de Lugo: o Museo Provincial
de Lugo, o Museo-Fortaleza de San Paio de Narla, o Museo Pazo de Tor e o Museo do Mar.
Fortaleza Museo-Pazo
A Rede Museística Provincial pretende unificar criterios e obxectivos, incentivar a colabora
colaboración,
optimizar os recursos, mellorar a comunicación e, de acordo coa definición do ICOM (Comité
Internacional de Museos), adicarse á conservación, restauración e catalogación. A creación deste
tipo de Rede responde á necesidade de mellorar a coordinación dos catro museos e potenciar o
aproveitamento dos recursos técnicos e humanos. Búscase xestionar unitariamente o conxunto da
Rede para que cada un dos museos integrados cumpra adecuadamente as súas funcións e poida
presentar de cara ás respectivas comarcas e conxunto da provincia, unha completa e variada oferta
cultural.
A nosa experiencia centrouse no Museo Fortaleza de San Paio de Narla, o Museo
Museo-Fortaleza Museo-Pazo de Tor e o
Museo do Mar. A primeira visita que realizamos foi a do Museo do Mar o 29 de Xaneiro, o
primeiro contacto non puido ser mellor, tivemos a oportunidade de ver en persoa todo o que a
o
Xerente da Rede nos explicara con anterioridade, o factor humano como elemento clave do
funcionamento do museo. Asistindo a unha obra de teatro, que exemplificou ante nos como menos
pode ser máis. O nosa experiencia continuaría no Museo Fortaleza de San Paio de Narla, o día 11
Museo-Fortaleza
de Febreiro, onde a través dunha visita guiada se nos foi mostrando cada parte do museo, asi como
as actividades que realizan, por último o 19 de Marzo a parte teórica remataba no Museo
Marzo Museo-Pazo de
Tor, o broche para este bloque veu marcado por unha reunión de mulleres artistas onde se deu
comezo a unha serie de reunións que a partir de ese día se iniciou, participamos nese foro
escoitando a cada unha das protagonistas que nos contaba a súa experiencia; a intención desta
reunión era reunilas e pasarlles o relevo para que se seguirán dando no tempo non so con palabras
senón tamén con actividades plantexalas por elas, neste día asistimos a intención de conve
convertir unha
institución pública como soporte e foro das persoas, neste caso concreto de mulleres artistas,
evidentemente o mesmo tempo ese día tamén puidemos realizar a visita o Pazo Pazo-Museo así como a
cada unhas das súas dependencias e pezas. A partir de aquí deu comezo a parte práctica, pensar,
diseñar e planificar a nosa actividade, na que traballei coa miña compañeira Adriana Prieto
Fernández e que leva por nome “O Atlas da Memoria dos Museos”, para máis tarde levala a cabo,
en cada un destes lugares, no se
seguinte apartado expoño en que consistiu.
150

152. Museo Pazo de Tor
2. ATLAS DA MEMORIA DOS MUSEOS
2.1.INTRODUCIÓN
O museo é unha institución ó servizo da sociedade, que selecciona, adquire, conserva, comunica e,
sobre todo expón, con fins de acrecentamento do saber, de salvagarda e de desenvolvemento do
patrimonio. Así o especifica o Consello Internacional de Museos (ICOM),un organismo profesional
e independente, considerado como a tribuna máxima da profesión museística, que deu as pautas
para definir e normativizar os museos do mundo.Dende 1977, a proposta do ICOM, o 18 de maio
museos
celébrase en todo o mundo o Día Internacional do Museo. O evento confórmase como unha
xornada de portas abertas, na que é habitual a organización de visitas guiadas, conferencias,
concertos, talleres e outras actividades que serven para renovar os votos que unen aos museos coa
res
sociedade. Cada ano o ICOM propón un lema, xeralmente inspirado polas tendencias de
actualidade, que sirve de argumento motor da celebración en todo o mundo. No presente ano o
lema é “Museos e memoria”.
2.2 ¿QUE É A MEMORIA?
A memoria descríbese como a capacidade ou o poder mental que permite reter e recordar, mediante
procesos asociativos inconscientes, sensacións, impresións, ideas e conceptos previamente
experimentados, así como toda a información que se aprendeu conscientemente. A memoria no seu
sí
sentido de facultade de reprodución dos xestos aprendidos é un dos pilares da existencia humana,
remítenos paralela ou simultaneamente á capacidade de recordar, ao conxunto de rec
recordos e ó lugar
ou os lugares onde estes quedan asentados.
A memoria e a importancia da conservación son temas que deben centrar as nosas investigación e
proxectos. Un pobo sen memoria está condenado ao esquecemento, entendido como a falta de todo,
xa que sen ela non sería factible a conservación de coñecementos para transmitir formas de cultura.
e
Ao non poder facelo non teríamos identidade e non poderiamos recoñecernos como parte de un
151

153. Museo Pazo de Tor
todo e, finalmente, non poderiamos relacionarnos co mundo que nos rodea. A memoria colectiva é
rodea.
tan decisiva para a vida social como o é a memoria individual para cada un de nós. A memoria é
fráxil, inestable e insegura pero é a facultade humana que constitúe o maior tesouro do home e
permite establecer pontes co pasado e seguir nutrindo a nosa vida, estamos ante unha calidade que
seguir
todos exercitamos. O coñecemento e a valoración da memoria e do patrimonio cultural permiten
polo tanto coñecer o noso pasado, as nosas raíces e facernos partícipes de un desenvolvemento
común. A conservación, recuperación, fortalecemento e difusión da memoria e do patrimonio
servación,
cultural posibilitan estender e ampliar as nosas fronteiras ata beneficios comúns, manter aberto a
canle de comunicación entre o noso pasado e o noso futuro.
O patrimonio transmite sensacións teñamos ou non unha formación previa en relación ao mesmo,
te
unhas sensacións que se van almacenando pouco a pouco na nosa memoria, e a elas recorremos
cando se nos fala dun elemento concreto. Un modo moi eficaz de exercitar a memoria consiste en
traballar cos diferentes estímulos (visual, auditivo, olfativo...) para potenciala, o obxectivo é o de
recordar, que consiste en traer á memoria algunha cousa; será a través de eses recordos polos cales
crearase unha imaxe dos museos nova, a memoria que cada un dos participantes das actividades ten
deles e que deste xeito aflorará dun xeito menos habitual ó que estamos acostumados ó traballar
individualmente cada sentido para o fin conformar o Atlas da memoria de cada museo. Os museos
ofrecen posibilidades excepcionais dende o prisma da educación e da comunicación, e esta
es
actividade permitirá que os participantes asuman o verdadeiro papel que teñen en relación ó museo,
é dicir, o de protagonistas e receptores da propia memoria do museo.
É fácil imaxinar ós museos como unha gran piscina de información accesible a toda persoa
s
interesada no coñecemento ou a investigación, así como esperar que poidamos atopar obxectos e
información que nos aporten profundidade, significado e relevancia para a comprensión de un unha
sociedade, pero un obxecto unicamente é significativo cando pertence a unha rede de significados
más ampla que el mesmo. O museo concentra múltiples experiencias por descubrir, e, para
percibilas só hai que estar alerta, ter o espírito sensible, o corazón aberto e a mente clara
corazón
152

