QËLLIMI I PROJEKTIT: Të njohin letërsinë e Rilindjes Kombëtare;të tregojnë rëndësinë e Rilindjes Kombëtare në formimin e identitetit shqiptar duke kontribuar në ruajtjen e këtyre vlerave.

1. 1
PROJEKT KURRIKULAR
SHKOLLA: GJIMNAZI “SAMI FRASHËRI”
Letërsia e Rilindjes Kombëtare
Klasa XI B Mësuese: RABIE TAFANI
Prill 2025

2. 2
QËLLIMI I PROJEKTIT: Të njohin letërsinë e Rilindjes Kombëtare;të
tregojnë rëndësinë e Rilindjes Kombëtare në formimin e identitetit shqiptar
duke kontribuar në ruajtjen e këtyre vlerave.
Rezultatet e të nxënit
Nxënësi:
- Përshkruan kushtet historike, veprimtaritë kulturore,
artistike të letërsisë së Rilindjes Kombëtare;
- Tregon etapat e zhvillimit, karakterizimin, tematikat e letërsisë
së Rilindjes Kombëtare;
- Shpjegon veprimtarinë e autorëve të fillimit të letërsisë së
Rilindjes Kombëtare në ruajtjen e identitetit shqiptar;
- Analizon ndikimin e N.Frashëri,S.Frashërit,P. Vasos në formimin
e kulturës shqiptare;
- Ndërton një strategji për një paraqitje sa më të mirë të raportit
përfundimtar të letërsisë së Rilindjes Kombëtare

3. 3
GRUPET DHE NËNTEMAT E SECILIT ANËTAR
 Grupi I: Kushtet, karakteri dhe arritjet e letërsisë së Rilindjes
Kombëtare.
 Lideri i grupit: Joana Broshka.
 Joana Broshka
 Kushtet historike,veprimtaria kulturore dhe artistike.
 Melisa Kasa
 Etapat e zhvillimit të letërsisë së Rilindjes Kombëtare.
 Himena Zekthi
 Karakterizimi i përgjithshëm i letërsisë së Rilindjes
Kombëtare.
 Matilda Toromani
 Tematika.
 Alma Dunga
 Mjetet dhe gjinitë.
 Livia Hysa
 Mendimi estetik dhe kritik.
 Grupi II: Autorët e fillimit të letërsisë së Rilindjes Kombëtare.
 Lideri i grupit: Gejsi Pupuleku.
 Gejsi Pupuleku
 Naum Veqilharxhi.
 Anisa Sollaku
 Zef Jubani.
 Laora Hysa
 Jani Vreto.
 Berbuqe Ferhati
 Thimi Mitko.
 Elesja Janca

4. 4
 Kostandin Kristoforidhi.
 Besarda Shtylla
 Preng Doçi.
 Grupi III: Naim Frashëri dhe Pashko Vasa.
 Lideri i grupit: Antia Dervishi.
 Izaura Dervishi
 Jeta e Naim Frashërit.
 Kejsi Dragoti
 Veprat kryesore të Naim Frashërit.
 Elba Gjoshi
 Himnizimi i atdheut tek Naim Frashëri.
 Himnizimi i heroit tek Naim Frashëri.
 Erigersa kasa
 Ndikimi i Naim Frashërit në kulturën
shqiptare.
 Suana Hysa
 Jeta e Pashko Vasës.
 Vepra politike dhe shkrimet e Pashko Vasës.
 Shkrimi filozofik i Pashko Vasës.
 Antia Dervishi.
 O moj Shqypni,e mjera Shqypni, kush të ka qitë me krye n’hi.
 Grupi IV: Sami Frashëri.
 Lideri i grupit: Bushra Shekh.
 Erjona Bali
 Jeta e Sami Frashërit.
 Anxhelina Hysa
 Kontributet letrare.

5. 5
 Beruze Senja
 Reformat arsimore dhe gjuhësore.
 Pamela Çullhaj
 Shkrime politike dhe filozofike.
 Bushra Shekh
 Analiza e veprës së Sami Frashërit: "Shqipëria ç'ka qenë,
ç'është e ç'do të bëhet".

6. 6
HYRJE. .....................................................................................................................................................................7
 KREU I: Kushtet, karakteri dhe arritjet e Letërsisë Rilindase.
1.1 Kushtet historike.......................................................................................................................................... 8-10
1.2 Veprimtaria kulturore.................................................................................................................................11-15
1.3 Veprimtaria artistike .................................................................................................................................. 16-19
1.4 Etapat e zhvillimit të Letërsisë së Rilindjes................................................................................................20-21
1.5 Karakterizimi i përgjithshëm i Letërsisë së Rilindjse.................................................................................22-23
1.6 Tematika....................................................................................................................................................24-25
1.7 Mjetet dhe gjinitë letrare gjatë Rilindjes.....................................................................................................26-27
1.8 Mendimi estetik dhe kritik ........................................................................................................................28-30
 KREU II: Autorët e fillimit të Letërsisë së Rilindjes Kombëtare.
2.1 Naum Veqilharxhi..................................................................................................................................... 31-32
2.2 Zef Jubani..................................................................................................................................................33-34
2.3 Jani Vreto ..................................................................................................................................................35-37
2.4 Thimi Mitko ..............................................................................................................................................38-39
2.5 Kostandin Kristoforidhi ............................................................................................................................. 40-41
2.6 Preng Doçi .................................................................................................................................................42-43
 KREU III: Naim Frashëri dhe Pashko Vasa.
3.1 Jeta e Naim Frashërit..................................................................................................................................44-45
3.2 Veprat kryesore të Naim Frashërit..............................................................................................................46-47
3.3 Himnizimi i atdheut dhe i heroit................................................................................................................. 48-50
3.4 Ndikimi i Naim Frashërit në kulturën shqiptare ..............................................................................................51
3.5 Pashko Vasa...............................................................................................................................................52-54
3.6 O moj Shqypni, e mjera Shqypni, kush te ka qitë me krye n’hi................................................................ ... 55
 KREU IV: Sami Frashëri.
4.1 Sami Frashëri.............................................................................................................................................56-58
4.2 Kontributet letrare......................................................................................................................................59-60
4.3 Reformat arsimore dhe gjuhësore............................................................................................................... 61-63
4.4 Shkrimet politike dhe filozofike................................................................................................................. 64-65
4.5 Analizë e veprës‖Shqipëria ç’ka qënë, ç’është e çdo të bëhet’’.................................................................... 66-68
Shtojcë .Intervistat................................................................................................................................................69-74
PËRFUNDIME .......................................................................................................................................................75
Bibliografia...............................................................................................................................................................76

7. 7
HYRJE
Rilindja Kombëtare Shqiptare ishte një nga periudhat më të rëndësishme në
historinë e Shqipërisë duke shënuar zgjimin kombëtar, forcimin e vetëdijes
historike dhe përpjekjet për krijimin e një shteti të pavarur. Kjo epokë, e cila
filloi në gjysmën e parë të shekullit XIX dhe kulmoi me shpalljen e
pavarësisë në vitin 1912, ishte një periudhë e pasur me lëvizje kulturore,
politike dhe letrare. Në këtë kontekst, letërsia e Rilindjes nuk ishte vetëm
një shprehje artistike, por edhe një armë e fuqishme në duart e patriotëve
shqiptarë, të cilët përmes saj synonin të zgjonin ndjenjat kombëtare dhe të
forconin identitetin shqiptar.
Letërsia e Rilindjes u ndikua nga rrethanat historike të kohës, përfshirë
rënien e Perandorisë Osmane, lëvizjet e popujve të Ballkanit drejt pavarësisë
dhe përpjekjet e fuqive të mëdha për të ndarë trojet shqiptare mes shteteve
fqinje. Në këtë sfond, shkrimtarët dhe mendimtarët shqiptarë e panë të
domosdoshme përhapjen e arsimit në gjuhën shqipe dhe promovimin e
kulturës kombëtare si mjet për mbijetesën dhe forcimin e kombit. Figurat më
të shquara të kësaj periudhe, si Naim Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa,
dhe shumë të tjerë, krijuan vepra që jo vetëm pasqyronin realitetin e kohës,
por edhe shërbenin si thirrje për bashkim dhe veprim.
Ky studim analizon kushtet historike që çuan në lindjen e kësaj letërsie,
autorët kryesorë dhe ndikimin e tyre në kulturën shqiptare, si dhe temat
kryesore që u trajtuan në veprat e tyre. Duke shqyrtuar këto aspekte, ai
synon të tregojë se si letërsia e Rilindjes u bë shtylla e identitetit kombëtar
shqiptar dhe si ndikimi i saj vazhdon të ndihet edhe sot në kulturën dhe
mendimin shqiptar.

8. 8
Kreu I:Kushtet, karakteri dhe arritjet e Letërsisë Rilindase.
1.1 KUSHTET HISTORIKE
Lëvizja e Rilindjes Kombëtare është e lidhur me traditat e mëparshme
patriotike dhe demokratike të popullit, veçanërisht kryengritjet dhe luftërat e
pandërprera.
Lëvizja e Rilindjes lidhet me ngjarjet e mëdha historike të pjesës së dytë të
shek. XVIII e të fillimeve të shek. XIX.
Programet e para ideologjike, politike e kulturore të Rilindjes Kombëtare nisën
me veprat e Naum Veqilharxhit e të Jeronim de Radës dhe u pasuan nga një
veprimtari e gjerë.
Ishin pikërisht kryengritjet popullore të viteve 1830-1850 që shërbyen si
përgatitje e lëvizjes politike dhe ideologjike të Rilindjes në Shqipëri.
Krijimi i shteteve te pavarura ballkanike dhe synimet e tyre antishqiptare të
mbështetura nga Fuqitë e Mëdha, përbënin një tjetër faktor që përshpejtoi
ngjarjet, të cilat çuan më 1878 në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, e para
organizatë politike me karakter dhe shtrirje të plotë kombëtare.
Lidhja Shqiptare e Prizrenit.

9. 9
Veprimtarët politikë dhe ideologët e Rilindjes i kuptuan më së miri rreziqet që i
kanoseshin Shqipërisë me zgjidhjet që donin t'i jepnin fuqitë imperialiste krizës
lindore në Traktatin e Shën Stefanit, Kongresin e Berlinit dhe marrëveshje të
tjera të fshehta në kurriz të popullit shqiptar.
Lidhja bëri shumë në të gjitha drejtimet: politike, ushtarake, diplomatike,
organizative-administrative etj. Vitet që pasuan Lidhjen Shqiptare përbëjnë
periudhën më të lartë të lulëzimit të letërsise së Rilindjes. U organizuan shoqëri
kulturore të shumta, u çelën shkollat e para në gjuhën shqipe, u botua një numër
i konsiderueshëm gazetash e revistash.
Mësonjëtorja
Idetë dhe idealet e lëvizjes kombëtare, patriotizmi i flaktë, fryma popullore,
demokratizmi, iluminizmi revolucionar, përshkruan gjithë veprimtarinë
kulturore, letrare e artistike të Rilindjes, për gjuhën,traditat, kulturën kombëtare.
Me gjithë veçoritë që pati në etapat e ndryshme të zhvillimit, Rilindja ishte një
sfidë e guximshme kundër të gjitha forcave antishqiptare. Në përmasat e në
drejtimin që mori lëvizja e Rilindjes në etapa të caktuara, ndihet qartë ndikimi i
faktorëve frenues e regresive të marrëdhënieve feudale.
Me këtë lëvizje u bashkua edhe një pjesë e feudalëve.Kështu u krijua bashkimi
kombëtar i klasave dhe i shtresave të ndryshme shoqërore, që vazhdoi deri në
fillim të shekullit tonë, kur në gjirin e lëvizjes kombëtare nisën te dallohen dy
vija të kundërta:

10. 10
 njëra e patriotizmit dhe e demokratizmit
 tjetra e përfaqësuar nga feudalët e borgjezia e pasur.
Kjo gjendje u pasqyrua mirë në publicistikën e në letërsinë artistike, ku u
shprehën skepticizmi, mosbesimi, gjer edhe mëria ndaj përfaqësuesve regresivë
të klasave shfrytëzuese dhe klerit antikombëtar.

11. 11
1.2 VEPRIMTARIA KULTURORE
Rilindasit bënë përpjekje të mëdha që idetë e tyre të përhapeshin e të hidhnin
rrënjë në truallin popullor, të ktheheshin në armë për çlirimin e përparimin e
vendit.
Si element të parë e si hallkë kryesore të zhvillimit të kulturës kombëtare ata
shikuan gjuhën, prandaj i dhanë aq rëndësi të mësuarit e të shkruarit të saj,
duke u mbështetur në të folurën e gjallë.
Rruga për të arritur gjuhën letrare të përbashkët zinte fill te njësimi i
alfabetit, pastaj kalohej te njësimi i normës letrare. Kështu rilindasit, gjuhën
dhe zgjimin e interesit e të dashurisë për të i panë së pari në plan patriotik,
duke u nisur prej mendimit shkencor se gjuha është e para shenjë e
kombësisë.
Naimi Frashëri, Ndre Mjeda i kënduan me zjarr të zemrës bukurisë,
gjerësisë, pasurisë dhe ëmbëlsisë së gjuhës shqipe. Me veprën e tyre letrare,
edhe pse u ruajtën dallimet dialektore, ata vunë në pah pasurinë dhe vlerat e
mëdha të gjuhës së popullit.
Ata nuk e kufizuan veprimtarinë e tyre vetëm në të shkruarit e gjuhës. Ata i
ngarkuan vetes edhe detyrën e të mësuarit të saj nga masat dhe të fiksimit të
normave gramatikore. Rilindasit ishin njëherësh shkrimtarë, mësues dhe
studiues të pasionuar të gjuhës amtare.
Duke u nisur po nga pikësynimi patriotik, ata iu vunë punës, jo vetëm ta
përhapin gjuhën shqipe të shkruar në popull, por edhe ta studiojnë atë
shkencërisht dhe të provojnë kështu para botës lashtësinë, identitetin dhe
njësinë kombëtare të shqiptarëve.
Me të dhëna e argumente gjuhësore ata trajtuan çështjen e prejardhjes ilire,
pohuan autoktoninë dhe forcën e qëndresës dhjetërashekullore të popullit
shqiptar, që nuk u asimilua nga popujt më të mëdhenj me të cilët pati të bëjë
gjatë historisë.

