K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN HEALTH (Q1-Q4)

2.
D EPED C O PY Mga Bumuo ngPatnubay ng Guro Edukasyong Pangkatawan Punong Tagapamahala: Jenny Jalandoni Bendal Konsultant: Salve A. Favila, PhD Mga Tagasuri ng Nilalaman: Lordinio A.Vergara, Jo-ann G.Grecia, at Rachelle U. Peneyra Mga Manunulat: Grace M. Forniz , Ruby TN Jimeno, Sonny F. Menese Jr., Teresita T. Evangelista, Genia V.Santos PhD, Julia B. Sabas, Rhodora B.Peña, at Amphy B. Ampong Mga Tagasuri ng Wika: Norbert C. Lartec, PhD, Jane K. Lartec, PhD, at Crisencia G. Saludez Mga Gumuhit ng Larawan: Gerardo G. Lacdao, Joselito P. Loresto, Niles S. Arguelles, Elvin Neal B. Bersamira, at Jason O. Villena Naglayout: Mark Anthony E. Jalandoni at Mickey C. Acorda Edukasyong Pangkalusugan Punong Tagapamahala: Marilou E. Marta R. Benisano, M.A.P.A. Konsultant: Evelina M. Vicencio, PhD Mga Tagasuri ng Nilalaman: Rhodora Formento at Cristina Sagum Mga Tagapag-ambag: Mila Taño, Maria Teresita Garcia-Aguilar, Juvy B. Nitura EdD, at Marie Fe B. Estilloso Mga Manunulat: Mark Kenneth Camiling, Minerva David, Aidena Nuesca, Reyette Paunan, Jennifer Quinto, at Giselle Ramos Tagasuri ng Wika: Michael De la Cerna Mga Gumuhit ng Larawan: Roland Allan Nalazon at Sharlyn Sanclaria Naglayout: Ester Daso at Mickey C. Acorda Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) OfficeAddress: 5th Floor Mabini Building, DepEd Complex MeralcoAvenue, Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054, 634-1072 E-mailAddress: imcsetd@yahoo.com Edukasyong Pangkatawan at Pangkalusugan – Ikaapat na Baitang Patnubay ng Guro Unang Edisyon 2015 Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br.ArminA. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S.Ocampo, PhD Isinasaad ng Batas Republika 8293, seksiyon 176 na “Hindi maaaring magkaroon ng karapatang- ari (sipi) sa anumang akda ang Pamahalaan ng Pilipinas. Gayunman, kailangan muna ang pahintulot ng ahensiya o tanggapan ng pamahalaan na naghanda ng akda kung ito’y pagkakakitaan. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang pagtakda ng kaukulang bayad.” Ang mga akda (kuwento, seleksiyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay sa nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kakatawan sa paghiling ng kaukulang pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Pinagsumikapang matunton upang makuha ang pahintulot sa paggamit ng materyales. Hindi inaangkin ng mga tagapaglathala at mga may- akda ang karapatang-aring iyon. Tanging mga institusyon at kompanyang nakipagkontrata sa FILCOLS at yaong nakasaad lamang sa kasunduan, ang maaaring kumopya mula dito sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ang hindi nakipagkontrata sa FILCOLS ay dapat, kung ninanais makakopya, makipag-ugnay nang tuwiran sa mga tagapaglathala at sa mga may-akda. Maaaring tumawag sa FILCOLS sa telepono blg. (02) 439-2204 o mag-email sa filcols@gmail. com ang mga may-akda at tagapaglathala. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

3.
D EPED C O PY iii Pambungad Edukasyong Pangkatawan AngPatnubay ng Guro na ito ng Ikaapat na Baitang ng Edukasyong Pangkatawanaynilalaanparasainyongmgaguronamagtuturoomangangasiwa ng asignaturang ito. Ang patnubay na ito ay pinapaunlad upang makatulong sa pagsasakatuparan ang kurikulum ng Ikaapat na Baitang at makapaglaan ng sapat na competencies sa pagtuturo ng asignatura. Sa pamamagitan ng patnubay na ito tiyak na magiging panatag sa pagtugon ng mga ninanais na pamantayan o standards na siyang nakasaad sa kurikulum. Edukasyong Pangkalusugan Magandang Buhay mga Guro! Ang aklat na ito ay naglalayong makapag-ambag ng mahahalagang kaalaman, at kasanayan sa asignaturang Edukasyong Pangkalusugan para sa ikaapat na baitang, batay sa kasalukuyang balangkas ng kurikulum ng Kagawaran ng Edukasyon na nakapaloob sa kompetensiya ng K to 12 Health Curriculum Guide ng K to 12 Enhanced Basic Education Program. Ang pagkakaroon ng maayos at malusog na pangangatawan ay mai- tuturing na isang kayamanan kung kaya mahalagang maituro at maipaunawa sa bawat mag-aaral ang kahalagahan nang pagkakaroon ng wastong nutrisyon upang maging wasto, balanse, at ligtas sa mga sakit. Matiyak na may kaalaman ang bawat mag-aaral upang maiwasan ang mga posibleng sakit na makukuha sa mga hindi ligtas na pagkain. Gayundin, dapat maituro nang maayos ang tamang paggamit ng gamot at kung kailan nararapat na gamitin, upang hindi malagay sa kapahamakan ang kalusugan ng mga bata. Sa pabago-bagong panahon dahil sa tinatawag nating Global Warming na may malaking epekto sa ating klima, kinakailangang maihanda ang bawat mag-aaral sa kanilang murang edad, ang dapat gawin sa oras ng sakuna upang mailigtas nila ang kanilang sarili at posibleng makapagligtas rin ng ibang buhay. Tungkulin ng guro na bigyang pansin ang mga mahahalagang puntos sa bawat aralin upang matulungan at magabayan ang mga mag-aaral tungo sa kanilang pagkatuto. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

4.
D EPED C O PY vi Edukasyong Pangkalusugan YUNIT IKAHALAGAHAN NG PAGBABASA NG FOOD LABEL Aralin 1 Sustansiyang Sukat at Sapat.................................................. 98 Aralin 2 Suriin ang Pagkain, Bago Kainin............................................104 Aralin 3 Basahin Bago Kainin at Inumin...............................................106 Aralin 4 Ating Alamin at Unawain.........................................................108 Aralin 5 Pagkain Tiyaking Tama at Ligtas Bago Kainin..................................................................111 Aralin 6 Pagkain ay Suriin upang Hindi Maging Sakitin.......................114 Pahina TALAAN NG MGA NILALAMAN All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

5.
D EPED C O PY Republic of thePhilippines Department of Education DepEd Complex, Meralco Avenue Pasig City December 2013 K to 12 Curriculum Guide HEALTH (Grade 1 to Grade 10) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

6.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 2 of 66 CONCEPTUAL FRAMEWORK The Kindergarten to Grade 12 (“K to 12”) Health curriculum aims to assist the Filipino learner in attaining, sustaining and promoting life-long health and wellness. The learning experience through the program provides opportunities for the development of health literacy competencies among students and to enhance their over-all well- being. Health Education from Kindergarten to Grade 10 focuses on the physical, mental, emotional, as well as the social, moral and spiritual dimensions of holistic health. It enables the learners to acquire essential knowledge, attitudes, and skills that are necessary to promote good nutrition; to prevent and control diseases; to prevent substance misuse and abuse; to reduce health-related risk behaviors; to prevent and control injuries with the end-view of maintaining and improving personal, family, community, as well as global health. Health Education emphasizes the development of positive heath attitudes and relevant skills in order to achieve a good quality of living. Thus, the focus on skills development is explicitly demonstrated in the primary grade levels. Meanwhile, a comprehensive body of knowledge is provided in the upper year levels to serve as a foundation in developing desirable health attitudes, habits and practices. In order to facilitate the development of health literacy competencies, the teacher is highly encouraged to use developmentally-appropriate learner-centered teaching approaches. This includes scaffolding on student experience and prior learning; utilizing culture-responsive scenarios and materials; incorporating arts, and music in imparting health messages; engaging learners in meaningful games and cooperative learning activities; and using life skills and value-based strategies particularly in discussing sensitive topics such as substance abuse and sexuality. The teacher is also advised to use differentiated instruction in order to cater to the learners’ various needs and abilities. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

7.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 3 of 66 Achieve, Sustain and Promote Lifelong Wellness Growth and Development Community and Environmental Health Consumer Health Injury Prevention and Safety Disease Prevention and Conrtol Family Health Substance Use and Abuse Nutrition Personal Health Holistic Preventive Learner- centered Rights-based EpidemiologicalStandards and Outcomes-based Culture- responsive Health and Life Skills- based Values-based Conceptual Framework of Health Education All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

8.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 4 of 66 HEALTH CONTENT AREAS Injury Prevention, Safety and First Aid: Discusses the causes, costs, and prevention of accidents and injuries while performing various activities at home, in school or in the community. Prevention can be done through the promotion of safe environments, the development of safety programs, procedures and services, which includes first aid education and disaster preparedness programs. Community and Environmental Health: Situates the learner as an integral part of the community and the environment, with a great responsibility of protecting the environment, with the support of individual and community actions and legislation promoting a standard of health, hygiene and safety in food and water supply, waste management, pollution control, pest control, as well as the delivery of primary health care. Consumer Health: Focuses on the application of consumer knowledge and skills in the effective evaluation, selection and use of health information, products, and services. Family Health: Covers information on the human life cycle and also on family dynamics that influence an individual’s development of ideals, values and standards of behavior with regard to sexuality and responsible parenthood. Growth and Development: Emphasizes developmental milestones and health concerns during puberty and adolescence with focus on personal health and the development of self-management skills to cope with life’s changes. Nutrition: Addresses the importance of eating healthy and establishing good eating habits especially for children and adolescents as a way to enhance health and prevent diseases. Personal Health: Comprises personal health habits and practices that promote physical, mental, social, emotional, and moral-spiritual health and prevent or manage personal health issues and concerns. Prevention and Control of Diseases and Disorders: Involves the prevention and control of both communicable and non-communicable diseases and disorders through the development of health habits and practices and the adoption of health programs supported by legislation with provisions on school and community health services. Substance Use and Abuse: Highlights the prevention and control of the use, misuse, and abuse of substances and drugs by providing comprehensive information on the nature of abused substances, the negative impact of substance abuse on the individual, family and society in general; and the importance of learning and using resistance skills to protect oneself from drug risk-taking behaviors. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

9.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 5 of 66 CHARACTERISTICS OF THE HEALTH CURRICULUM Culture-responsive: Uses the cultural knowledge, prior experiences, and performance styles of the diverse student body to make learning more appropriate and effective for them (Gay, 2000). Epidemiological: Relates to the incidence, prevalence and distribution of diseases in populations, including detection of the sources and causes of epidemics. Health and Life skills-based: Applies life skills to specific health choices and behaviors. Holistic: Analyzes the interrelationship among the factors that influence the health status, the areas of health, and the dimensions of health (physical, mental, social, emotional, moral and spiritual). Learner-centered: Focuses on the student's needs, abilities, interests, and learning styles with the teacher as a facilitator of learning. Preventive: Characterizes something that helps people take positive health action in order to prevent diseases and to achieve optimum health. Rights-based: Advances the understanding and recognition of human rights, as laid down in the Universal Declaration of Human Rights and other international human rights instruments. Standards and outcomes-based: Requires students to demonstrate that they have learned the academic standards set on specific content and competencies. Values-based: Promotes an educational philosophy based on valuing self, others and the environment, through the consideration of ethical values as the bases of good educational practice. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

10.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 6 of 66 Key Stage Standards K – 3 4 – 6 7 – 10 The learner demonstrates an understanding and observance of healthy habits and practices in achieving wellness. The learner demonstrates an understanding of how changes, which are part of growth and development, impact health practices that help achieve and sustain optimum health and well- being. The learner demonstrates an understanding of key health concepts related to the achievement, sustainability and promotion of wellness as it improves the quality of life of the individual, the family and the larger community. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

11.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 7 of 66 Grade Level Standards GRADE LEVEL STANDARDS Grade 1 The learner demonstrates an understanding of the essential concepts related to nutrition and personal health as well as knowledge in injury- prevention, safety and first aid, as factors in facilitating the development of healthy habits and practices among individuals. Grade 2 The learner demonstrates an understanding of personal health; family health; the prevention and control of diseases and disorders; as well as injury prevention, safety and first aid, which are factors that facilitate the development of healthy habits and practices. Grade 3 The learner demonstrates an understanding and knowledge in the following: nutrition; prevention and control of diseases and disorders; consumer health; and community and environmental health—factors which help in facilitating the development of healthy habits and practices. Grade 4 The learner demonstrates an understanding of nutrition; prevention and control of diseases and disorders; substance use and abuse; and injury prevention, safety and first aid, leading to the achievement of optimum health and well-being. Grade 5 The learner demonstrates an understanding of the nature of personal health; growth and development; substance use and abuse; and community and environmental health, which helps to achieve optimum health and well-being. Grade 6 The learner demonstrates an understanding of personal health, prevention and control of diseases and disorders; consumer health; and injury prevention, safety and first aid to achieve optimum health and well-being. Grade 7 The learner demonstrates an understanding of growth and development; nutrition; personal health and injury prevention, safety and first aid to achieve, sustain, and promote personal health and wellness. Grade 8 The learner demonstrates understanding of family health and prevention and control of diseases and disorders (communicable and non- communicable to achieve, sustain, and promote family health and wellness. Grade 9 The learner demonstrates understanding of community and environmental health; injury prevention, safety and first aid); and prevention of substance use and abuse to achieve, sustain, and promote community health and wellness Grade 10 The learner demonstrates understanding of consumer health; national and global health trends, issues and concerns (); the development of a health plan and exploration of careers in health to achieve, sustain, and promote health and wellness. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

12.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 8 of 66 Health Content Matrix for Grades 1 to 10 Grading Period Grade 1 Grade 2 Grade 3 Grade 4 Grade 5 Grade 6 Grade 7 Grade 8 Grade 9 Grade 10 First Quarter Nutrition Personal Health/ Nutrition Nutrition Nutrition Personal Health Personal Health Growth and Development Family Health I Community and Environmental Health Consumer Health Second Quarter Personal Health Personal Health Prevention and Control of Diseases & Disorders Personal Health Prevention and Control of Diseases & Disorders Prevention and Control of Diseases & Disorders Personal Health/ Growth & Development Prevention and Control of Diseases & Disorders Nutrition Family Health II Injury Prevention, Safety and First Aid (Unintentional Injuries) Health Trends, Issues and Concerns (National Level) Third Quarter Personal Health Family Health Consumer Health Substance Use and Abuse Substance Use and Abuse Consumer Health/ Environmental Health Personal Health Prevention and Control of Diseases and Disorders (Communicable) Substance Use and Abuse (Drug scenario) Health Trends, Issues and Concerns (Global Level) Fourth Quarter Injury Prevention, Safety and First Aid Injury Prevention, Safety and First Aid Injury Prevention, Safety & First Aid /Community & Environmental Health Injury Prevention, Safety & First Aid Injury Prevention, Safety & First Aid/Community and Environmental Health Injury Prevention, Safety & First Aid/ Consumer Health Injury Prevention, Safety and First Aid (Intentional Injuries) Prevention and Control of Diseases and Disorders (Non- Communicable) Substance Use and Abuse (Gateway drugs) Planning for a Health Career All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

13.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 9 of 66 GRADE 1 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 1 - NUTRITION – 1ST QUARTER (H1N) A. Healthful and less healthful foods 1. Water and milk vs. soft drinks 2. Fruits and vegetables vs. sweets, salty and processed food The learner… understands the importance of good eating habits and behavior The learner… practices healthful eating habits daily The learner… 1. distinguishes healthful from less healthful foods H1N-Ia-b-1 B. Consequences of eating less healthful food 2. tells the consequences of eating less healthful foods H1N-Ic-d-2 C. Good eating habits 1. Eat regular meals. 2. Eat a healthful breakfast daily. 3. Chew food thoroughly. 3. practices good decision-making skill in food choices H1N-Ie-f-3 4. practices good eating habits that can help one become healthy H1N-Ig-j-4 Grade 1 – PERSONAL HEALTH – 2ND QUARTER (H1PH) A. Health habits and hygiene 1. Proper behavior during mealtime. 2. Proper hand washing 2.1 before and after eating 2.2 after using the toilet 2.3 when the hands get dirty 3. Washing the feet when dirty, before going to bed, and after wading in flood waters 4. Taking a bath every day 5. Wiping hands and face The learner… demonstrates understanding of the proper ways of taking care of one’s health The learner… practices good health habits and hygiene daily 1. identifies proper behavior during mealtime H1PH-IIa-b-1 2. demonstrates proper hand washing H1PH-IIc-d-2 3. realizes the importance of washing hands H1PH-IIe-3 4. practices habits of keeping the body clean & healthy H1PH-IIf-i-4 5. realizes the importance of practicing good health habits H1PH-IIj-5 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

14.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 10 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS with a clean handkerchief 6. Covering cough and sneeze with clean handkerchief or tissue paper when coughing or sneezing 7. Coughing or sneezing into the crook of the elbow rather than the hand 8. Wearing clean clothes appropriate to the activity 9. Having enough rest and sleep 10. Maintaining good posture 11. Engaging in physical activity Grade 1 – FAMILY HEALTH – 3RD QUARTER (H1FH) A. Characteristics of a healthful home environment 1. Clean water 2. Clean indoor air The learner… understands the importance of keeping the home environment healthful. The learner… consistently demonstrates healthful practices for a healthful home environment. The learner… 1. describes the characteristics of a healthful home environment H1FH-IIIa-1 2. discusses the effect of clean water on one’s health H1FH-IIIb-2 3. discusses how to keep water at home clean H1FH-IIIc-3 4. practices water conservation H1FH-IIIde-4 5. explains the effect of indoor air on one’s health H1FH-IIIfg-5 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

15.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 11 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 6. identifies sources of indoor air pollution H1FH-IIIfg-6 7. practices ways to keep indoor air clean H1FH-IIIfg-7 B. Ways to keep the healthful home environment 8. explains the effect of a home environment to the health of the people living in it H1FH-IIIhi-8 9. describes ways on how family members can share household chores in keeping a healthful home environment H1FH-IIIhi-9 10. demonstrates how to keep the home environment healthful H1FH-IIIj-10 Grade 1 – INJURY PREVENTION, SAFETY AND FIRST AID – 4th QUARTER (H1IS) A. Knowing personal information and ways to ask for help The learner… demonstrates understanding of safe and responsible behavior to lessen risk and prevent injuries in day-to-day living The learner… appropriately demonstrates safety behaviors in daily activities to prevent injuries The learner… 1. identifies situations when it is appropriate to ask for assistance from strangers H1IS-IVa-1 2. gives personal information, such as name and address to appropriate persons H1IS-IVb-2 3. identifies appropriate persons to ask for assistance H1IS-IVc-3 4. demonstrates ways to ask for help H1IS-IVc-4 B. Preventing childhood Injuries 5. follows rules at home and in school. H1IS-IVd-5 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

16.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 12 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 1. Safety rules at home 2. Safety rules in school, including fire and other disaster drills 3. Safety with animals 6. follows rules during fire and other disaster drills H1IS-IVe-6 7. observes safety rules with stray or strange animals H1IS-IVf-7 8. describes what may happen if safety rules are not followed H1IS-IVg-8 C. Ways by which people are intentionally helpful or harmful 1. Good touch and bad touch 2. Protection against violent or unwanted behaviors of others 9. describes ways people can be intentionally helpful or harmful to one another H1IS-IVh-9 10. distinguishes between good and bad touch H1IS-IVi-10 11. practices ways to protect oneself against violent or unwanted behaviors of others H1IS-IVj-11 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

17.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 13 of 66 GRADE 2 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 2- NUTRITION – 1ST QUARTER (H2N) A. Healthy Food and the Body 1. Provides energy 1.1 Carbohydrates and Fats 2. Promotes growth and body-building 2.1 Protein 3. Regulates body functions 3.1 Vitamins and Minerals The learner… understands the importance of eating a balanced diet. The learner… 1. demonstrates good decision-making skills in choosing food to eat to have a balanced diet. 2. consistently practices good health habits and hygiene for the sense organs 1. states that children have the right to nutrition(Right of the child to nutrition Article 24 of the UN Rights of the Child) H2N-Ia-5 B. Guide in Eating Balanced diet 1. Food Pyramid for Filipino children (7-12 years old) 2. Food Plate for Filipino children (7-12 years old) 2. discusses the importance of eating a balanced meal H2N-Ib-6 3. discusses the important functions of food H2N-Icd-7 4. describes what constitutes a balanced diet H2N-Ie-8 5. considers Food Pyramid and Food Plate in making food choices H2N-Ifh-9 6. displays good decision-making skills in choosing the right kinds of food to eat H2N-Iij-10 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

18.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 14 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 2 – PERSONAL HEALTH – 2ND QUARTER (H2PH) A. Health Habits and hygiene 1. Care of the eyes, ears, nose 1.1 Pediculosis (lice infestation) 1.2 Scabies 1.3 Sore eyes 1.4 Excessive or hardened ear was (impacted cerumen) 2. Care for the mouth/teeth 2.1 Proper tooth brushing and flossing at least twice a day and always before sleeping 2.2 Going to the dentist twice a year for dental checkup The learner… demonstrates understanding of the proper ways of taking care of the sense organs The learner… consistently practices good health habits and hygiene for the sense organs The learner… 1. describes ways of caring for the eyes, ears, nose, hair and skin in order to avoid common childhood health conditions H2PH-IIa-e-6 2. describes ways of caring for the mouth/teeth H2PH-IIfh-7 B. Development of self- management skills 3. displays self-management skills in caring for the sense organs H2PH-IIij-8 Grade 2 – FAMILY HEALTH – 3RD QUARTER (H2FH) A. Healthy Family Habits and Practices 1. Sharing responsibilities in keeping the house clean 2. Preparing and eating healthy foods together 3. Exercising regularly as a family 4. Doing recreational activities together The learner… demonstrates understanding of healthy family habits and practices The learner… consistently adopts healthy family The learner… The learner… 1. describes healthy habits of the family H2FH-IIIab- 11 2. demonstrates good family health habits and practices H2FH-IIIcd- 12 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