154. Museo Pazo de Tor
153

155. Museo Pazo de Tor
2.3 O ATLAS DA MEMORIA DOS MUSEOS
Para conmemorar o ano de Museos y Memoria, pensamos nun total de cinco actividades que baixo
o título de O Atlas da Memoria dos Museos, axudaran a crear unha atmosfera de achega dos
rapaces ó mundo dos museos. As visitas aos museos dende o punto de vista educativo non deben
enfocarse unicamente como reforzo dos coñecementos curriculares senón, tamén, coma un espazo
onde disfrutar cunha práctica cultural colectiva, tratando de compartir impresións e reflexións; así,
compartir
mediante a potenciación dos seus sentidos, buscamos que entre todos os participantes poida levarse
a cabo a recollida dunha serie de informacións, que formarán a memoria de cada museo.
2.4. OBXECTIVOS XERAIS
- Demostrar que os bens culturais de contido material, son á súa vez continentes de valores
r
inmateriais. Esta é a característica que lles da a súa esencia e os diferenza de calquera outra
categoría de bens.
-Explicar que o ser humano é a suma de todos os seus momentos, o produto de todas as súas
Explicar momentos,
experiencias, polo que é necesario pararse a reflexionar sobre esta cuestión.
-Acadar que os participantes interioriceaprendizaxes significativas a partires do descubrimento
Acadar
persoal.
-Difundir a visión humanista do museo a tr
Difundir través de actividades interactivas.
-Potenciar o poder evocador, xerador de sentimentos e de recordos individuais e colectivos dos
Potenciar
participantes nos tres museos.
-Promover a conservación do patrimonio cultural.
Promover
-Axudar á interrelación persoal entre os partic
Axudar participantes das actividades.
-Proporcionar unha nova mirada en relación ao museo e responder á pregunta: ¿Qué nos di o
Proporcionar
museo?
- Conseguir que os participantes disfruten coas actividades realizadas.
154

156. Museo Pazo de Tor
2.5. CRONOGRAMA
2.6. ACTIVIDADES
1. MEMORIA VISUAL
Nesta actividade traballaremos a partir de imaxes de obxectos
representativos de cada un dos tres museos. A presenza de un
obxecto cargado de valor simbólico (que representa recordos
persoais ou colectivos para unha persoa ou unha determinada
cultura) realza o coñecemento dende a memoria e a historia.
za
Os participantes terán que reinterpretar unha parte da imaxe a
través de cores, debuxos ou palabras, deste xeito eles terán a responsabilidade de completar esa
imaxe que nós lles facilitamos mediante as sensacións que a propia imaxe e o contexto lles suxire.
sensacións
OBXECTIVO ESPECÍFICO: Con esta actividade pretendemos obter novas lecturas da memoria do
museo a partir das imaxes e da extracción dos seus significados
155

157. Museo Pazo de Tor
2. MEMORIA DO TACTO
Nesta actividade empregaremos diversos obxectos representativos de cada
museo.
Polo común, nos museos non podemos tocar as pezas en exhibición, e en
ocasións isto fainos sentir “paralizados” debido á necesidade intrínseca de
cerciorarnos de que é verdade aquilo que pensamos ou sabemos, e polo
tanto desexamos constatar que certo obxecto existe, que é real porque o
estamos a tocar .
Os participantes analizarán a través deste sentido as diferentes calidades
que os obxectos posúen: rugosidade, suavidade, aspereza, dureza,
temperatura…todas a as sensacións que a través do tacto se poidan obter. Esta actividade non só
a…todas
pretende ser un achegamento diferente ás pezas, senón tamén obter unha análise diferente das
mesmas.
Os participantes terán que ter os ollos vendados, non saberán que pezas van a tocar. Nunha
pezas
primeira parte da actividade, soamente deberán cunha soa palabra explicar o primeiro que lles
transmite o obxecto a partires do tacto.
Na segunda parte da actividade, xogaremos ó “Obxecto cego”, todos os participantes salvo un
quitaranse as vendas e mediante unha palabra cada un irán definindo un só obxecto que o
nse
participante cos ollos vendados terá que adiviñar.
OBXECTIVO ESPECÍFICO: Explotar as posibilidades que proporciona o emprego do tacto como
medio de aprendizaxe.
3. MEMORIA AUDITIVA
Nesta actividade serán diferentes sons os que leven ós participantes a
configurar diferentes relatos comúns en relación a cada museo.
A idea é que a partir dunha gravación sonora diferente en cada museo, que
nos levará a un contexto diferente, as monitoras pautarán a historia a partires
dunha primeira frase que eles deberán continuar.
OBXECTIVO ESPECÍFICO: Potenciar a memoria de cada un mediante o
poder evocador dos sons, para deste xeito crear a través del e da imaxinación,
relatos de novas realidades dentro do propio museo situando a este como un
elemento capaz de espertar a imaxinación dos rapaces/zas.
4. MEMORIA OLFATIVA
Nesta actividade a idea principal é a de percibir diferentes clase de olores e
poder clasificalos como agradables ou desagradables, familiares ou estraños,
evocadores ou indiferentes… xa que as mensaxes olfativas inflúen de forma
importante no desenvolvemento de determinados sentimentos e reaccións
físicas.
156