12. 12
Në gramatikat, në fjalorët dhe në veprimtarinë letrare, ata u nisën kurdoherë
nga mendimi bazë, që shqiptarët janë një komb dhe gjuha shqipe është një.
Dallimet dialektore, siç pohonte Kristoforidhi dhe siç e provoi ai me
përkthimet në të dy dialektet kryesore, ishin pa rëndësi në krahasim me
shtratin e njëjtë të strukturës gramatikore, të fjalorit etj. Si gjuhësia edhe
letërsia e sotme shqiptare kanë ecur në vazhdën e Rilindjes, aspiratat e së
cilës u përligjën plotësisht nga zhvillimi i mëvonshëm i vendit e i vetë
gjuhës.
Në kohën e Rilindjes u hodhën themelet e gjuhës së sotme letrare, u ngrit
shqipja në nivelin e një gjuhe të përpunuar të kulturës, nëpërmjet zbulimit e
vlerësimit të pasurive të saj, pastrimit nga elementi i huaj gjuhësor, krijimit
të fjalëve të reja, përpunimit të normave morfologjike e sintaksore, etj.
Në këtë punë u shquan mbi të tjerë Kristoforidhi, Sami Frashëri e Naim
Frashëri.
Patriotët e Rilindjes, për të hedhur themelet e kulturës kombëtare, i dhanë
rëndësi shkollës shqipe, si vatër e patriotizmit dhe e diturisë.
Përçapjet e tyre për shkollën nisën që në gjysmën e parë të shekullit, por u
deshën shumë mundime e sakrifica gjersa të arrihej ne çeljen e së parës
shkollë më 1887 në Korçë.
Pas kësaj, ndonjë tjetër shkollë hapi dyert në Kolonjë e Pogradec, në Prizren
e gjetiu, duke kapërcyer me heroizëm ndalimet e qeverisë turke dhe
veprimtarinë e ethshme shoviniste të Patrikanës greke, që nuk nguroi të
përdorë edhe thikën e helmin kundër studiuesve të arsimit shqiptar.
Pas vitit 1908, vit kur u shpall kushtetuta , shkolla shqipe megjithëse
pengesat e ndalimet vazhdonin mori përpjetë dhe u përhap. Në këtë kohë u
çel edhe e para shkollë e mesme,Normalja e Elbasanit (1909).
Veqilharxhi, De Rada, Kristoforidhi, Samiu, Naimi, Vretoja, Mjeda etj., u
morën seriozisht me punët e shkollës, përgatitën librat e para të saj që nga

13. 13
abetarja e deri në tekstet e shkencave dhe të letërsisë për fëmijë. Rilindasit,
sidomos Naimiu e ndonjë tjetër dhanë shumë mendime të vlefshme
pedagogjike.
E rëndësishme është se kërkuan shkëputjen e plotë të shkollës nga kisha dhe
barazinë e shtetasve për t'u arsimuar.
Nga ana tjetër mësuesit e parë të shqipes, Pandeli Sotiri, Petro Nini Luarasi,
Gjerasim Qiriazi, Mati Logoreci, Luigj Gurakuqi, Aleksandër Xhuvani etj.,
qenë edhe letrarë e dhanë kontribut në zhvillimin e letërsisë e sidomos të
publicistikës, disa edhe të shkencës së re gjuhësore dhe pedagogjike
shqiptare.
Patriotëve dhe shkrimtarëve të Rilindjes iu desh të merreshin edhe me
organizimin e një lëvizjeje të gjerë kulturore me pikësynime të qarta politike.
Përpjekjet e para i shohim të bëhen në Braila të Vilahisë nga Veqilharxhi në
mes të viteve 40, e pastaj në Stamboll në vitet 60, prej Mitkos dhe sidomos
Kristoforidhit, Hoxha Tahsinit, Pashko Vasës, Ismail Qemalit etj.
Por arritja e parë ishte ajo e vitit 1879 kur Sami Frashëri, Pashko Vasa dhe
Jani Vreto, në frymën e ideve e të idealeve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit
ngritën në Stamboll «Shoqërinë e të shtypurit shkronja shqip».
Duke filluar nga viti 1881, degë të Shoqërisë së Stambollit u krijuan edhe në
Rumani (Bukuresht), Egjipt (Aleksandri) e pastaj në Bullgari (Sofje).
Shoqëri të tjera u krijuan me vonë në Itali, në SHBA e vende të tjera.
Brenda në Shqipëri u themeluan gjithashtu shoqëri, si p.sh.
«Bashkimi» (1899) dhe «Agimi»(1901) në Shkodër. Pas Hyrietit krijimi i
shoqërive kulturore-patriotike dhe i klubeve shqiptare u bë një gjë e
zakonshme brenda dhe jashtë vendit.
Mjet me rëndësi i përhapjes së idealeve të Rilindjes dhe i stimulimit të
mendimit e të letërsisë së re ka qenë shtypi i kolonive dhe i shoqërive të
ndryshme patriotike.

14. 14
Viti 1897 i dha një hov të menjëhershëm shtypit shqiptar me revistat
«Shqipëria» e Jorgji Meksit dhe Visar Dodanit, «Albania» e Faik Konicës,
«Kombi shgiptar» (La Nazione Albanese) e Anselmo Lorekios.
Në dhjetëvjeçarin e parë të shekullit të ri këto organe u
dendësuan, sidomos me
botimin e disa gazetave
politike.
Këto fletore dhe të tjera gazeta
e revista sipas drejtuesve që
patën dhe kohës në të cilën
dolën
shtruan probleme politike dhe shoqërore nga më të ndryshmet, gjallëruan
tribuna të vërteta letrare ku botuan veprat e tyre shkrimtarët e Rilindjes.
Në faqet e tyre gjetën vend disa nga veprat kryesore të letërsisë së Rilindjes.
Në pajtim me idealet kombëtare dhe predispozitat romantike rilindasit i
kushtuan vëmendje të posaçme mbledhjes e botimit të folklorit, i cili siç u
duk menjëherë pati rëndësi për edukimin patriotik të shqiptarëve, për
orientimin popullor të letërsisë artistike dhe për zbulimin e kulturës sonë në
botën e jashtme.
Botimet e ndryshme u bënë mbështetje e ideve që provonin vitalitetin e
kombit shqiptar në një periudhë kritike të historisë së tij, kur politikanë
reaksionarë orvateshin të mohonin qënien e një kombësie shqiptare.
Shkrimtarja me origjinë shqiptare, Dora d'Istria, me studimin e saj frëngjisht
«Kombësia shqiptare sipas këngëve popullore» (1866), ngjalli një interes të
madh nëpër Evropë dhe entuziasmoi patriotët tanë me të cilët ajo u lidh
ngushtë.
Materiali i kulturës popullore u përdor gjerësisht në studimet e polemikat
ideologjike e politike për të provuar mëvetësinë e kombit shqiptar, për t'i

15. 15
bërë të njohur botës virtytet ,zakonet si dhe rrugën e përparimit historik të
tij.Traditat e pasura të kulturës popullore janë parë nga rilindasit si një faktor
qëndrese.
I nisur nga traditat e kulturës popullore, Pashko Vasa shkruan se shqiptari
krahas trimërisë, burrërisë, bujarisë, ekzaltohet me lehtësi dhe frymëzohet
nga ideja e së bukurës, e së madhërishmes dhe e veprimeve të bujshme.
Pas «Rapsodi të një poeme shqiptare» të De Radës (1866) u botuan:
«Përmbledhje këngësh popullore dhe rapsodi shqiptare» (1871) nga Zef
Jubani, «Bleta shqiptare» (1878) nga Thimi Mitko, «Valët e Detit» (1908)
nga Spiro Dine, etj.
Interes të veçantë për folklorin treguan edhe arbëreshët Zef Krispi ,
Dhimitër Kamarda, Mikel Markianoi, Zef Sqiroi, me botimet dhe studimet e
tyre. Me studimin dhe botimin e folklorit shqiptar u morën edhe disa
autoritete të huaja të shkencës, si albanologët e shquar kryesisht gjuhëtarë,
G. Majer,J. Jarnik, H. Pedersen dhe mbledhës e studiues të ndryshëm të
gjuhës e të folklorit, si K. Rajnhold, A. Dozon etj.Poetë të shquar të
Rilindjes e vunë krijimtarinë popullore në themel të krijimtarisë së tyre duke
i qëndruar shumë pranë mënyrës popullore, veçanërisht poetikës së saj, si
ndër më të njohurit, De Rada, Dara i Ri dhe Çajupi.

16. 16
1.3 VEPRIMTARIA ARTISTIKE
Lëvizja patriotike e kulturore e Rilindjes krijoi një truall të favorshëm edhe
për një veprimtari të frytshme artistike, sidomos që nga fundi i shekullit.
Fryma e Rilindjes e përshkoi veprimtarinë teatrale,muzikore dhe të arteve
figurative deri në prag të viteve 20, të shekullit tonë.
Rrugën e teatrit që kish një traditë të lashtë e të afërt popullore (ritet,
ceremonialet, spektaklet), e shtroi dramaturgjia kombëtare ku kontribuan
Sami Frashëri, F. Anton Santori, Shtjefën Gjeçovi, Mihal Gramenoja,
Çajupi, ndonjë patriot si Namik Delvina etj.
Më e vjetra vepër dramatike e njohur e Rilindjes është drama
«Besa» (1875) e Sami Frashërit e shkruar turqisht dhe e botuar shqip më
1901.
Shfaqja e parë teatrale që njihet është «Dasma Lunxhërjote» (1874) e
përgatitur prej Koto Hoxhit.
Më vonë interesimi për teatrin nisi të konsiderohej me të drejtë si mjet i
efektshëm propagande kombëtare dhe si «pasqyrë e një populli». Po që në
hapat e para u dukën dy drejtime të përkundërta:
a) nga një anë lëvizja teatrale e lidhur me lëvizjen e çlirimit
kombëtar që kishte përmbajtje e pikësynime patriotike,
demokratike e kulturore;
b) nga ana tjetër lëvizja teatrale e institucioneve të klerit katolik që e
shfrytëzoi skenën për forcimin e ndikimit fetar te besimtarët.
Me ngritjen e shoqërive e të klubeve kulturore në dhjetëvjeçarin e parë të
shekullit, lëvizja teatrale bëri më përpara.
Edhe në fushën e veprimtarisë e të krijimtarisë muzikore u ndërmorën
veprime të shumta. Këtu tradita popullore ishte më e pasur, më e gjallë dhe
më ndikuese. Në këngët popullore të Rilindjes u pasqyruan gjerësisht
aspiratat dhe idealet patriotike, dashuria për atdheun e për lirinë, heroizmi e

17. 17
shpirti luftarak, temperamenti dinamik i shqiptarit, optimizmi dhe
vendosmëria e tij.
Në këtë kohë, kënga popullore qytetare u bë shprehëse e ndryshimeve që po
ndodhnin në jetën shoqërore të vendit. Kënga popullore e Rilindjes është një
ndër manifestimet më të fuqishme të lëvizjes së madhe të çlirimit kombëtar e
të ndjenjave liridashëse të masave punonjëse të fshatit e të qytetit. Në
përshtatje me brendinë e re ajo evoluoi në formë, në struktura dhe gjini.
Kënga e parë që njihet është e kohës së Lidhjes së Prizrenit dhe i kushtohet
asaj, «Marshi i Lidhjes Shqiptare» prej Palokë Kurtit, më pas lindi kënga
patriotike.
Po kështu u quajtën e u përshtatën melodi nga muzika përparimtare e
popujve të tjerë. Në fillim të këtij shekulli repertori i këngës shqiptare nuk
ishte i pakët. Në të përfshiheshin melodi që njihen e këndohen edhe sot e
kesaj dite si: «Për mëmëdhenë», «Sa të rrojë gjithësia», «Ardhi dita»,
«Mëmë e
dashur», «Мё thërret nderi», «Alfabeti shqip», «Për Skënderbenë» dhe
shumë të tjera.
Orkestra Muzikore e Shoqërisë ―Rozafat‖

18. 18
Më 1878 u ngrit në Shkodër e para orkestër frymore me 31 instrumentistë.
Le të përmendim orkestrat frymore të Vlorës, Ohrit, ato të shoqërisë
«Afërdita» të Elbasanit, orkestrën e shoqërisë «Vatra» të shqiptarëve të
emigruar në SHBA etj. Këto orkestra dhanë kontribut në lëvizjen patriotike,
në përpunimin e muzikës shqiptare dhe në edukimin muzikor. Ato i dhanë
shtytje krijimtarisë muzikore kombëtare, sidomos lindjes së formave të
zhvilluara të muzikës instrumentale dhe përshtatjes së muzikës popullore për
formacionet e frymës.
Në pjesën e dytë te shek. XIX, aspiratat patriotike të Rilindjes u bënë burim
frymëzimi për veprat e para të një pikture dhe skulpture të re, veçanërisht në
periudhën që përfshin vitet 80 e këndej. Tematika ishte lirike dhe patriotike.
Më 1888 piktura e Rilindjes pasurohet me dy vepra: tablonë
«Skënderbeu» të Jorgji Panaritit dhe një prej kryeveprave të pikturës sonë
portretin «Motra Tone» të Kolë Idromenos.
Këto krijime pasqyruan idealet patriotike dhe frymën popullore.
PORTRETI I SKËNDERBEUT MOTRA TONE