19.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 15 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. Positive Expressions of Feelings The learner... demonstrates an understanding of managing one’s feelings and respecting differences The learner... demonstrates positive expression of feelings toward family members and ways of coping with negative feelings 3. explains the benefits of healthy expressions of feelings H2FH-IIIef-13 4. expresses positive feelings in appropriate ways H2FH-IIIgh- 14 5. demonstrates positive ways of expressing negative feelings, such as anger, fear, or disappointment H2FH-IIIij-15 6. displays respect for the feelings of others H2FH-IIIj-16 Grade 2 – INJURY PREVENTION, SAFETY AND FIRST AID - 4TH QUARTER (H2IS) A. Safety Rights and Responsibilities The learner… demonstrates an understanding of rules to ensure safety at home and in school. The learner… demonstrates consistency in following safety rules at home and in school. The learner… 1. discusses one’s right and responsibilities for safety H2IS-IVa-12 B. Home Safety 1. Hazards at home 2. Safety Rules 2.1. Walk cautiously especially when using the stairs 2.2. Be aware of rough edges around the house 2.3. Be extra careful when using the bathroom to avoid falls 2.4. Do not play with 2. identifies hazardous areas at home H2IS-IVbc-13 3. identifies hazardous household products that are harmful if ingested, or inhaled, and if touched especially electrical appliances H2IS-IVde-14 4. recognizes warning labels that identify harmful things and substances H2IS-IVf-15 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

20.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 16 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS matches, knives, pointed materials, electrical equipment and household chemicals) 2.5. Never touch a hot oven/cooking material 5. explains rules for the safe use of household chemicals H2IS-IVg-16 6. follows rules for home safety H2IS-IVh-17 C. School Safety 1. Hazards in the school 2. Safety Rules 2.1. Always wear your school identification card 2.2. Observe proper behavior in the corridor and when using the stairs (no pushing/shoving) 2.3. Report observed hazards such as damaged equipment, slippery floor, or dangerous material to the teacher or school personnel 2.4. Observe playground safety rules (do not climb or jump on high bars; avoid harmful physical contacts with others; report improper behavior to teachers or school personnel) 7. identifies safe and unsafe practices and conditions in the school H2IS-IVi-18 8. practices safety rules during school activities H2IS-IVj-19 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

21.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 17 of 66 GRADE 3 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 3 – NUTRITION – 1ST QUARTER (H3N) A. Good Nutrition and Health 1. Concept of Malnutrition 2. Forms of malnutrition(undernutrition and overnutrition) 2.1. Protein-Energy Malnutrition (PEM) 2.2. Micronutriental Deficiencies 2.2.1. Vitamin A – Night Blindness 2.2.2. Vitamin B – Beri-beri 2.2.3. Vitamin C – Scurvy 2.2.4. Votamin D – Rickets 2.2.5. Iron – Anemia 2.2.6. Iodine – Goiter 2.2.7. Calcium – Rickets/ Osteoperosis 2.3. Overweight and obesity The learner… demonstrates understanding of the importance of nutritional guidelines and balanced diet in good nutrition and health The learner… consistently demonstrates good decision-making skills in making food choices The learner… 1. describes a healthy person H3N-Iab-11 2. explains the concept of malnutrition H3N-Iab-12 3. identifies nutritional problems H3N-Icd-13 4. describes the characteristics, signs and symptoms, effect of the various forms of malnutrition H3N-Ief-14 5. discusses ways of preventing the various forms of malnutrition H3N-Ief-15 B. Nutritional Guidelines for Filipinos (with emphasis on items with *) 1. Eat variety of foods every day to get the nutrients needed by the body* 2. Breastfeed infants exclusively from birth up to 6 months then give appropriate complementary foods while continuing breastfeeding for 2 years and beyond for optimum growth and development 3. Eat more vegetables, and 6. identifies the nutritional guidelines for Filipino H3N-Igh-16 7. discusses the different nutritional guidelines H3N-Ii-17 8. realizes the importance of following nutritional guidelines H3N-Ij-18 9. describes ways of maintaining healthy lifestyle H3N-Ij-19 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

22.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 18 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS fruits everyday to get the essential vitamins, minerals and fiber for regulation of body processes* 4. Consume fish, lean meat, poultry, egg, dried beans or nuts daily for growth and repair of body tissues* 5. Consume milk, milk products and other calcium-rich foods, such as small fish and shellfish everyday for healthy bones and teeth* 6. Consume safe foods and water to prevent diarrhea and other food and water-borne diseases* 7. Use iodized salt to prevent Iodine Deficiency Disorders 8. Limit intake of salty, fried, fatty and sugar-rich foods to prevent cardiovascular diseases* 9. Attain normal body weight through proper diet and moderate physical activity to maintain good health and help prevent obesity. 10. Be physically active, make healthy food choices, manage stress, avoid alcoholic beverages and do not smoke to help prevent lifestyle- related non-communicable diseases.* 10. evaluates one’s lifestyle H3N-Ij-20 11. adopts habits for a healthier lifestyle H3N-Ij-21 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

23.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 19 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 3 – PERSONAL HEALTH / PREVENTION AND CONTROL OF DISEASES AND DISORDERS - 2ND QUARTER (H3PH/DD) A. Concept of health and wellness The learner… demonstrates an understanding of the nature of and the prevention of diseases The learner… consistently practices healthy habits to prevent and control diseases The learner… 1. describes a healthy and an unhealthy person H3PH-IIa-9 B. Common Childhood Diseases 1. Common diseases 2. General risk factors 2.1. Heredity 2.2. Environment 2.3. Lifestyle 3. Effects 2. identifies common childhood diseases H3DD-IIbcd- 1 3. identifies risk factors for diseases H3DD-IIbcd- 2 4. discusses the different risk factors for diseases H3DD-IIbcd- 3 5. gives an example of health condition under each risk factor H3DD-IIbcd- 4 6. explains the effects of common diseases H3DD-IIbcd- 5 C. Preventive Measures for Common Childhood Diseases 1. Proper Hygiene 2. Environmental Sanitation 3. Building up one’s body resistance through healthy lifestyle 3.1. Proper Nutrition 3.2. Adequate Rest and Sleep 3.3. Regular Physical Activities 4. Specific protection through immunization 5. Regular health and dental check-up 7. explains measures to prevent common diseases H3DD-IIefg- 6 8. explains the importance of proper hygiene and building up one's body resistance in the prevention of diseases H3DD-IIh-7 9. demonstrates good self- management and good-decision making-skills to prevent common diseases H3DD-IIij-8 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

24.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 20 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 3 - CONSUMER HEALTH – 3RD QUARTER (H3CH) A. Introduction to consumer education and its components (health information, products and services) The learner… demonstrates understanding of factors that affect the choice of health information and products The learner… demonstrates critical thinking skills as a wise consumer The learner… 1. defines a consumer H3CH-IIIab- 1 2. explain the components of consumer health H3CH-IIIab- 2 B. Factors that influence the choice of goods and services 1. Personal (interest, preference) 2. Economic (budget) 3. Psychological (emotion) 4. Ethical (values) 5. Environmental/Social (family, peers, media, trends) 3. identify different factors that influence the choice of goods and services H3CH-IIIbc- 3 4. discusses the different factors that influence choice of goods and services H3CH-IIIbc- 4 C. Skills of a wise consumer 1. Budgeting 2. Bargaining (negotiation) 3. Data collection (collecting data or learning more about the product through literature, etc.) 4. Comparison buying 5. Communication and assertiveness (writing or reporting a complaint regarding a defective or fraudulent good/service) 5. describes the skills of a wise consumer H3CH-IIIde- 5 6. demonstrates consumer skills for given simple situations H3CH-IIIde- 6 D. Consumer Rights 1. Right to basic needs 2. Right to safety 3. Right to information 7. identifies basic consumer rights H3CH-IIIfg-7 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

25.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 21 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 4. Right to choose 5. Right to representation 6. Right to redress 7. Right to consumer education 8. Right to a healthy environment 8. practices basic consumer rights when buying H3CH-IIIfg-8 E. Consumer Responsibility 1. Critical awareness (ask questions on the quality, use and prices of goods and services) 2. Action (assertiveness) 3. Social concern (awareness on the impact of consumption on other citizens) 4. Environmental awareness (understand environmental consequences of consumption) 5. Solidarity-(organize together as consumers to develop strength and influence to promote and protect interests) 9. identify consumer responsibilities H3CH-IIIh- 9 10. discusses consumer responsibilities H3CH-IIIi- 10 F. Sources of reliable health information 1. Government agencies such as Department of Health, Department of Education, Department of Trade and Industry 2. Health Professionals such as licensed doctor, dentist, nurse, health, educator 3. Printed materials such as health books, pamphlets, 11. identifies reliable sources of health information H3CH-IIIj- 11 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

26.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 22 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS brochures, and magazines produced by health professionals or legitimate health institutions Grade 3 – INJURY PREVENTION, SAFETY AND FIRST AID – 4TH QUARTER (H3IS) A. Road safety 1. Road safety practices as pedestrian 1.1. Cross safely using the pedestrian lane (with an accompanying adult or cross in groups) 1.2. Follow road crossing procedure: Stop, Look and Listen 1.3. Obey traffic rules and road signs 1.4. Walk facing traffic (best chance to see approaching vehicles) 1.5. Walk on the sidewalk 1.6. Be aware of bikers and runners while walking. 2. Road safety as passenger 2.1. Choosing a safe spot to sit on 2.2. Using the designated loading and unloading zones 2.3. Keep all body parts inside the vehicle 2.4. Line up properly when entering boarding vehicle and allow exiting passengers to get off first. The learner… demonstrates understanding of risks to ensure road safety and in the community. The learner… demonstrates consistency in following safety rules to road safety and in the community. The learner… 1. explains road safety practices as a pedestrian H3IS-IVab- 19 2. demonstrates road safety practices for pedestrian H3IS-IVab- 20 3. explains basic road safety practices as a passenger H3IS-IVcd- 21 4. demonstrates road safety practices as a passenger H3IS-IVcd- 22 5. explains the meaning of traffic signals and road signs H3IS-IVe-23 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

27.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 23 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 2.5. Step down only from the vehicle when it comes to a complete stop 2.6. Not running into the street 2.7. Do not distract the driver 3. Road hazards and accident prevention 3.1. Road hazards such as open manhole, slippery surface, crowded sidewalk, uneven surface, poor lighting 3.2. Self-management skills 6. describes dangerous, destructive, and disturbing road situations that need to be reported to authorities H3IS-IVf-24 7. displays self-management skills for road safety. H3IS-IVg- 25 B. Community safety 1. Hazards in the community 1.1. Natural hazards(landslide, volcano, earthquake, typhoon, tsunami, etc.) 1.2. Human-caused hazards (crime and violent acts) 2. Safety guidelines 2.1. Participate in family/community disaster drills 2.2. Be vigilant (do not talk to strangers; do not invite a stranger to the house; do not accept anything from a stranger) 2.3. Report to a trusted adult or authority any suspicious looking person or suspicious actions 2.4. Use safe routes for walking in the community 8. identifies hazards in the community H3IS-IVh-26 9. follows safety rules to avoid accidents in the community H3IS-IVi-27 10. recommends preventive action for a safe community H3IS-IVj-28 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

28.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 24 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 2.5. Know places/people to go when seeking help. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

29.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 25 of 66 GRADE 4 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 4 – NUTRITION – 1ST QUARTER (H4N1) A. Reading Food Labels 1. Name and Description of Food 2. Nutrition Facts (nutrition information panel, ingredients list) 3. Advisory and Warning Statements 4. Directions for Use and Storage 5. Date Markings (Expiration Date and ‘best before’ date) The learner... 1. understands the importance of reading food labels in selecting healthier and safer food 2. understands the importance of following food safety principles in preventing common food-borne diseases 3. understands the nature and prevention of food borne diseases The learner... 1. Understands the significance of reading and interpreting food label in selecting healthier and safer food 2. practices daily appropriate food safety habits to prevent food- borne disease The learner... 1. identifies information provided on the food label H4N-Ia-22 2. explains the importance of reading food labels in selecting and purchasing foods to eat H4N-Ib-23 3. demonstrates the ability to interpret the information provided in the food label H4N-Icde-24 4. analyzes the nutritional value of two or more food products by comparing the information in their food labels H4N-Ifg-25 B. Food Safety Principles 1. Keep clean 2. Wash hands properly before preparing and eating food 3. Separate raw from cooked foods 4. Cook food thoroughly particularly chicken 5. Keep food at safe temperature 6. Use clean and safe water in washing foods and cooking/eating utensils 7. Protect food from flies 5. describes ways to keep food clean and safe H4N-Ifg-26 6. discusses the importance of keeping food clean and safe to avoid disease H4N-Ihi-27 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

30.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 26 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS and pests that can transmit disease C. Food-borne Diseases 1. Diarrhea 2. Typhoid Fever 3. Dysentery 4. Cholera 5. Amoebiasis 6. Food poisoning 7. Hepatitis A 7. identifies common food-borne diseases H4N-Ij-26 8. describes general signs and symptoms of food-borne diseases H4N-Ij-27 Grade 4 – PREVENTION AND CONTROL OF DISEASES AND DISORDERS – 2ND QUARTER (H4DD) A. Communicable diseases 1. Characteristics of Communicable Disease 2. Germs or Disease Agents(pathogen) 2.1. Bacteria 2.2. Virus 2.3. Fungi 2.4. Parasites 3. Elements of the Chain of Infection 3.2. Disease Agent (pathogen) 3.3. Reservoir 3.4. Portal of Exit 3.5. Mode of Transmission 3.6. Portal of Entry 3.7. Susceptible Host 4. Transmission of Communicable diseases(routes for spread of infectious The learner… understands the nature and prevention of common communicable diseases The learner… consistently practices personal and environmental measures to prevent and control common communicable diseases The learner… 1. describes communicable diseases H4DD-IIa-7 2. identifies the various disease agents of communicable diseases H4DD-IIb-9 3. enumerates the different elements in the chain of infection H4DD-IIcd-10 4. describes how communicable diseases can be transmitted from one person to another. H4DD-IIef-11 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

31.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 27 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS diseases) 4.1 direct transmission e.g. skin to skin 4.2 indirect transmission such as airborne e.g. common colds, influenza, tuberculosis vector borne e.g. malaria, dengue, rabies, leptospirosis B. Common Communicable Diseases 1. by Virus (dengue fever, common colds, influenza, chickenpox, measles, mumps) 2. by Bacteria ( boil, sty, tuberculosis) 3. by Fungi (ringworm,hletes foot, tineaflava“an-an”) 4. by Parasites 4.1 parasitic worm(roundworm, tapeworm, hookworm) 4.2 pediculosis 5. describes common communicable diseases H4DD-IIgh-12 C. Prevention and Control of Common Communicable Diseases (Breaking the Chain of Infection at respective points) 6. demonstrates ways to stay healthy and prevent and control common communicable diseases H4DD-IIij-13 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

32.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 28 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 1. Disease Agent (ex. sterilization, disinfection) 2. Reservoir (ex. environmental sanitation) 3. Portal of Exit (ex. cough etiquette) 4. Mode of Transmission (ex. proper hygiene) 5. Portal of Entry (ex. protective clothing) 6. Susceptible Host (ex.vaccination, proper nutrition, enough sleep, regular exercise) 7. identifies ways to break the chain of infection at respective H4DD-IIij-14 8. practices personal habits and environmental sanitation to prevent and control common communicable diseases H4DDIIij-15 Grade 4 – SUBSTANCE USE AND ABUSE – 3RD QUARTER (H4SU) A. Uses of Medicines 1. Protection 2. Prevention 3. Cure The learner… Demonstrates understanding of the proper use of medicines to prevent misuse and harm to the body The learner… Practices the proper use of medicines The learner… 1. Describes uses of medicines H4S-IIIa-1 B. Types of Medicines 1. Over-the-counter (non- prescription) 2. Prescription 2. Differentiates prescription from non-prescription medicines H4S-IIIb-2 C. Medicine Misuse and Abuse 1. Self- Medication 2. Improper use (overdosage, excessive use) 3. Dependence 4. Addiction 3. Describes ways on how medicines are misused and abused H4S-IIIcd-3 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

33.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 29 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS D. Potential Dangers Associated with Medicine Misuse and Abuse 1. Physical harm such as deafness due to antibiotic misuse 2. Psychological harm 4. describes the potential dangers associated with medicine misuse and abuse H4S-IIIde-4 E. Proper Use of Medicines 1. Use under adult supervision 2. Read and check labels 3. Consult with physician 4. Follow instructions and medical prescription 5. Check expiration date 6. Observe proper storage 7. Buy from reliable source 5. describes the proper use of medicines H4S-IIIfg-5 6. explains the importance of reading drug information and labels, and other ways to ensure proper use of medicines H4S-IIIij-6 Grade 4 – INJURY PREVENTION, SAFETY AND FIRST AID – 4TH QUARTER(H1IS) A. Safety guidelines during disasters and other emergency situations 1. Typhoon 2. Storm Surge 3. Flood 4. Landslide 5. Volcanic eruption 6. Earthquake 7. Tsunami The learner… demonstrates understanding of safety guidelines during disasters, emergency and other high-risk situations The learner… practices safety measures during disasters and emergency situations. The learner… 1. recognizes disasters or emergency situations H4IS-IVa-28 2. demonstrates proper response before, during, and after a disaster or an emergency situation H4IS-IVb-d- 29 3. relates disaster preparedness and proper response during emergency situations in preserving lives H4IS-IVe-30 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

34.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 30 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. Safety guidelines for other situations or events that may lead to injury or emergency 1. Firecrackers during holidays especially New Year 2. Alcohol drinking and rowdy crowds during fiestas, parties, holidays and other special events 4. describes appropriate safety measures during special events or situations that may put people at risk H4IS-IVfg-31 5. describes the dangers of engaging in risky behaviors such as use of firecrackers, guns, alcohol drinking H4IS-IVhij-32 6. advocates the use of alternatives to firecrackers and alcohol in celebrating special events H4IS-IVhij-33 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

35.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 31 of 66 GRADE 5 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 5 – PERSONAL HEALTH – 1ST QUARTER (H5PH) A. Mental, Emotional and Social Health 1. Characteristics of a Healthy Person (mentally, emotionally and socially) 2. Ways to Develop and Nurture One’s Mental Health 3. Ways to Stay Emotionally Healthy The learner… demonstrates understanding of mental emotional, and social health concerns The learner… practices skills in managing mental, emotional and social health concerns The learner… 1. describes a mentally, emotionally and socially healthy person H5PH-Iab-10 2. suggests ways to develop and maintain one’s mental and emotional health H5PH-Ic-11 B. Healthy and Unhealthy relationships 1. Signs of Healthy Relationships (loving family, genuine friendships) 2. Importance of Healthy Relationships in Maintaining Health 3. Signs of Unhealthy Relationships 4. Managing Unhealthy Relationships 3. recognizes signs of healthy and unhealthy relationships H5PH-Id-12 4. explains how healthy relationships can positively impact health H5PH-Ie-13 5. discusses ways of managing unhealthy relationships H5PH-If-14 C. Mental,Emotional and Social Health Concerns (include ways on how these negatively impact one’s health and wellbeing) 1. Social anxiety 6. describes some mental, emotional and social health concerns H5PH-Ig-15 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

36.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 32 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 2. Mood swings 3. Teasing 4. Bullying, including cyber bullying 5. Harassment 6. Emotional and physical abuse 7. Other stressful- situations 7. discusses the effects of mental, emotional and social health concerns on one’s health and wellbeing H5PH-Ih-16 D. Preventing and Managing Mental, Emotional and Social Health Concerns 1. Practicing life skills (communication/assertiveness/ self-management/decision- making) 2. Finding Resources and Seeking Help 8. demonstrates skills in preventing or managing teasing, bullying, harassment or abuse H5PH-Ii-17 9. identifies appropriate resources and people who can help in dealing with mental, emotional and social, health concerns. H5PH-Ij-18 Grade 5 – GROWTH AND DEVELOPMENT/ PERSONAL HEALTH - 2ND QUARTER (H5GD/PH) A. Changes during Puberty 1. Physical Changes (secondary sexualcharacteristicssuch as hair growth, voice change, breast development, menstruation) 2. Emotional and Social Changes The learner… demonstrates understanding of the different changes, health concerns and management strategies during puberty Understands basic concepts regarding sex and gender The learner... demonstrates health practices for self-care during puberty based on accurate and scientific information The learner... Demonstrates respect for the decisions that people make with regards to gender identity and gender roles. The learner... 1. describes the physical, emotional and social changes during puberty H5GD-Iab-1 2. accepts changes as a normal part of growth and development H5GD-Iab-2 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

37.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 33 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. Puberty-related Health Myths and Misconceptions 1. On Menstruation 1.1. not taking a bath 1.2. not carrying heavy loads 1.3. avoiding sour and salty food 1.4. no physical activities 1.5. use of menarche for facial wash 2. On Nocturnal Emissions 2.1. not related to preoccupation with sexual thought 3. On Circumcision 3.1 at the appropriate maturational stage 3. describes common misconceptions related on puberty H5GD-Icd-3 4. assesses the issues in terms of scientific basis and probable effects on health H5GD-Icd-4 C. Puberty-related Health Issues and Concerns 1. Nutritional issues 2. Mood swings 3. Body odor 4. Oral health concerns 5. Pimples/Acne 6. Poor Posture 7. Menstruation-related Concerns (Pre-menstrual Syndrome, Dysmenorrhea, and other abnormal conditions) 8. Early and Unwanted Pregnancy 9. Sexual Harassment 5. describes the common health issues and concerns during puberty H5GD-Ief-5 6. accepts that most of these concerns are normal consequence of bodily changes during puberty but one can learn to manage them H5GD-Ief-6 7. demonstrates empathy for persons undergoing these concerns and problems H5GD-Igh-7 8. discusses the negative health impact and ways of preventing major issues such as early and unwanted pregnancy H5GD-Igh-8 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