158. Museo Pazo de Tor
No Museo do Mar, mediante a previa selección de elementos relacionados con mundo do mar
relacionados
(area, auga, conchas…) estudaremos as diferentes reaccións dos rapaces ante os diferentes olores,
análise que faremos tamén en San Paio de Narla e no Pazo de Tor modificando a metodoloxía
dependendo da realidade do propio museo.
OBXECTIVO ESPECÍFICO: Empregar a potencialidade que ten o sentido do olfato.
5. O XOGO DA MEMORIA
Como actividade final, plantexamos a realización dun xogo de mesa que será diferente en cada
museo. Consistirá na elaboración dun taboleiro que recolla vinte pezas representativas da sala do
vinte
museo onde se vaian a realizar as actividades, deste xeito queremos a través do lecer estimular
unha nova relación dos rapaces coas pezas para que sexan postas en valor e axudar ó seu
“redescubrimento”, xa que os xogos suxerirán unha serie de preguntas en relación a diferentes
suxerirán
pezas.
OBXECTIVO ESPECÍFICO: Finalizar as actividades dun xeito lúdico mediante un xogo de mesa
que recolle imaxes representativas da sala onde se realizaron as actividades previas.
2.7. SUXEITOS DESTINATARIOS
ESTINATARIOS
Cando deseñamos a nosa proposta, nun primeiro momento dirixímola cara un público concreto,
rapaces e rapazas cunha idade comprendida entre os oito e os quince anos. A continuación
detallaremos a idade do público que en cada un dos museos participou nas actividades:
participou
Museo do Mar: Contamos coa participación dun grupo de uns oito rapaces e rapazas cunha idade
comprendida entre os nove e dezaseis anos.
Museo- Fortaleza de San Paio de Narla: Nesta ocasión puidemos contar coa participación dun
grupo de rapazas cunha idade comprendida entre os trece e quince anos.
Museo- Pazo de Tor: Nesta ocasión contamos coa presenza de nenos comprendidos entre os sete e
os quince anos, algúns deles procedían da Asociación Raiolas, asociación integrada por pais e nais
,
de persoas con autismos e trastornos xeneralizados do desenvolvemento.
2.8. CONTEXTO DE ACTUACIÓN
A nosa programación didáctica está inserta na programación preparada pola Rede Museística
Provincial de Lugo en relación ó Día Internacional dos Museos e o seu lema “ Museos e Memoria”.
En relación a esta festividade cada un dos museos preparou unha serie de actividades en diferentes
días. O noso Atlas da Memoria realizouse os días 17 18 e 21 de Maio, a continuación detallaremos
17-18
os diferentes días e horarios en cada un dos museos: Museo do Mar: Realizamos a actividade o día
17 ás 17.00 h. Ese día conmemorábase o Día das Letras Galegas, polo que durante toda a xornada,
conmemorábase
no Museo do Mar houbo unha exposición “O Tendal das Letras” que honraba a todos os escritores
homenaxeados dende 1963 ata a actualidade. Ás 12:00 h. deu comezo unha conferencia e
proxección en relación á figura do homenaxeado este ano, Lois Pereiro realizada por Silvia Aldariz,
e ás 13:00 h. realizouse unha video proxección e mesa de debate en relación ó tema da emigración
video-proxección
galega e venezolana, da man de Joxelyn Ruiz Museo Fortaleza de San Paio de Narla: Realizamos
Museo-
a nosa actividade o día 18 (Día Internacional dos Museos), ás 11:00 h. Ese día tamén houbo
durante todo o día a exposición “O Tendal das Letras” e a conferencia sobre a figura de Lois
157

159. Museo Pazo de Tor
Pereiro ás 13:00 h., do mesmo xeito, volveuse a realizar a videoproxección e mesa de debate en
realizar
relación ó tema da emigración galega e venezolana ás 17:00 h. Ese mesmo día, ás 20:00 h. tivo
lugar unha Conferencia-exposición “Memoria da formación da estrutura militar, destrución,
exposición
transformacións e rehabilitación do edificio do Museo de San Paio de Narla”, por José Ramón
ción
Soraluce Blond e José Ángel Santos Ferro.
Museo-Pazo de Tor: A nosa actividade foi levada a cabo no Pazo ás 17:00 h; ademais, ese día,
Pazo
durante toda a xornada, tamén estivo exposto “O Tendal das Letras” e a conferencia sobre a figura
das
de Lois Pereiro produciuse ás 13:00 h. As 16:30h chegaron os nenos da Asociación Raiolas que
estiveron toda a tarde no museo, e ás 18:00 levouse a cabo a video proxección e mesa de debate en
video-proxección
relación o tema: Memorias de mulleres de aquí e de acolá.
s
2.9. RECURSOS DISPOÑIBLES
Para levar a cabo a realización da nosa proposta didáctica foron necesarios os seguintes recursos:
-MEMORIA VISUAL: para a realización desta sección, empregamos imaxes de pezas
MEMORIA
representativas de cada un dos museos, faltábanlles a metade, espazo destinado para que o
completaran os participantes; polo que fixeron falta ademais cores, rotuladores…
-MEMORIA DO TACTO: para levar a cabo esta parte, empregamos diferentes obxectos en cada
MEMORIA
museo, por exemplo, no Museo do Mar empregamos unha bitácora, un oído de balea, unha ostra,
emplo,
un farol de barco..en San Paio de Narla, unha cunca, unha xerra, unha prancha antiga, unha galiña
de xoguete; e no Pazo de Tor, uns colares antigos, un abanico, un xoieiro…tamén precisamos de
vendas para poder tapar os ollos dos participantes e poñelos en situación.
-MEMORIA AUDITIVA: para esta actividade empregamos como soporte técnico un ordenador
MEMORIA
que nos permitiu poñer de fondo os diferentes sons en formato mp3, que creaban a atmosfera
adecuada para poder crear as diferentes historias.
-MEMORIA OLFATIVA: nesta parte, empregamos diversas caixiñas que gardaban no seu interior
MEMORIA
diversos elementos, diferentes en cada museo, por exemplo, no Museo do Mar, contiñan auga do
mar, area, diversas conchas…en San Paio de Narla, millo, terra, herbas diferentes; e no Pazo de
iversas
Tor, contiñan madeira, café, un pano con perfume de muller…
-O XOGO DA MEMORIA: como remate das actividades, preparamos tres taboleiros, que se
O
corresponden con cada un dos museos. Na súa elaboración foi necesario contar con imaxes de
pezas relacionadas con cada unha das salas onde se ía a realizar as actividades, e para levalo a
cabo, precisamos de fichas de cores e un dado xigante.
Para levar a cabo o conxunto das actividades, previamente, colocamos en cada museo unha mesa e
actividades,
diversas cadeiras para os rapaces e rapazas. Antes de comezar, tiñamos unhas pegatinas, para que
cada un deles escribise o seu nome e así puidésemos coñecer mellor ós participantes.
Do mesmo xeito, tamén foi necesario contar cunha cámara dixital para poder documentar todo
én
o proceso. De seguido detallamos o lugar onde levamos a cabo as actividades en cada museo: O
día 17, no Museo do Mar, dispuxemos da Sala de Carpintería de Ribeira para levar a cabo as
actividades. O día 18, no Museo Fortaleza de San Paio de Narla, fixemos as actividades na Cociña.
Museo-Fortaleza
O día 21, no Museo-Pazo de Tor, o emprazamento do Atlas da Memoria dos Museos
Pazo
foi no Salón do Mediodía.
2.10. CUSTO ECONÓMICO DO PROGRAMA
Neste apartado temos que subliñar en primeiro lugar que a Rede Museística Provincial de Lugo xa
os
158