19. 19
Piktorët rilindas, disa prej të cilëve e vazhduan veprimtarinë dhe pas
shpalljes së Pavarësisë guxuan të ndërmarrin veç portreteve edhe tablo me
subjekte nga jeta popullore, po veçanërisht nga lëvizja e armatosur siç qe ajo
e «kaçakëve», që luftonin kundër arbitraritetit të pushtuesve otomanë.
Tablo si «Dasma Shkodrane» e K. Idromenos dhe «Çeta e Shahin Matrakut»
e S. Xegës ruajnë vlerën e një tradite të shquar për artet tona figurative. Në
këto vepra si dhe në krijime të tjera të këtyre autorëve janë pasqyruar me
vërtetësi karaktere, mjedise shoqërore, elemente etnografike, që dëshmojnë
se piktura shqiptare e Rilindjes, që në fillimet e saj mori një fizionomi të
përcaktuar kombëtare, një frymë demokratike dhe prirej drejt realizmit.
Punoi: JOANA BROSHKA

20. 20
1.4 ETAPAT E ZHVILLIMIT TË LETËRSISË SË RILINDJES
Kjo letërsi ka kaluar disa etapa:
• Etapa e parë (30-70).
• Etapa e dytë (80-90).
• Etapa e tretë (1901-1912).
Letërsia e Rilindjes zë fill në shekullin XIX, e cila ka si pikënisje poemën
―Këngën e Milosaos‖ të De Radës dhe si fund të saj shpalljen e pavarësisë
në 1912.
Fillimi i veprimtarisë letrare(1880-1884)
1. Naim Frashëri është figura kryesore duke shprehur idetë dhe idealet e
çlirimit kombëtar.
2. Bashkë me të fillojnë të shkruajnë dhe të botojnë shkrimtarët Thimi
Kreo, Ndre Mjeda, Filip Shiroka, Luigj Gurakuqi etj.
3. Letërsia vazhdon me De Radën ,Santorin ,Seremben,Zef Skiroin
etj,.
Fillimi i shekullit XX- Letërsia dhe dallimet ideologjike :
1. Zhvillohet veprimtaria e shkrimtarëve si Cajupi, Asdreni, Kristo
Negovani,Fan Noli etj.
2. Fillon diferencimi mes dy rrymave kryesore:
a) Shkrimtarët patriotë përparimtarë.
b) Shkrimtarët klerikalë dhe konservatorë.
Fazat e zhvillimit të letërsisë së Rilindjes:
1. Faza e parë: Letërsi me frymë fetare dhe bejtexhinj.
2. Faza e dytë:Letërsi me karakter kombëtar dhe ndikime nga letërsia
evropiane.
3. Faza e tretë: Interes për problemet shoqërore,hapa drejt realizmit

21. 21
dhe frymës kritike.
Pas shpalljes së pavarësisë:
- Në letërsinë demokratike revolucionare spikat Fan Noli.
- Shtohen elemente të reja ideologjike.
Punoi: MELISA KASA

22. 22
1.5 KARAKTERIZMI I PËRGJITHSHËM I LETËRSISË SË
RILINDJES
Karakteristikat kryesore të letërsisë së Rilindjes Kombëtare:
1. Patriotizmi dhe ndërgjegjësimi kombëtar:
Shkrimtarët e kësaj periudhe përqëndruan veprat e tyre në dashurinë për
atdheun dhe popullin, duke evokuar të kaluarën heroike dhe duke nxitur
luftën për çlirim kombëtar.
Veprat e tyre synonin të zgjonin ndjenjat patriotike dhe të forconin
identitetin kombëtar.
2. Kalimi nga temat fetare në ato kombëtare:
Ndryshe nga periudhat e mëparshme, ku letërsia kishte kryesisht përmbajtje
fetare dhe didaktike, gjatë Rilindjes fokusi u zhvendos drejt temave
kombëtare dhe sociale, duke hedhur bazat për një letërsi të mirëfilltë
artistike dhe për zhvillimin e gjuhës letrare kombëtare.
3. Larmia e zhanreve letrare:
Gjatë kësaj periudhe, letërsia shqiptare u pasurua me zhanre të reja, si poezia
patriotike, proza publicistike, dramat dhe tekstet didaktike, të cilat shërbenin
si mjete për të përhapur idetë e Rilindjes dhe për të edukuar masat.
4.Përdorimi i gjuhës së thjeshtë dhe të kuptueshme:
Autorët e Rilindjes synonin që veprat e tyre të ishin të aksesueshme për
shtresat e gjera të popullsisë, prandaj përdornin një gjuhë të thjeshtë, të qartë
dhe të kuptueshme duke kontribuar në unifikimin dhe standardizimin e
gjuhës shqipe.

23. 23
5.Fryma romantike dhe idealizimi i së kaluarës:
Shkrimtarët e Rilindjes shpesh idealizonin figurat historike dhe periudhat e
lavdishme të së kaluarës shqiptare, duke përdorur elemente të romantizmit
për të nxitur krenarinë kombëtare dhe për të motivuar popullin në
përpjekjet për liri dhe pavarësi.
Punoi: HIMENA ZEKTHI

24. 24
1.6 TEMATIKA
Gjer nga viti 1878, me gjithë disa përpjekje të para të rëndësishme për të
krijuar një letërsi origjinale (arbereshët), sunduan ende përkthimet e veprat
fetare.
Nuk munguan as disa krijime fetare me pretendime origjinaliteti artistik si
pak vjersha të Mjedës apo një pjesë e krijimtarisë poetike të Fishtës, në
veprën e të cilit qëndrimi klerikalist luajti një rol të veçantë dhe ishte përkrah
botëkuptimit mistik, një nga aspektet më negative të asaj vepre.
Evokimi dhe himnizimi i së kaluarës ishte një ndër motivet më kryesore të
temës patriotike të rilindasve. Mburrja për të kaluarën që shtyhet në kohët
më legjendare dhe që shtrihet ndonjëherë edhe në gjerësi në mënyre jo
historike, kur numërohen edhe figura jo shqiptare, gjen mishërimin më të
bukur poetik në kohën e Skënderbeut.
Evokimi dhe pasqyrimi i figurës dhe i luftërave të popullit tonë nën
udhëheqjen e heroit të madh, për shkrimtarët e Rilindjes kishte një rëndësi
shumë më të madhe nga ç'ka patur në letërsitë e tjera evokimi i bëmave
stërgjyshore. Ai ngjallte krenarinë kombëtare dhe i përgjigjej aktualitetit
politik të Shqipërisë, që vuante nën thundrën e po asaj fuqie robëronjëse
kundër së cilës pati luftuar e fituar Skënderbeu.
Për këto arsye, temat nga koha e Heroit Kombëtar sado që kishin kaluar
katër shekuj dukeshin shumë të afërta në shek. XIX.
Evokimi i kohës së Skënderbeut gjeti vendin më të madh në krijimtarinë e
De Radës që i kushtohet e tëra asaj kohe. Ajo u shpreh bukur prej Naimit në
fund të poemës «Histori e Skënderbeut», që mbetet vepra poetike më e plotë
për heroin.
Temën patriotike të luftës për liri, shkrimtarët e Rilindjes nuk e trajtuan vetëm
nëpermjet të së kaluarës, por më shumë edhe me anë të pasqyrimit të kohës së tyre, të
luftës së popullit shqiptar në atë kohë, apo të thirrjeve të frymëzuara për të rrokur
armët kundër pushtuesve dhe armiqve të tjerë që i kanoseshin atdheut.

25. 25
Një tjetër aspekt i temës patriotike ishte dashuria e malli për atdhe, që
kumboi fuqishëm për herë të parë te «Bagëti e bujqësia» dhe mbeti një nga
motivet më të afërta e më të ndjera të poetëve tanë.
Ky motiv, përmes përshkrimit të bukurive natyrore të Shqipërisë, kujtimeve,
dashurisë për tokën amtare, si edhe me nivelin e lartë artistik, luaji një rol
me rëndësi në edukimin patriotik të lexuesve.
Thelbin e temës patriotike më bukur se kushdo e shprehu Naimi me vargjet:
Ti, Shqipëri, më jep nderë, më jep emrin shqipëtar, zemërën ti
ma gatove plot me dëshirë e me zjarr.
Në letërsinë e Rilindjes u trajtua edhe problematika filozofike. Në krijimet
me karakter të përgjithshem filozofik,krijimtaria e autorëve të Rilindjes
karakterizohet zakonisht nga dashuria për jetën dhe nga një vështrim në
themel optimist e aktiv filozofik.
Konceptet e lirisë në kuptimin më të gjërë të fjalës, të punës, të luftës, të
qëndresës para vështirësive, të prirjes së përhershme drejt përparimit, bile
nganjëherë në forma të pakristalizuara, edhe të nevojës së dhunës e të
përmbysjeve revolucionare, janë vija më e avancuar e filozofisë së autorëve
të Rilindjes.
Tematika shoqërore është trajtuar më me vërtetësi dhe ka ardhur përherë
duke u kristalizuar në poezi e në prozë. Mori jetë kritika e zakoneve dhe
mentaliteteve patriarkale, e psikologjisë prej halldupi, u paraqitën vuajtjet e
kurbetit dhe dukuri te ndryshme negative të shoqërisë së kohës. U shfaq
kritika kundër klasës sunduese feudale, dëshira e mbrojtjes së të
varfërve.Lirika intime gjeti vendin e saj në letërsinë e Rilindjes. U shkruan
vargje për shoqërinë e miqësinë, për nënën e dashurinë e prindit ndaj
fëmijës, për natyrën e gëzimet e jetës. Vend me rëndësi zuri trajtimi i temës
erotike.
Punoi:MATILDA TOROMANI

26. 26
1.7 MJETET DHE GJINITË LETRARE GJATË RILINDJES
1. Poezia si gjini kryesore dominoi në letërsinë e Rilindjes
dhe u bë mjeti kryesor artistik.
 Poetët më të njohur ishin Z. Serembe, De Rada, Naimi, Çajupi,
Mjeda, Asdreni etj.
 Poezia u mbështet kryesisht në traditën popullore dhe në letërsinë
botërore.
 Ndikime nga letërsitë klasike dhe romantike evropiane, si dhe nga
letërsia lindore.
2. Proza dhe zhvillimi i saj.
 Proza kaloi nga përkthimet dhe kompilimet fetare te krijimet
artistike.
 Krijimi më i vjetër në prozë artistike: ―Gjahu i malësorëve‖ i
Kristoforidhit (1884).
 U zhvillua tregimi, novela dhe romani me autorë si Sami Frashëri,
M. Gramenos etj.
 Proza poetike dhe tregimet morale patën një zhvillim të kufizuar.
3. Dramaturgjia dhe veprat e para teatrale.
 Drama nisi me ―Numidët‖ (1846) nga De Rada dhe ―Ines De
Kastro‖ (1847).
 U vunë në skenë skeçe dhe drama patriotike, si ―Besa‖ e Sami
Frashërit.
 Komeditë e Çajupit si ―Pas vdekjes‖ (1902) patën sukses.
 Pas Pavarësisë u zhvillua dramaturgjia me lëvizjen teatrore amatore.