38.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 34 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS D. Self -care and Management of Puberty-related Health Issues and Concerns 1. Self-management Skills/Responsibility for personal health(proper diet, proper hygiene, oral care, care during menstruation/circumcision, breast self-examination) 2. Seeking the Advice of Professionals/Trusted and Reliable Adults 9. demonstrates ways to manage puberty-related health issues and concerns H5GD-Ii-9 10. practices proper self-care procedures H5GD-Ii-10 11. discusses the importance of seeking the advice of professionals/ trusted and reliable adults in managing puberty-related health issues and concerns H5GD-Ii-11 E. Sex and Gender 1. Sex (male, female or intersex) 2. Gender Identity (girl/woman, boy/man or transgender) 3. Gender Roles (masculine, feminine, androgynous) 4. Factors that Influence Gender Identity and Gender Roles 12. differentiates sex from gender H5GD-Ij-12 13. identifies factors that influence gender identity and gender roles H5GD-Ij-13 14. discusses how family, media, religion, school and society in general reinforce gender roles H5GD-Ij-14 15. gives examples of how male and female gender roles are changing H5GD-Ij-15 Grade 5 – SUBSTANCE USE AND ABUSE – 3RD QUARTER (H5SU) A. Nature of Gateway Drugs 1. Caffeine (products with caffeine include coffee, tea and cola drinks) 2. Tobacco The learner… understands the nature and effects of the use and abuse of caffeine, The learner… demonstrates the ability to protect one’s health The learner… 1. explains the concept of gateway drugs H5SU-IIIa-7 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

39.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 35 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 3. Alcohol tobacco and alcohol by refusing to use or abuse gateway drugs. 2. identifies products with caffeine H5SU-IIIb-8 3. discusses the nature of caffeine, nicotine and alcohol use and abuse H5SU-IIIc-9 B. Effects of Gateway Drugs 1. Caffeine 2. Tobacco 3. Alcohol 4. describes the general effects of the use and abuse of caffeine, tobacco and alcohol H5SU-IIIde- 10 C. Impact of the Use and Abuse of Gateway Drugs 1. Individual 2. Family 3. Community 5. analyzes how the use and abuse of caffeine, tobacco and alcohol can negatively impact the health of the individual, the family and the community H5SU-IIIfg- 11 D. Prevention and Control of Use and Abuse of Gateway Drugs 1. Development of Life Skills (resistance, decision-making, communication, assertiveness) 2. Observance of Policies and Laws such as school policies and national law (RA 9211 or the Tobacco Regulation Act of 2003) 6. demonstrates life skills in keeping healthy through the non-use of gateway drugs H5SU-IIIh- 12 7. follows school policies and national laws related to the sale and use of tobacco and alcohol H5SU-IIIij- 13 Grade 5 – INJURY, SAFETY AND FIRST AID – 4TH QUARTER (H6PH) A. Nature and Objectives of First Aid 1. prolong life 2. alleviate suffering/lessen pain 3. prevent further injury The learner… demonstrates understanding of basic first aid principles and procedures for common The learner… practices appropriate first aid principles and procedures for common injuries The learner… 1. explains the nature and objectives of first aid H5IS-IVa-34 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

40.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 36 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. First aid principles 1. Ensure that it is safe to intervene 2. First aider’s safety first 3. Conduct initial assessment 4. Take immediate action. First things first. 5. Get help. injuries 2. discusses basic first aid principles H5IS-IVb-35 C. Basic First Aid for Common Injuries and Conditions 1. Wounds 2. Nosebleed 3. Insect bite 4. Animal bite 5. Burn and scald 6. Food poisoning 7. Fainting 8. Musculoskeletal injuries (sprain, strain, musclecramps, dislocation and fracture) 3. demonstrates appropriate first aid for common injuries or conditions H5IS-IV-c-j- 36 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

41.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 37 of 66 GRADE 6 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 6 – PERSONAL HEALTH – 1ST QUARTER (H6PH) A. Personal Health -Issues and Concerns 1. height and weight(stunted growth, underweight, overweight, obesity) 2. hearing (impacted cerumen, swimmer’s ear, otitis media) 3. vision 4. (astigmatism, myopia, hyperopia,xerophthalmi a, strabismus) 5. skin, hair andand nail 6. (sunburn, dandruff ,corns, blisters and calluses, ingrown toenails) 7. posture and spine disorders (scoliosis, lordosis, kyphosis) 8. oral/dental problems (cavities, gingivitis, periodontitis, malocclusion, halitosis) The learner… Demonstrates understanding of personal health issues and concerns and the importance of health appraisal procedures and community resources in preventing or managing them The learner… practices self- management skills to prevent and control personal health issues and concerns The learner… 1. describes personal health issues and concerns H6PH-Iab-18 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

42.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 38 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. Prevention and Management of Personal Health Issues and Concerns 1. Developing Self- management Skills (proper nutrition, proper hygiene, regular physical activity, enough rest and sleep, good posture, oral care) 2. Undergoing Health Appraisal Procedures (height and weight measurement, breast self-examination for girls, hearing test, vision screening, scoliosis test and health and dental examinations) 3. Utilizing School and Community Health Resources 3.1. Medical Professionals / Practitioners (doctor, dentist, nurse) 3.2. Health Facilities 3.3. School Clinic 3.4. Barangay Health Station/Rural Health Unit 2. demonstrates self-management skills H6PH-Iab-19 3. discusses health appraisal procedures during puberty H6PH-Ic-20 4. explains the importance of undergoing health appraisal procedures H6PH-Id-f-21 5. regularly undergoes health appraisal procedures H6PH-Id-f-22 6. identifies community health resources and facilities that may be utilized to address a variety of personal health issues and concerns H6PH-Igh-23 7. avails of health services in the school and in the community H6PH-Igh-24 8. promotes the use of health resources and facilities in the school and in the community H6PH-Igh-25 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

43.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 39 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Grade 6 – COMMUNITY HEALTH – 2ND QUARTER (H6CMH) A. Healthy School and Community Environments 1. Characteristics 1.1. physical environment (safe, clean, with good air and water quality, aesthetically pleasing, with flexible spaces) 1.2. psychosocial environment (warm atmosphere, healthy interpersonal relations, free from abuse and discrimination) 2. Ways of Building and Maintaining Healthy School and Community Environments The learner… understands the importance of keeping the school and community environments healthy. The learner… demonstrates practices for building and maintaining healthy school and community environments The learner… 1.describes healthy school and community environments H6CMH-IIa-1 2. explains the effect of living in a healthful school and community H6CMH-IIb-2 3. demonstrates ways to build and keep school and community environments healthy H6CMH-IIc-d- 3 B. Keeping Homes, Schools and Communities Healthy through Proper Waste Management 1. Identification and 4. identifies different wastes H6CMH-IIe-4 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

44.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 40 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Separation of Waste 1.1 Biodegradable 1.1.1 paper 1.1.2 kitchen waste 1.1.3 yard cuttings- 1.2 Non-biodegradable 1.2.1 plastics 1.2.2 styrofoam 1.2.3 glass 1.2.4 cans 1.3 Hazardous waste 1.3.1 chemicals 1.3.2 used batteries 1.3.3 expired medicines 2. Proper Waste Management 2.1 Waste Reduction (reuse) 2.2 Waste Storage (separation of biodegradable from non- biodegradable, tight- fitting storage containers) 2.3 Waste Disposal (composting, recycling, proper disposal of hazardous waste) 5. classifies different types of wastes H6CMH-IIe-5 6. Describes proper ways of waste disposal H6CMH-IIf-6 7. identifies things that can be recycled in school and in the community H6CMH-IIg-7 8. practices proper waste management at home, in school, and in the community H6CMH-IIh-8 9. advocates environmental protection through proper waste management H6CMH-IIij-9 Grade 6 – ENVIRONMENTAL HEALTH – 3RD QUARTER (H6EH) A. Diseases and Disorders caused by Poor Environmental Sanitation 1. Respiratory Diseases The learner… demonstrates understanding of the health implications of The learner… consistently practices ways to maintain a healthy environment The learner… 1. describes diseases and disorders caused by poor environmental H6EH-IIIa-1 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

45.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 41 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 2. Skin Diseases 3. Gastrointestinal Diseases 4. Neurological Impairment (lead and mercury poisoning) poor environmental sanitation sanitation 2. explains how poor environmental sanitation can negatively impact the health of an individual H6EH-IIIb-2 B. Environmental Sanitation 1. Clean water: access to potable water, making water safer 2. Clean air: prevention of air pollution, tobacco control, anti-smoke belching drives 3. Control of noise pollution Control of pests and rodents 3. discusses ways to keep water and air clean and safe H6EH-IIIc-3 4. explains the effect of a noisy environment H6EH-IIId-4 5. suggests ways to control/manage noise pollution H6EH-IIIe-5 6. practices ways to control/manage noise pollution H6EH-IIIfg-6 7. explains the effect of pests and rodents to ones health H6EH-IIIhi-7 8. identifies some common diseases caused by pests and rodents H6EH-IIIhi-8 9. practice ways to prevent and control pests and rodents H6EH-IIIj-9 Grade 6 – CONSUMER HEALTH – 4TH QUARTER (H6CH) A. Importance of Consumer Health 1. Wise and informed decision in purchasing The learner… understands the concepts and principles of selecting The learner… Consistently demonstrates critical The learner… 1. explains the importance of consumer health H6CH-IVa-13 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

46.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 42 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS products or availing services 2. Protection from fraud and malpractice 3. Ability to differentiate valid health information from myths and misconceptions and using consumer health products. thinking skills in the selection of health products. B. Components of Consumer health 1. Health information ( sources include books, print ads, radio, television , internet) 2. Health products (pharmaceutical, cleaning agents, food, personal care products) 3. Health services (health professionals, health units, health care plans and programs) 2. enumerates the components of consumer health H6CH-IVbc-14 3. describes the different components of consumer health H6CH-IVcd-15 C. Medicines as Health Products : Types and Uses 1. Over the Counter (such as antacid, analgesic, antipyretic, antidiarrheal, laxative, and decongestant) 2. Prescription (such as antibiotic, antidepressant, and antihypertensive) 4. differentiates over- the- counter from prescription medicines H6CH-IVcd-16 4. gives example of over the counter and prescription medicines H6CH-IVe-17 5. explains the uses of some over the counter and prescription medicines H6CH-IVf-18 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

47.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 43 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS D. Evaluating Health Products 1. Ask questions (What is the motive of the ad? What is misleading about the ad?) 2. Identify the propaganda techniques used (testimonial, reward, bandwagon, scientific, novelty, humor, fear, plain folks, snob, glittering generality, slogan, false image, and others) 3. Read packaging and label 6. identifies the common propaganda techniques used in advertising H6CH-IVg-19 7. Identifies the common propaganda techniques used in advertising H6CH-IVg-20 8. analyzes packaging and labels of health products H6CH-IVh-21 C. Use the modified DECIDE Model in the Selection and Purchase of Health Products D-etermine the essential product to purchase. E-xplore the alternatives. C-Consider the consequences of each option I- Identify the factors that you consider important D- Decide what to buy. E- Evaluate your decision. 9. practices good decision making skills in the selection of health products. H6CH-IVh-22 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

48.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 44 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS D. Protection from Fraudulent Health Products 1. Awareness and Vigilance 2. Know How and Where to Seek Help 10. discusses ways to protect oneself from fraudulent health products H6CH-IVij-23 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

49.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 45 of 66 GRADE 7 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS GRADE 7 - GROWTH AND DEVELOPMENT – 1st Quarter (H7GD) A. Holistic health The learner… demonstrates understanding of holistic health and its management of health concerns, the growth and development of adolescents and how to manage its challenges. The learner… appropriately manages concerns and challenges during adolescence to achieve holistic health. The learner… 1. discusses the concept of holistic health H7GD-Ia-12 OHSP in Health 2010 SEC 2. explains the dimensions of holistic health (physical, mental/ intellectual, emotional, social, and moral-spiritual); H7GD-Ib-13 OHSP in Health 2010 SEC 3. analyzes the interplay among the health dimensions in developing holistic health; H7GD-Ib-14 OHSP in Health 2010 SEC 4. practices health habits to achieve holistic health; H7GD-Ic-15 OHSP in Health 2010 SEC B. Stages of growth and development (infancy to old age) 5. describes developmental milestones as one grow H7GD-Id-e-16 OHSP in Health 2010 SEC C. Changes in the health dimensions during adolescence 6. recognizes that changes in different health dimensions are normal during adolescence; H7GD-Id-e-17 OHSP in Health 2010 SEC 7. describes changes in different aspects of growth that happen to boys and girls during adolescence; H7GD-Id-e-18 OHSP in Health 2010 SEC 8. recognizes that changes in different dimensions are normal during adolescence’ H7GD-If-h-19 OHSP in Health 2010 SEC 9. explains that the pattern of change during adolescence is similar but the pace of growth and development is unique for each adolescent; H7GD-If-h-20 D. Management of health concerns during adolescence 10. identifies health concerns during adolescence H7GD-Ii-j-21 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

50.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 46 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS (poor eating habits, lack of sleep, lack of physical activity, dental problems, body odor, postural problems, as well as other problems in other health dimensions) E. Health appraisal procedures (height and weight measurement, breast self- examination for girls, hearing test, vision screening, scoliosis test, health exam, and dental exam) 11. explains the proper health appraisal procedures H7GD-Ii-j-22 12. demonstrates health appraisal procedures during adolescence in order to achieve holistic health H7GD-Ii-j-23 13. avails of health services in the school and community in order to appraise one’s health; H7GD-Ii-j-24 F. Development of self- awareness and coping skills 14. applies coping skills in dealing with health concerns during adolescence H7GD-Ii-j-25 GRADE 7 – NUTRITION – 2nd Quarter (H7N) A. Nutrition during adolescence B. Nutritional guidelines The learner demonstrates understanding of nutrition for a healthy life during adolescence The learner makes informed decisions in the choice of food to eat during adolescence The learner 15. identifies the right foods during adolescence H7N-IIa-20 2010 SEC I EASE Health Educ 16. follows the appropriate nutritional guidelines for adolescents for healthful eating 16.1 explains the need to select food based on the nutritional needs during adolescence 16.2 follows the Food Pyramid guide for adolescents and nutritional guidelines for Filipinos in choosing foods to eat H7N-IIb-c-21 2010 SEC I EASE Health Educ C. Nutrition problems of adolescents 1. Malnutrition and 17. identifies the nutritional problems of adolescents H7N-IId-f-22 2010 SEC I EASE Health Educ All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

51.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 47 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS micronutrient deficiencies 2. Eating disorders 2.1 Anorexia nervosa 2.2 Bulimia 2.3 Compulsive eating disorder 18. describes the characteristics, signs and symptoms of malnutrition and micronutrient deficiencies H7N-IId-f-23 2010 SEC I EASE Health Educ 19. discusses ways of preventing and controlling malnutrition and micronutrient deficiencies H7N-IId-f-24 2010 SEC I EASE Health Educ 20. explains the characteristics, signs and symptoms of eating disorders H7N-IId-f-25 2010 SEC I EASE Health Educ 21. discusses ways of preventing and controlling eating disorders H7N-IId-f-26 2010 SEC I EASE Health Educ D. Decision-making skills 22. applies decision-making and critical thinking skills to prevent nutritional problems of adolescents H7N-IIg-h-27 2010 SEC I EASE Health Educ GRADE 7 – PERSONAL HEALTH – 3rd Quarter (H7PH) A. Mental Health (An Introduction) The learner demonstrates understanding of mental health as a dimension of holistic health for a healthy life The learner consistently demonstrates skills that promote mental health 23. explains the factors that affect the promotion of good mental health H7PH-IIIa-b- 28 OHSP Health B. Understanding stress 1. Eustress 2. Distress 24. explains that stress is normal and inevitable H7PH-IIIa-b- 29 25. differentiates eustress from distress H7PH-IIIa-b- 30 26. identifies situations that cause feelings of anxiety or stress H7PH-IIIa-b- 31 C. Common areas of stressor that affects adolescents (peer, family, school, community) 27. identifies the common stressors that affect adolescents H7PH-IIIc-32 28. identifies physical responses of the body to stress H7PH-IIIc-33 D. Coping with stress 29. identifies people who can provide support in stressful situations H7PH-IIIc-34 30. differentiates healthful from unhealthful strategies in coping with stress H7PH-IIId-e- 35 31. demonstrates various stress management techniques that one H7PH-IIId-e- 36 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

52.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 48 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS Coping with Dying and Death can use every day in dealing with stress 32. explains the importance of grieving H7PH-IIId-e- 37 33. demonstrates coping skills in managing loss and grief H7PH-IIId-e- 38 E. Types and Management of Common Mental Disorders 3. Identifying triggers and warning signs 4. Prevention coping and treatment 4.1 Mood disorders, bipolar, schizophrenic, Obsessive Compulsive Disorder (OCD), Obsessive Compulsive Personality Disorder) (OCPD), post- traumatic 34. recognizes triggers and warning signs of common mental disorders H7PH-IIIf-h- 39 35. discusses the types, sign, symptoms, and prevention, treatment and professional care in managing common mental health disorders H7PH-IIIf-h- 40 GRADE 7 – INJURY PREVENTION, SAFETY AND FIRST AID (Intentional) – 4th Quarter (H7IS) A. Concept of intentional injuries B. Types of intentional injuries 1. Bullying (cyber bullying) 2. Stalking 3. Extortion 4. Gang and youth violence 5. Illegal fraternity-related violence 6. Kidnapping and abduction The learner demonstrates understanding of the concepts and principles of safety education in the prevention of intentional injuries The learner consistently demonstrates resilience, vigilance and proactive behaviors to prevent intentional injuries The learner 36. differentiates intentional injuries from unintentional injuries H7IS-IVa-d-31 37. describes the types of intentional injuries H7IS-IVa-d-32 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

53.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 49 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 7. Acts of terror 8. Domestic violence 9. Suicide 10. Sexual victimization and other forms of sexual abuse and harassment C. Prevention and management of intentional injuries  self-protection  preventing self-harm  promoting a culture of non-violence through healthful behaviors  reporting cases of violence to proper authorities  seeking help from trusted individuals and health professionals 38. analyzes the risk factors related to intentional injuries H7IS-IVe-h-33 39. identifies protective factors related to intentional injuries H7IS-IVe-h-34 40. demonstrates ways to prevent and control intentional injuries H7IS-IVe-h-35 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

54.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 50 of 66 GRADE 8 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS GRADE 8 – FAMILY HEALTH I – 1st Quarter (H8FH) A. Gender and Human Sexuality (Correlate with Values Education; coordinate with Guidance Counselor) The learner demonstrates understanding of human sexuality and managing sexuality related issues for a healthy life The learner appropriately manages sexually-related issues through responsible and informed decisions 1. identifies basic terms in sexuality (sex, sexuality, gender, etc.) H8FH-Ia-16 2. discusses sexuality as an important component of one’s personality H8FH-Ia-17 3. explains the dimensions of human sexuality H8FH-Ia-18 4. analyzes the factors that affect one’s attitudes and practices related to sexuality and sexual behaviors H8FH-Ib-19 5. assesses personal health attitudes that may influence sexual behavior H8FH-Ic-d-20 6. relates the importance of sexuality to family health H8FH-Ic-d-21 B. Teenage concerns  Identity crisis  Sexual identity and Sexual behaviors  Pre-marital sex, teenage pregnancies, and abortion 7. identifies the different issues/concerns of teenagers (i.e., identity crisis) and the need for support and understanding of the family H8FH-Ie-g-22 C. Development of decision- skills in managing sexuality related issues 8. applies decision-making skills in managing sexuality-related issues H8FH-Ih-23 GRADE 8 – FAMILY HEALTH II – 2nd Quarter (H8FH) A. Dating, courtship, and marriage The learner… demonstrates an understanding of responsible parenthood for a The learner… makes informed and values-based decisions in preparation for 9. defines basic terms (dating, courtship, marriage) H8FH-IIa-24 10. explains the importance of courtship and dating in choosing a lifelong partner H8FH-IIa-25 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

55.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 51 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. Maternal Health concerns 1. Pre-pregnancy (blighted ovary, ectopic pregnancy, polycystic ovary, myoma) 2. During pregnancy (pre-eclampsia, placenta previa, gestational, diabetes,) 3. Post pregnancy (post-partum disorder, sepsis healthy family life responsible parenthood 11. identifies marital practices and setup across cultures H8FH-IIa-26 12. analyzes behaviors that promote healthy relationship in marriage and family life H8FH-IIa-27 13. describes the factors that contribute to a successful marriage H8FH-IIb-28 14. discusses various maternal health concerns (pre-during-post pregnancy) H8FH-IIc-d-29 15. discusses pregnancy-related concerns H8FH-IIc-d-30 16. explains the importance of maternal nutrition during pregnancy H8FH-IIe-f-31 17. discusses the importance of newborn screening, and the APGAR scoring system for newborns H8FH-IIe-f-32 18. explains the importance of prenatal care and post natal care H8FH-IIe-f-33 19. discusses the essential newborn protocol (Unang Yakap) and initiation of breastfeeding H8FH-IIe-f-34 20. enumerates the advantages of breastfeeding for both mother and child H8FH-IIe-f-35 21. recognizes the importance of immunization in protecting children’s health H8FH-IIe-f-36 C. Responsible parenthood 22. analyzes the importance of responsible parenthood H8FH-IIg-h-37 23. explains the effects of family size on family health H8FH-IIg-h-38 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