160. Museo Pazo de Tor
contaba cunha serie de recursos que abarataron o custe da nosa actividade, detallamos a
continuación cales foron os elementos cos que xa contaba o museo:
-fotos representativas dos fondos dos tres museos
os
-ceras, rotuladores e bolígrafos
ceras,
-vendas negras
-ordenador
-cámara de fotos
-dado xigante e fichas de cores
dado
-mesa e cadeiras
-pegatinas
O único gasto necesario foi o relacionado cos tres taboleiros para o Xogo da Memoria, imprimilos
a cor nun formato din-A3 e logo plastificalos, o custo total disto alcanzou os 12, 95 €, tamén
A3
precisamos a impresión das fichas destinadas á actividade da Memoria do Tacto, sendo o custo de
Memoria
4, 20 €.
2.11. AVALIACIÓN DA ACTIVIDADE DIDÁCTICA “O ATLAS DA MEMORIA DOS
MUSEOS”
A nosa experiencia durante a realización do Atlas da Memoria dos Museos, deunos a posibilidade,
unha vez rematada a actividade, de poder facer balance dos acertos e dos erros. Unha das primeiras
facer
cuestións que é necesario abordar é a que trata sobre a planificación, neste sentido, temos que dicir,
que tan importante é a calidade da actividade como o coñecemento que se debe de ter acerca do
lugar onde se vai a levar a cabo, en relación con isto, diremos que foi moi importante haber tido
ar
xa un contacto previo coa realidade de cada un dos tres museos, este dato, foi fundamental para
coñecer o público ó que nos iamos a enfrontar, xa que un dos primeiros datos que posuíamos era a
labor con institutos, rapaces da zona, diversas fundacións, etc. que levaban a cabo dende a Rede
Museística. Unha vez coñecido o público, o seguinte paso foi o de familiarizarnos cos fondos dos
que dispoñía cada museo e a súa realidade específica para partir deles e comezar a configuración
das actividades; o mesmo tempo, hai que sumar á cuestión da planificación o factor da adaptación
ás diferentes circunstancias, xa que o contexto é moi diferente comparado cunha instituc
institución situada
nun ámbito urbano, como pode ser o caso do Museo Provincial de Lugo. Por iso, sabiamos dende
un primeiro momento que un aspecto clave que tiña que definir a nosa proposta era a de ser algo
vivo e aberto, que dependería do público que se acercara, por poñer un exemplo, o caso do
acercara,
desenvolvemento das actividades do Museo do Mar, onde traballamos con rapaces de nove anos e
de dezaseis, polo que o noso obxectivo foi en todo momento crear unhas actividades adaptables,
versátiles…sen que por ese motivo fosen menos atractivas.
É preciso subliñar que as nosas prácticas na Rede Museística, non seguiron a típica dinámica de
traballar nunha entidade por un pequeno período de tempo, xa que mediante o traballo de
elaboración e posta en práctica da nosa actividade didáctica non so aprendemos sobre como
actividade
traballar senón que tamén aprendemos a ter en conta o factor humano que é parte de cada unha das
institucións, e o mesmo tempo coñecer as nosas propias capacidades.
Como conclusión resaltamos a boa acollida, así como a participación activa que tiveron os rapaces
como
e rapazas que foron parte do Atlas da Memoria dos Museos. Do mesmo xeito temos que facer
unha mención especial á axuda e á implicación que o persoal de cada un dos tres museos nos
prestou para levar adiante e facer realidade esta actividade.
159

161. Museo Pazo de Tor
3. VALORACIÓN PERSOAL
A miña experiencia nas prácticas deume a oportunidade como xa dixen na introducción de poder
vivir unhas prácticas diferentes ás que coñecía. Unhas prácticas onde se me ensinou a importancia
do factor humano como motor da cultura e da xestión de calqueira institución.
ctor
Como a máxima de que menos é máis e certa, onde traballar en prol dun modelo cultural que
abogue pola inclusión social e a accesibilidade é posible. Ademáis de todo isto, déronme a
posibilidade de poder formar parte desta engranaxe, desta rede o darme a oportunidade de levar a
sibilidade
práctica unha actividade diseñada coa miña compañeira Adriana Prieto. Nesta valoración non podo
esquecerme da aprendizaxe adquerida onde conceptos como flexibilidade ou adaptación son
flexibilidade
indispensables, todo o aprendido o longo deste tempo lévame a conclusión do factor humano como
peza indispensable a hora de plantexar calquer proxecto cultural, así como a importancia do
traballo en equipo como outro dos aspectos mái importantes.
máis
O modelo de traballo en rede que plantexa estes tres museos, así como todo o traballo que en
eles se leva a cabo, fixeron que aprendera cousas de min que non sabía que as tiña, o dicir isto
estoume referindo, a que durante os anos da facultade mentres estudiaba Historia do Arte, nunca
facultade
pensei que podería traballar nun campo como a didáctica, pero despois destas prácticas non
soamente sei que podo, senón que ademais podo dicir que me gustou e que disfrutei. Ainda que nun
primeiro momento me angustiara a idea de ter que pensar unha actividade, por medo a non ser
ustiara
capaz, por medo tamén a que non se me ocorrera nada, o resultado final non soamente mostroume
que son capaz, senón que tamén mostroume un campo laboral no que xamáis había pensado.
Como conclusión teño que dicir que realizar as prácticas na Rede Museística Provincial foi unha
experiencia moi gratificante, onde non soamente aprendín cousas, senón que tamén coñecín
modelos novos de xestión, e unha xente maravillosa da que me levo moitas cou cousas que sei que me
axudaran a hora de traballar nun futuro. Non podo terminar a miña valoración sen agradecer a
Encarna Lago todo o aprendido, así como a todo o persoal de cada un dos tres museos que coñecín,
e que me axudaron en todo o que precisaba en ca momento.
cada
160