27. 27
Gjatë Rilindjes, letërsia shqiptare kaloi nga poezia në prozë dhe dramaturgji,
duke ndikuar në formimin e identitetit kombëtar dhe duke u pasuruar me
ndikime të ndryshme evropiane e orientale.
Ndre Mjeda
Punoi: ALMA DUNGA

28. 28
1.8 MENDIMI ESTETIK DHE KRITIK
Zhvillimi i një letërsie të madhe përparimtare, siç qe ajo e Rilindjes,
parakupton një horizont të gjerë kulturor të atyre që e krijuan pikëpamje të
shëndosha për letërsinë e artin, për funksionet dhe rrugët e zhvillimit të tyre.
Letërsia e Rilindjes ishte një letërsi e orientuar qartë në tematikën që trajtoi,
në përmbajtjen ideologjike që pati në drejtimin artistik, që ndoqi dhe në
fizionominë kombëtare popullore që e karakterizoi.
Qe një mbështetje e bërë në mënyrë krijuese, me origjinalitet për të hedhur
themelet e një letersie të re, të aftë që të pasqyronte historinë dhe aspiratat
kombëtare, që të trajtonte problemet e mëdha e të mprehta të kohës, të
krijonte tipin e luftëtarit për çlirim e përparim, të përpunonte dhe pasqyronte
gjuhën, mjetet shprehëse artistike etj.
Ky mendim estetik e kritik është shprehur disa herë në krijime të ndryshme
poetike, si te «Dashuria» dhe «Fjalët e qiririt» të Naim Frashërit, në
parathënie veprash të ndryshme, siç janë parathënia e Naimit për këngën e
parë të «lliadës», ajo e Jubanit për përmbledhjen folklorike te tij, e Z.
Serembes për vjershat e tij.
Me rëndësi janë pikëpamjet estetike e letrare që Sami Frashëri ka parashtruar
në veprat e veta turqisht mbi vulgarizimin e disa shkencave, si dhe në
parathënie të veprave të tij letrare.
Është e kuptueshme se mendimi kritik e estetik, në ato fillime, nuk ishte
përhere i pjekur e i zhvilluar. Kishte mendime të diskutueshme, mendime jo
përparimtare. Po në vija të përgjithshme mendimi estetik e kritik i Rilindjes
ishte pozitiv. Ai krijoi gjithashtu disa tipare të përbashkëta e të
qëndrueshme.
Rilindasit çmuan folklorin si krijimtari me vlera të mëdha njohëse dhe
artistike, vunë në dukje vlerat e veçoritë e tij si shprehje të kombësisë, e
konsideruan atë si model të fuqishëm, si shembull që do ndjekur për krijimin

29. 29
e letërsisë së re me fizionomi kombëtare.
Rilindësit kërkuan dhe krijuan një letërsi që t'u përgjigjej realitetit te kohës
dhe aspiratave kombëtare të popullit.
Në një kohë kur te ne duheshin hedhur baza të shëndosha të mendimit
shkencor edhe në fushën e studimit te letërsisë, Konica mbrojti pikëpamjet
regresive, sipas të cilave «kritika nuk është shkencë», se «ktitika është
subjektive».
Keshtu letërsia shqiptare, edhe ajo më e mira, mund të përcmohet dyfish.
Konica arriti ta trajtonte poezinë e Naimit thuajse kryekëput nga pozitat
formaliste, duke u orvatur të përçmonte kështu krijimtarinë letrare më të
rëndësishme të kohës.
Vend më me rëndësi në mendimin estetik të Rilindjes shqiptare zë vepra e De
Radës «Parimet e estetikës», që është i vetmi punim i asaj periudhe, në të
cilin parashtrohen sistematikisht pikëpamje mbi disa nga kategoritë
themelore të estetikës, sidomos për të bukurën, të madhërishmen e tragjiken.
Koncepti i shkrimtarit arbëresh mbi të bukurën ishte në thelb aristotelian.
Për De Radën, dukuritë estetike kanë karakter objektiv, bukuria qëndron në
vetë sendet. Teoria e De Radës mbi estetikën e ka themelin në filozofinë
idealiste.
Me fjalë të tjera, arti, që të jetë art, duhet t'i shërbejë së mirës, shoqërisë në
zhvillimin e saj pozitiv.
Ky koncept lidhej ngushtë me qëllimin e madh që i vinte shkrimtari
krijimtarisë së vet, zgjimin e ndërgjegjes kombëtare të popullit shqiptar.
De Rada sillte kështu për herë të parë në mendimin tonë estetik një kontribut
të gjerë e me rëndisi të veçantë për formimin e një koncepti pozitiv mbi të
bukurën, koncept që i përshtatej krijuesit të një letërsie me frymë popullore
dhe qëllime patriotike, letërsi e buruar nga jeta dhe që u përgjigjej aspiratave
të luftës per çlirimin kombëtar të shiptarëve.

30. 30
Një mendim të përafërt ka shprehur për punën e shkrimtarit edhe Naimi. Prej
atij mendimi del se poeti e shikonte letërsine si një mjet të madh për zgjimin
e ndërgjegjes kombëtare dhe vënien në lëvizje të shiptarive për çlirimin e
tyre.
Për Naimin, poeti është si një prijës, i cili «digjet» e
«përvëlohet» i tëri, «si qiriri» për t'i ndriçuar popullit e atdheut udhën e lirisë
e të lumturisë duke dhënë раkëz dritë, që natëne t'ua bëjë ditë, kurse
frymëzimi është prej burimi hyjnor.
Baza filozofike e këtij koncepti mbi artin dhe mbi funksionin e tij, ishte
panteizmi. Panteizmi i Naimit, ndonëse ruan një karakter mistik, e lejoi
poetin që të kishte një koncept estetik shumë pozitiv për kohën, ta vështronte
poezinë, e në përgjithësi letërsinë, si pasqyrim të realitetit dhe si një mjet që
ndikon në zhvillimin e shoqërisë.
Punoi: LIVIA HYSA

31. 31
Kreu II: AUTORËT E FILLIMIT TË RILINDJES
KOMBËTARE
2.1 NAUMVEQILHARXHI (1797-1846)
N. Veqilharxhi është përfaqësuesi i lëvizjes sonë kulturore patriotike të
shek. XIX në Shqipëri. Ai ishte nga Vithkuqi i Korçës. I mërguar në
Rumani dhe
i ndikuar nga idetë dhe lëvizjet
kombëtare të popujve të
Ballkanit, ai mori pjesë në
revolucionin rumun të vitit 1821
kundër Turqisë. I mbetur
mërgimtar, N. Veqilharxhi, që në
mes të viteve 20, krijonte një alfabet
origjinal për shkrimin e shqipes
dhe niste nga puna për të hartuar libra
për mësimin e saj.Këto pjesërisht
arriti e i botoi dhe pjesërisht mbetën
dorëshkrim e humbën, pasi autori
vdiq i helmuar nga Patrikana greke,
me sa na dëshmojnë bashkëkohësit.
Me këtë përpjekje, që në mes të viteve 20 të shekullit të kaluar kemi të
dhëna për të zgjuarit të lëvizjes kulturore të Rilindjes shqiptare.
Në një ―Qarkore‖(Ençiklikë) që përhapte më 1846, patrioti formulonte për
herë të parë kërkesat kulturore të lëvizjes së çlirimit, duke i dhënë rëndësi
themelore mësimit të gjuhës dhe ngritjes së kulturës kombëtare, si mjete për
shpëtimin e vendit dhe për vënien e atdheut në radhën e vendeve të
qytetëruara.

32. 32
Qarkorja është vështruar si manifesti i parë i lëvizjes sonë kombëtare, si një
program pune për të.
Me interes të veçantë janë gjithashtu një letër e po atij viti që
Naumi i dërgonte të nipit grekoman, i cili studionte në Vjenë, dhe parathënia
e botimit të dytë e zgjeruar të ―Evëtarit‖ (Abetare, 1845,
— bot. i shtatë i vitit 1844). Aty rilindasi shfaq po atë pikëpamje patriotike
iluministe dhe demokratike, si përfaqësues i borgjezisë së re shqiptare. I
nisur nga mendimi, se popujt e pakulturuar janë të prirur t’i shtyjnë
skllevërve, ai propogandon çdo ditë për mirëqënien e qytetërimeve ose të
fuqishëmve. Veqilharxhi shtroi
para bashkatdhetarëve detyrën që ―ti vihem mësimit të gjuhës dhe përhapjes
së diturisë, me besim se kombi shqiptar do të përparojë e do ta krijojë pa
vonesë unitetin e veprimit, duke kapërcyer
dallimet fetare.‖
Evëtari u prit me entuziazëm e u përhap në qarqet patriotike të
Korçës, Përmetit e Beratit, që
shprehnin se ―Kombi ynë, për
hir të këtij fillimi, do të
numërohet midis kombeve të
qytetëruara të
Evropës‖ dhe ―Për pak kohë arsimi
do të përhapet në gjithë vendin‖, siç i
shkruanin Naumit nga Korça miqtë e
tij më 1845.
Punoi:GEJSI PUPULEKU

33. 33
2.2ZEFJUBANI (1818–1880)
Përfaqësues i Folkloristikës Shqiptare
Zef Jubani lindi në Shkodër në vitin 1818, në një familje tregtarësh katolikë.
Ai u shkollua në një
mjedis shumëgjuhësh, ku mësoi italisht, frëngjisht
dhe turqisht, gjë që e ndihmoi të kishte kontakte me
kulturën dhe shkencën evropiane të kohës.
Gjatë jetës së tij, Jubani punoi në
administratën osmane dhe si përkthyes në
konsullatat e huaja, duke e shfrytëzuar këtë pozicion
për të mbledhur dhe dokumentuar traditat shqiptare.
Zef Jubani është një nga figurat e para që iu përkushtua mbledhjes së
folklorit shqiptar. Në një kohë kur shqiptarët nuk kishin ende një shtet të
pavarur dhe kultura e tyre ishte në rrezik asimilimi, ai e kuptoi rëndësinë e
ruajtjes së trashëgimisë
shpirtërore të popullit.
Në vitin 1871, ai botoi në frëngjisht veprën "Këngë popullore të
Shqipërisë" (Chants populaires de l'Albanie), një përmbledhje e
rëndësishme e këngëve popullore shqiptare, të mbledhura kryesisht në
Shkodër dhe rrethinat e saj. Kjo vepër është ndër përpjekjet e para për të
dokumentuar folklorin shqiptar me metoda të studiuesve evropianë të asaj
kohe.
Gjithashtu, ai ka mbledhur dhe dokumentuar përralla popullore, rite dhe
zakone shqiptare, duke dhënë një pasqyrë të jetës dhe besimeve të popullit
në shekullin XIX. Këto studime më vonë u
përdorën nga studiues të tjerë si Gustav Majer dhe Johann Georg von Hahn.

34. 34
Rëndësia e Veprës së Tij
• Ruajtja e trashëgimisë kulturore: Ai dokumentoi këngë, përralla
dhe zakone që përndryshe mund të ishin humbur.
• Ndikimi në Rilindjen Kombëtare: Ai ndikoi në formimin e një
vetëdije kombëtare, duke treguar se shqiptarët kishin një
kulturë të pasur dhe të dallueshme.
• Lidhja me Evropën: Duke botuar në frëngjisht, ai ndihmoi që
kultura shqiptare të njihej nga studiuesit evropianë.
Edhe pse nuk ka lënë një numër të madh veprash, kontributi i tij mbetet i
rëndësishëm në historiografinë dhe folkloristikën shqiptare. Ai ishte një nga
të parët që e pa kulturën popullore si
një pasuri kombëtare dhe e trajtoi atë me seriozitet shkencor.
Punoi:ANISA SOLLAKU

35. 35
2.3 JANIVRETO (1822–1900)
Një nga Figurët Kryesore të Rilindjes Kombëtare
Jani Vreto lindi në Postenan të Kolonjës në vitin
1822, në një familje të pasur ortodokse shqiptare.
Ai u arsimua
fillimisht në shkolla greke dhe osmane, pasi në
atë kohë nuk kishte shkolla në gjuhën shqipe. Si
shumë intelektualë shqiptarë të kohës, ai mësoi
disa gjuhë të huaja si greqishten,
osmanishten dhe rumanishten, por më vonë u
përkushtua plotësisht në ruajtjen dhe
zhvillimin e gjuhës shqipe.Jani Vreto ishte një
rilindas i flaktë, duke u përfshirë në
përpjekjet për zgjerimin e arsimit në gjuhën shqipe, krijimin e librave
shkollorë dhe botimin e materialeve që promovonin vetëdijen kombëtare
shqiptare.
Në vitet 1860-1870 ai u bë një nga figurat më të rëndësishme të Shoqërisë
së të Shtypurit Shkronja Shqip, një organizatë e themeluar nga patriotët
shqiptarë në Bukuresht, Rumani. Kjo shoqëri kishte si synim:
• Botimin dhe shpërndarjen e librave në gjuhën shqipe.
• Krijimin e një alfabeti të përbashkët për shqipen.
• Mbrojtjen e të drejtave kulturore dhe arsimore të
shqiptarëve.
Pjesëmarrja në Lidhjen e Prizrenit (1878)
Jani Vreto ishte një mbështetës i fuqishëm i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, e
cila u krijua për të mbrojtur trojet shqiptare nga
copëtimi pas Kongresit të Berlinit. Ai ndihmoi përhapjen e ideve të Lidhjes
dhe mbështeti përpjekjet për bashkimin e shqiptarëve në një shtet të

36. 36
pavarur.
Një nga fushat kryesore ku Jani Vreto dha kontribut ishte botimi i librave në
shqip dhe përpjekja për një alfabet të unifikuar. Ai ishte ndër përkrahësit më
të mëdhenj të alfabetit të Stambollit (1879), një nga versionet më të
përparuara të alfabetit shqip, i cili përdori kryesisht shkronja latine dhe disa
simbole të tjera për
tingujt specifikë të shqipes.
Disa nga veprat e tij më të rëndësishme:
1. "Historia e Skënderbeut" – Një vepër që synonte të rrisë
vetëdijen kombëtare duke treguar historinë e heroit kombëtar
shqiptar.
2. Ribotimi dhe redaktimi i veprave të tjera rilindase, si ato të
Naum Veqilharxhit dhe Kostandin Kristoforidhit.
3. Tekste shkollore në shqip, të cilat ndihmuan në
edukimin e brezave të rinj shqiptarë.
Jani Vreto ishte një kundërshtar i ashpër i ndikimit të Patriarkanës së
Stambollit, e cila ndalonte shkollat dhe botimet në gjuhën shqipe dhe
promovonte greqishten. Ai mbrojti të
drejtën e shqiptarëve për të përdorur gjuhën e tyre në kishë dhe në arsim,
gjë që e bëri një figurë të diskutueshme në qarqet ortodokse të kohës.
• Ai ishte një nga figurat kryesore që ndihmoi në
standardizimin e gjuhës shqipe.
• Ai luftoi për shkollat shqipe, të cilat u hapën më vonë si rezultat i
përpjekjeve të tij dhe të rilindasve të tjerë. •
• Ai ndihmoi në forcimin e vetëdijes kombëtare, duke mbështetur
Lidhjen e Prizrenit dhe pavarësinë e Shqipërisë.