56.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 52 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 24. examines the important roles and responsibilities of parents in child rearing and care H8FH-IIg-h-39 25. explains the effects of rapid population growth on the health of the nation H8FH-IIg-h-40 26. enumerates modern family planning methods (natural and artificial) H8FH-Iig-h-41 GRADE 8 – PREVENTION AND CONTROL OF DISEASES AND DISORDERS (Communicable) – 3rd Quarter (H8DD) A. Stages of infection The learner demonstrates understanding of principles in the prevention and control of communicable diseases for the attainment of individual wellness The learner consistently demonstrates personal responsibility and healthful practices in the prevention and control of communicable diseases 27. discusses the stages of infection H8DD-IIIa-15 B. Top 10 leading causes of morbidity and mortality in the Philippines 28. analyzes the leading causes of morbidity and mortality in the Philippines H8DD-IIIa-16 C. Most common communicable diseases and its prevention and control 1. Acute Respiratory Infections 2. Pneumonia 3. Bronchitis 4. Influenza 5. Tuberculosis (TB) 6. Dengue 7. Sexually Transmitted Infections (STIs) 8. HIV and AIDS 29. discusses the signs, symptoms, and effects of common communicable diseases H8DD-IIIb-c- 17 30. corrects misconceptions, myths, and beliefs about common communicable diseases H8DD-IIIb-c- 18 31. enumerates steps in the prevention and control of common communicable diseases H8DD-IIIb-c- 19 D. Emerging and re-emerging diseases 1. Leptospirosis 2. Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS) 32. analyzes the nature of emerging and re-emerging diseases H8DD-IIId-e- 20 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

57.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 53 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 3. Chikungunya 4. Meningococcemia 5. Foot and Mouth Disease 6. Avian influenza 7. AH1N1 Influenza E. Development of personal life skills to prevent and control communicable diseases 33. demonstrates self-monitoring skills to prevent communicable diseases H8DD-IIIf-h- 21 F. Programs and policies on communicable disease prevention and control 34. promotes programs and policies to prevent and control communicable diseases H8DD-IIIf-h- 22 G. Agencies responsible for communicable disease prevention and control 35. identifies agencies responsible for communicable disease prevention and control H8DD-IIIf-h- 23 GRADE 8 – PREVENTION AND CONTROL OF DISEASES AND DISORDER (Non-communicable Diseases) – 4th Quarter (H8DD) A. Introduction to non- communicable diseases (NCDs) B. Common non- communicable diseases 1. Allergy 2. Asthma 3. Cardiovascular diseases 4. Cancer 5. Diabetes 6. Arthritis 7. Renal failure The learner demonstrates understanding of non- communicable diseases for a healthy life The learner consistently demonstrates personal responsibility and healthful practices in the prevention and control of non- communicable diseases 36. discusses the nature of non- communicable diseases H8DD-IVa-24 37. explains non-communicable diseases based on cause and effect, signs and symptoms, risk factors and protective factors and possible complications H8DD-IVb-d-25 38. corrects myth and fallacies about non-communicable diseases H8DD-IVe-26 C. Prevention and control of non-communicable disease 39. practices ways to prevent and control non-communicable diseases H8DD-IVf-27 D. Self-monitoring skills to prevent non-communicable diseases (physical 40. demonstrates self-monitoring to prevent non-communicable diseases H8DD-IVg-h-28 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

58.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 54 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS activities/regular exercise, healthy eating, not smoking, weight management, routine medical check-up, stress management) E. Programs and policies on non-communicable disease prevention and control 41. promotes programs and policies to prevent and control non- communicable and lifestyle diseases H8DD-IVg-h-29 F. Agencies responsible for non-communicable disease prevention and control 42. identifies agencies responsible for non-communicable disease prevention and control H8DD-IVg-h-30 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

59.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 55 of 66 GRADE 9 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS GRADE 9 – COMMUNITY AND ENVIRONMENTAL HEALTH – 1ST QUARTER (H9CE) A. Concept of community and environmental health 1. Characteristics of a Healthy Community 2. Nature and Health Effects of Environmental Issues (improper waste disposal, pollution, illegal mining, soil erosion, cyanide fishing, pesticide drift, deforestation, oil spill, coral reef degradation, climate change) The learner… demonstrates understanding of the principles in protecting the environment for community wellness The learner… consistently demonstrates healthful practices to protect the environment for community wellness 1. defines community and environmental health H9CE-Ia-8 G7-LM EASE Health Educ 2. describes a healthy community H9CE-Ia-9 G7-LM EASE Health Educ 3. explains how a healthy environment positively impact the health of people and communities (less disease, less health care cost, etc.) H9CE-Ib-d- 10 4. discusses the nature of environmental issues H9CE-Ib-d- 11 G7-LM EASE Health Educ 5. analyzes the effects of environmental issues on people’s health H9CE-Ib-d- 12 G7-LM EASE Health Educ B. Prevention and Management of Environmental Health Issues 1. Personal responsibility 2. Social consciousness 3. Environmental policies and laws 6. suggests ways to prevent and manage environmental health issues H9CE-Ie-f- 13 C. Collective Action for the Environment 7. participates in implementing an environmental project such as building and maintaining a school garden or conducting a war on waste campaign (depends on feasibility) H9CE-Ig-h- 14 G7-LM EASE Health Educ GRADE 9 - INJURY PREVENTION, SAFETY AND FIRST AID (Unintentional) - 2nd Quarter (H9IS) A. First Aid Basics The learner demonstrates understanding of first aid principles and The learner performs first aid procedures with accuracy 8. discusses basic information about first aid (principles, roles, responsibilities, and characteristics of a good aider) H9IS-IIa- 36 2010 SEC OHSP Health All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

60.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 56 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS B. First Aid Guidelines and Procedures Survey the scene 1. Do primary survey of the victim (check for vital signs, assess CAB (Circulation, Airway, Breathing) 2. Ask for help. 3. Do secondary survey of the victim (head-to-toe survey) procedures 9. demonstrates the conduct of primary and secondary survey of the victim (CAB) H9IS-IIb- 37 2010 SEC OHSP Health 10. assesses emergency situation for unintentional injuries H9IS-IIb- 38 C. Use of Dressing and Bandages (alternatives include clean cloth or, handkerchief) 1. Principles of Wound Dressing (careful handling, large enough to cover the wound, should fit snugly and not cut off circulation) 2. Bandaging Techniques (for the head; forehead; ear, cheek and jaw; burned hand; sprained ankle; and dislocated arm) 11. discusses the function of dressing and bandages H9IS-IIc.d- 39 12. explains the principles of wound dressing H9IS-IIc.d- 40 2010 SEC OHSP Health 13. demonstrates appropriate bandaging techniques for unintentional injuries H9IS-IIc.d- 41 2010 SEC D. Transporting the Victim (drag and carry techniques) 1. One-person carry ankle drag, pack strap carry, blanket pull) 2. Two-person carry (two- handed seat, four-handed seat, chair carry ) 3. Three man carry 14. demonstrates proper techniques in carrying and transporting the victim of unintentional injuries H9IS-IIe.f- 42 2010 SEC OHSP Health E. First aid for common unintentional injuries and medical emergencies 1. musculoskeletal injuries 15. demonstrates proper first aid procedures for common unintentional injuries H9IS-IIg.h- 43 2010 SEC OHSP Health All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

61.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 57 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS (sprain, strain, fracture, dislocation) 2. bleeding 3. burn (superficial, partial and full-thickness) 4. 5. heat emergencies (heat exhaustion, heat stroke) 6. bleeding 7. poisoning 8. choking 9. drowning 10. heart attack 11. electrocution GRADE 9 - PREVENTION OF SUBSTANCE USE AND ABUSE(Drug Scenario) – 3rd Quarter (H9S) A. Drug Scenario in the Philippines The learner demonstrates understanding of the dangers of substance use and abuse on the individual, family and community The learner shares responsibility with community members through participation in collective action to prevent and control substance use and abuse 16. describes the drug scenario in the Philippines H9S-IIIa- 14 B. Factors that influence substance use and abuse 17. explains the concept of substance use, misuse, abuse and dependence, H9S-IIIa- 15 18. discusses risk and protective factors in substance use, and abuse H9S-IIIb- 16 C. Drugs/Substances of abuse 1. Stimulants 2. Depressants 3. Narcotics 4. Hallucinogen 5. Inhalants 19. analyzes situations for the use and non-use of psychoactive substances H9S-IIIb- 17 20. identifies the types of drugs/substances of abuse H9S-IIIc-18 D. Harmful effects of drugs on the body 1. Short-term 2. Long-term 21. corrects myths and misconceptions about substance use and abuse H9S-IIId- 19 EASE Health Educ III 22. recognizes warning signs of substance use and abuse discusses the harmful short- and long-term effects of substance use and abuse on the body H9S-IIId- 20 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

62.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 58 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 23. discusses the harmful effects of substance use and abuse on the individual, family, school, and community H9S-IIIe-f- 21 24. explains the health, socio-cultural, psychological, legal, and economic dimensions of substance use and abuse H9S-IIIe-f- 22 E. Prevention and control of substance use and abuse 25. discusses strategies in the prevention and control of substance use and abuse H9S-IIIe-f- 23 26. applies decision-making and resistance skills to prevent substance use and abuse H9S-IIIg-h- 24 27. suggests healthy alternatives to substance use and abuse H9S-IIIg-h- 25 GRADE 9 - PREVENTION OF SUBSTANCE USE AND ABUSE (GATEWAY DRUGS: CIGARETTE AND ALCOHOL) – 4th Quarter (H9S) A. Gateway Drugs 1. Cigarettes 2. Alcohol The learner demonstrates understanding of factors that influence cigarette and alcohol use and strategies for prevention and control The learner demonstrates personal responsibility in the prevention of cigarette and alcohol use through the promotion of a healthy lifestyle 28. discusses gateway drugs H9S-IVa-27 B. Protective and Risk Factors in the Use of Cigarettes and Alcohol 29. identifies reasons why people smoke cigarettes H9S-IVa-28 30. analyzes the negative health impact of cigarette smoking 30.1 describes the harmful short- and long-term effects of cigarette smoking on the different parts of the body 30.2 discusses the dangers of mainstream, second hand and third hand smoke; 30.3 explain the impact of cigarette smoking on the family, environment, and community H9S-IVb-c- 29 31. identifies reasons for drinking and for not drinking alcohol H9S-IVd-30 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

63.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 59 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS 32. analyzes the negative health impact of drinking alcohol 32.1 describes the harmful short- and long-term effects of drinking alcohol 32.2 interprets blood alcohol concentration (BAC) in terms of physiological changes in the body H9S-IVe-f- 31 33. explains the impact of drinking alcohol on the family, and community H9S-IVg-h- 32 C. Prevention, and Control of Gateway Drugs 34. discusses strategies in the prevention and control of cigarette smoking and drinking alcoholic beverages 34.1 apply resistance skills in situations related to cigarette and alcohol use 34.2 follows policies and laws in the family, school and community related to cigarette and alcohol use H9S-IVg-h- 33 35. suggests healthy alternatives to cigarettes and alcohol to promote healthy lifestyle (self, family, community) H9S-IVg-h- 34 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

64.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 60 of 66 GRADE 10 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS GRADE 10 – CONSUMER HEALTH – 1st Quarter (H10CH) A. Guidelines and Criteria in the Selection and Evaluation of: 1. Health information 2. Health products 3. Health services The learner… understands the guidelines and criteria in the selection and evaluation of health information, products, and services. The learner… demonstrates critical thinking and decision- making skills in the selection, evaluation and utilization of health information, products and services. 1. differentiates reliable from unreliable health information, products and services; H10CH-Ia- b-19 2. explains the guidelines and criteria in the selection and evaluation of health information, products and services; H10CH-Ia- b-20 B. Health Service Providers 1. health professionals 2. health facilities; 3. health care plans and financing systems (PhilHealth, Health Maintenance Organization, private health insurance) 3. discusses the various forms of health service providers and healthcare plans; H10CH-Ia- b-21 4. selects health professionals, specialists and health care services wisely; H10CH-Ic- 22 C. Quackery: Types (medical, nutrition, device) and Harmful Physical and Psychological Effects 5. explains the nature and dangers of quackery; H10CH-Ic- 23 6. reports fraudulent health services H10CH-Ic- 24 D. Complementary and Alternative Healthcare Modalities Herbal medicine (medicinal plants approved by the Department of Health) 1. Acupuncture 2. Ventosa massage cupping therapy 3. Reflexology 4. Naturopathy 7. explains the different kinds of complementary and alternative health care modalities. H10CH-Id- 25 E. Consumer welfare and protection 1. Consumer law 2. Consumer protection 8. explains the importance of consumer laws to protect public health H10CH-Id- 26 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

65.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 61 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS agencies and organizations 9. identifies national and international government agencies and private organizations that implement programs for consumer protection H10CH-Ie- f-27 10. participates in programs for consumer welfare and protection H10CH-Ig- h-28 GRADE 10 – HEALTH TRENDS, ISSUES AND CONCERNS (National Level) – 2nd Quarter (H10HC) A. Existing National Laws Related to Health Trends, Issues, and Concerns 1. Responsible Parenthood and Reproductive Health Act(RA10354) , 2. Tobacco Regulation Act of 2003 (RA 9211) 3. Comprehensive Dangerous Drugs Act of 2002 (RA 9165) 4. Consumer Act (RA 7394) 5. National Environmental Awareness and Education Act of 2008 (RA 9512)Traditional and Alternative Medicine Act of 1997 (RA 8423) 6. Philippine AIDS Prevention and Control Act of 1998 (RA 8504) 7. National Blood Services Act of 1994 (RA 7719) 8. Seat Belts Use Act of 1999 (RA 8750) 9. Cybercrime Prevention Act of 2012 (RA 10175) 10. Anti-Pornography Act (RA 9775) The learner demonstrates understanding of current health trends, issues and concerns in the local, regional, and national, levels The learner consistently demonstrates critical thinking skills in exploring local, regional and national health trends, issues, and concerns 11. discusses the existing health related laws; H10HC-IIa- 1 12. explains the significance of the existing health related laws in safeguarding people’s health; H10HC-IIb- 2 13. follows existing health related laws H10HC-IIc- d-3 14. critically analyzes the impact of current health trends, issues, and concerns H10HC-IIc- d-4 15. recommends ways of managing health issues, trends and concerns H10HC-IIe- g-5 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

66.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 62 of 66 CONTENT CONTENT STANDARDS PERFORMANCE STANDARDS LEARNING COMPETENCY CODE LEARNING MATERIALS GRADE 10 - HEALTH TRENDS, ISSUES AND CONCERNS (GlobalLevel) – 3rd Quarter (H10HC) A. Existing Global Health Initiatives 1. Millennium Development Goals (MDGs) 2. WHO Framework Convention on Tobacco Control 3. Global Mental Health Action Plan 4. Global Strategy to Reduce the Harmful Use of Alcohol 5. Global Alliance for Vaccines and Immunizations The learner… demonstrates awareness of global health initiatives The learner… demonstrates competence in applying knowledge of global health to local or national context global initiatives 16. discusses the significance of global health initiatives; H10HC- IIIa-1 17. describes how global health initiatives positively impact people’s health in various countries; H10HC- IIIb-c-2 18. analyzes the issues in the implementation of global health initiatives; H10HC- IIIb-c-3 19. recommends ways of adopting global health initiatives to local or national context H10HC- IIId-e-4 GRADE 10 – Planning for a Health Career – 4th Quarter (H10PC) A. Planning for a Health Career 1. Importance 2. Components Steps 3. Health Career Pathways Disease prevention and control (Public health) 4. Personal health care 5. Maternal and Child care 6. Mental health Occupational health and safety 7. Community health; 8. Environmental health Drug Prevention and Control 9. Nutrition and dietetics 10. Health education 11. Health promotion Dental health 12. Nursing 13. Medical and Allied Health Emergency Medical Services (EMS) 14. Health Career Orientation Program The learner… demonstrates understanding of the concepts in planning a health career The learner… prepares an appropriate plan of action in pursuing a health career 20. discusses the components and steps in making a personal health career plan; H10PC-Iva- b-1 21. prepares a personal health career following the prescribed components and steps; H10PC-Iva- b-2 22. explores the various health career paths selects a particular health career pathway based on personal competence and interest; participates in a health career orientation program H10PC-IVc- d-3 23. decides on an appropriate health career path H10PC-IVc- d-4 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

67.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 63 of 66 GLOSSARY Community and Environmental Health Situates the learner as an integral part of his/her community and the environment, with responsibility to help protect the environment, supported by individual and community actions and legislation to promote a standard of health, hygiene and safety in food and water supply, waste management, pollution control, noxious animal control, and the delivery of primary health care Consumer health Application of consumer skills in the wise evaluation, selection and use of health information, products, and services Culture- responsive Uses the cultural knowledge, prior experiences, and performance styles of diverse students to make learning more appropriate and effective for them (Gay, 2000) Epidemiological Studies the incidence and prevalence of disease in large populations, including detection of the source and cause of epidemics Family Health The human life cycle related to the personal interactions within the family that nurtures the individual and that provides a home environment that enhances his/her growth as a person and the development of ideals, values and standards of behavior regarding sexuality and responsible parenthood Growth and Development Developmental milestones in childhood and adolescence with emphasis on attention to personal health and the development of self-management skills to cope with life’s changes. Health and Life skills-based Applies life skills to specific health choices and behaviors Holistic Analyzes the interrelationship among the factors that influence the health status, the areas of health, and the dimensions of health (physical, mental, social, emotional, moral/spiritual) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

68.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 64 of 66 GLOSSARY Injury Prevention, Safety and First Aid Causes, cost, and prevention of accidents and injuries at home, in the school and in the community and in the performance of different activities, through promotion of safe environments, safety programs, procedures and services, including first aid education Learner- centered Focuses on the student's needs, abilities, interests, and learning styles with the teacher as a facilitator of learning Nutrition Recognition of the nutrients children and adolescents need, analysis of the quality and quantity of their food intake, and development of proper eating habits to meet physiological, psychological and social needs, including diseases and disorders that arise from improper eating habits Personal Health Development and daily practice of health behaviors that promote physical, mental, social, emotional, and moral/spiritual health and prevention and management of personal health problems Prevention and Control of Diseases and Disorders Prevention and control of communicable and non-communicable diseases and disorders through the development of health habits and practices and health programs supported by legislation and provision of health services in the school and the community Preventive Helps people take positive action on their health and lifestyle to prevent disease and achieve optimum health Rights-based Furthers the realization of human rights as laid down in the Universal Declaration of Human Rights and other international human rights instruments Standards and outcomes-based Requires students to demonstrate that they have learned the academic standards set on required skills and content All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

69.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 65 of 66 GLOSSARY Substance Use and Abuse The prevention and control of the use and abuse of substances: their identification; causes; effects on the person, the family, society and the nation Values-based Promotes an educational philosophy based on valuing self, others and the environment, through the consideration of ethical values as the bases of good educational practice All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

70.
D EPED C O PY K to 12BASIC EDUCATION CURRICULUM K to 12 Health Curriculum Guide December 2013 Page 66 of 66 Code Book Legend Sample: H9S-IVg-h-34 LEGEND SAMPLE First Entry Learning Area and Strand/ Subject or Specialization Health H9 Grade Level Grade 9 Uppercase Letter/s Domain/Content/ Component/ Topic Prevention of Substance Use and Abuse S - Roman Numeral *Zero if no specific quarter Quarter Fourth Quarter IV Lowercase Letter/s *Put a hyphen (-) in between letters to indicate more than a specific week Week Week seven to eight g-h - Arabic Number Competency Suggests healthy alternatives to cigarettes and alcohol to promote healthy lifestyle (self, family, community) 34 DOMAIN/ COMPONENT CODE Growth and Development GD Nutrition N Personal Health PH Injury Prevention, Safety and First Aid IS Family Health FH Prevention and Control of Diseases and Disorders DD Community and Environmental Health CE Prevention of Substance Use and Abuse S Consumer Health CH Health Trends, Issues and Concerns HC Planning for Health and Career PC All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

71.
D EPED C O PY 89 Edukasyong Pangkalusugan All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

72.
D EPED C O PY 91 HEALTH GRADE 4 PATNUBAYNG GURO YUNIT I All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

73.
D EPED C O PY 92 YUNIT I PAGKAING LIGTASAT TAMA Pamantayang Pangnilalaman Pamantayang Pagganap Nauunawaan ng mga mag-aaral ang kahalagahan ng pagbabasa ng food labels sa pagpili ng mas masustansiya at mas ligtas na pagkain, nauunawaan ang kahalagahan ng pagsunod sa mga pamantayan sa pagpapanatili ng malinis at ligtas na pagkain, at nauunawaan ang katangian at pag-iwas sa mga sakit na nakukuha sa maruming pagkain. Nauunawaan ng mga mag-aaral ang kahalagahan ng pagbabasa at pagsusuri ng food labels sa pagpili ng mas masustansiya at mas ligtas na pagkain, at nagsasagawa ng pang-araw-araw at angkop na gawi upang makaiwas sa mga sakit na nakukuha sa maruming pagkain. BATAYANG KASANAYAN: a. Natutukoy ang mga impormasyong nakikita sa food label b. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagbabasa ng mga food label sa pagpili at pagbili ng mga pagkain c. Nakapagpapakita ng kakayahang bigyang pakahulugan ang mga impormasyong nakikita sa food label d. Nasusuri ang halagang pangnutrisyon ng dalawa o higit pang produktong pagkain sa pamamagitan ng paghahambing ng mga impormasyon sa food label e. Nakapaglalarawan ng mga paraan upang mapanatiling malinis at ligtas ang pagkain f. Natatalakay ang kahalagahan ng pagpapanatili ng malinis at ligtas na pagkain upang makaiwas sa sakit g. Natutukoy ang mga karaniwang sakit na nakukuha sa maruming pagkain gamit h. Nakapaglalarawan ng mga pangkalahatang palantandaan o sintomas ng mga sakit na nakukuha sa maruming pagkain All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