162. Museo Pazo de Tor
161

163. Museo Pazo de Tor
162

164. Museo Pazo de Tor
163

165. Museo Pazo de Tor
164

166. Museo Pazo de Tor
165

167. Museo Pazo de Tor
166

168. Museo Pazo de Tor
BIBLIOGRAFÍA
-Area, Manuel y Parcerisa, Arthur. Materiales y Recursos Didácticos en Contextos
Area,
Comunitarios. Ed. Graó. Barcelona, 2010
.
-De los Reyes Leoz, José Luis. Del Patrimonio Cultural al Museo Infantil. Departamento de
De
Didácticas Específicas. Universidad Autónoma de Madrid (Revista Tarbiya)
-Montenegro Valenzuela, Jacinto. Material Didáctico para un adecuado aprovechamiento
Montenegro
en las visitas a museos. Facultad de Educación. Universidad de Zaragoza (Revista Tarbiya)
.
-Moral Ledesma, Beatriz. Reflexiones sobre la Capacidad Didáctica de los Museos y los
Objetos. Farapi, S.L. , Consultora de Antropología Aplicada. San Sebastián
.
-Morgado Bernal, Ignacio. Psicobiología del aprendizaje y la memoria. CIC (Cuadernos d
memoria. de
Información y Comunicación) 2005, 10
www.encarnalagogonzalez.blogspot.com
www.histodidactica.es
www.museolugo.org
www.museodomar.blogspot.com
www.museosanpaio.blogspot.com
www.pazodetor.blogspot.com
167

169. Museo Pazo de Tor
168

170. Museo Pazo de Tor
169

171. Museo Pazo de Tor
INTRODUCCIÓN
El Máster en Servicios culturales tiene la intención de preparar al profesional para
el análisis y gestión de diferentes actividades y programas culturales, por lo cual la
oportunidad de realizar las prácticas en la Rede Museística de Lugo fu la idónea para
fue
ejercer los conocimientos previamente adquiridos en el Máster.
Las prácticas realizadas en la Rede Museística Provincial de Lugo se desarrollaron
en los museos que conforman dicha Rede Museística: Museo Etnográfico San Paio de
Narla, Pazo de Tor y Museo Provincial del Mar. La gerente de la Rede Museística, Doña
Encarna Lago, fue la persona encargada de coordinar las prácticas, quien ofreció una
inducción teórica y una inducción práctica. Posterior a la inducción práctica se designó la
planificación de una actividad cultural para ser llevada a cabo en los tres museos ya
ificación
conocidos.
El hacer factible la ejecución de una actividad cultural de mi propia invención me
dio la oportunidad de experimentar un trabajo realista y funcional, del mismo mmodo en que
pude enriquecerme de las vivencias y de las personas con sus conocimientos y experiencias
REDE MUSEÍSTICA PROVINCIAL DE LUGO
La gestión de la Rede Museística Provincial de Lugo fue constituida oficialmente
en Junio del 2006, la cual interrelaciona los cuatro museos dependientes de la Diputación
de Lugo: Museo Provincial de Lugo, Museo Etnográfico Fortaleza San Paio de Narla, Pazo
Etnográfico-Fortaleza
de Tor y Museo Provincial del Mar. La Diputación es la que tiene personalidad jurídica,
por lo tanto gestiona y administra directamente los museos. La Rede Museística se
ona
coordina actualmente desde el Museo Provincial de Lugo, ubicado en el casco histórico de
Lugo.
Los objetivos de la Rede Museística son: Unificar criterios, incentivar la
colaboración y participación, optimizar los recursos humanos y económicos, mejorar la
ipación,
comunicación, incrementar el ámbito geográfico de actuación, poner en marcha las
actividades conjuntas y hacer posible el lema “Museo para todos, entre todos”, el cual
pretende lograr la inclusión de colectivos con riesgo de exclusión social.
usión
En cuanto a este último objetivo se ha llevado a cabo un intensivo programa de
inclusión a personas con alguna discapacidad. La Rede Museística tiene más de 10 años
trabajando para hacer accesible sus museos a personas con capacidad limitada, que a pesar
museos
de los avances globales de la museología y los avances tecnológicos, estas personas han
quedado olvidadas. De este modo en el año 2008 se crea finalmente el Departamento de
Capacidades Diferentes y Discapacidades, adscrito a la gerencia de la Red. Ese mismo año
Discapacidades,
se inician las obras de reestructuración en los museos de acuerdo alos criterios de
accesibilidad.
170

172. Museo Pazo de Tor
En 1932 se crea el Museo Provincial de acuerdo a la Diputación de Lugo. En 1957
el museo se traslada al antiguo convento de San Francisco siendo reestructurado pero
da
conservando algunas áreas originales, en 1962 el Museo Provincial de Lugo fue declarado
bien de interés cultural. El Museo Provincial de Lugo es el único museo de la red que
posee conservación, restauración y catalogación.
ión,
El Museo Etnográfico San Paio de Narla es una fortaleza ubicada a 28 km al Oeste
de Lugo que data del siglo XIV, que sirvió de castronela al asentamiento de San Paio. La
Fortaleza fue adquirida por la Diputación en 1939, tras salvarla de su último propietario
cuya intención era demolerla y aprovechar la piedra. A comienzo de los años 80 se hace
una renovación de pisos y techos, instalación eléctrica y otras mejoras para hacer de la
fortaleza un museo. En 1983 se trasladan materiales de etnografía del Museo Provincial de
Lugo a la Fortaleza San Paio de Narla el cual abre sus puertas ese mismo año como Museo
Etnográfico y de Historia.
El Pazo de Tor está ubicado en el valle de Lemos, en la parroquia San Juan de Tor,
que pertenece al concello de Monforte de Lemos. Es un hermoso edificio construido a
enece
finales del siglo XVIII. A pesar de las reparaciones realizadas tras quedar afectada por el
incendio de las tropas napoleónicas, conserva con mucha sobriedad su estilo neoclásico.
Cuando la Diputación Provincial de Lugo recibe al Pazo como una donación, realiza una
serie de mejoras para su posterior musealización en Julio del 2006.
El Museo del Mar nace en 1969 gracias a Francisco Rivera Casás, quien era
maestro de la Escuela Nacional y de la Escuela de Orientación Marítima y Pesquera de San
Nacional
Ciprian. Don Francisco coleccionaba objetos marinos, y junto con sus 34 alumnos nace la
iniciativa de crear un museo en el aula de la Escuela Nacional, tomando como base la
colección marina del maestro. Es así como en el año 69 la Diputación Provincial de Lugo
crea el Museo del Mar. De 1994 al 2004 el museo es gestionado por la asociación de
vecinos “Cruz dá venda de San Ciprián”. En ese período abre todos los días al público,
contando con cuatro salas de exposición. Finalmente en el 2004 pasa a formar parte de la
Rede de Museos de la Diputación de Lugo como Museo Provincial del Mar. Hay que
destacar que el Museo del Mar de San Ciprián es el más antiguo de toda Galicia y el único
museo gallego que nace por iniciativa de un grupo de alumnos y su maestro, y en el que
han participado activamente en su funcionamiento los vecinos de la zona. Actualmente
cuenta con varios programas de actividades para niños, jóvenes y familias con talleres,
jornadas temáticas y actividades lúdico recreacionales con el fin de de incentivar la
ticas lúdico-recreacionales
creatividad, la experimentación y el trabajo cooperativo en grupo.
Otros programas contemplados en el Museo del Mar son: Actividades escolares,
programa investiga, de conservación, de publicaciones, de creadores, de cooperación, de
de
cine, de conciertos, de teatro, de rede de diálogos, de efemérides, proyecto internacionales,
entre otros.
171