37. 37
Sot, ai vlerësohet si një nga pionierët e arsimit shqip dhe një figurë kyçe e
Rilindjes Kombëtare.
Ndërtesa ku u zhvillua Lidhja Shqiptare e Prizrenit
Punoi:LAORA HYSA

38. 38
2.4 THIMIMITKO (1820-1890)
Për mbledhjen e botimin e folklorit, pas De Radës, Kamardës e Jubanit,
emër bëri Th. Mitkoja, i cili ishte prej Korçe dhe jetën e kaloi kryesisht ne
Egjipt.
Me 1878, ai botoi «Bletën shqiptare», ku përfshiu nje numër të
konsiderueshëm këngësh popullore historike dhe lirike, ndër të cilat shumë i
kushtoheshin luftës së popullit tonë kundër pushtuesve turq. Përveç sa botoi
te «Bleta», Mitkoja la edhe
lëndë të pasur folklorike. Një pjesë e kesaj lënde, e përgatitur prej tij për
shtyp në një vëllim të ri me titull «Bleta e vogël», u gjet në fondin e
albanologut grek J. U. Jarnik dhe u bë e njohur pas
çlirimit.
Botimi i «Bletës shqiptare» pikërisht në prag te Lidhjes së Prizrenit, në një
kohë kur «çështja shqiptare» ziente gjithandej, ishte një ngjarje e
rëndësishme kulturore dhe gjithashtu një
shuplakë e fortë, që populli ynë, me shpirtin e vet poetik, u jepte lakmive dhe
propagandës imperialiste e
shoviniste, siç u kishte dhënë shuplaka të tilla edhe me
gjuhën e pushkës e në fushën e
politikes e të diplomacisë.
Lënda e botuar nga Mitkoja është nga më të pasurat;
kriteret e mbledhjes e të botimit
dëshmojne se ai ishte jo vetëm patriot i
dashuruar pas traditës artistike popullore, por edhe një folklorist i përgatitur. Të gjitha
këto bënë që «Bleta» të pritej me interesim te madh brenda dhe jashtë Shqipërisë, të
bëhej nje ndër librat me të kërkuara të kohës.
Ne këtë mënyrë Mitkoja, si dhe folkloristët e tjerë, ndihmonin që letërsia e

39. 39
shkruar të gjente një mbështetje të sigurt në krijimtarinë e popullit. Në
koloninë shqiptare të Egjiptit, ku jetoi dhe veproi Mitkoja, kjo u vërtetua
sidomos në poezine e Cajupit.
Mitkoja shkroi edhe vjersha me temë patriotike. Midis tyre le të
permendim «E ndër shqiptarët gjithë sa janë» dhe «Mëmëdheut, bijtë e
tij». Autori u bën thirrje bashkatdhetarëve të hidhen në
luftë për çlirim. Ndonëse me vlera të kufizuara artistike, krijime si këto janë
dokumente me rëndësi të fillimeve të letërsisë së
Rilindjes. Vjershëtori u frymëzua që herët nga idetë e fitimit të lirisë
përmes kryengritjes me armë.
Punën e Mitkos si folklorist por edhe si poet, e ndoqi Spiro Dinja (1844-
1922), vithkuqar i mërguar edhe ai në brigiet e Nilit. Ai botoi më 1908
përmbledhjen «Valët e detit», ku përfshiu edhe
vjersha të ndryshme te vetat, të Thimi Kreit, Koto Hoxhit, të Loni
Logorit, Jani Vretos me shokë.
Gjithë kjo veprimtari ideologjike, kulturore dhe studimore në fushën e
gjuhës, të folklorit e të historisë, pati rëndësi të veçantë në përgatitjen e
terrenit te lëvizjes patriotike të Rilindjes dhe në zhvillimin e letërsisë së re
shqiptare, që zuri fill me të.
Punoi:BERBUQE FERHATI

40. 40
2.5 KOSTANDIN KRISTOFORIDHI (1826-1895)
Kristoforidhi lindi dhe vdiq në Elbasan, po pjesën
me të madhe të jetes e kaloi ne mërgim. Ai pati një
veprimtari shumë të
begatë si përkthyes veprash fetare (1864- 84),
studiues i gjuhës dhe autor ndër të parët e letërsisë
për fëmijë, me shkrime si
«Abetarja» e vitit 1872, tregimi «Gjahu i
malësorëve» (1884) etj. Ai dha një kontribut
të madh në përhapjen e gjuhës së shkruar, si me përkthime e veprat
origjnale,ashtu edhe me punimet e tij shkencore të
rëndësishme, ―Gramatika‖ (1882) dhe veçanërisht -Fjalori i giuhes shqipe-,
që është një nga veprat më të shquara në historinë e
gjuhësisë shqiptare (botuar pas vdekjes se autorit, me 1904).
«Gjahu i malësorëve» (1884), i shkruar në të dy
dialektet, sado që ka një subjekt të
thjeshtë dhe nuk e arrin formën e mirëfilltë të
gjinisë së tregimit, paraqet interes si një ndër
provat më të hershme të prozës sonë artistike, për
temën bashkëkohëse
patriotike, dialogun dhe disa hollësi jetësore.
Përkthimet e Kristoforidhit kanë vlerë edhe për
përpunimin e stilit letrar. Në to janë bëre
perpjekje nga më seriozet dhe është treguar
kujdes i veçantë në thurjen e frazës, në arritjen e
efekteve emocionale dhe në shtrimin e
rrugës për prozën epike. Ndikimi i tyre qe shumë i ndjeshêm ne themelimin e
gjuhes së re letrare shqipe.

41. 41
Puna e Kristoforidhit me gjuhën u frymëzua nga idealet e lëvizjes kombëtare.
Ai arriti më së miri të provonte, në teori dhe në
praktikë,unitetin e shqipes, gjë që fliste qartë per unitetin e vetë kombit
shqiptar. Mendimi i tij ishte se të dy dialektet e gjuhës sonë ishin shumë te
afërta midis tyre (me të afërta -se anglishtja me skotishten e folur-).
Kristoforidhi dha kontribut të madh për afrimin me shkrim të të dy
dialekteve dhe për ngulitjen e normave të së shkruarit. Ai bëri një punë të
shquar për pasurimin e gjuhes letrare me leksikun dhe frazeologjinë
popullore, duke krijuar dhe një numër jo te vogël
fjalësh të reja, (të prejardhura ose të përngjitura), te cilat në një pjesë të mirë
u bënë pronë e gjuhës dhe ndikuan në pastrimin e shqipes nga fjalët e huaja,
sidomos nga orientalizmat e gregizmat, por edhe sllavizmat.
Në tërë këtë punë, ai ishte nje nismëtar i pashoq, qe çeli dhe sheshoi udhën
për shkrimtarët që do të vinin pas tij, si Naimi, Samiu, Mjeda etj. Sikurse
Veqilharxhi e Jubani, edhe
Kristoforidhi ishte një ndër intelektualët përparimtarë të kohës. Për
mbarëvajtjen e çështjes kombëtare, me një nuhatje të vërtetë klasore, ai nuk
e lidhi shpresën te bejlerët e klerikët, të cilëve nuk u besoi, po te shtresat e
varfra, se vetëm në gjirin e popullit ai
gjente shqiptarë të kulluar, sic i shkruante patriotit Nikolla Naços më 1888.
PUNOI:ELESJA JANÇA

42. 42
2.6 PRENG DOÇI (1846-1917)
Preng Doçi, nga Mirdita (1846-1917), i cili, në
shumë drejtime, në dy vjersha që njohim prej tij, del
si një prej përfaqësuesve të parë e më të hapët të
idealeve të Rilindjes në poezi. "Nji kushtrim
shqyptarve" dhe "Shqypnia nën zgjedhë turke” mund
të themi se janë nga
manifestimet e para poetike të asaj periudhe. Të
shkruara me mjeshtëri e frymëzim, me stil energjik dhe
një gjuhë të pastër, ato krijime shprehin, në formë të
ngjeshur, disa nga idetë dhe idealet e lëvizjes kombëtare, të cilat do t’i
gjejmë të përpunuara më vonë në shkrime propagandistike dhe të
mishëruara në shumë vepra të poezisë shqiptare. Me 1870, nga autori kemi
këtë tablo
rrënqethëse të gjendjes së atdheut të robëruar:
N’qafë ma zgjedhën kush e banë?
Kambve prangat futë na i kanë,
osmanllia edhe na shan,
na pin gjakun, mishtë na han.
Shqyptarë trima, zgjedhën lshoni,
kputni prangat e luftoni!
(Nji kushtrim shqyptarve)
Më e rëndësishme është vjersha ―Shqypnia nën zgjedhë turke‖ e cila nga
më se një anë , të kujton ―O moj shqypni!‖ të Pashko Vasës , mbi të cilën
edhe duhet të ketë ndikuar , si një shprehje vërtet e fortë poetike e dhimbjes

43. 43
për gjendjen e mjeruar të vendit , e krenarisë për të kaluarën , e gjykimit të
mprehtë të situatës politike, me thirrje të zjarrta për luftë. Pasi mburret me
vendin e vet, që në kohë të Skënderbeut ―Europën e pështoi, por vetë u rrxu‖
autori si do të bëjnë më vonë edhe poetë të tjerë shkruan; ―ndër dhena qi
n’Europë lulzojnë, lulzove ti ma i
Parë‖, duke i shtrirë rrënjet e prejardhjes kombëtare deri te pellazgët
legjendarë.
Por duhet thënë se P.Doçi nuk i qëndroi besnik gjer në fund
idealeve patriotike e të çlirimit , në kryengritjet e mëdha te 1910- 1912 ai
luajti role negative.
Lidhja e Prizrenit, e cila gjeti një pasqyrim jo të vogël në krijimtarinë letrare
popullore, frymëzoi më se një vjershëtor patriot.Ato vite e përshtati
Th.Mitkua shqip himnin e revolucionit borgjez të Francës , ―Marsejezën‖.
Midis
vjershëtorëve të kohës, le të shënojmë edhe emrin, gjer dje të
panjohur, të përmetarit, Nikolla Çako, veprimtar i lëvizjes sonë patriotike në
Rumani, ku botoi, në shtypin e huaj, disa vjersha që bënin haptazi thirrje për
çlirimin e Shqipërisë. Janë krijime të afërta për nga frymëzimi dhe forma me
ato të Mitkos e të Dines.
Punoi:BESARDA SHTYLLA

44. 44
Kreu III: NAIM FRASHËRI DHE PASHKO VASA
3.1 JETA E N.FRASHËRIT
Naim Frashëri lindi më 25 maj 1846
në Frashër, një fshat në Shqipërinë e
sotme, që asokohe ishte pjesë e
Perandorisë Osmane. Lindi në një
familje të njohur shqiptare, vëllezërit
e tij ishin Sami Frashëri dhe Abdyl
Frashëri. Ai studioi në
gjimnazin ―Zosimea‖ në Janinë, ku u
njoh me letërsinë,
filozofinë, historinë dhe gjuhët
orientale.
Më vonë punoi si nëpunës në administratën osmane, por
përkushtimi i tij kryesor ishtë letërsia dhe Rilindja Kombëtare Shqiptare.
Naim Frashëri ishte një nga figurat kryesore të
Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
Ai përkrahu gjuhën shqipe dhe luftoi për hapjen e shkollave shqipe. Naimi
ishte një ndër nismëtarët e Lidhjes së Prizrenit (1878). Shkroi vepra për
identitetin kombëtar shqiptar, si "Bagëti e Bujqësija" dhe "Histori e
Skënderbeut". Ai përkrahu bashkimin e shqiptarëve dhe çlirimin nga
Perandoria Osmane. Naimi punoi për një kohë si zyrtar në administratën
osmane, por aktiviteti i tij patriotik e bëri që të mbetej nën vëzhgim nga
autoritetet. Në
Stamboll, ai punoi në Ministrinë e Financave dhe u mor me botimin e librave
shqip fshehurazi.