74.
D EPED C O PY 93 I. Maramihang Pagpili Panuto:Piliin ang letra ng tamang sagot. Isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Ano ang tawag sa mga impormasyong makikita sa pakete ng pagkain? A. Food Web B. Food Labels C. Food Groups D. Nutrition Facts 2. Alin ang HINDI makikita sa pakete ng pagkain? A. Date Markings B. Nutrition Facts C. Ways of preparing D. Warning Statement 3. Bakit mahalagang basahin ang impormasyon sa Food Labels? A. Upang malaman ang lasa. B. Upang malaman natin kung kailan ito ginawa. C. Upang malaman ang tamang oras kung kailan kakainin. D. Upang malaman kung kailan masisira, ginawa at mga nutrisyong makukuha rito. 4. Bakit mahalagang itago ang tirang pagkain pagkatapos kainin? A. Upang maging masarap B. Upang maging malamig. C. Upang kainin sa susunod na araw D. Upang hindi masira at magapangan ng insekto. 5. Aling sakit ang makukuha sa maruming pagkain? A. Cholera B. Diabetes C. High blood D. Asthma All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

75.
D EPED C O PY 94 Para sa bilang6, pag-aralan ang impormasyon sa kahon. 6. Gamit ang guhit: Alin ang mas angkop na bilhin? A. B. C. 7. Alin ang maaaring magdulot ng food-borne diseases? A. Pagkaing panis B. Pagkaing malinis C. Pagkaing may takip D. Pagkaing hinuhugasan bago lutuin 8. Tingnan ang mga larawan sa kahon. Alin ang nagpapakita ng tamang paghahanda ng pagkain? 9. Alin ang HINDI dapat gawin upang makaiwas sa mga sakit na dulot ng maruming pagkain? A. Kumain ng naaayon sa Food pyramid B. Uminom ng gatas sa umaga at sa gabi C. Kumain ng prutas at gulay araw-araw D. Kumain sa mga karinderya sa lansangan A. B. C. D. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

76.
D EPED C O PY 95 10. Alin samga sumusunod ang HINDI tamang gawain sa mga pinamil- ing prutas, gulay at karne galing sa palengke. A. Hugasan bago hiwain ang mga gulay. B. Hiwain bago hugasan ang mga gulay. C. Hugasan ang karne bago ilagay sa freezer. D. Hugasan ang mga prutas bago kumain. II. Tama o Mali Panuto: Basahin ang bawat pangungusap sa ibaba. Lagyan ng (T) ang mga pangungusap na totoo at lagyan naman ng (M) ang pangungusap na hindi totoo. Isulat ang sagot sa patlang. _________1 Tiyaking malinis ang pagkain upang makaiwas sa sakit. _________2 Isa sa sintomas ng Hepatitis A ang pagkahilo. _________3 Ang Diarrhea ay makukuha sa malinis na pagkain. _________4 Ang Sodium ay maaaring pagkunan ng enerhiya sa katawan. _________5 Mainam na basahin ang Food Label ng isang pagkain bago ito bilhin. _________6 Nagdudulot ng maraming sakit ang maruming tubig at pagkain. _________7 Ang pagkain na maraming Cholesterol ay nakabubuti sa katawan. _________8 Ang Expiration Date ay isa sa mga impormasyong makikita sa Food Label. _________9 Ang Typhoid Fever ay dulot ng salmonella na nakukuha sa kontaminadong pagkain. _________10 Ang malubhang pananakit ng tiyan ay maaaring maging sanhi ng biglaang pagkamatay. 1. TAMA 6. TAMA 2. TAMA 7. MALI 3. MALI 8. TAMA 4. MALI 9. TAMA 5. TAMA 10. TAMA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

77.
D EPED C O PY 96 III. Wastong Pagkakasunod-sunod Panuto:Basahin ang pangungusap at ayusin ayon sa wastong pagkakasunod-sunod nito. Gamitin ang mga letrang A-E para sa pagtatanda. 1. A 2. B 3. E 4. C 5. D Takdang Aralin Panuto: Sabihin sa mga mag-aaral na magdala ng paboritong pagkain o inuming binibili mo sa tindahan. Maaaring pakete na lamang ang dalhin. Mga tamang gawain sa paghahanda ng ulam: ________1. Maghugas ng kamay. ________2. Hugasan ang mga sangkap at kagamitan na gagamitin. ________3. Ilagay ang nilutong pagkain sa malinis na lalagyan. ________4. Hiwain ang karne at iba pang mga sangkap sa pagkain. ________5. Lutuing mabuti ang karne. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

78.
D EPED C O PY 97 Ang wastong nutrisyonay kailangan para sa maayos na paglaki at pag-unlad. Ang pagkain ay isa sa pangunahing pinagkukunan ng sustansiya para sa katawan. Ang wasto, balanse, at ligtas na pagkain ay nakatutulong upang matiyak ang wastong nutrisyon para sa ating kalusugan. Sa yunit na ito ay tatalakayin ang kahalagahan ng pagbabasa ng Food Label upang matiyak ang tamang sustansiya, sukat at kaligtasan ng pagkain. Mauunawaan din dito ang kahalagahan ng pagsusuri at pagpapanatiling malinis at ligtas ang pagkain upang maiwasan ang sakit na dala ng marumi at hindi ligtas na pagkain. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

79.
D EPED C O PY 98 I. Mga Aralin Aralin1: “Sustansiyang Sukat at Sapat” Bilang ng Araw: 2 Unang araw: Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang mga impormasyong nakikita sa food label b. Nasusuri ang mga nutrition facts sa food labels c. Nasusuri ang halagang pangnutrisyon ng dalawa o higit pang produktong pagkain sa pamamagitan ng paghahambing ng mga impormasyon sa food label Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang mga pakete ng pagkain ay nagbibigay ng mga impormasyon sa mga mamimili. Ang ilan sa mga ito ay ang mga sumusunod: A. Pangalan at Paglalarawan ng Pagkain • Pangalan ng produkto • Uri • Timbang • Lugar ng manufacturing B. Nutrition Fact Ang Nutrition Facts ay nagbibigay ng mga impormasyon tungkol sa mga sumusunod: C. Serving Size / Serving Per Container Ang Serving Size ay iminungkahing dami ng serving na dapat kainin. Ang Serving Per Container ay bilang ng angkop na sukat sa loob ng isang pakete. D. Calories Ang Calories ay sukat ng enerhiyang maaaring makuha mula sa pagkaing nasa loob ng pakete. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

80.
D EPED C O PY 99 E. Fat atCholesterol Ang mga fats ay maaaring pagkuhanan ng enerhiya ng katawan. - Ang unsaturated fats ay isang uri ng fats na makukuha sa mga gulay at nagdudulot ng mabuti sa ating katawan. - Ang saturated fats ay makukuha sa mga karne, itlog, at gata. Ito ay nagpapataas ng kolesterol sa dugo na maaaring magdulot ng masamang epekto sa katawan kung mapararami. - trans-fat ay ang pinakamapanganib sa katawan kung kakainin. Pinapababa ng trans-fat ang HDL at pinapataas ang LDL. Makukuha natin ito sa labis na pagkain ng junk foods, biscuit, instant noodles at pag-inom ng kape. Magdudulot ito ng mga problema sa puso. - Ang Cholesterol ay isang matabang sustansiya na kailangan ng ating katawan upang gumana ito. Ito ay ginagawa sa atay at matatagpuan sa mga pagkaing galing sa mga hayop, gaya ng karne, itlog, mga produktong gatas, mantikilya, at mantika at nakatutulong sa maayos na pagdumi. High Density Lipoproteins (HDL): Dinadala ng “mabuting” cholesterol na ito ang mga sobrang cholesterol sa inyong dugo pabalik sa inyong atay upang mailabas ito ng inyong katawan. Low Density Lipoproteins (LDL): Ang “masamang” cholesterol na ito sa inyong dugo ay dumarami sa inyong mga ugat o daluyan ng dugo. Maaari itong magdulot ng paninikip ng mga ugat, na nagpapahirap sa pagdaloy ng dugo. F. Sodium Ang sodium ay nakatutulong sa nerve impulse transmission, fluid balance, at acid-base balance ng katawan. Ito ay makukuha sa karne ng hayop, itlog, gatas, asin, at MSG. Ngunit kung maraming sodium sa katawan, maaaring magdulot ito ng mataas na presyon. G. Carbohydrates Ang carbohydrates ay pangunahing pinagkukuhanan ng enerhiya sa katawan. Makukuha ito sa pagkain ng cereal, tinapay, pasta, kanin, prutas, gulay, gatas, asukal, at sweets. Ang dietary fiber ay isang uri ng carbohydrates na tumutulong sa pagpapanatiling malusog ang digestive system. Ang sugar ay uri ng carbohydrates na nagdudulot ng mabilis at panandaliang enerhiya para sa katawan. Ang pagkakaroon ng mataas ng sukat ng carbohydrates ay maaaring magdulot ng malnutrisyon (obesity) at mataas na presyon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

81.
D EPED C O PY 100 H. Protein Ang proteinsay maaari ring pagkuhanan ng enerhiya para sa katawan. Maaaring makuha ito mula sa mga karne ng hayop, gatas, beans, atbp. Maliban dito, tumutulong din ang proteins sa pagsasaayos ng mga kalamnan (muscles) at mga selyula (cells). I. Vitamins at Minerals Ang vitamins at minerals ay tumutulong sa pagpapanatiling maayos ang mga proseso sa loob ng ating katawan. Ang pagkaing gulay at mga prutas na may iba’t ibang kulay ang pinakamainam na pinanggagalin- gan ng vitamins at minerals. Narito ang ilan sa mga ito: Vitamin Mga pagkain at paraan Mabuting Dulot Sa Katawan A atay, gatas, keso, mga berdeng gulay. pagsasaayos ng mga buto pagbuti ng paningin D sikat ng araw at gatas pagpapalakas ng buto E plant oils, mga gulay na madahon, mani, mga buto (seeds) Pagpapanatiling malusog ang kutis. Paglaban sa mga toxins sa katawan K Mga berdeng gulay mahalaga para sa clotting ng dugo. B karne, atay, mani, grains paggawa ng enerhiya ng katawan pagtunaw ng pagkain pagsasaayos ng mga selyula C citrus fruits, mga berdeng gulay, bell peppers, kamatis pagpapalakas ng Immune System para sa pag-iwas sa sakit All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

82.
D EPED C O PY 101 Mineral Mga pagkainat paraan Mabuting Dulot Sa Katawan Calcium gatas, itlog, at sikat ng araw pagbuo at pagpapanatiling malusog ang mga buto at ngipin pagsasaayos ng mga daluyan ng dugo at kalamnan (muscles) Phosporus patatas, mani, isda, karne pagbuo at pagpapanatiling malusog ang mga buto at kalamnan Potassium saging at gulay pagpapanatili ng balanse ng likido sa katawan pagpapanatiling malusog ang puso Iron karne, atay, peas, beans, grains, itlog, at isda. parte ng pulang selyula sa dugo / red blood cells pagtulong sa pagsipsip ng sustansiya mula sa pagkain Zinc mga lamang-dagat, grains, atay pagpapanatiling malusog ang utak Iodine halamang-dagat, paggamit ng iodized salt, at pagkaing-dagat pagtulong sa pagsipsip ng sustansiya sa pagkain pagpapanatili ng balanse ng thyroid hormone J. Mga Advisory at Warning Statements - pahayag para sa ilang mga pagkain o sangkap na maaaring maging sanhi ng panganib sa kalusugan para sa mga mamimili. Ang pagkain ay dapat na magkaroon ng isang babala na pahayag kapag ang mga tao ay maaaring hindi alam ng isang malubhang panganib sa kalusugan na ibinebenta ng isang pagkain o ng isang sangkap. K. Mga Directions for Use at Storage - ay nangangailangan ng alinman sa mga direksiyon para sa paggamit o mga direksyon para sa imbakan ng pagkain, upang maisama sa label, na kung saan para sa mga kadahilanang pangkalusugan at kaligtasan, ang mga consumer ay dapat na malaman kung papaano ito gagamitin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

83.
D EPED C O PY 102 L. Mga Date Markings • Expiration Date- ay tumutukoy sa petsa kung kailan hindi mo na maaaring kainin o inumin ang produkto. Maaaring ito ay sira o panis na. Ang pagkain ng sira o panis na ay mapanganib sa ating kalusugan. • Best Before Date - ay tumutukoy sa huling araw na ang pagkain o inumin ay nasa pinakasariwa at pinakamagandang kalidad nito. Maaaring magsimula nang masira o mapanis ang pagkain o inumin sa mga araw na lilipas matapos ang Best Before Date. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Pangkatin ang klase na may tiglilimang miyembro sa bawat grupo. 2. Magtakda ng mga bilang isa (1) hanggang lima (5) sa bawat miyembro. 3. Ipalabas ang mga dalang paboritong pagkain o inumin o ang larawan nito. 4. Bigyan ng tatlumpung (30) segundo ang bawat miyembro upang magbahagi ng kaniyang paboritong pagkain o inumin sa kanyang grupo. 5. Magbigay ng hudyat (pagpapatunog ng bell o ng tambourine, pagpalakpak, atbp.) sa pagtatapos ng tatlumpung (30) segundo. 6. Itanong ang mga sumusunod sa pagtatapos ng gawain: a. Ano ang pagkaing dala mo? b. Bakit mo ito naging paborito? c. Ano ang pagkakaiba ng mga pagkain o inuming iyong dinala? d. Ano ang pagkakahalintulad ng mga ito? (Inaasahang sagot: ang mga ito ay nasa loob ng isang pakete) B. Pag-aralan Natin 1. Ipalabas sa mga mag-aaral ang mga paboritong pagkain at inumin. 2. Magtawag ng mga mag-aaral upang sumuri ng kaniyang pagkaing nakalagay sa pakete. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

84.
D EPED C O PY 103 3. Itanong attalakayin ang mga sumusunod: • Ano ang napansin ninyo sa mga pagkain at inuming inyong dinala? • Bakit kailangang may mga nakalimbag sa pakete ng pagkain/ inumin? • Ipatago muna sa mga mag-aaral ang paboritong pagkain at inumin. 4. Igayak ang mga mag-aaral sa larawan ng Nutrition Facts sa Pag- aralan sa LM. 5. Talakayin ang bawat bahagi ng Nutrition Facts. Gamitin bilang gabay ang mga sumusunod na tanong: a. Para saan ang Serving Size at Serving Per Container? b. Ano ang naibibigay ng Calories sa ating katawan? c. Ano ang pagkakaiba ng Saturated at Trans Fat? d. Ano ang dulot ng pagkaing mayroon o mataas ang Cholesterol? e. Ano ang dulot ng pagkaing may Protein, Carbohydrates, Vitamins, at Minerals? C. Pagsikapan Natin Ipasagot ang Gawain sa LM. D. Pagyamanin Natin 1. Ipalabas muli sa mga mag-aaral ang kanilang paboritong pagkain at inumin. 2. Ipasagot ang gawain sa LM. 3. Pagparisin ang mga mag-aaral. Sabihing paghambingin ang kanilang dalang mga paboritong pagkain. Ibigay ang gabay sa pagbabahagi. Bigyan sila ng limang (5) minuto para sa gawain. a. Ipaguhit ang pagkaing dala. b. Pagkataposaytumawagngdalawangmag-aaralnamagbabahagi nga kanilang iginuhit. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

85.
D EPED C O PY 104 c. Itanong: • Ano anguna mong titingnan sa pakete ng pagkain/inumin na iyong bibilhin? • Ano-anong sustansiya ang makukuha rito? • Gaano kahalaga ang pagbabasa ng Nutrition Facts? Magtawag ng mag-aaral at isa-isa silang papuntahin sa harap para bumunot ng pagkaing nasa kahon at ipasabi kung anong pagkain ito at ang sustansiyang makukuha. E. Pagnilayan Natin Ulat Pangkalusugan Ipapuno sa mga mag-aaral ang pangungusap sa LM. Aralin 2: “Suriin ang Pagkain, Bago Kainin!” Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang mga impormasyong nakikita sa food label b. Nabibigyang halaga ang date markings at advisory statements sa food labels at c. Nakapagpapakita ng kakayahang bigyangpakahulugan ang mga impormasyong nakikita sa food label Karagdagang Kaalaman para sa Guro Mahalagang malaman ang Date Markings na nakasaad sa pakete ng pagkain o inumin. Ang Expiration Date ay nagsasabi ng petsa kung kailan hindi na maaaring ikonsumo ang laman ng pakete dahil maaaring sira o panis na ang ilan sa mga sangkap nito. Ang Best Before Date naman ay nagsasaad ng petsa kung hanggang kailan ang pagkain o inumin ay nasa pinakamagandang kalidad nito. Ang paglipas ng mga araw matapos ng Best Before Date ay maaari nang magdulot ng pagkasira o pagkapanis ng nilalaman ng pakete na maaaring mapanganib sa kalusugan. Ang mga Advisory at Warning Statements ay nagsasaad ng mga babala tulad ng pagkakaroon ng mga sangkap na maaaring magdulot ng allergens, o kung mapaparami ng kain ay maaaring magdulot ng masamang epekto sa katawan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

86.
D EPED C O PY 105 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Ipakita ang larawan sa LM. 2. Ipabasa ang talata sa mga mag-aaral. (Maaaring sa paraan ng tahimik na pagbabasa, pagtatakda ng piling mag-aaral, pagtatakda ng mga grupo para sa palitang pagbasa, at iba pa.) 3. Ipasara ang modyul at itanong: a. Bakit kaya sumakit ang kaniyang tiyan? (Maaaring sagot: dahil sira/panis na ang gatas o si Abdul ay lactose intolerant, isang kondisyon sa katawan kung saan nahihirapan ang katawang i-proseso ang lactose na karaniwang nasa mga produktong gatas (nagreresulta rin ito ng pagsakit ng tiyan at madalasang pag- dudumi) b. Ano ang dapat na ginawa muna ni Abdul bago ininom ang gatas? c. Ipasalaysay. B. Pag-aralan Natin Kagamitan: karton ng gatas (walang laman at may malinaw na limbag ng expiration date), pakete ng pagkaing may Best Before Date, larawan ng mga pagkaing may Advisory at Warning Statements 1. Ipakita ang karton ng gatas. 2. Itanong: a. Paano mo malalaman kung ang inumin o pagkain ay sira o panis na? b. Sa anong bahagi ng pakete mo ito makikita? c. Ano ang tawag dito? 3. Ipaliwanag ang kahalagahan ng Expiration Date. 4. Ilabas ang isa pang pakete ng pagkain. Ipahanap sa isang mag- aaral ang Expiration Date ng pagkain. 5. Itanong: a. Maliban sa Expiration Date, ano pang petsa ang nakasaad sa pakete? b. Ano ang ibig sabihin ng Best Before Date? c. Maliban sa Expiration Date, Best Before Date, at Nutrition Facts, ano-ano pang mga impormasyon ang naipakikita sa pakete ng pagkain? (Inaasahang sagot: mga sangkap) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

87.
D EPED C O PY 106 6. Magpakita nglarawan ng pakete ng pagkaing may Advisory o Warn- ing Statements. 7. Talakayin ang kahulugan nito. C. Pagsikapan Natin Ipasagot ang Gawain sa LM. D. Pagyamanin Natin 1. Pangkatin ang klase sa 3-4 na miyembro. 2. Ipasuri ang mga pagkain at inuming ipinakita ng guro. 3. Ipasulat sa talaan ang makikitang impormasyon dito. 4. Ipaliwanag. E. Pagnilayan Natin Panatang Pangkalusugan 1. Ipapuno ang pangungusap sa LM. 2. Tumawag ng mga mag-aaral para ibahagi ang kanilang panata. Aralin 3: Basahin Bago Kainin at Inumin Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang kahalagahan ng pagsunod sa tamang paggamit at pag-iimbak ng pagkain b. Nakapaglalarawan ng mga paraan upang mapanatiling malinis at ligtas ang pagkain. c. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagbasa ng food label Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang Directions for Use and Storage ay nagsasaad ng impormasyon kung paano mapapananatili ang pagiging sariwa ng isang pagkain. Isinasaad din dito kung ano ang angkop na lalagyan o lagayan ng pagkain upang hindi ito masira. Maaari ding makita rito ang mga wasto at tamang paraan sa paggamit ng pagkain o produkto. Karaniwan itong makikita sa likod ng pakete. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Ipakita ang larawan sa LM. Hikayatin ang buong klase na basahin ang sitwasyon sa ilalim ng larawan. 2. Simulan ang pagbabahagi. Itanong: a. Ano ang nangyari sa tinapay? b. Ano ang dapat tingnan bago bumili ng tinapay at mantikilya? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

88.
D EPED C O PY 107 c. Paano natinmalalaman kung ang isang pagkain ay may ganitong impormasyon? B. Pag-aralan Natin Kagamitan: pakete ng mantikilya at karton ng gatas. 1. Ipakita ang pakete ng mantikilya. Magtawag ng mag-aaral upang hanapin kung mayroon itong impormasyon tungkol sa pagtatabi. 2. Sabihin na ang tawag sa ganitong impormasyong makikita sa pakete ng pagkain ay “Directions For Use and Storage”. 3. Ilabas ang karton ng gatas at bote ng juice at ipahanap sa mga mag- aaral ang “Directions For Use and Storage”. 4. Itanong: “Ano-ano pang pagkain ang sa tingin ninyo ay may “Directions for Use and Storage”?” 5. Magpakita ng larawan ng gamot. Itanong: a. Ano ang kadalasang ginagawa ng iyong magulang bago ipainom sa iyo ang likidong gamot? (inaasahang sagot: inaalog ang bote) b. Bakit kaya ito dapat gawin? c. Ano ang kahalagahan ng pagsunod sa “Directions for Use and Storage?” d. Ano ang maaaring mangyari kung hindi ito susundin? C. Pagsikapan Natin Ipasagot ang gawain sa LM. D. Pagyamanin Natin 1. Pangkatin ang mga mag-aaral sa mga grupong may tatlo (3) hanggang apat (4) na miyembro. Bigyan ng kani-kaniyang gawain ang bawat miyembro. Miyembro 1: lider / tagapag-ulat Miyembro 2: tagapagpatahimik / tagakuha ng kagamitan Miyembro 3: kalihim Miyembro 4: tagaguhit 2. Ipaliwanag ang gawain sa LM. 3. Italaga ang mga sumusunod na pagkain sa bawat grupo. Bumuo ng grupong may 3-4 na miyembro. Miyembro 1: lider / tagapag-ulat Miyembro 2: tagapagpatahimik/tagakuha ng kagamitan Miyembro 3: tagatala/kalihim Miyembro 4: tagaguhit • Ang bawat grupo ay may sampung (10) minuto lamang upang mag- usap at gumuhit. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