173. Museo Pazo de Tor
172

174. Museo Pazo de Tor
VISITAS A LOS MUSEOS DE LA REDE MUSEÍSTICA
PROVINCIAL DE LUGO
Visita guiada al Museo Etnográfico-Fortaleza San Paio de Narla:
Fortaleza
El viernes 4 de febrero nos encontramos en el Museo Provincial de Lugo, en la
oficina de coordinación de la Rede Museística, en donde Doña Encarna realizó una
inducción teórica y nos dio material de lectura para conocer con más detalles los proyectos
conocer
y programas que se han llevado a cabo en la Rede, así como la nueva perspectiva del nuevo
concepto de musealización.
Posteriormente nos dirigimos a la Fortaleza San Paio de Narla, en donde nos
recibió Doña Paquita, quien nos hizo de guía en esta fortaleza, y quien mejor que ella, que
en
además de ser una doña muy amena, siente una conexión muy especial con este museo, ya
que desde su infancia conocía de este legado histórico gracias a su padre que ha cuidado
por muchos años esta fortaleza. En cada espacio de la fortaleza se exponen diferentes
s
objetos que recrean la vida de los gallegos desde el siglo XV, tanto de los plebeyos como
de los nobles.
Cada objeto, cada detalle tiene una historia que al conocerla queda grabada en la
memoria para siempre. Aprendí que la piedra está allí, se puede ver y tocar, pero ésta sólo
recobra valor cuando conocemos su pasado, sus relatos, cuando recreamos hace cientos de
años atrás la grandiosa historia de la cual el único vestigio que tenemo es precisamente
tenemos
esos elementos que podemos ver y tocar, y que esposible gracias a la sensibilidad de
conservación.
Visita al Pazo de Tor: Encuentro de mujeres artistas gallegas:
El Pazo de Tor es un sitio hermoso, desde sus grandes jardines y la prodig
prodigiosa vista
panorámica de sus balcones, hasta sus grandes salones que te evocan a la opulenta vida de
los propietarios del Pazo en su época.
En la entrada del Pazo se desplegó la exposición de ilustraciones “Mis ojos y tus
manos” a través de la ONG llamada Implicadas no desenvolvemento. Las temática era del
género y la pobreza de la mujer en la India, que plasma la cooperación de las voluntarias
de Implicadas por manos de las ilustradoras. El evento comenzó con un performance de la
artista alemana Petra Hofmann, quien quería demostrar ciertas teorías de aprendizaje en
mann,
niños a través de su actuación burlesca. Posteriormente entramos a conocer el palacio,
anonadados por la grandeza de sus salas y sus pasillos, llegamos hasta el salón donde se
realizaría el encuentro de mujeres artistas gallegas. La reunión fue amenizada por Doña
uentro
Encarna, haciendo que los debates tomaran curso. Numerosas mujeres gallegas y de otras
partes del mundo involucradas o relacionadas en el mundo del arte participaron, debatieron
173

175. Museo Pazo de Tor
y opinaron acerca del papel de la mujer en el arte a través de la historia. Fue muy
ron
interesante conocer las diferentes posiciones y perspectivas de mujeres de diferentes
edades y estilos, quienes argumentaban con firmeza sus puntos de vista. Los encuentros
sociales de esta naturaleza son muy importantes ya que nos permite tener espacios de
es
diálogo e interacción que hace posible la inclusión de todas las personas en la sociedad
desde diferentes ámbitos.
Visita al Museo Provincial del Mar:
La visita al Museo Provincial del Mar se hizo con el motivo del enfoque de la
mujer en el patrimonio cultural, el cual consistió en una reunión de mujeres para hablar de
la memoria de la mujer en el mundo del mar. En el grupo dominaba en número por mujeres
de la tercera edad, quienes compartieron anécdotas y experiencias de vida en su juventud
,
como noviazgos, matrimonio, familia, esposos que se ausentaban por meses para trabajar
en mar adentro, trabajos que realizaban como mujeres, vida social, etc.
Posteriormente se llevó a cabo un evento para niños, pero disfrutable para todas las
edades: La revista oral A voz dos carraos, editada por el Museo Provincial del Mar con
carraos,
periodicidad trimestral. En esta oportunidad los cuenta cuentos nos deleitaron con una
historia llamada Nanas de la cebolla, un poema de Miguel Hernández. El público disfrutó
de una hora y media de la historia entre voces personificadas, música, imágenes,
vestuarios, canciones e interactividad con los niños.
174

176. Museo Pazo de Tor
DESARROLLO DE LA PROPUESTA
PROGRAMA:
El programa consiste en una muestra fotográfica de mujeres de Galicia y mujeres
rograma
de Venezuela en el contexto social y laboral, y algunas en el ámbito de inmigrante, en el
periodo de siglo XX. Se exponen 70 fotografías originales en blanco y negro en formato
digital, a través de una herramienta audiovisual proyectada desde el ordenador. La
ital,
exposición fotográfica se acompaña, posteriormente, con unas actividades de interacción.
175