45. 45
Naimi vdiq nga tuberkulozi më 20 tetor 1900 në Stamboll. Eshtrat e tij u
sollën në Shqipëri më vonë dhe u vendosën pranë
vëllezërve të tij si nderim për kontributin e tij në çështjen
kombëtare. Sot konsiderohet si Poeti Kombëtar i Shqipërisë dhe veprat e tij
janë pjesë e rëndësishme e letërsisë shqiptare.
Punoi:IZAURA DERVISHI

46. 46
3.2 VEPRAT KRYESORE TË NAIM FRASHËRIT
Naimi shkroi vepra në poezi dhe në prozë, në ligjërimin lirik dhe në atë epik.
Sipas tematikës, krijimtaria e tij klasifikohet në:
-patriotike,
-personale,
-filozofike.
"Bagëti e Bujqësija" (1886) - Himn për jetën fshatare, natyrën dhe punën
bujqësore si simbol i identitetit shqiptar. Poezia
pasqyron dashurinë e poetit për Shqipërinë dhe mallin për atdheun.
"Historia e Skënderbeut" (1898) - Poemë historike atdhetare, rikthen
figurën e Skënderbeut si simbol i heroizmit dhe lirisë së shqiptarëve, duke
frymëzuar brezat për pavarësi.
"Lulet e Verës" (1890) - Poezi lirike dhe filozofike që
pasqyrojnë dashurinë për Shqipërinë, bukurinë e natyrës dhe idealet
rilindase.
"Fletore e Bektashinjve" (1896) - Një nga veprat e tij fetare më të
rëndësishme, që përçon filozofinë bektashiane, humanizmin dhe tolerancën
fetare.
"Dëshira e vërtetë e shqiptarëve" - Traktat politik që thekson nëvojën
për bashkimin e shqiptarëve dhe krijimin e një shteti të pavarur.
"Dashuria"(1895) - Poemth erotike e shkruar në greqisht,
përbëhet nga 8-të këngë, ku Naimi shpreh idetë dhe ndjenjat e tij për

47. 47
dashurinë në planin filozofik dhe njerëzor.
Punoi:KEJSI DRAGOTI

48. 48
3.3 HIMNIZIMI I ATDHEUT DHE HEROIT
Himnizimi i adheut më tepër se në çdo vepër tjetër të Naimit shfaqet në
kulmin e vet të poema ―Bagëti e Bujqësija‖. Kjo është vepra e parë poetike e
Naim Frashërit e shkruar shqip, madje për shumë studiues edhe kryevepra e
tij poetike, sepse krijon njësi të plotë artistike. Në këtë poemë janë shfaqur
shenjat themelore të artit të tij poetik, që lidhen me sistemin e vargëzimit
dhe me
gjuhën. Tetërrokëshi i dyzuar në një gjashtëmbëdhjetërrokësh, do të bëhet me
vonë tetërrokëshi mbizotërues në veprën poetike të Naimit. Gjuha e kulluar
poetike mbështetet në fjalorin dhe figuracionin popullor të shqipes,
prapashtesa zvogëluese ngre kuptimin e afërsisë së dashurisë me objektin e
këngës, që është vendlindja. Po kështu, mahnitjen ndaj natyrës, si një nga
karakteristikat kryesore të artit romantik, e gjejmë të shprehur me një bukuri
të rallë në këtë vepër. Dhe në fund fare, të gjitha këto harmonizohen si një
thurje poetike autentike e jetës së shqiptarëve.
 Himnizimi i atdheut në „‟Bagëti e Bujqësija‟‟
Atdheu si parajsë tokësore
Naimi e përshkruan Shqipërinë me ngjyra të ndritshme dhe imazhe të
bukura, duke e paraqitur si një vend të bekuar. Përmend fushat, malet,
lumenjtë dhe kafshët, duke e bërë natyrën shqiptare pjesë të identitetit
kombëtar. Fjalët e tij janë plot me ndjenjë krenarie dhe dashurie, si në
vargjet:
“Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin shqipëtar.”
Lidhja shpirtërore me atdheun
Poema shpreh mallin e thellë të poetit për vendlindjen, pasi ai e shkroi atë në
mërgim, në Stamboll.
"Më bëjmë të marr vesh mirë ç'është vendi dhe atdheu, Se më ka
marrë malli shumë për Shqipërinë e beu."

49. 49
Shqiptari i përshkruar në vepër është i lidhur me tokën, bagëtinë dhe punën,
duke e parë atdheun si një burim jete dhe identiteti. Kjo lidhje nuk është
vetëm fizike, por edhe shpirtërore, duke e paraqitur atdheun si një vend ku
shpirti gjen qetësi.
Kontrasti mes fshatit dhe qytetit
Poeti e idealizon jetën rurale shqiptare si një simbol të pastërtisë, lirisë dhe
punës së ndershme. Krahason natyrën e qetë dhe të
pastër të Shqipërisë me jetën e ngarkuar dhe të huaj në qytet, duke treguar se
vlera e vërtetë gjendet në tokën shqiptare.
"Atje unë dëshëroj jetën të punoj me shokë, Me vëllezër
të punoj, e të rroj si zog më zogë."
Mesazhi patriotik dhe rilindas
Naimi nuk e himnizon vetëm bukurinë e atdheut, por edhe
identitetin shqiptar.
Përmes natyrës, ai përcjell mesazhin e bashkimit dhe krenarisë kombëtare.
Poema shërben si një thirrje për
shqiptarët që të duan dhe të
mbrojnë atdheun e tyre.
"Pa shikoni si është bërë,
Shqipëria jonë e dashur, E
përpara mos shihni, po punoni
natë e ditë!"
Himnizimi i heroit.
Naim Frashëri, në shumë poezi të
tij ka himnizuar heronjtë që luftuan
për liri dhe atdheun. Ai ka shprehur mirënjohje dhe nderim për ata që
sakrifikuan jetën për kombin shqiptar.
Nëpërmjet vargjeve të fuqishme, ai i ka kthyer këta figura në simbole të

50. 50
atdhedashurisë, nderit dhe guximit.
Një nga poezitë më të njohura që mund të përmendim si shembull të
himnizimit të heroit është "Këngë Heroike", ku Naimi
përshkruan heroizmin dhe sakrificat e atyre që luftuan për lirinë e popullit
shqiptar. Ai thekson se heroi është një figurë që do të
kujtohet dhe nderohet për gjithmonë për kontributin e tij në arritjen e
qëllimeve më të mëdha për popullin dhe atdhenë.
"O hero, që për atdhenë luftove, Në
gjakun tënd Shqipëria u ngjit, Në vargje
dhe këngë do kujtojmë,
Për jetë do të jesh, si flamur i lartë, i shenjtë!"
Në këtë poezi, Naim Frashëri lavdëron heronjtë si figura që janë
të pavdekshme dhe që jetojnë në kujtimin e popullit. Heronjtë për të janë
individë që u bëjnë jehonë idealeve të lirisë dhe
atdhedashurisë, duke mbetur gjithmonë një frymëzim për brezat që do të
vijnë.
Punoi:ELBA GJOSHI

51. 51
3.4 NDIKIMI I NAIM FRASHËRIT NË KULTURËN
SHQIPTARE
Naim Frashëri ka pasur një ndikim të thellë në kulturën shqiptare, duke lënë
një pasuri të pashtershme frymëzimi për brezat e rinj.
Poezitë e tij, të përfshira në arsimin shqiptar, janë modele të
letërsisë kombëtare dhe ndihmuan në zhvillimin e gjuhës shqipe. Vepra e tij
është gjithashtu një frymëzim në muzikë, teatër dhe art.
Si Poet Kombëtar, Naimi luajti një rol të rëndësishëm në
Rilindjen Kombëtare dhe në forcimin e identitetit shqiptar. Veprat e tij si
"Bagëti e Bujqësija", "Historia e Skënderbeut" dhe "Lulet e Verës"
vazhdojnë të jenë simbole të atdhedashurisë dhe
patriotizmit.
Nga jeta dhe vepra e tij mund të mësojmë shumë: dashuria për atdheun dhe
përkushtimi për zhvillimin e tij janë çelësi i çdo kombi të fortë, ruajtja e
gjuhës shqipe është thelbësore për
identitetin kombëtar, dhe uniteti kombëtar është i domosdoshëm për sukses.
Në të njëjtën kohë, ai na mëson vlerat e natyrës dhe thjeshtësisë, të cilat
mbetën aktuale dhe të vlefshme edhe sot.
Punoi:ERIGERSA KASA

52. 52
3.5PASHKOVASA(1825-1892)
JETA
Pashko Vasa ka lindur më 17 shtator 1825 në Shkodër, ishte një figurë e
shquar e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. U rrit në një
mjedis të pasur kulturor dhe
mori një arsim të thelluar,
duke mësuar
disa gjuhë të huaja dhe duke
u ndikuar nga
kultura perëndimore.
Pasi punoi si sekretar në
konsullatën britanike në
Shkodër, emigroi në
Itali në vitin 1847 dhe u
angazhua në Lëvizjet
Çlirimtare Italiane, duke
mbështetur idealet e
Garibaldit për liri dhe unitet kombëtar.
Gjatë karrierës së tij diplomatike, Pashko Vasa shërbeu në administratën
osmane, duke mbajtur pozita të rëndësishme në Greqi, Siri dhe Liban. Ai u
përfshi aktivisht në Komitetin e
Stambollit, duke mbrojtur të drejtat e shqiptarëve dhe autonominë e Shqipërisë. Në
vitin 1880, ai shkroi poezinë e tij të njohur, "Moj Shqypni, e mjera Shqypni", një
thirrje për unitetin kombëtar dhe përmes saj kritikon ndarjet fetare dhe krahinore
që e dobësuan vendin.
Në vitin 1883, ai u emërua guvernator i Libanit, një post që e mbajti deri në
vdekjen e tij më 29 qershor 1892. Pashko Vasa la
pas një trashëgimi të pasur letrare dhe diplomatike, duke qënë një nga figurat

53. 53
më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.
Vepra e tij vazhdon të mbetet një burim frymëzimi për
patriotizmin dhe përkushtimin ndaj çështjes kombëtare shqiptare.
VEPRATE PASHKOVASËS
 Vepra Letrare dhe Poetike
"O moj Shqipëri" Kjo është poezia më e njohur dhe simbolike e Pashko
Vasës. Në këtë poezi, ai shpreh një dashuri të thellë për Shqipërinë dhe
dëshirën për ta parë atë të lirë dhe të bashkuar.
Poema ka pasur një ndikim të madh në formësimin e identitetit kombëtar
shqiptar.
"Shqipëria’’ Një tjetër poezi e shkruar nga Pashko Vasa, e cila thekson
ndjenjat patriotike dhe aspiratat e shqiptarëve për të qenë një komb i lirë dhe
i bashkuar.
"Një poezi e shkruar për Shën Kollin’’ Kjo poezi si shumë nga veprat e tij e
tregon ndikimin e besimit dhe vlerave tradicionale të shqiptarëve.
 Vepra Politike dhe Shkrime
"Letër drejtuar Shoqërisë së Dritës" Një letër ku Pashko Vasa bën thirrje për
shoqërinë shqiptare që të angazhohet në luftën për çlirimin dhe bashkimin e
atdheut.Përpjekjet për Pavarësinë e Shqipërisë si intelektual dhe figurë
udhëheqëse e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Vasa pati një rol të
rëndësishëm në
organizimin e mendimeve dhe veprimeve për pavarësinë e Shqipërisë. Ai
shprehu mbështetje për ideologjinë e pavarësisë dhe bashkimin e trojeve
shqiptare.
 Shkrim Filozofik
"Krishti dhe Shqipëria" Ky shkrim simbolizon besimin dhe shpresat e

54. 54
shqiptarëve për një të ardhme më të mirë. Në këtë shkrim, Pashko Vasa e
lidh shpresën për Shqipërinë me vlerat e
besimit dhe të drejtat e njeriut. Ai beson se vetëm përmes besimit të thellë
dhe angazhimit për të drejtat e shqiptarëve, vendi mund të arrijë pavarësinë
dhe zhvillimin e tij të duhur.
SHKRIM EDUKATIV
"Për Mësimin dhe Arsimimin e Shqipërisë"
Ky shkrim simbolizon vlerësimin e rëndësisë së arsimit dhe kulturës.
Pashko Vasa e vlerëson arsimin dhe kulturën si çelësin për zhvillimin e Shqipërisë. Ai
thotë se edukimi i popullit shqiptar është i nëvojshëm për të ndihmuar në pavarësinë
dhe zhvillimin ekonomik të vendit.
SHKRIM PER PASLUFTËN
"Përfundimi i Shqipërisë‟‟
Ky shkrim simbolizon të ardhmen e Shqipërisë dhe integrimin e saj në
Evropë. Në këtë shkrim, Vasa
përshkruan një Shqipëri të
lirë dhe të zhvilluar, të integruar në
botën evropiane. Ai beson se Shqipëria
ka potencialin për të qënë pjesë e
qytetërimit të avancuar, nëse përmbush
nevojat për arsim dhe zhvillim të
brendshëm.
Punoi:SUANA HYSA

55. 55
3.6 O moj Shqypni, e mjera Shqypni, kush të ka qitë me krye n‟hi
O moj Shqypni, e mjera Shqypni,
Kush te ka qitë me krye n’hi?
Ti ke pas kenë një zojë e randë,
Burrat e dheut të thirrshin nanë.
Ke pasë shumë t’mira e begati,
Me varza t’bukura e me djelm t’ri,
Gja e vend shumë, ara e bashtina,
Me armë të bardha, me pushkë ltina,
Me burra trima, me gra të dlira;
Ti ndër gjith shoqet ke kenë ma e mira.
Kur kriste pushka si me shkrep moti,
Zogu i shqyptarit gjithmonë i zoti
Ka kenë për luftë e n’luftë ka dekun
E dhunë mbrapa kurr s’i mbetun.
Kur ka lidhë besën burri i Shqypnisë,
I ka shti dridhën gjithë Rumelisë;
Ndër lufta t’rrebta gjithëkund ka ra,
Me faqe t’bardhë gjithmonë asht da.
Punoi:ANTIA DERVISHI

56. 56
KREU IV: Sami Frashëri.
4.1 S.Frashëri (1850-1904)
Jeta e hershme dhe familja.
Sami Frashëri lindi më 1 qershor 1850 në Frashër, një fshat
malor në jug të Shqipërisë, i njohur për traditat e tij
bektashiane dhe për rolin e tij në historinë shqiptare. Ai
ishte djali i tretë i familjes Frashëri, pas Abdylit dhe
Naimit, dy figurave të shquara të Rilindjes Kombëtare.
Familja Frashëri kishte një trashëgimi kulturore të pasur dhe një ndikim të
madh në zhvillimet politike dhe kulturore të kohës.
Në moshën e re, Samiu u dërgua në Janinë për të ndjekur shkollën e mesme
"Zosimea", një nga shkollat më të
njohura të kohës, ku u njoh me
literaturën
dhe kulturën evropiane. Kjo
periudhë shënoi fillimin e
formimit të tij intelektual
dhe ndikoi në orientimin e
tij të mëvonshëm.
Edukimi dhe formimi intelektual.
Në Janinë, Samiu u njoh me gjuhët
evropiane si greqishtja, frëngjishtja
dhe italishtja, dhe u thellua në studimet e letërsisë dhe filozofisë. Ai u
ndikua nga ide të iluminizmit dhe nga mendimtarë si Volteri dhe Rusoi, të
cilët e ndihmuan të formonte një vizion të gjerë për arsimimin dhe
zhvillimin e shoqërisë.
Pas përfundimit të shkollës, Samiu u angazhua në mësimdhënie dhe në
aktivitete kulturore, duke kontribuar në përhapjen e dijes dhe kulturës në