89.
D EPED C O PY 108 • Mayroon lamangisang (1) minuto upang magbahagi sa klase ng kanilang iginuhit na larawan at ang pagpapaliwanag kung paano ito kakainin o gagamitin at ang tamang paraan ng pag-iimbak/storage. • Ang napiling lider ang bubunot sa “draw lots” • Bigyan ng sampung (10) minuto ang mga grupo upang mag-usap at gumuhit. - gumuhit ng ice cream - kahon ng mga itlog - bote ng palaman - bote ng skimmed milk - prutas at gulay • karne at isda (kung may nalalabing oras) Bigyan ang bawat grupo ng isang (1) minuto upang ibahagi sa klase ang kanilang iginuhit na larawan at ang pagpapaliwanag kung paano ito kakainin o gagamitin at ang tamang paraan ng storage. • (Kung wala ng nalalabing oras) Kunin ang mga gawaing papel para sa pagwawasto. E. Pagnilayan Natin Ulat Pangkalusugan Ipasuri ang guhit at magpabuo ng paglalagom sa pahina ___. Aralin 4: Ating Alamin at Unawain Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang mga impormasyong nakikita sa food label b. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagbabasa ng mga food label sa pagpili at pagbili ng mga pagkain c. Nakapagpapakita ng kakayahang bigyang pakahulugan ang mga impormasyong nakikita sa food label Karagdagang Kaalaman para sa Guro Mahalaga ang pagbabasa ng mga food label dahil naglalaman ito ng impormasyon upang: a. malaman ang tatak, uri, at manufacturer ng pagkain (kung sakaling ito ay may depekto or sira, malalaman ang pangalan ng kompanya at lugar kung saan ito ginawa); b. maintindihan ang nutrisyong nilalaman ng pagkain (para sa wasto at balanced diet); c. makuha ang babala tungkol sa nilalaman ng pagkain (tulad ng mga allergens na maaaring magdulot ng reaksyon sa katawan); All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

90.
D EPED C O PY 109 d. malaman kungpaano mapapanatiling sariwa ang pagkain (at hindi agad masira at mapanis); at e. makakuha ng impormasyong maaaring ihambing sa iba pang food labels para sa mas wais na pamimili. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Pangkatin ang klase sa mga grupong may limang (5) miyembro. Magtakda ng mga bilang isa (1) hanggang lima (5) sa miyembro ng grupo. 2. Gamitin ang larawan sa LM. 3. Pangkatan ang mag-aaral sa tiglimang miyembro. 4. Magpabilang ng 1-5 at pagsasama-samahin ang mga bilang 1, 2, 3, 4, at 5. Gawain: - Paano nagagamit ang mga guhit para sa pag-unawa ng food labels? - Ano-ano ang maaaring mangyari sa iyo kung hindi ito binabasa? 5. Magbigay ng hudyat sa pagsisimula ng gawain. Bigyan ang bawat miyembro ng isang (1) minuto para sumagot. Magbigay muli ng hudyat sa pagtatapos ng oras at pagpapasa ng papel sa susunod na miyembro. 6. Iwasto ang mga sagot ng mga mag-aaral. Tumawag ng mga mag- aaral para ibahagi ang kanilang sagot. 7. Itanong: a. Ano-ano ang maaaring mangyari sa inyo kung hindi ito binabasa? B. Pag-aralan Natin 1. Gamitin ang mga larawan sa LM para sa pagtalakay ng mga posibleng panganib ng hindi wastong pagbabasa ng food labels. 2. Ipahula sa mga mag-aaral ang larawan at ipasulat ang sagot sa loob ng kahon. Kasagutan at mga puntos para sa diskusyon: a. Pagsakit ng tiyan/ pagsusuka/pagkakasakit Kung makakakain ng sirang pagkain (expired), maaaring magsuka, sumakit ang tiyan, o makakuha ng mga mikrobyo at magkasakit. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

91.
D EPED C O PY 110 b. Pagkakaroon ng allergicreaction May mga pagkaing naglalaman ng allergens o mga mikrobyong maaaring magdulot ng allergies tulad ng paghahatsing, pangangati, hirap sa paghinga, pagkahilo, at iba pa. c. Pagpayat o pag- taba dahil sa maling nutrisyon Maaaring makakuha ng maling nutrisyon ang taong hindi nagbabasa ng food labels – ang anumang kulang o sobra ay masama sa katawan. Makukuha ang tamang sukat ng pagkain sa pamamagitan ng pagbabasa ng Nutrition Facts. d. Pagkapanis ng pagkain Kung hindi sa wastong lugar nakalagay ang pagkain, maaari itong masira agad. Samantala, maaari namang mapanatili ang pagkasariwa at pagkamasustansiya ng pagkain kung ito ay maitatabi nang wasto at tama. e. Pagsasayang ng pera Kung makabibili ng pagkaing sira at panis na, maaaring mag-aksaya lamang ng pera. Ipasagot ang Kaya Natin sa LM. C. Pagsikapan Natin Gamitin ang gawain sa LM. (Tama ba o Mali) Sagutan: Isulat ang mga sagot sa mga tanong sa iyong kuwaderno. Susi sa Pagwawasto: 1. TAMA 2. MALI 3. TAMA 4. MALI 5. TAMA 6. TAMA 7. TAMA 8. TAMA 9. MALI 10. TAMA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

92.
D EPED C O PY 111 D. Pagyamanin Natin Gamitinang gawain sa LM. (slogan) 1. Magbigay ng panuto para sa pagsasanay ng slogan. 2. Maglagay ng rubrik para sa pagtataya ng slogan. E. Pagnilayan Natin Panatang Pangkalusugan Ipapuno ang pangungusap sa LM. Aralin 5: Pagkain Tiyaking Tama at Ligtas Bago Kainin (Food-Borne Diseases) Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan: a. Nakapaglalarawan ng mga paraan upang mapanatiling malinis at ligtas ang pagkain b. Natatalakay ang kahalagahan ng pagpapanatiling malinis at ligtas ang pagkain upang makaiwas sa sakit Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang Food Safety Principles ay naglalaman ng mga alituntunin upang mapanatiling malinis at ligtas ang pagkain. Basahin ang kuwento sa Pag-aralan Natin. Pamamaraan: A. Pag-usapan Natin 1. Gamitin ang gawain sa LM. (Food Bingo) 2. Bigyan ng limang (5) minuto ang mga mag-aaral upang lumibot at mangalap ng mga pirma sa Food Bingo. Magbigay ng hudyat sa pagtatapos ng oras. Pabalikin sa upuan ang mga mag-aaral. 3. Magsarbey kung sino-sino ang mga nakatapos. Hikayatin silang magbahagi ng mga pirmang kanilang nakuha. 4. Itanong: a. Tungkol saan ang mga tanong sa Food Bingo? b. Ano-ano ang mga dapat tandaan sa paghahanda ng pagkain bago at pagkatapos kumain? (Inaasahang sagot: maghugas ng kamay) c. Paano ang tamang paghugas ng kamay? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

93.
D EPED C O PY 112 5. Tumawag ng mag-aaralupang ipakita ang paraan ng tamang paghuhugas ng kamay. Hikayatin ang mga mag-aaral na sabayan ang natawag na mag-aaral. Paraan ng Wastong Paghuhugas ng Kamay: • Hugasan ang mga kamay, sabunin at kuskusing mabuti. • Ibuka ang mga daliri at kuskusin ang likod ng kamay. • Maingat na kuskusin ang pagitan ng mga kuko at daliri. • Hugasan ang pagitan ng mga daliri. • Banlawan ang kamay at hugasang isa-isa ang mga daliri. • Huwag kalimutang hugasan ang pulso. • Pagkatapos maghugas at magsabon, punasan ng malinis na tuwalya at patuyuing maigi. Itanong: “Maliban sa paghuhugas ng kamay, ano-ano pa ang mga dapat tandaan sa paghahanda ng pagkain at bago kumain?” B. Pag-aralan Natin Kagamitan: larawan ng isang tatay, karne ng baka/baboy/manok, isda, lutong-ulam 1. Ibigay ang sitwasyon: Kasama mo ang iyong tatay papunta sa palengke. Kayo ay mamimili ng uulamin para sa tanghalian. Ano kaya ang masarap na ulam? Itanong: Ano ang mga dapat malaman sa pagbili ng mga produkto? Ano ang unang titingnan bago bumili? 2. Tumawag ng ilang mag-aaral para magbahagi ng kanilang paboritong ulam. 3. Ipagpatuloy ang kuwento. Ngayong nakabili na kayo ni Tatay ng ____ (napiling ulam), maaari na kayong umuwi. Pagdating sa bahay, ano ang unang gagawin para sa paghahanda ng ulam? (Maghugas muna ng kamay.) Iyan! Malinis na ang mga kamay! Maaari na niyong simulan ang paghahanda. Tulungan mo si Tatay. Ano ang susunod na gagawin? (Ihiwalay ang sariwa sa lutong pagkain. Hugasan ang karne gamit ang malinis na tubig mula sa gripo. Huwag gumamit ng sabon.) Tinanong ka ni Tatay, “Bakit dapat hugasan ang karne bago iluto?” All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

94.
D EPED C O PY 113 (Hinuhugasan ang karneupang maalis ang mga dumi na maaaring nakuha nito sa palengke.) Sa wakas! Maaari na kayong magluto ni Tatay.Ano-ano ang kailangan sa pagluluto? (Siguraduhing malinis ang kagamitang pangkusina tulad ng kawali, sandok, at iba pa. Kailangan ang pagkakaroon ng dalawang uri ng sangkalan, para sa mga meat products at isa para sa mga gulay upang maiwasan ang “cross-contamination” sa paghahanda ng pagkain.) Itay hihiwain ko na po ba ang karne at gulay? (Kailangan ang pagkakaroon ng dalawang uri ng sangkalan, iba para sa mga meat products at iba para sa mga gulay upang maiwasan ang “cross-contamination” sa paghahanda ng pagkain.) Hayaan mong si Tatay ang magluto.Iabot mo ang mga kailangan niya. Nagtanong muli si Tatay, “Matagal ba dapat lutuin ang karne?” (Lutuin ang karne sa loob ng 45 minuto, lalo na ang manok, upang mamatay ang mga mikrobyong maaaring nasa loob ng katawan nito (tulad ng salmonella, atbp.) o kaya’y hintaying lumambot ang karne. Sa kabilang banda, hindi naman maaari na sobrang patagalin ang pagluluto dahil ang pagkain ng sunog na pagkain ay masama rin sa katawan. Ang mga gulay na sariwa ay maaaring i-halfcooked na at ang mga dahon nama’y blanched lamang.) Sa wakas! Luto na ang ulam! Wow kakain na kami! Oops! Ano nga ulit ang dapat gawin bago kumain? (Maghugas ng kamay.) (Dumighay) Excuse Me! Ang sarap! Naku may natira pang pagkain. Itatapon ko na kaya ito? Saan ko ilalagay? (Maaaring takpan ang pagkain upang hindi dapuan ng mga insekto na maaaring magdala ng mga mikrobyong nagdudulot ng sakit. Kung ito ay hindi na mainit, maaaring ilagay sa loob ng refrigerator/cooler para hindi mapanis. Kung ilalagay sa refrigerator/cooler habang mainit pa, maaari itong magtubig (moist) na magiging dahilan ng pagkapanis.) 1. Itanong: a. Tungkol saan ang kuwento? b. Ano-ano ang iyong natutuhan mula rito? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

95.
D EPED C O PY 114 C. Pagsikapan Natin Gamitinang gawain sa LM. (Picture Perfect) Ipasulat sa mag-aaral ang pangungusap kung paano pananatilihing malinis at ligtas ang pagkain sa mga larawang ibinigay. D. Pagyamanin Natin Ipagawa ang gawain sa LM. E. Pagnilayan Ulat Pangkalusugan Ipasagot ang tanong sa LM. F. Takdang-aralin Sumulat ng mga paraan kung paano lutuin ang iyong paboritong panghimagas. Lagyan ng mga alituntunin sa pagpapanatiling malinis at ligtas ang pagkain. Aralin 6: Pagkain ay Suriin upang Hindi Maging Sakitin! Bilang ng Araw: 2 Batayang Kasanayan: a. Natutukoy ang mga karaniwang sakit na nakukuha sa maruming pagkain b. Nakapaglalarawan ng mga pangkalahatang palantandaan at sintomas ng mga sakit na nakukuha sa maruming pagkain Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang mga foodborne diseases ay mga sakit na nakukuha sa marumi at hindiligtasnapagkainatinumin.Isasamgasakitnapinakamadalasnanakukuha mula sa pagkain ay ang diarrhea. Ang diarrhea ay sanhi ng isang bacteria na nakukuha sa maruming pagkain. Ang bacteria na ito ay nagdudulot ng pagsakit ng tiyan at madalas na pagdumi, na maaaring magdulot ng pagdudurugo ng puwit. Bukod sa diarrhea, ang mga halimbawa pa ng foodborne diseases ay typhoid fever, cholera, dysentery, amoebiasis, food poisoning, at hepatitis A. Gamitin ang Pag-aralan Natin sa LM para sa paglalarawan ng bawat sakit. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

96.
D EPED C O PY 115 Sakit Dahilan Nakahahawa ba? Mga Sintomas cholera Isaitong nakahahawang sakit na naipapasa sa pamamagitan ng kontaminadong dumi ng tao, pagkain, o tubig Oo Karaniwang hindi nakikita ang mga sintomas ng sakit na ito. Maaaring magkaroon ng diarrhea na magdudulot ng pagkaubos ng tubig sa katawan amoebiasis protozoa na amoeba Oo pangmatagalang pagtatae at pagsakit ng tiyan Food Poisoning pagkain ng mga nakalalasong bagay na naihalo sa pagkain o inumin Hindi pagsusuka, pagsasakit ng tiyan, pagtatae, at panghihina. typhoid fever Ang sakit na ito ay dulot ng salmonella, isang bacteria na makukuha sa kontaminadong pagkain o inumin Hindi Mataas na lagnat Pagsakit ng ulo Hindi magandang pakiramdam Pagkawala ng gana sa pagkain Madalas na pagtatae o paghirap sa pagdumi Mga pulang butlig sa dibdib at tiyan dysentery bacteria sa kontaminadong pagkain o inumin diarrhea na may kasamang pagdurugo All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

97.
D EPED C O PY 116 hepatitis A Ang sakitna ito ay ang pamamaga ng atay. Nakukuha ito mula sa isang virus mula sa kontaminadong pagkain o tubig Hindi Pagkahilo Pagsusuka Pagsakit ng tiyan sa kanang itaas na bahagi Pagkakaroon ng lagnat Pagkawala ng gana sa pagkain Pagkakaroon ng madilaw na ihi Pagkakaroon ng matamlay na kulay ng dumi Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Gamitin ang balita sa LM. Hayaang magbasa nang salitan ang mga mag-aaral. Ang unang pangungusap ay ipabasa sa unang linya ng upuan, ikalawa para sa ikalawang linya… Itanong: - Ano ang nakasaad sa balitang pangkalusugan? - Ano-ano ang mga paraang inirekomenda upang mapanatiling ligtas ang pagkain Gawin sa pangalawang araw: B. Pag-aralan Natin 1. Ipakita ang Disease Code. Ipaliwanag na huhulaan ng mga bata ang pangalan ng sakit sa pamamagitan ng pagtatapat ng numero sa letra. (Hanapin Mo Ako) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

98.
D EPED C O PY 117 2. Ipakita angunang pangalan ng sakit na tatalakayin. Gamitin ang Karagdagang Kaalaman para sa Guro bilang gabay sa diskusyon. 3. Pangunahan ang paglalagom. Itanong: a. Ano-ano muli ang mga sakit na makukuha sa marumi at hindi ligtas na pagkain at inumin? b. Ano-ano ang dapat nating gawin upang makaiwas sa mga ito? C. Pagsikapan Natin Ipagawa ang Gawain sa LM. D. Pagyamanin Natin Tumawag ng limang mag-aaral ang ipasagot ang gawain sa LM. E. Pagnilayan Natin Ulat Pangkalusugan Ipagawa ang gawain sa LM. 1. Pangkatin ang mga mag-aaral sa mga grupong may apat (4) hanggang limang (5) miyembro at magtalaga ng lider. 2. Ang bawat grupo ay gagawa ng isang poster na nagpapakita kung paano makaiwas sa mga sakit na dulot ng marumi at hindi ligtas na pagkain. 3. Ipaliwanag ang rubric para sa pagwawasto. Nilalaman 5 Pagkamalikhain 3 Kalinisan 2 Kabuuan 10 puntos All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

99.
D EPED C O PY 118 Panghuling Pagtataya I. Maramihang Pagpili Panuto: Piliin ang letra ng tamang sagot. Isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Alin sa sumusunod na impormasyon ang makikita sa food label ng isang pagkain? A. Directions for weighing B. Directions for Use and Storage C. Directions for Manufacturing D. Directions for Packaging 2. Ano ang tawag sa bahagi ng Food Label na nagbibigay impormasyon tungkol sa mga sustansyang makukuha sa pagkaing nakapaloob sa pakete? A. Date Markings B. Directions of Manufacturing C. Nutrition Facts D. Mga Advisory & Warning Statements 3. Alin ang dapat mong gawin kung ito ang nakalagay sa food label? “Expiration Date : July 30, 2015” A. Kailangang itago sa kahon bago July 30, 2013 B. Kailangang itago sa kahon bago July 30, 2014 C. Kailangang ubusin ang pagkain bago July 30, 2015 D. Kailangang ubusin ang pagkain bago July 30, 2016 4. Bakit mahalagang basahin ang food label sa pagbili ng pagkain? A. Upang malaman ang kulay ng pagkain B. Upang malaman kung masarap ang pagkain. C. Upang malaman kung paano ito itago sa kahon D. Upang maintindihan ang nutrisyong nilalaman ng pagkain 5. Piliin ang hindi tamang gawain sa pagpili ng tiyak na ligtas na pagkain. A. Piliin ang mga sariwang pagkain. B. Bumili sa mga lisensiyadong tindahan. C. Bilhin ang mga mamahaling produkto. D. Basahin ang mga impormasyong nakasulat sa pakete. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

100.
D EPED C O PY 119 6. Alin angtama sa mga sumusunod na pangungusap? A. Ilagay agad sa refrigerator ang biniling karne at isda B. Hugasan ang mga gulay bago ilagay sa refrigerator. C. Balutin ng tela ang mga biniling gulay. D. Itago ang mga biniling prutas sa karton. 7. Paano mapananatiling malinis ang pagkain? A. Lagyan ng takip ang natirang pagkain. B. Pabayaan lang sa mesa ang pagkain. C. Mag-ispray ng insecticide upang hindi dapuan ng insekto. D. Maglagay ng flower vase sa mesa upang hindi dapuan ng langaw. Para sa bilang 8-10 Suriin ang larawan : 8. Anong bahagi ng food label ang nagbibigay ng pangunahing enerhiya? A. Carbohydrates B. Fat C. Protein D. Vitamin A 9. Ito ang sustansiyang nagpapalakas ng kalamnan? A. Carbohydrates B. Fat C. Protein D. Vitamin A 10. Gamit pa rin ang larawan, ilang porsiyento (%) ng enerhiya ang ibibigay ng bawat sukat/serving ang makukuha dito? A. 39% B. 40% C. 41% D. 42% All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

101.
D EPED C O PY 120 II. Crossword Mga Tanong: PAHALANGPABABA 3. Ito ang sukat ng sustansiyang maaaring pagkuhanan ng enerhiya. 4. Ito ang pangkalahatang tawag sa mga sakit na nakukuha sa marumi at hindi ligtas na pagkain at inumin. 8. Ito ang tawag sa bitaminang nagsasaayos ng mga buto at nagpapalinaw sa paningin. 9. Ito ang pangkalahatang tawag sa mga sakit na nakukuha sa marumi at hindi ligtas na pagkain at inumin. 1. Ito ang tawag sa mga impormasyong makikita sa pagkain. 2. Pinakamapanganib na Fat sa katawan. 5. Ang sakit na ito ay ang pamamaga ng atay. 6. Sakit sa tiyan na nakukuha sa pag-inom ng maruming tubig. 7. Ito ay sakit na sanhi ng isang bacteria na nakukuha sa maruming pagkain. 10. Ito’y nakahahawang sakit na naipapasa sa pamamagitan ng kontaminadong dumi ng tao, pagkain, o tubig. III. Pagpapaliwanag Ipaliwanag ang kahalagahan ng malinis at ligtas na pagkain. (5 puntos) ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ _____________________________________________________________. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

102.
D EPED C O PY 121 SUSI SA PAGWAWASTO I.Maramihang Pagpili 1. C 2. C 3. C 4. D 5. C 6. B 7. A 8. A 9. C 10. D II. CROSSWORD 1. Food Label 2. Transfat 3. Total Fat 4. Food-borne Disease 5. Hepatitis A 6. Diarrhea 7. Cholera 8. Bitamina A 9. Sodium 10. Salmonella III. Sanggunian Donatelle, R. (2006). Access to Health. (9thed.). San Francisco: Pearson Education, Inc. Galvez Tan, J., et al. (2009). The Health Curriculum in Philippine Basic Education Volume 2: A resource book on Health for teachers. Manila: UNESCO, National Commission of the Philippines. Kapoor, Pradeep. (2011). 101 Health Problems of Children: A practical guide for parents. New Delhi: Rupa Publications India Pvt. Ltd. World Health Organization.(2014). cholera and dysentery. Retrieved from: www.who.int All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

104.

105.