177. Museo Pazo de Tor
Para llevar a cabo este trabajo realicé una previa investigación bibliográfica
fundamentada en la materia “Procesos migratorios e identidad sociocultural” impartida en
el Máster de Servicios Culturales. Consulté material fotográfico e histórico en el Archivo
de Emigración Gallega, perteneciente al Consello de la Cultura Gallega ubicado en la
,
ciudad de Santiago de Compostela. Al mismo tiempo, gracias a la colaboración del
fotógrafo lucense Carlos Valcárcel, se recopiló algunas fotos de su preciada colección
fotográfica alusivas a la mujer. Así mismo tuve acceso a las fotografías digitalizadas de la
mujer venezolana en el siglo XX a través del centro de artes “CELARG”, en Caracas, el
cual cuenta con una exposición fotográfica del mismo tema, material proporcio
proporcionado y
resguardado en el Archivo Histórico de Miraflores, en Caracas.
Destinatarios:
La exposición fotográfica y la actividad didáctica se llevaron a cabo en los museos
de la Red Museística de Lugo, y está dirigido a las familias, en especial a las abue y abuelas
abuelos, las nietas y nietos, hijas e hijos en conjunto, con la finalidad de revivir la historia a
través de las imágenes expuestas. La integración de varias generaciones, como lo son
abuelas, hijas y nietas harán una experiencia subjetiva y cercana de lo que ha sido y es la
mujer en la sociedad a través de las diferentes épocas, colocando las vivencias en modo
yuxtapuesto, dentro del contexto histórico y cultural.
Difusión de la programación:
La invitación a esta muestra fotográfica se realizó a través de las redes sociales,
como el Blog de Encarna Lago, y la página web de la Red Museística. También se utilizó
trípticos y material impreso que se colocó en los mismos museos. La exposición se
publicita como parte de las actividades programáticas de la Red Museística.
176

178. Museo Pazo de Tor
JUSTIFICACION
Por el día internacional del museo 2011, según la resolución de la Asamblea
General del ICOMOS, el lema de este año es “Museo y memorias”. Por consiguiente
surgió la motivación de realizar una exposición de memorias, en las que hago referencia
directamente a la fotografía.
Los museos conservan colecciones de objetos que son fundamentales para la
memoria de una sociedad. La fotografía es ese elemento del pasado, esa memoria plasmada
en un papel, ese momento capturado en segundos que nos recrea toda una vivencia.
capturado
Tales objetos son a su vez patrimonio cultural. La fotografía antigua, por ser
tangible, es frágil y necesita un cuidado y una conservación especial. Eso hace que la
convierta en un material de valor especial, ya que, aunque gracias a la digitalización, las
fotografías puedes eternizarse, el material tangible y original recobra un valor inmenso.
El Día Internacional de los Museos 2011 será la ocasión de descubrir y redescubrir
la memoria individual y colectiva, y que mejor manera de hacerlo que con una hermosa
exposición fotográfica alusiva a la mujer en la historia.
OBJETIVO DEL PROGRAMA:
• Analizar a la mujer de Galicia y de Venezuela a través de la fotografía antigua.
OBJETIVOS ESPECÍFICOS:
• Reflexionar y debatir sobre el rol de la mujer dentro de la sociedad del siglo XX
y la sociedad actual.
• Resaltar las semejanzas ante las diferencias entre las mujeres, omitiendo
nacionalidad y condición.
• Reflexionar y debatir sobre las mujeres en situación de inmigrante/emigrante a
través de la historia.
• Plasmar los sentimientos y emociones que transmite una determinada fotografía.
• Comprender el significado histórico, artístico y etnográfico de la fotografía.
• Descifrar una situación, contexto, historia o suceso a través de una imagen.
contexto,
177

179. Museo Pazo de Tor
PRESENTACIÓN DEL PROGRAMA:
La mujer gallega en el siglo XX:
La mujer gallega que emigraba vivía en lo rural, trabajaba en campo y la casa, así
como la gallega de los pueblos de la costa, trabajaba el tejido de redes y la venta de
pescado. Una vez en el exterior, no sólo asumía las tradicionales responsabilidades en
cuanto a la familia, si no también tuvo que afrontar la nueva sociedad en la que vivía. En el
siglo XX se esperaba que la mujer se quedara en casa trabajando en el hogar, cuidando de
los hijos, que fueran decentes, que obedecieran al marido y al padre, que mantuvieran la
tradición en la lengua, las comidas, las vestimentas, etc., en el seno del hogar, así como la
comunicación entre mujeres de su misma procedencia.
178

180. Museo Pazo de Tor
La mujer venezolana en el siglo XX:
La mujer de Venezuela se ha caracterizado por su afabilidad e ímpetu de lucha. La
búsqueda de una ciudadanía por parte de éstas mujeres se remonta en los años de
independencia del país, dónde las mujeres luchaban entre ideales a la par de los hombres.
ís,
Durante todo el siglo XX la mujer venezolana no solo luchó por la igualdad y la
democracia, si no que fue construyendo espacios e instituciones desde las cuales hicieron
escuchar su voz en defensa de sus derechos y manifestó solidaridad hacia otras mujeres y
hacia la humanidad en general.
179

181. Museo Pazo de Tor
ACTIVIDAD PRÁCTICA: “MEMORIA DE MUJERES DE
AQUÍ Y DE ALLÁ” EN LA REDE MUSEÍSTICA
Actividad 1:
Esta actividad didáctica consiste en repartir a los visitantes tarjetones de dos colores
diferentes. Se pide que en el tarjetón de un color se describa con una o dos palabras a la
mujer gallega, y en el de otro color que se describa a la mujer venezolana.
Finalmente se juntarán todos los tarjetones de un color, y aparte los tarjetones del
tarjetones
otro color. De esta manera analizaremos percepciones, opiniones, sensaciones y
sentimientos en base a la exposición de fotografías, para así dar una conclusión final de lo
que engloba la palabra “mujer”.
Para esta actividad práctica podemos plantearnos las siguientes preguntas:
ra
¿Qué roles desempeñan la mujer en la actualidad?
¿Cómo era la mujer emigrante en el siglo XX?
¿Cómo es la mujer emigrante en la actualidad?
¿A qué retos sociales se enfrenta la mujer emigrante?
¿Qué imagen tiene la mujer venezolana en la sociedad gallega?
¿Qué diferencias vemos entre las mujeres del campo, del mar y de laciudad?
¿A qué retos sociales se enfrenta la mujer hoy día?
Con estas actividades será más visible la analogía entre mujeres de estas dos
entre
naciones, pretendiendo resaltar las similitudes como ser humano y como mujer.
Actividad 2:
Otra actividad que complementa la anterior consiste en repartir una de las
fotografías de la exposición, impresa, a cada persona y pedirles que describan en un folio
los sentimientos que se transmiten en la fotografía, así como en contexto, los personajes y
las actividades que están realizando.
Para esta actividad práctica podemos plantearnos las siguientes preguntas:
¿Qué sentimientos te transmite la fotografía?
¿Cómo se muestran las mujeres?
¿Qué emociones expresan?
¿Qué trabajos realizan?
¿Cómo eran las familias?
180