57. 57
rrethinën e tij. Ai gjithashtu filloi të shkruante artikuj dhe ese, ku shprehte
mendimet e tij mbi çështje të ndryshme shoqërore dhe kulturore.
Karriera dhe jeta në stamboll.
Në vitin 1872, Samiu u transferua në Stamboll, ku filloi të punonte në
administratën osmane. Megjithatë, ai shpejt u tërhoq nga administrata dhe u
angazhua në gazetari dhe letërsi. Ai drejtoi gazeta të njohura si "Sabah" dhe
"Hadika", ku publikoi artikuj që promovonin reformat dhe identitetin
kombëtar shqiptar.
Në vitin 1879, Samiu themeloi Shoqatën për Botimin e Shkrimeve Shqipe,
një iniciativë që synonte përhapjen e gjuhës shqipe dhe ruajtjen e identitetit
kombëtar. Kjo shoqatë luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e arsimit
dhe kulturës shqiptare.
Ndikimet personale dhe vdekja.
Miqësia e tij me intelektualë të shquar si Midhat Pasha dhe lidhjet me figura
Sami, Mehmet, Tahsin Frashëri
të tjera të Rilindjes Kombëtare e mbajtën Samiun të lidhur me rrënjët e tij
shqiptare. Ai vdiq më 18 qershor 1904 në Stamboll, pas një sëmundjeje të

58. 58
shkurtër. Varri i tij u bë një vend pelegrinazhi për ata që e nderonin dhe
respektonin kontributin e tij në çështjen kombëtare.
Punoi:ERJONA BALI

59. 59
4.2KONTRIBUTET LETRARE
Analiza e veprave kryesore.
Sami Frashëri ishte një shkrimtar dhe poet i shquar, i njohur për veprat e tij
që trajtonin tema kombëtare dhe sociale. Ai shkroi në gjuhën shqipe, turke
dhe arabe, dhe është autor i 57 veprave, përfshirë gazeta dhe revista që ai
drejtoi.
Një nga veprat e tij më të njohura është "Besa yahut Ahde Vefa" (1874), një
dramë që trajton vlerat e besës dhe nderit në shoqërinë shqiptare. Kjo vepër
është një nga dramat e para të shkruara në gjuhën shqipe dhe ka një rëndësi të
madhe në letërsinë shqiptare.
Një tjetër vepër e rëndësishme është "Kamus-i Türki" (1901), një fjalor turk
që synonte të thjeshtonte dhe modernizonte gjuhën turke. Ky fjalor ka pasur
një ndikim të madh në zhvillimin e gjuhës turke dhe është një nga arritjet më
të mëdha të Sami Frashërit në fushën e gjuhësisë.
 Lista e Veprave
Vepra Data Gjuha Përshkrim
Besa yahut Ahde Vefa 1874 Turqisht Dramë që trajton vlerat e besës dhe
nderit në shoqërinë shqiptare.
Kamus-i Türki 1901 Turqisht Fjalor që synon thjeshtimin dhe
modernizimin e gjuhës turke.

60. 60
Punoi:ANXHELINA HYSA
Shqipëria ç‟ka qenë,
ç‟është e ç‟do të bëhet
1899 Shqip Manifest kombëtar që analizon
historinë dhe të ardhmen e
Shqipërisë.
Alfabetare e Gjuhësë Shqip 1879 Shqip Tekst arsimor për mësimin e gjuhës
shqipe.

61. 61
4.3 REFORMATARSIMORE DHE GJUHËSORE
Reformat arsimore dhe puna për shkollat shqipe.
Një nga kontributet më të mëdha të Sami Frashërit ishte angazhimi i tij për
reformimin e arsimit shqiptar. Në vitin 1887, ai përgatiti një plan për krijimin
e shkollave të përbashkëta shqipe, duke i mundësuar fëmijëve shqiptarë një
arsimim të mirëfilltë në gjuhën e tyre amtare. Në këtë periudhë, shumë
shqiptarë ishin të detyruar të mësonin në gjuhë të huaja si turqishtja dhe
greqishtja, dhe Samiu besonte se gjuha shqipe ishte thelbësore për zhvillimin
e shoqërisë shqiptare.
Në përpjekjet e tij për reformën arsimore, ai mbështeste themelimin e
shkollave të para shqipe në Stamboll dhe mbarë perandorinë osmane. Ai
ishte gjithashtu një nga nismëtarët e përpjekjeve për hapjen e Shkollës
Normale të Elbasanit në 1887, e cila kishte për qëllim trajnimet e mësuesve
që do të ishin të aftë për të mësuar në gjuhën shqipe.
Reformat gjuhësore dhe alfabeti shqiptar.
Një tjetër kontribut i rëndësishëm ishte puna e tij për unifikimin dhe
standardizimin e gjuhës shqipe. Në vitin 1908, Samiu mori pjesë aktive në
Kongresin e Manastirit, i cili ishte një ngjarje historike që kishte për qëllim
miratimin e alfabetit të shqipes. Ai ishte një nga udhëheqësit e këtij
Kongresi dhe kontribuoi në vendosjen e alfabetit latin për gjuhën shqipe, një
hap i madh për avancimin e kulturës dhe arsimit shqiptar.
Puna e tij për gjuhën shqipe ishte e lidhur ngushtë me zhvillimin e identitetit
kombëtar shqiptar. Samiu kishte një vizion të qartë se gjuha ishte një nga
shtyllat kryesore për forcimin e kombit shqiptar dhe ishte i bindur që vetëm
duke mësuar në gjuhën e tyre, shqiptarët mund të arrinin një progres të
vërtetë arsimor dhe kulturor.

62. 62
Ndikimi i reformave në shoqërinë shqiptare.
Reformat që Samiu i solli në arsimin dhe gjuhën shqipe kishin një ndikim të
jashtëzakonshëm në zhvillimin e shoqërisë shqiptare. Këto reforma
ndihmuan në krijimin e një identiteti kombëtar më të fortë dhe në thellimin e
lidhjeve mes shqiptarëve të ndarë në Perandorinë Osmane. Kjo ndihmoi
gjithashtu në ngritjen e ndjenjës së atdhedashurisë dhe në zhvillimin e një
shoqërie më të arsimuar dhe më të ndërgjegjshme për të drejtat dhe
detyrimet e saj.
Dokument nga Kongresi i Manastirit.

63. 63
Normalja e Elbasanit
Punoi:BERUZE SENJA
Kongresi i Elbasanit

64. 64
4.4 SHKRIMEPOLITIKE DHE FILOZOFIKE
Idetë politike dhe nacionalizmi i Sami Frashërit.
Në aspektin politik, Sami Frashëri ishte një mendimtar i thellë që besonte në
nevojën e lirisë dhe të pavarësisë së Shqipërisë. Në vitin 1899, ai botoi një
manifest të rëndësishëm, "Shqipëria ç'ka qenë, ç'është dhe ç'do të bëhet", ku
ai analizoi situatën politike të Shqipërisë dhe të ardhmen e saj. Në këtë
vepër, ai theksoi rëndësinë e unitetit kombëtar dhe theksoi se shqiptarët
duhej të bashkoheshin për të arritur një shtet të pavarur dhe të zhvilluar.
Një nga idetë më të rëndësishme të tij ishte koncepti i nacionalizmit
shqiptar, i cili ishte i lidhur ngushtë me lirinë dhe pavarësinë kombëtare. Ai
besonte se shqiptarët duhej të krijonin një shoqëri të pavarur dhe të bazuar
në parime të drejtësisë dhe të barazisë. Ai gjithashtu ishte kritik i
perandorive të huaja, veçanërisht të Perandorisë Osmane, dhe besonte se
shqiptarët duhet të kishin një zë të fortë në skenën ndërkombëtare.
Filozofia dhe mbrojtja e identitetit kombëtar.
Nga pikëpamja filozofike, Sami Frashëri ishte një mbështetës i idesë së
zhvillimit të mendimit kritik dhe arsimimit të qytetarëve shqiptarë. Ai
besonte se shqiptarët duhet të ishin të vetëdijshëm për historinë dhe traditat e
tyre dhe se duhej të kultivohej një ndjenjë e fortë e identitetit kombëtar.
Ai gjithashtu ishte një mbrojtës i të drejtave të grupeve të nënvlerësuara dhe
besonte në barazinë gjinore, duke theksuar nevojën për një shoqëri të drejtë
dhe të barabartë për të gjithë anëtarët e saj.

65. 65
Ndikimi i shkrimeve të tij në mendimin politik
shqiptar.
Shkrimet e Sami Frashërit kishin një ndikim të madh në mendimin politik
shqiptar, sidomos në periudhën para shpalljes së Pavarësisë. Përmes
shkrimeve të tij, ai shpërndau ide të avancuara për ndërtimin e një shteti
modern shqiptar dhe për përhapjen e arsimit dhe kulturës kombëtare.
Idetë e tij për një Shqipëri të pavarur dhe të zhvilluar, për një gjuhë të
përbashkët dhe një arsim të fuqishëm, mbeten relevante edhe në ditët e
sotme, duke i dhënë Sami Frashërit një vend të veçantë në historinë e
mendimit politik shqiptar.
Punoi:PAMELA ÇULLHAJ

66. 66
4.5 ANALIZË E VEPRËS
"SHQIPËRIA Ç'KA QENË, Ç'ËSHTË E Ç'DO TË BËHET"
"Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet" është një nga veprat më të
rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, e shkruar nga Sami Frashëri
në vitin 1899. Kjo vepër shërben si një manifest politik dhe ideologjik që
synon të zgjojë ndërgjegjen kombëtare dhe të udhëzojë shqiptarët drejt një të
ardhmeje të pavarur dhe të zhvilluar.
Përmbajtja dhe Struktura e Veprës.
Vepra është e ndarë në disa pjesë, ku autori analizon historinë, gjendjen
aktuale dhe perspektivat e ardhshme të Shqipërisë. Ai fillon me një pasqyrë
të historisë së kombit shqiptar, duke theksuar lavdinë e të kaluarës dhe
rënien e saj nën sundimet e huaja. Më pas, ai shqyrton situatën e tanishme,
ku Shqipëria është e ndarë dhe e shtypur, dhe përfundon me një vizion për të
ardhmen, ku shqiptarët duhet të bashkohen dhe të ndërtojnë një shtet të
pavarur dhe të fuqishëm.

67. 67
Temat kryesore.
1. Nacionalizmi dhe Identiteti Kombëtar: Sami Frashëri thekson
rëndësinë e ruajtjes dhe forcimit të identitetit kombëtar shqiptar. Ai
beson se shqiptarët duhet të jenë të vetëdijshëm për trashëgiminë e
tyre kulturore dhe historike dhe të luftojnë për të drejtat e tyre.
2. Arsimimi dhe Kulturë: Autori vë në dukje se arsimimi është çelësi
për përparimin e kombit. Ai inkurajon krijimin e shkollave dhe
përhapjen e dijes në mesin e popullsisë.
3. Politika dhe Shteti: Frashëri diskuton mbi nevojën për një shtet të
pavarur shqiptar, të bazuar në parimet e drejtësisë dhe barazisë. Ai
kritikon sundimet e huaja dhe kërkon autonomi dhe sovranitet për
Shqipërinë.
Stili dhe gjuha.
Stili i Sami Frashërit është i fuqishëm dhe i pasionuar. Ai përdor një gjuhë të
pasur dhe figurative për të shprehur idetë e tij, duke krijuar një ndikim të
thellë te lexuesi.
Fragment nga vepra.
Një fragment i njohur nga vepra është:
"Ata shqiptarë të veshur dikur me 'roba të arta' e të farkëtuar me armët e
argjendta të trimërisë, janë sot lakuriq, me një këmishë që s'ka ku ta zërë
qeni."
Ky fragment ilustron kontrastin mes lavdisë së të kaluarës dhe mjerimit të të
tashmes, duke theksuar nevojën për ringjallje kombëtare.
Ndikimi dhe rëndësia.
Kjo vepër ka pasur një ndikim të madh në formimin e ideologjisë kombëtare
shqiptare dhe ka shërbyer si udhërrëfyes për shumë intelektualë dhe
politikanë të kohës. Ajo ka kontribuar në zgjerimin e ndërgjegjes kombëtare
dhe ka nxitur lëvizjet për pavarësi dhe bashkim.