106.
D EPED C O PY vi Edukasyong Pangkalusugan YUNIT II Aralin1 Mga Nakahahawang Sakit, Mabilis Kumapit.......................................................................130 Aralin 2 Mikrobyong Maliliit, Nakasasakit.............................................138 Pahina TALAAN NG MGA NILALAMAN Aralin 3 Daloy ng Impeksiyon, Mabilis ang Aksiyon.............................140 Aralin 4 Pag-iwas ay Gawin upang Di-maging Sakitin.........................142 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

107.

108.

109.

110.

111.

112.

113.

114.

115.

116.

117.

118.

119.

120.

121.

122.

123.

124.

125.

126.

127.

128.

129.

130.

131.

132.

133.

134.

135.

136.

137.

138.

139.

140.

141.

142.

143.

144.

145.

146.

147.

148.

149.

150.

151.

152.

153.

154.

155.

156.

157.

158.

159.

160.

161.

162.

163.

164.

165.

166.

167.

168.

169.

170.

171.

172.

173.

174.
D EPED C O PY 123 HEALTH GRADE IV PATNUBAYNG GURO YUNIT II All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

175.
D EPED C O PY 125 YUNIT II SAKIT ATKARAMDAMAN, ATING IWASAN BATAYANG KASANAYAN a. Nailalarawan ang mga nakahahawang sakit b. Naiisa-isa ang iba’t ibang elemento o sangkap ng chain of infection (kadena na impeksiyon) c. Nailalarawan kung papaano naipapasa o naisasalin ang mga nakahahawang sakit mula sa isang tao sa ibang tao d. Nailalarawan ang mga nakahahawang mga sakit e. Naipakikita ang mga pamamaraan kung papaano mapananatiling malusog ang katawan at pagsugpo sa karaniwang nakahahawang sakit Pamantayang Pangnilalaman Pamantayan sa Pagganap Nauunawaan ng mag-aaral ang katangian, pag-iwas, at pagsugpo sa mga karaniwang nakahahawang sakit. Naisasabuhay ang pansarili at pangkapaligirang hakbangin sa pag-iwas at pagsugpo ng mga karaniwang nakahahawang sakit. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

176.
D EPED C O PY 126 Subukin Natin Lagyan ngtsek () ang kung nagpapakita ng magandang gawaing pangkalusugan at ekis (x) kung hindi. 1. Araw-araw na paliligo 2. Pagtulog ng “late” tuwing gabi-gabi 3. Kawalan ng pang-araw-araw na pisikal na gawain 4. Pagkain ng balanse at masustansiya 5. Pagbisita sa doktor kung kinakailangan lamang Piliin ang letra ng tamang sagot at isulat sa iyong sagutang papel. 6. Alin ang maaaring dahilan ng pagkakasakit ng isang tao? A. Regular na pagpapabakuna B. Paghuhugas ng kamay C. Pagtulog nang sapat D. Paghina ng resistensiya 7. Alin ang dapat gawin sa kamag-anak na may sakit? A. Subuan siya ng pagkain. B. Iabot sa bintana ang kaniyang pagkain. C. Gumamit ng mask kung lalapitan siya. D. Komunsulta sa manggagamot para sa pag-aalaga ng maysakit. 8. Ano ang dapat gawin ng isang taong may sakit? A. Magtago sa kaniyang silid B. Makihalubilo sa ibang may sakit C. Kumain, matulog, at manood ng TV D. Mamahinga at sundin ang payo ng doktor 9. May ubo’t sipon ang iyong kaklase. Ano ang dapat mong gawin upang hindi ka mahawa? A. Pahiramin siya ng panyo. B. Payuhan siyang umuwi na. C. Magtakip ng ilong at bibig kapag kausap siya. D. Sabihan siyang lumipat ng upuang malayo sa iyo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

177.
D EPED C O PY 127 10. Alin angsanhi ng dengue? A. Virus na dala ng lamok B. Ihi ng dagang sumama sa tubig C. Kontaminadong pagkain D. Bacteria na nagmumula sa bulate 11. Anong sakit ang may impeksiyon sa atay? A. Alipunga C. Pulmonya B. Hepatitis D. Tuberculosis 12. Anong sakit ang maaaring makuha sa ihi ng daga na sumasama sa tubig? A. Amoebiasis C. Leptospirosis B. Hepatitis D. Tuberculosis 13. Ito ay impeksiyon ng tubong dinadaanan ng hangin sa paghinga. A. Pigsa C. Sakit sa balat B. Ubo D. Sipon 14. Alin ang maaaring maging tagapagdala ng Amoebiasis? A. bulate B. daga C. lamok D. kuto 15. Lumusong si Ana sa tubig baha noong nakaraang bagyo. Anong sakit sa balat ang nakuha ni Ana dahil sa pagkababad sa baha? A. alipunga B. an-an C. buni D. eksema 16. Alin ang tagapagdala ng sakit na Leptospirosis? A. daga B. dugo C. tuwalya D. heringgilya 17. Anong uri ng karamdaman sa bahagi ng katawan ang may pamamaga? A. ubo B. sipon C. pigsa D. alipunga All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

178.
D EPED C O PY 128 18. Nakita mongnilalangaw at walang takip ang iyong basurahan, ano ang iyong gagawin? A. sisigaan ito C. hindi papansinin B. tatakpan ko ito D. patatakpan ko sa ate ko 19. Niyaya ang iyong kapatid ng kaniyang mga kaibigang magtampisaw sa baha. Ano ang iyong gagawin? A. Sasawayin ko sila. B. Hindi ko sila papansinin. C. Isusumbong ko sila sa aking Nanay. D. Sasama ako sa kanila upang bantayan sila. 20. Alin ang dapat mong ugaliin upang hindi magkasakit? A. Pagligo ng dalawang beses isang linggo. B. Pagkain ng masasarap at matatamis C. Paghuhugas ng kamay D. Pagtulog maghapon 21. Aling gawain ang mabuti sa kalusugan? A. Pag-inom ng tubig mula sa gripo B. Pagpapakulo ng tubig bago inumin C. Pagkonsulta sa doktor kung malala na ang sakit D. Hindi paghuhugas ng kamay bago at pagkatapos kumain 22. Aling gawain ang makatutulong sa pagpapanatili ng mabuting kalusugan? A. pagligo kung kailan lamang ibig B. paglilinis ng katawan at pagligo araw-araw C. pagsesepilyo ng tatlong beses sa isang linggo D. pagpapalit ng damit panloob tuwing ikalawang araw 23. Alin ang pinakaangkop na kahulugan ng kalusugan? A. Ang kalusugan ay pagkakaroon ng maayos na katawan. B. Ang kalusugan ay pagkakaroon ng maayos na tahanan. C. Ang kalusugan ay pagkakaroon ng maayos na pagkain. D. Ang kalusugan ay pagkakaroon ng maayos na kayamanan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

179.
D EPED C O PY 129 24. Ano angkahalagahan ng pagkonsulta sa doktor? A. nasusuri ang kalagayan ng kalusugan B. nareresetahan ng gamot na dapat inumin C. naipaliliwanag ang iba’t ibang karamdaman D. nasasabi sa pasyente na ang kanser ay maiiwasan 25. Alin ang nagpapakita ng pakikiisa sa pagpapanatili ng kalinisan sa pamayanan? A. Paglilinis ng tahanan C. Paglilinis ng bakuran B. Wastong pagtatapon ng basura D. Paglilinis ng katawan Susi sa Pagwawasto 1. / 21. B 2. X 22. B 3. X 23. A 4. / 24. A 5. X 25. B 6. D. 7. D. 8. D. 9. C. 10. A. 11. B. 12. C. 13. B. 14. A. 15. A. 16. A. 17. C. 18. B. 19. A. 20. C. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

180.
D EPED C O PY 130 Aralin 1: MgaNakahahawang Sakit, Mabilis Kumapit Bilang ng Araw : 1 Batayang Kasanayan a. Nailalarawan ang mga nakahahawang sakit Kaalaman para sa Guro Ang sakit ay hindi normal na kalagayan ng kalusugan ng isang tao. Ito ay maaaring sanhi ng hindi maayos na kondisyon ng mga selyula o parte ng katawan. Maaari din itong sanhi ng mga mikrobyong nagdudulot ng sakit. Ang dalawang uri ng sakit ay mga nakahahawang sakit at di- nakahahawang sakit. Ang hindi nakahahawang sakit ay hindi naisasalin mula sa isang tao papunta sa ibang tao. Maaaring makuha ito mula sa nakagawian at maling paraan ng pamumuhay (lifestyle). Sa kabilang dako, ang nakahahawang sakit ay naipapasa ng isang tao, hayop o bagay sa ibang tao kung kaya’t kilala rin ito bilang “Lifestyle” disease. Ilang halimbawa ng hindi nakahahawang sakit ay asthma, alzheimer’s, appendicitis, cancer, cystic fibrosis, ear infection, epilepsy, diabetis, ulcer, stroke, sakit sa puso, at daluyan ng dugo. Ang nakahahawang sakit ay nagmumula sa mga mikrobyo o pathogens na pumapasok at sumisira sa mga selyula (cells) ng katawan. Nangangailangan ito ng dagliang pagsugpo at masusing pag-iingat upang maiwasan ang paglaganap nito. Ang nakahahawang sakit ay malaking suliraning pangkalusugan ng maraming tao sa iba’t ibang panig ng mundo, lalo na sa papaunlad na bansang gaya ng Pilipinas. Ang halimbawa ng mga nakahahawang sakit ay sipon, ubo, trangkaso, tuberculosis, pulmonya, hepatitis o sakit sa atay, at ilang sakit sa balat. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

181.
D EPED C O PY 131 Mga Sakit naDala ng Virus Sakit Pagsalin ng Sakit Mga Palatandaan (Signs)/Sintomas (symptoms) Pag-iwas at Pagsugpo Sipon (Common Colds) virus - Pumapasok ang virus sa ilong sa pamamagitan ng paglanghap, pag- ubo, pagbahing, direktang kontak sa mga gamit na kontaminadong virus ng sipon. - Baradong ilong - Hirap na paghinga pangangati at pamamaga ng lalamunan - Hirap lumunok ng pagkain sinat at lagnat - Uminom ng 8-12 baso ng tubig. - Kusang nilalabanan ng naturalesa ng bata (immune system) ang virus at nawawalaitosa loobng isang linggo. - Dapat na tandaan na ang sipon ay maaaring palatandaan ng iba pang sakit. Iiwas ang bata sa usok (mula sa sigarilyo, sasakyan) Ubo (Cough) (pneumonia) - Sanhi ng bacteria. Impeksiyon ito ng tubong dinadaanan ng hangin sa paghinga (respiratory tract) - Ubong mahigpit na tila kahol-aso Malat na boses dahil sa pamamaga ng vocal cords. - Tunog na magaralgal pag humihinga lagnat - Ilayo sa usok - Dagdagan ng gatas o maligamgam na tubig para marelax ang vocal cords at lumuwag ang plema. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

182.
D EPED C O PY 132 Trangkaso (influenza) - Impeksiyon ng sistemang paghinga (respiratory system)na sanhi ng Hemophilus influenza virus - Nasasagap ang virus mula sa droplets na lumalabas sa bibig o ilong ng isang taong may trangkaso kung siya’y nakikipag- usap, umuubo, sumisinga, o humahatsing. - Pangangalumata - Lagnat na - - Giniginaw - Sakit ng ulo, kalamnan, at mga kasu-kasuan. - Pagod - Masakit na lalamunan (sore throat) - Baradong ilong o tumutulong uhog. - Umiwas/lumayo sa mga taong may trangkaso - Dagdagan ang tubig o juice na iniinom -Pagpapabakuna All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

183.
D EPED C O PY 133 Tuberkulosis (TB) - Isang impeksiyon nasanhi ng mikrobyong Myobacterium tuberculosis. - Nahahawa ang isang bata kung malalanghap niya ang droplets mula sa isang taong may TB kung siya ay nagsasalita, umuubo, o bumabahin. - Primary complex ang tawag dito sa simula at di pa gaanong delikado. - Madaling mapagod - Walang ganang kumain - Pagbaba ng timbang - Pag-ubo na may kasamang plema at dugo - Nilalagnat at giniginaw sa hapon - Lumalaki ang kulani sa leeg lymph nodes - Ipasuri ang mga kasambahay para malaman nang maaga kung mayroon silang TB. - Pagkakaroon ng tamang nutrisyon at ehersisyo. - Magtakip ng bibig at ilong kung may kausap na taong inuubo - Ihiwalay ang kagamitan ng taong may TB - Paarawan ang mga kagamitan ng kasamang may sakit - Magpa-X-ray minsan man lang sa isang taon Pulmonya (Pneumonia) - Sakit na nakaaapekto sa baga - virus, bacteria, o fungi - Hirap sa paghinga - Kulang ng oksiheno (oxygen) sa katawan -Pagpapabakuna -Wastong nutrisyon -Kalinisan sa sarili at kapaligiran All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

184.
D EPED C O PY 134 (Hepatitis A) sakit saatay - Isang matinding impeksiyon sa atay sanhi ng virus na maaaring makuha sa maruming pagkain o inuming tubig. - Paninilaw ng balat at puti ng mata - Pananamlay - Kulay putik na dumi - Nagsususuka - Nilalagnat - Giniginaw - Pagsakit ng ulo - Pagsakit ng tiyan - Tiyaking malinis ang kinakain - Sanaying maghugas ng kamay bago kumain o humawak ng pagkain at matapos gumamit ng banyo - Sumangguni sa doktor sa sandaling maghinalang may Hepatitis A - Sapat na pahinga - Tamang nutrisyon - Magpabakuna Sakit sa Balat (Dermatitis) - Sanhi ng mga bacteria, fungi - Pamamantal o pamamaga ng balat - Namumula - Nangangati - Maaaring magkaroon ng pantal o sugat kapag hindi naagapan - Maging malinis sa lahat ng oras All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

185.
D EPED C O PY 135 Dengue Fever - Impeksiyon dahil sakagat ng lamok na may dalang dengue virus - Mukhang nanlalata at may matinding dinaramdam - May lumilitaw na skin rash pag bumaba ang lagnat - Biglaang tumataas ang lagnat - Nananakit ang kalamnan at kasukasuan - Maglagay ng pambugaw ng lamok - Gumamit ng kulambo kapag natutulog - Maglinis ng bahay at paligid araw-araw, lalo na sa mga lugar na madilim. - Alisin ang nakaimbak na tubig na pinamumugaran ng lamok. Leptospirosis - Bacteria na pumapasok sa balat o sugat mula sa tubig-baha o basang lupa o halaman kung saan may ihi ng daga - Nilalagnat - Pananakit ng kalamnan at kasukasuan - Pananakit ng ulo - Iwasang maligo o magtampisaw sa tubig-baha o maruming tubig - Gumamit ng bota kung hindi maiiwasan ang baha - Kumunsulta sa doktor kung nakararanas ng mga sintomas na nabanggit Source: Iwas-Sakit Mula, Delos, Reyes, D. , 2008, Makati City Naisasalin ang nakahahawang sakit sa ibang mga tao ng alinman sa maysakit o nagiging tagadala ng sakit tulad ng insekto, hayop, hangin, tubig, at maging sa pagkain. Ilang halimbawa nito ang hindi tamang pagtatapon ng basura na kumakalat sa kapaligiran at nilalangaw, iniipis, at dinadaga. Kung ang mga langaw rito ay dumapo sa pagkain, magdadala ito ng mikrobyo na magpapahina sa ating katawan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

186.
D EPED C O PY 136 Kung minsan naman,ang tao ang may makapaminsalang mikrobyo sa kaniyang katawan. Ito ay maaaring maisalin sa iba kapag siya ay umuubo, dumudura, o ang kaniyang ginagamit na kasangkapan ay nagagamit ng iba. Iba’t ibang katangian ng nakahahawang sakit: • Nagdudulot ng impeksiyong sanhi ng pathogens o mikrobyo (infectious) • Naipapasa/Nakahahawa) (contagious) • Maaaring makamatay o makabalda (disable) • Maaaring maging sanhi ng pandemic • Maaaring maging sanhi ng epidemic. • Maaaring masugpo sa pamamagitan ng intervention (bakuna, balanseng pagkain, regular na ehersisyo, pahinga, at sapat na tulog, at iba pa.) • Karaniwan sa mga sanggol at bata Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Mapa ng Konsepto 1. Ipagawa sa mga bata ang Mapa ng Konsepto sa LM. 2. Dugtungan ang nasa kahon sa LM upang mabuo ang konsepto. B. Pag-aralan Natin Ipabasa ang talata sa LM. Itanong: Ano ang sakit? Ano ang sanhi ng sakit? Paano nakukuha ang sanhi ng sakit? C. Pagsikapan Natin Ipagawa ang Pasa-Pasa Kagamitan: bola, hand lotion, glitter 1. Tumawag ng lima hanggang anim na mag-aaral at patayuin sila nang pabilog sa harap ng klase. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

187.
D EPED C O PY 137 2. Ipapasa angbolang may glitters habang inaawit ang “Tayo ay Mag- sama-sama”. Tono: “The More We Get Together.” Tayo ay Magsama-Sama Tayo ay magsama-sama, magsama, magsama Tayo ay magsama-sama, magsama tayo Kay lungkot ng buhay Kung wala kang kasama Tayo ay magsama-sama, magsama tayo 3. Itanong: Ano ang nangyari sa glitters sa bola? 4. Ipaliwanag ang kaugnayan ng nakahahawang sakit sa nangyari sa glitters. (Inaasahang kaugnayan: madaling makahawa o kumalat ang sakit). D. Pagyamanin Natin Ipagawa ang Word Association sa LM. Maglista ng mga salitang naiuugnay mo sa mga sakit at karamdaman na nasa loob ng kahon. Ipagawa ang Kaya Natin sa LM. Magbigay ng tatlong halimbawa ng nakahahawang sakit, sintomas, at kung papaano makaiiwas dito. Isulat sa kahon ang iyong sagot. E. Pagnilayan Natin Itanong: Ano ang gagawin mo upang makaiwas sa nakahahawang sakit? Isulat ang sagot sa loob ng Star graphic organizer. F. Takdang-aralin Magpagupit ng balita sa pahayagan o maaaring mula sa internet upang maghanap ng balita tungkol sa sakit na nakahahawa. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

188.
D EPED C O PY 138 Aralin 2: MikrobyongMaliliit, Nakasasakit Bilang ng Araw : 1 Batayang Kasanayan a. Naiisa-isa ang iba’t ibang elemento o sangkap ng chain of infection (kadena na impeksiyon) b. Nailalarawan kung papaano naipapasa o naisasalin ang mga nakahahawang sakit mula sa isang tao sa ibang tao Kaalaman para sa Guro May tatlong mahalagang elemento ang pagkalat ng nakahahawang sakit at karamdaman. Ito ay ang susceptible host o tao, sanhi ng mga mikrobyo (pathogens), at ang kapaligiran. 1. Susceptible Host o sinumang tao ay maaaring kapitan ng pathogen o mikrobyo. Kung malusog ang isang tao, hindi siya madaling dapuan ng sakit. Samantala, madaling kapitan ng nakahahawang sakit ang isang taong mahina ang resistensiya; katulad ng mga bata at matanda. 2. Mikrobyo (Pathogens) ay mga mikrobyong nagdudulot ng sakit tulad ng virus, bakterya, fungi at parasite. Sa sobrang liit, ang mga ito ay makikita lamang sa pamamagitan ng mikroskopyo. May iba’t ibang hugis, sukat, at anyo ang mikrobyo. Ito ay sanhi ng pagkakasakit ng isang tao. Ang mga Uri ng Mikrobyo (Pathogens) ay: a. Virus – pinakamaliit na mikrobyo na makikita lamang sa pamamagitan ng mikroskopyo. Nagiging sanhi nito ang ubo, trangkaso, tigdas, beke, at bulutong-tubig. b. Bacteria – mas malaki ito kaysa sa virus at nabubuhay kasama ng hangin, tubig, at lupa. Nagiging sanhi nito ang tuberculosis, ubong may tunog, at diphtheria. c. Fungi – tila halamang mikrobyo na nabubuhay at mabilis dumami sa madidilim at mamasa-masang lugar. Nagiging sanhi nito ang alipunga at iba pang sakit sa balat. d. Bulate (Parasitic Worms) - pinakamalaking pathogen na nabubuhay sa intestinal walls at nakikipag agawan sa sustansya para sa katawan. Ang ascaris, tapeworm at roundworm ay mga halimbawa nito. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

189.
D EPED C O PY 139 3. Kapaligiran ayisang elemento sa pagkalat ng mikrobyo na maaaring sumasama sa himpapawid at hangin kaya ito ay airborne at tubig (waterborne). Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Picture, Picture Ipasuri ang ang larawan at sagutin ang mga tanong sa LM. Tanong: 1. Batay sa mga larawan, ano ano ang maaaring dahilan ng pagkakasakit ng isang tao? 2. Ano-ano ang mga nakahahawang sakit ang maaaring makuha sa nasa larawan? Ipaliwanag ang sagot. 3. Kung ikaw ang nasa sitwasyon sa larawan, ano ang iyong gagawin upang makaiwas sa nakahahawang sakit? B. Pag-aralan Natin Ipabasa ang talata sa LM. Pag –aralan ang tsart sa LM. C. Pagsikapan Natin Ayusin ang mga ginulong titik sa LM. Sagot: MIKROBYO BAKTERYA SABON TUBIG SAKIT Ipagawa ang Pathogens Kilalanin sa LM. Bumuo ng Slogan sa LM. D. Pagyamanin Natin Bumuo ng graphic organizer flow chart sa LM. Gumawa ng dayalogo sa LM. Rubrics 5 pts – (90–100%) - Naipahayag sa dayalog ang tamang dahilan ng pagkakasakit ng tao. Naisulat nang malinis ang dayalog. 3 pts – (70–80%) - Hindi malinaw na naipahayag ang tamang dahilan ng pagkakasakit ng tao. Hindi gaanong malinis naisulat ang dayalogo. 1 pt – (50-60%) - Hindi nakatapos sa pagsulat ng dayalog. Maraming bura (erasure) ang pagkakasulat ng dayalogo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