182. Museo Pazo de Tor
ACTIVIDAD PRÁCTICA EN EL MUSEO PROVINCIAL DEL MAR
El día 17 de Mayo asistieron un grupo de niñas asiduas al Museo del mar, gracias a
la publicidad suministrada por Doña Encarna. Aprovechando la visita de este agitado
grupo, se realizaron primeramente las actividades de mis compañeras de prácticas, ya que
se enfocaban más hacia el público infantil. Posteriormente, ya reunido un publico de
reunido
diferentes edades, se llevó a cabo la muestra fotográfica. Se expuso a través de un
proyector conectado al ordenador. El público se mostró cautivado por cada fotografía
expuesta. Al finalizar la exposición, se explicaron las ideas relacionadas a la memoria y la
relacionadas
fotografía para la comprensión de los objetivos de este trabajo. Luego fueron llevadas a
cabo las actividades interactivas programadas relacionadas a esta actividad.
ACTIVIDAD PRÁCTICA EN EL MUSEO ETNOGRÁFICO
FORTALEZA SAN PAIO DE NARLA
El día 18 de Mayo en San Paio de Narla se hallaban los chicos de un instituto que
visitaba al museo por un espectáculo teatral de niñas que se presentaba en la mañana. Así,
181

183. Museo Pazo de Tor
aprovechamos su presencia para llevar a cabo las diferentes actividades. Las fotografías
expuestas fueron del agrado de todos los presentes, pero cautivó más a los adultos.
Las actividades programadas se llevaron a cabo. La actividad que más gustó fue la
número 2, la cual consiste en describir por escrito los sentimientos y emociones que
sentimientos
transmite una foto. Los niños se animaron, aunque se les dio más orientación de cómo
plasmar sus impresiones personales con respecto a la fotografía, y los adultos presentes lo
hicieron esmeradamente. Todos los que realizaron la actividad tomaron su tiempo para
actividad
inspirarse y pensar un rato. Finalmente, cada persona leyó lo que había escrito, con la
finalidad de que compartieran sus expresiones y reflexiones. Fue una actividad emotiva,
donde se evidenciaron sentimientos y expresiones.
La exposición fotográfica en digital ha resultado práctica, y económica, en
comparación con la impresión en papel. Sin embargo, la finalidad de este programa es que
se lleve a cabo en un futuro como una exposición temporal en los museos. Que las
fotografías sean impresas en un tamaño aproximado de 30 x 15 cm y expuestas en una sala,
ías
para que el público pueda apreciarlas y disfrutarlas por un tiempo determinado. A mi gusto
personal, las exposiciones fotográficas me encantan, y reconozco que llegan mucho al
público. Por lo tanto afirmo que esta exposición fotográfica ha llegado a cada espectador, y
se han cumplido los objetivos.
CONCLUSIONES
A través de este trabajo práctico y de investigación se amplía mi perspectiva como
profesional del ámbito cultural, así como a nivel personal y humano. Ser mujer nos da la
gracia de ser un humano versátil y fuerte ante los hechos de la vida.
Efectivamente las actividades llevadas a cabo demostraron que la fotografía se
convierte en memoria histórica, y que podemos recordar, evocar o recrear una historia que
recordar,
existió. La fotografía se convierte en esa evidencia real de un pasado. Las imágenes
permanecen en nuestra mente por mucho tiempo; por eso a través de una imagen podemos
memorizar y recordar nuestro pasado.
Las prácticas de Máster fueron particulares e interesantes. Debido al poco tiempo
ticas
disponible para las prácticas profesionales, el tiempo que se empleó en la gerencia de la
Rede Museística fue limitado, sin embargo pudimos apreciar el desarrollo de varias
actividades prácticas que se llevaron a cabo en los Museos. Esto nos permitió tener una
es
idea de cómo realizar nuestra propia actividad.
Si bien cada experiencia como estudiante de Máster es personal, los profesores y
profesoras, compañeros y compañeras, y demás personas que conocí a través de la
personas
Universidad también forman parte de esa experiencia de vida. Aún así creo firmemente de
182

184. Museo Pazo de Tor
que cada experiencia personal también dependerá de uno mismo, pues en cualquier
circunstancia nuestra actitud ante los acontecimientos será fundamental.
BIBLIOGRAFÍA
MONTERO, Pilar. (2009): “Mulleres, fotografía e emigración” en Estudios migratorios:
Revista gallega de análisis de las migraciones, vol. 2, n.2.
VARELA, Luisa. (2006): “La lucha de las mujeres en Venezuela: Movimiento social o
feminismo emergente”. Ministerio del Poder Popular para la Mujer y la igualdad de
Género, Caracas.
RECURSOS ELECTRÓNICOS
http://www.museolugo.org/
http://www.wix.com/redemuseistica/memoria2010
http://esomi.es/
www.ugt.es/Revista_Union/numero210.
www.ugt.es/Revista_Union/numero210
http://av.celarg.org.ve/LaMujer/PortalLaMujer.htm
http://conhisremi.iuttol.edu.ve.
http://conhisremi.iuttol.edu.ve
5.14. Programa de conferencias
Conferencia
Xornadas de Reflexión Ante a Crisis: os museos teñen a palabra. 29 de
novembro, 13 e 14 de decembro
“Museo na crisis unha visión crítica dende a Rede Museística, museos sostibles”
por Encarna Lago
183

185. Museo Pazo de Tor
6. PROGRAMA DE CONSERVACIÓN
.
Restauración plano-informe cun debuxo da muralla e da Praza do Campo Castelo
informe
de Lugo do S. XVIII
7. PROGRAMA DE COLECCIÓNS
LECCIÓNS
Traballos de catalogación e inventario no Arquivo Biblioteca de Tor
Traballos de inventario topográfico no Pazo.
8. PROGRAMA DE PERSOAL
Xerencia: Encarna Lago González
Comunicación e Xestión Cultural da Rede Museística: Antonio Reigosa
Museística:
Carreiras
Encargada do Pazo: Angelita Rivada
Vixiancia: María González
Vixiancia: Manolo González
Limpeza: Noelia
Arquivo e biblioteca: Juan I. Márquez Barros
9. PROGRAMA ECÓNOMICO
10. PUBLICACIÓNS
• Publicación na Revista Dixital ICOM CE DIGITAL 02 do artigo:
Museo de Lugo: Programa Institucional Inclusivo de la Red Museística
Provincial, “Peleamos por lo posible, luchamos por lo invisible”
http://issuu.com/icom-
-ce_librovirtual/docs/icomcedigital02
• Publicación nas Actas 16 Jornadas DEAC no apartado de Compartir en
Jornadas
intranet. Proyectos de redes sociales o artigo:
184

186. Museo Pazo de Tor
“FOLLAS NOVAS, NOVAS FOLLAS” Construyendo una Red Museística
inclusiva. Experiencia didáctica en redes
redes.
http://www.ivam.es/catalogopdf/0578/
185