68. 68
"Shqipëria ç'ka qenë, ç'është e ç'do të bëhet" është një vepër që pasqyron
pasionin dhe vizionin e Sami Frashërit për një Shqipëri të lirë dhe të
zhvilluar. Ajo mbetet një burim i rëndësishëm për studimin e historisë dhe
kulturës shqiptare dhe një thirrje për ruajtjen dhe forcimin e identitetit
kombëtar.
BUSHRA SHEKH

69. 69
INTERVISTË ME NJË MËSUES MBI LETËRSINË E
RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE
 Intervistuesi: Faleminderit që pranove të jesh me ne sot. Për të filluar,
mund të na shpjegoni se çfarë është Letërsia e Rilindjes Kombëtare
Shqiptare dhe pse është kaq e rëndësishme?
 Mësuesi: Faleminderit për mundësinë. Letërsia e Rilindjes Kombëtare
Shqiptare i referohet një periudhe gjatë shekullit XIX, kur Shqipëria
kaloi një zgjerim kulturor, politik dhe letrar. Kjo periudhë përkon me
Lëvizjen Kombëtare shqiptare për të arritur pavarësinë nga Perandoria
Osmane. Ajo është e rëndësishme sepse krijoi bazat për identitetin dhe
shtetësinë shqiptare, me shkrimtarët dhe poetët që luajtën një rol të
rëndësishëm ne zgjuan ndërgjegjen kombëtare përmes veprave të tyre.
 Intervistuesi: Kush janë figurat kyçe në këtë lëvizje letrare?
 Mësuesi: Disa figura kyçe janë poetët si Andon Zako Çajupi, Naim
Frashëri dhe Sami Frashëri. Naim Frashëri, në veçanti, njihet shpesh si
"ati i poezisë shqiptare" për kontributet e tij në letërsinë kombëtare dhe
përpjekjet për të modernizuar gjuhën shqipe. Figura të tjera si Vasileios
D. Laskaris dhe Jani Vreto gjithashtu dhanë kontribute të mëdha si në
letërsi ashtu edhe në lëvizjen kombëtare.
 Intervistuesi: Si e përdorën këta shkrimtarë letërsinë për të
promovuar identitetin kombëtar?
 Mësuesi: Ata përdorën letërsinë për të ruajtur gjuhën shqipe, kulturën
dhe traditat shqiptare, të cilat rrezikonin të humbnin nën sundimin
osman. Veprat shpesh përfshinin tema të lirisë, patriotizmit dhe nevojës
për reforma sociale dhe politike. Shkrimtarët inkurajuan shqiptarët që të
krenoheshin për trashëgiminë e tyre dhe të synonin unitetin dhe
pavarësinë. Për shembull, poezia e Naim Frashërin mbështeste historinë

70. 70
dhe folklorin shqiptar, duke promovuar gjithashtu unitetin kombëtar.
 Intervistuesi: Çfarë roli luajti letërsia në kontekstin politik të asaj
kohe?
 Mësuesi: Letërsia ishte një mjet i fuqishëm për ndryshime politike.
Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare, Perandoria Osmane ishte në rënie,
dhe shumë grupe etnike brenda saj kërkonin autonomi ose pavarësi.
Shkrimtarët shqiptarë të kësaj periudhe ndihmuan në formimin e
diskursit politik duke promovuar ide të unitetit kombëtar dhe
sovranitetit. Letërsia shërbeu si një mjet rezistence kundër dominimit të
huaj dhe si një mjet për promovimin e çështjes kombëtare shqiptare në
skenën ndërkombëtare.
 Intervistuesi: Si ka ndikuar Letërsia e Rilindjes Kombëtare
Shqiptare në kulturën moderne shqiptare?
 Mësuesi: Letërsia e Rilindjes është në zemër të identitetit kulturor
shqiptar të sotëm. Ajo jo vetëm që formësoi gjuhën dhe letërsinë
kombëtare, por gjithashtu ndikoi në zhvillimin e institucioneve politike
dhe sociale të Shqipërisë. Tema të lirisë, pavarësisë dhe unitetit
kombëtar ende rezonojnë në retorikën politike dhe diskursin kombëtar të
Shqipërisë edhe sot. Po ashtu, ajo krijoi bazat për zhvillimin e një tradite
letrare kombëtare që vazhdon të jetë në nderim dhe studim në Shqipëri
dhe mes shqiptarëve në mbarë botën.
 Intervistuesi: Së fundmi, cila është trashëgimia e kësaj lëvizjeje
letrare sot?
 Mësuesi: Trashëgimia e Letërsisë së Rilindjes Kombëtare Shqiptare
është shumë e madhe. Ajo jo vetëm që ndihmoi në krijimin e shtetit të
pavarur shqiptar në vitin 1912, por gjithashtu siguroi mbijetesën dhe
lulëzimin e gjuhës shqipe dhe trashëgimisë kulturore. Sot, shkrimtarët e
Rilindjes njihen si heronj kombëtarë, dhe veprat e tyre studiohen ende

71. 71
në shkolla dhe universitete. Angazhimi i tyre për liri, unitet kombëtar
dhe ruajtje të kulturës vazhdon të frymëzojë breza të rinj shqiptarësh.
 Intervistuesi: Faleminderit për ndarjen e mendimeve tuaja mbi këtë
lëvizje letrare kaq të rëndësishme.
 Mësuesi: Ishte kënaqësi. Faleminderit për mundësinë që të flasim
për këtë kapitull kaq të rëndësishëm në historinë dhe letërsinë
shqiptare.

72. 72
INTERVISTË ME NJË INTELEKTUAL TË
KOMUNITETIT SHQIPTAR MBI LETËRSINË E
RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE
 Intervistuesi: Faleminderit që pranove të bisedojmë sot. Për të filluar,
mund të na shpjegoni se çfarë është Letërsia e Rilindjes Kombëtare
Shqiptare dhe cilat janë tiparet e saj më të rëndësishme?
 Intelektuali: Faleminderit për mundësinë. Letërsia e Rilindjes
Kombëtare Shqiptare është një periudhë e rëndësishme në historinë e
letërsisë shqiptare, që përkon me lëvizjen kombëtare të shekullit XIX për
çlirimin nga Perandoria Osmane dhe formimin e një identiteti kombëtar
shqiptar. Tipari kryesor i kësaj letërsie është se ajo përdori fjalën si mjet
për të ndihmuar shqiptarët të kuptonin rëndësinë e unitetit kombëtar dhe
të çlirimit nga sundimi i huaj. Përmes tematikave si liria, dashuria për
atdhenë dhe ruajtja e kulturës dhe gjuhës, shkrimtarët e kësaj periudhe
kontribuan në ngritjen e ndërgjegjes kombëtare.
 Intervistuesi: Kush ishin disa nga shkrimtarët dhe poetët më të shquar
të kësaj periudhe dhe çfarë ndikimi kishin veprat e tyre?
 Intelektuali: Disa nga figurat kryesore të Letërsisë së Rilindjes
Kombëtare Shqiptare janë Naim Frashëri, Sami Frashëri, Andon Zako
Çajupi dhe një numër poetësh dhe shkrimtarësh të tjerë që lanë një pasuri
të madhe. Naim Frashëri është padyshim një nga figurat më të
rëndësishme; ai i dha letërsisë shqiptare një dimension të ri me poezinë e
tij, duke e pasuruar atë me një frymë moderne dhe kombëtare. Po ashtu,
veprat e tij luajtën një rol të rëndësishëm në standardizimin e gjuhës
shqipe dhe në forcimin e identitetit kombëtar. Sami Frashëri, me veprat e
tij politike dhe letrare, shërbeu si një urë lidhëse mes Shqipërisë dhe
Evropës, duke përhapur ide të progresit dhe arsimimit.

73. 73
 Intervistuesi: Si e shihni lidhjen mes letërsisë dhe politikës në këtë
periudhë? Çfarë ndikimi pati letërsia në lëvizjen kombëtare shqiptare?
 Intelektuali: Letërsia në këtë periudhë ishte thelbësore për lëvizjen
kombëtare shqiptare. Ajo nuk ishte thjesht një formë arti, por një mjet
për të mobilizuar shoqërinë dhe për të nxitur një sens të fuqishëm të
identitetit kombëtar. Shkrimtarët e Rilindjes Kombëtare Shqiptare kishin
një qëllim të dyfishtë: të ruanin trashëgiminë kulturore shqiptare dhe të
krijonin një ndërgjegje kombëtare që do të çonte në formimin e një
shteti të pavarur. Poezia e Naim Frashërit, për shembull, ishte jo vetëm
një thirrje për unitet, por edhe një mesazh për të sfiduar sundimin e huaj
dhe për të promovuar arsimimin dhe zhvillimin e kombit shqiptar.
 Intervistuesi: Si ndikoi Letërsia e Rilindjes Kombëtare Shqiptare në
formimin e identitetit kombëtar shqiptar dhe çfarë rëndësie ka ajo për
brezat e sotëm?
Intelektuali: Letërsia e Rilindjes Kombëtare Shqiptare ishte një forcë e
jashtëzakonshme që ndihmoi në krijimin e një identiteti kombëtar të
fortë. Ajo shërbeu si një kanal për të shprehur aspiratat dhe dëshirat e një
populli që kërkonte lirinë dhe autonominë. Këto vepra ndihmuan në
ndërgjegjësimin e shqiptarëve për historinë e tyre, për vlerat e tyre dhe
për rëndësinë e unitetit në kohë të vështira. Për brezat e sotëm, kjo letërsi
është një thesar kulturor dhe një udhëzues që na kujton rëndësinë e
ruajtjes së identitetit tonë kombëtar dhe të zhvillimit të një shoqërie të
drejtë dhe të barabartë.
 Intervistuesi: Së fundmi, si mendoni se duhet të respektohet dhe ruhet
trashëgimia e Letërsisë së Rilindjes Kombëtare Shqiptare sot?
Intelektuali: Trashëgimia e Letërsisë së Rilindjes Kombëtare Shqiptare
duhet të respektohet dhe ruhet nëpërmjet studimeve, promovimit të
veprave të shkrimtarëve të kësaj periudhe, dhe përfshirjes së tyre në

74. 74
mësimdhënien shkollore. Gjithashtu, është e rëndësishme që të
vazhdojmë të kërkojmë lidhjen e këtyre veprave me aktualitetin, duke i
interpretuar ato në kontekstin e sfidave dhe mundësive që ka Shqipëria
dhe populli shqiptar sot. Kjo do të ndihmojë në ruajtjen e lidhjes me të
kaluarën dhe në forcimin e identitetit tonë kombëtar për brezat e
ardhshëm.
 Intervistuesi: Faleminderit shumë për këtë bisedë të pasur dhe për
ndarjen e mendimeve tuaja të vlefshme.
Intelektuali: Faleminderit dhe juve për mundësinë që të diskutojmë mbi
një temë kaq të rëndësishme për kulturën dhe historinë shqiptare.

75. 75
PËRFUNDIME
Letërsia e Rilindjes Kombëtare mbetet një nga arritjet më madhore të
kulturës shqiptare, duke i dhënë kombit shqiptar një gjuhë letrare të
konsoliduar, një histori të përbashkët dhe një ndjenjë të fortë identiteti.
Nëpërmjet saj, shqiptarët kuptuan rëndësinë e gjuhës amtare, të arsimit dhe
të bashkimit kombëtar, duke hedhur themelet për krijimin e një shteti të
pavarur.
Shkrimtarët e kësaj periudhe nuk ishin thjesht poetë apo prozatorë; ata ishin
ideologë, atdhetarë dhe revolucionarë që me penën e tyre luftuan për një
Shqipëri të lirë.
Nga përpjekjet e para të Naum Veqilharxhit për të hartuar një alfabet dhe
abetare shqipe, te mesazhet e fuqishme patriotike të Pashko Vasës në
poezinë e tij ―O moj Shqypni‖, e deri te kryeveprat e Naim Frashërit dhe
Sami Frashërit, letërsia e Rilindjes pasqyroi evolucionin e mendimit
kombëtar shqiptar. Përmes poezisë, publicistikës dhe veprave historike, u
promovuan idetë e unitetit, rezistencës dhe përparimit, duke u bërë një
udhërrëfyes për brezat e ardhshëm.
Shpallja e pavarësisë në vitin 1912 përmbushi një nga qëllimet kryesore të
lëvizjes së Rilindjes, por ndikimi i saj nuk u ndal me kaq. Ajo vazhdoi të
frymëzojë shkrimtarë, mendimtarë dhe politikanë të mëvonshëm, duke u
bërë një trashëgimi e përhershme e kulturës shqiptare. Ky libër është një
homazh për ata që, me fjalën dhe veprën e tyre, ndriçuan rrugën drejt lirisë,
duke u siguruar që zëri i kombit shqiptar të mos heshtet kurrë.

76. 76
BIBLIOGRAFIA
 Libri: ― Letërsia Shqipe. Një histori e shkurtër‖ Robert Elsie
 Libri: ―Shkrimtarët Shqiptarë‖ Pjesa e dytë, Rilindja. Karl
Gurakuqi(Nën kujdesin e Ernest Koliqit 1878-1940)
 Historia e Letërsisë Shqiptare.Botimi i Akademisë
 Vepra: ―Bagëtia e Bujqësia‖e N.Frashërit
 Vepra:’’Shqipëria ç’ka qënë ç’është e çdo të bëhet’’Sami
Frashëri.
https://www.enciklopedia-shqiptare.al/
http://www.albanianliterature.net/
https://sq.wikipedia.org/wiki/Rilindja_Komb%C3%ABtare_Shqip
tare
https://en.wikipedia.org/wiki/Naim_Frash%C3%ABri
https://en.wikipedia.org/wiki/Sami_Frash%C3%ABri
https://www.akad.gov.al/
https://www.teksteshqip.com/
http://www.bksh.al/
https://www.britannica.com/biography/Naim-Frasheri
https://www.votramagazine.com/naim-frasheri-architect-of-
albanian-renaissance-and-poetic-patriotism/
https://nationalopedia.com/albania-national-poet-naim-
frasheri/
https://www.unishk.edu.al/
https://en.wikipedia.org/wiki/Naum_Veqilharxhi
https://en.wikipedia.org/wiki/Zef_Jubani
https://en.wikipedia.org/wiki/Jani_Vreto
https://en.wikipedia.org/wiki/Thimi_Mitko
https://en.wikipedia.org/wiki/Konstandin_Kristoforidhi
https://en.wikipedia.org/wiki/Pashko_Vasa