190.
D EPED C O PY 140 E. Pagnilayan Natin Ipasagot ang Pagnilayan Natin sa LM. F. Takdang-aralin Magpasama sa iyong magulang at bumisita sa Rural Health Unit na malapit sa inyo at kapanayamin ang isa sa mga Health workers. Itanong ang sumusunod: 1. Anong nakahahawang sakit ang naranasan na sa inyong pamayanan? 2. Kailan ito nangyari? 3. Ano-ano ang sanhi nito? 4. Papaano ito sinugpo? 5. Ano-ano ang maipapayo ninyo sa mga mamamayan upang maiwasan ang epidemya ng nakahahawang sakit? Aralin 3: Daloy ng Impeksiyon, Mabilis ang Aksiyon Bilang ng Araw : 2 Batayang Kasanayan a. Nailalarawan ang pagdaloy ng mga nakahahawang mga sakit sa pamamagitan ng chain of infection Karagdagang Kaalaman para sa Guro Sangkap ng Kadena ng Impeksiyon: A. Causative/Infectious Agents (anumang microorganism na nagiging sanhi ng sakit) B. Reservoir or Source – Lugar kung saan nananahan at nagpaparami ang mga causative agents. Ito ay maaaring tao, hayop, tubig, lupa, pagkain, tuwalya, pinggan, kutsara, tinidor, at iba pa. C. Mode of Exit – Ito ang mga labasan ng microorganism . Halimbawa nito ay sa bibig ng isang tao kung saan tumatalsik ang laway habang nagsasalita, naghahatsing o nagbabahing, o umuubo. Ang sipon, dumi, at dugo ay halimbawa rin. D. Mode of Transmission – Ito ang paraan ng pagsasalin o paglilipat ng All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

191.
D EPED C O PY 141 tapagdala (causative agent)sa ibang tao sa pamamagitan ng droplets, airborne, foodborne, vectorborne, at bloodborne. Maaaring maisalin sa tuwiran (direct) o di-tuwirang (indirect) pakikipag- ugnayan gaya ng lamok, heringgilya, at paggamit ng personal na gamit. E. Mode of Entry – Daanan ito ng microorganism sa katawan ng ibang tao. Maaaring ito ay sa pamamagitan ng pagkalanghap, sa balat o sugat, at pakikipagtalik. Kung ikaw ay may sugat, maging mas maingat dahil maaaring sa sugat mo magdaan ang microorganism. F. Bagong Tirahan (Host) – sinumang immune na o exposed at mahina ang resistensiya ay madaling kapitan ng sakit gaya ng mga bata at matatanda. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Ipasuri ang dayalogo sa LM. Sagutin ang mga sumusunod na tanong sa LM. Ipasuri ang Picture Analysis sa LM. Sagutin ang mga sumusunod na tanong sa LM. B. Pag-aralan Natin Ipabasa ang talata tungkol sa kadena ng impeksiyon sa LM. C. Pagsikapan Natin Ipagawa ang Mikrobyo, Kilalanin Mo sa LM. Kagamitan: • Tsart ng bacteria, katangian, sakit na dulot, at hugis ng bawat isa. • clay Pamamaraan: 1. Pag-aralan ang tsart ng germs. 2. Imolde gamit ang clay ang napili mong gayahing mikrobyo mula sa tsart. 3. Ibahagi sa klase ang iyong ginawa. Maaaring humanap ng kagrupo upang maipakita ang katangian ng napiling mikrobyo at kung paano ito dumadaloy sa kadena ng impeksiyon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

192.
D EPED C O PY 142 D. Pagyamanin Natin Ipagawa ang Mikrobyong Palipat-lipat sa LM. Ipasagot ang Tama o Mali sa LM. E. Pagnilayan Natin Sagutin ang tanong at Ipasulat sa scroll sa LM. F. Takdang Aralin Magpasulat ng isang sanaysay ukol sa pag-iwas sa nakahahawang sakit. Aralin 4: Pag-iwas ay Gawin upang Di-maging Sakitin Bilang ng Araw: 3 Batayang Kasanayan a. Naipakikita ang mga pamamaraan kung paano mapananatiling malusog ang katawan at pagsugpo sa karaniwang nakahahawang sakit Karagdagang Kaalaman para sa Guro Mahalagang pag-aralan kung paano maiiwasan at masusugpo ang pagkalat ng nakahahawang sakit. Mga dapat tandaan upang makaiwas sa nakahahawang sakit: A. Paraan upang manatiling malusog 1. Ugaliin ang wastong pag-ubo at pagbahing. 2. Ugaliin ang palagiang paghuhugas ng kamay. 3. Ugaliin ang paggamit ng guwantes kapag hahawak ng body fluid gaya ng dugo, ihi, laway, sipon. 4. Ugaliing linisan ang mga kontaminadong lugar at kagamitan 5. Ugaliin ang pagpapabakuna sa oras. 6. Ugaliin ang pagkain ng balanse, regular na pag-eehersisyo, at pagkakaroon ng sapat na tulog at pahinga. 7. Ugaliin ang pagkonsulta sa doktor kung kinakailangan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

193.
D EPED C O PY 143 B. Batas/Ordinansa naipinaiiral para sa kalusugan ng mamamayan 1. Wastong pagtatapon ng basura at dumi 2. Pagpapagawa ng malinis na palikuran 3. Pagbabawal ng mga alagang hayop sa daan 4. Pagsusuring pangkalusugan ng mga nagsisipagtinda at naghahanda ng pagkain gaya, ng kusinera at serbidora Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Ipagawa ang acting-acting sa LM. Ipapantomina ang sumusunod: a. Pag-ubo b. Nagkakamot ng braso c. Paghuhugas ng kamay d. Pagbahing o paghatsing e. Pagwawalis ng bakuran Itanong: 1. Ano ang ipinakita sa bawat pantomime? 2. Paano makaiiwas sa bawat sakit? 3. Bakit kailangang umiwas sa pagkakasakit? Basahin at sagutin ang Kadenang Lagot sa LM. • Paano natin masusugpo ang pagkalat ng nakahahawang sakit? B. Pag-aralan Natin Ipasuri ang Sagutin mo ako sa LM. Basahin at pag–aralan ang mensahe ng tula sa LM. Basahin at pag–aralan ang iba’t ibang paraan upang mapanatiling malusog ang katawan sa LM. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

194.
D EPED C O PY 144 C. Pagsikapan Natin Ipagawasa LM. A. Brain storming sa Checklist Pangkalusugan B.Picture Analysis: Alin ang Naiba? C. Health Flash Notice D. Booklet ng Nakahahawang Sakit E. Accordion ng Pagsugpo ng Nakahahawang Sakit. F. Survey para sa Kalinisang Pangkalusugan sa Pamayanan Paalala: Maaari lamang pumili ng angkop na gawain. D. Pagyamanin Natin Basahin at sagutin ang mga tanong sa LM. 1. Bakit mahalaga ang palagiang paghuhugas ng mga kamay? 2. Ano-ano ang wastong paraan ng paghuhugas ng kamay? 3. Ano ang iyong gagawin kung walang tubig at sabon upang mahugasan ang iyong mga kamay Ipagawa ang Kaya natin sa LM. Panuto: Magtala ng limang paraan sa pag-iwas o pagsugpo ng nakahahawang sakit. 1. _________________________________________________ 2. _________________________________________________ 3. _________________________________________________ 4. _________________________________________________ 5. _________________________________________________ All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

195.
D EPED C O PY 145 E. Pagnilayan Natin Ipasagotat Ipasulat sa Organizer “Ipaliwanag kung bakit kailangang ipaalam sa magulang, guro o nars ng paaralan na ikaw ay nakararamdam ng mga sintomas ng isang sakit?” F. Takdang-aralin Kasama ng iyong buong pamilya, pag-usapan kung ano-ano ang mga ma- gagandang gawin kung paano makaiiwas o masusugpo ang nakahahawang sakit o karamdaman. Pumili ng isa sa mga napag-usapan at igawa ito ng poster o slogan. Pagtulung-tulungan ito ng buong pamilya. Sa likod ng inyong nagawa, ipasagot ito sa iyong mga magulang. Komento ng magulang sa gawain: ______________________________________________________ __ ________________________________________________________ __________________________________________________________ _________________________ All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

196.
D EPED C O PY 146 Panghuling Pagtataya I. Hanapinsa Hanay Y ang organismong inilalarawan sa Hanay X. Isulat ang letra ng tamang sagot sa iyong papel. HANAY X HANAY Y 1. Organismong nagdudulot ng sakit A. Bacteria 2. Pinakamalaking organismong nagdudulot B. Fungi ng sakit at umaagaw sa sustansiya sa C. Mikrobyo katawan. D. Parasito 3. Pinakamaliit, magaan at pinakamabilis na E. Protozoa organismong nagdudulot ng sakit F. Salmonella 4. Organismong nabubuhay at dumarami sa mga mamasa-masa at madidilim na lugar 5. Organismong nagdudulot ng sakit na karaniwang humahalo sa hangin, lupa, at mga pagkain II. Piliin ang letra ng tamang sagot at isulat sa iyong sagutang papel. 6. Pag-aralan ang diagram. Ano ang nawawala sa chain of infection? A. circuit of transmission C. mode of transmission B. transmission line D. transmission connection 7. Alin ang halimbawa ng infectious agent? A. Tao B. Dugo C. Kamay D. Bakterya Infectious Agent Suceptible Host Portal of Entry Reservoir Portal of Exit All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

197.
D EPED C O PY 147 8. Ito anglugar kung saan nagpaparami ang mikrobyo. Anong elemento ng kadena ng impeksiyon ang tinutukoy nito? A. Infectious agent C. Portal of exit B. Portal of entry D. Reservoir 9. Alin ang madaling panirahan ng mga mikrobyo? A. malinis na pangangatawan B. mabangong damit C. mabahong prutas D. maruming gamit 10. Anong sakit ang maaaring makahawa at kumalat sa pamamagitan ng respiratory droplet? A. Leptospirosis B. Dengue C. Pigsa D. Sipon 11. Sa paanong paraan kumakalat ang sakit na trangkaso, tuberculosis, at SARS? A. Hangin B. Pagkain C. Tubig D. Hayop 12. Anong hayop ang nagdadala ng dengue? A. Daga B. Ipis C. Lamok D. Langaw 13. Alin sa sumusunod ang HINDI halimbawa ng portals of entry and exit? A. Sugat sa balat C. Pakikipaglaro B. Paghinga D. Pagsubo ng pagkain 14. Paano masusugpo ang kadena ng impeksiyon? A. Lumayo sa kapuwa tao B. Parating manatili sa loob ng bahay C. Manirahan malayo sa mga kapitbahay D. Magtakip ng ilong at bibig kapag magbabahing All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

198.
D EPED C O PY 148 15. Alin angdapat isagawa upang makaiwas sa sakit? A. Iwasang makisalamuha sa ibang tao. B. Lagyan ng screen ang mga bintana ng bahay. C. Payuhan ang may sakit na manirahan na lamang sa ospital. D. Ugaliing maghugas ng kamay bago at pagkatapos gumamit ng palikuran. 16. Alin ang HINDI nagpapakita ng pag-iingat sa pagkakaroon ng sakit? A. Pagpapabakuna B. Pagsalo sa kinakain ng may sakit C. Paggamit ng mask at gloves kapag nag-aalaga ng may sakit D. Pagkonsulta nang regular sa doktor 17. Nabalitaan mong natrangkaso ang iyong kaibigan, ano ang iyong gagawin? A. Aalagaan ko siya B. Dadalawin ko siya at yayakapin C. Sasabihan ko siyang magpagaling nang husto bago pumasok D. Sasabihan ko siyang huwag na niya akong lalapitan pagpasok niya sa paaralan 18. Napansin mong maraming langaw, ipis, at daga sa basurahang malapit sa inyong bahay, ano ang iyong gagawin? A. Magpapaskil ako ng babalang “BAWAL ANG MAGTAPON DITO!” B. Gagamit ako ng insect spray at panlason sa daga C. Palilinisan ko ito sa aking mga kapatid D. Magkukunwaring hindi ito napansin 19. Napansin mong ang ulam na nakahain ay dinapuan ng maraming langaw, ano ang iyong gagawin? A. Ipakakain ko ito sa aso B. Iinitin ko ito bago ko ito ulamin C. Ibibigay ko ito sa aming kapitbahay D. Aalisin ko ang mga itlog ng langaw bago ko ito ulamin All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

199.
D EPED C O PY 149 20. Nakahilera malapitsa inyong paaralan ang tindahan ng barbecue, isaw, tainga, fishball, kikiam, at squid balls na walang takip. Anong sakit ang maaaring makuha sa mga pagkain dito? A. Dengue B. Hepatitis C. Trangkaso D. Leptospirosis 21. Alin ang dapat mong gawin kung may katabi kang walang patid ang pag- ubo na walang takip ang bibig at ilong? A. Aalis sa tabi ng umuubo C. Pahihiramin siya ng panyo B. Patatakpan ko ang bibig niya D. Itutulak siya palayo sa akin 22. Ano ang dahilan ng paghahawa-hawa ng sakit sa balat? A. Pakikipaglaro sa kapuwa bata B. Pakikipagsayawan sa ibang bata C. Pakikipag-away sa ibang bata D. Paggamit ng damit at sabon ng iba 23. Ang leptospirosis ay madaling makuha ng isang tao kung siya ay may ________. A. Ubo B. Sipon C. Lagnat D. Sugat 24. Aling sakit ang HINDI tuwirang naihahawa ng tao sa ibang tao? A. Alipunga B. Bulutong C. Rabies D. Ubo 25.Maiiwasanangpaglaganapngdenguesaisangpamayanansapamamagitan ng ________. A. Pagkain ng masustansiyang pagkain B. Paglilinis ng mga kanal at paligid C. Pagdidilig ng mga halaman D. Pagsusunog ng plastik All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

200.
D EPED C O PY 150 SUSI SA PAGWAWASTO 1.C 11.A 21. B 2. D 12. C 22. A 3. F 13. A 23. D 4. B 14. D 24. A 5. A 15. D 25. B 6. C 16. B 7. D 17.D 8. D 18. B 9. D 19. A 10 .D 20. B Sanggunian: Iwas-Sakit Mula , Delos, Reyes, D. , 2008, Makati City www.com.yuna.92.us/home/showdocument?id=7815 Communicable diseases and Reporting Requirements Yung Country Public Health Services District, Benito Lopez, Epidemiologist Our World of MAPEH, Copiaco, et.al, 2013, Quezon City, Philippines Mississippi Comprehensive Health Framework Disease Control and Prevention Manual K to 12 Health Video Presentation of Dr. Vicencio, Health Consultant All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

202.

203.

204.
D EPED C O PY iv TALAAN NG MGANILALAMAN YUNIT III Aralin 1 Tamang Gamit, Iwas Sakit......................................................158 Aralin 2 Gamot na Iba’t Iba, Sa Botika Naroon Sila.............................160 Aralin 3 Maling Paggamit, Hatid ay Panganib......................................163 Aralin 4 Gamot Huwag Abusuhin Upang Sakit Hindi Danasin.................................................................167 Aralin 5 Laging Ligtas: Pag-iwas Sa Panganib ng Pag-abuso at Maling Paggamit ng Gamot..............................172 Aralin 6 Sa Oras ng Karamdaman, Wastong Preskripsyon ang Kailangan....................................176 Aralin 7 Paliwanag Mo, Kailangan Ko!.................................................178 Aralin 8 Walang Bisa ‘Yan....................................................................181 Pahina Edukasyong Pangkalusugan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

205.

206.

207.

208.

209.

210.

211.

212.

213.

214.

215.

216.

217.

218.

219.

220.

221.

222.

223.

224.

225.

226.

227.

228.

229.

230.

231.

232.

233.

234.

235.

236.

237.

238.

239.

240.

241.

242.

243.

244.

245.

246.

247.

248.

249.

250.

251.

252.

253.

254.

255.

256.

257.

258.

259.

260.

261.

262.

263.

264.

265.

266.

267.

268.

269.

270.

271.

272.
D EPED C O PY 151 HEALTH GRADE IV PATNUBAYNG GURO YUNIT III All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

273.
D EPED C O PY 153 YUNIT III GAMOT AYGAMITIN, HUWAG ABUSUHIN Pamantayang Pangnilalaman Pamantayang Pangganap Naipakikita ang pag-unawa sa pagsusulong ng kaligtasan sa paggamit ng gamot para maiwasan ang masamang epekto/masamang dulot nito sa ating katawan. Naisasabuhay/naisasagawa ang wastong paggamit ng gamot. BATAYANG KASANAYAN a. Natutukoy ang iba’t ibang gamit ng gamot sa medisina b. Nakikilala ang pagkakaiba ng inireseta at hindi iniresetang gamot at ang wastong paggamit nito c. Nailalarawan ang mga maling paggamit at pag-abuso sa gamot d. Nailalarawan ang maaaring maging panganib sa maling paggamit ng gamot e. Nasasabi ang kahalagahan ng pagpapatingin sa doktor f. Nailalarawan ang tamang paraan ng paggamit ng gamot. g. Naisasagawa ang mga tamang paraan ng paggamit ng gamot h. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagbabasa ng impormasyon at ang mga nakasulat sa pakete ng gamot (medicine label) at iba pang paraan upang makasiguro na tama ang paggamit ng gamot i. Nasusunod ang mga tamang paraan ng paggamit ng gamot j. Naipaliliwanag ang kahalagahan sa pagsunod sa wastong paraan ng paggamit ng gamot All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

274.
D EPED C O PY 154 Subukin Natin I. MaramihangPagpili (Multiple choice) Panuto: Piliin ang letra ng tamang sagot. Isulat ang sagot sa inyong papel. 1. Ano ang mabuting dulot ng bitamina sa atin? A. Galak at saya B. Mataas na grado C. Lungkot at ligaya D. Lakas ng katawan 2. Ilang beses nang nagpabalik-balik si Karim sa palikuran upang dumumi at nanghihina na siya. Alin ang maaari niyang inuming gamot upang maibsan ito? A. Analgesic B. Mucolytic C. Stimulant D. Anti-diarrhea 3. Alin sa mga sumusunod ang magiging epekto ng gamot kung ito ay ginagamit at iniinom nang tama? A. Kagalakan B. Katalinuhan C. Nalulunasan ang sakit D. Sama ng loob at lumbay sa buhay 4. Anong uri ng gamot ang nabibili sa botika kahit walang reseta? A. Addictive B. Prescribed C. Preventive D. Over the counter 5. Alin sa mga gamot na ito ang maaaring mabili nang walang reseta? A. Sedative B. Antibiotics C. Paracetamol D. Antidepressant All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

275.
D EPED C O PY 155 6. Ano angtawag sa dokumento na ibinibigay ng doktor kung saan nakasulat ang mga tagubilin sa wastong pag-inom o paggamit, wastong sukat, at dalas ng paggamit ng gamot? A. Reseta B. Eteketa C. Listahan D. Rekomendasyon 7. Hindi na matiis ni Jun ang sobrang sakit ng kaniyang ngipin. Kumuha siya ng gamot mula sa kanilang medicine cabinet. Ininom niya ang gamot na katulad ng ibinigay ng tatay niya minsang sumakit ang kaniyang ngipin. Ano ang hindi tamang gawi sa pag-inom ng gamot? A. Paggamot sa sarili B. Pagiging matipid sa gamot C. Pagiging marunong sa pag-inom D. Pag-inom ng gamot na may reseta 8. Kumonsulta si Maria sa doktor. Masakit ang kaniyang ulo. Alin sa sumusunod ang gamot na nireseta sa kaniya? A. Analgesic B. Antihistamine C. Anti-allergy D. Anti-diarrhea 9. Alin ang tumutukoy sa masamang dulot ng pag-abuso, hindi paggamit ng gamot sa wastong paraan na nakaaapekto sa normal na pag-iisip? A. Malungkutin B. Dependency C. Pagkalulong D. Masayahin 10. Niresetahan si Peter ng gamot na antibiotic dahil sa kaniyang tonsillitis at pinayuhan siyang inumin ito sa loob ng isang linggo ngunit ito’y hindi niya ininom sa tamang oras kaya nakaramdam siya ng iba’t ibang sintomas. Ano kaya ang maaari niyang maramdaman sa hindi wastong paggamit at pag-inom ng gamot? A. Nanunuyo ang balat B. Sumasakit ang ngipin C. Naninilaw ang mga mata D. Pagkabingi at pagsusuka nanunuyo ang balat All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

276.
D EPED C O PY 156 11. Alin anghindi tamang hakbang sa pag-inom ng gamot? A. Bumili ng gamot sa pinagkakatiwalaang botika. B. Ilagay ang gamot sa lalagyan pagkatapos gamitin. C. Inumin ang gamot kahit walang preskripsiyon ng doktor. D. Gamitin ang gamot na may gabay ang nakababatang kapatid. 12. Alin ang hindi nakikita sa pakete ng gamot? A. Paano inumin ang gamot B. Gaano karami ang iinumin C. Pirma ng doktor na nagbigay ng gamot D. Gaano kadalas inumin ang ang gamot 13. Sino ang maaaring gumabay sa bata sa pag-inom ng gamot? A. Kaklase at guro B. Magulang at nars C. Tindera at kapatid D. Magulang at parmasya 14. Ano ang naidudulot ng hindi tama at hindi saktong oras ng pag-inom ng gamot? A. Paglakas ng immune system B. Paghina ng immune system C. Paglakas ng nervous system D. Paghina ng nervous system 15. Si Marta ay uminom ng gamot ngunit hindi niya sinunod ang payo ng doktor at sobra-sobra ang pag-inom niya nito. Nararamdaman niyang lumalabo ang kaniyang paningin. Ano nagiging epekto ng sobrang pag-inom ng gamot? A. pagkabingi B. pagkabulag C. pagkahilo D. pagkalumpo II. TAMA O MALI Panuto: Tukuyin kung Tama o Mali ang pangungusap. Kung tama isulat ang salitang TAMA at kung mali isulat ang salitang MALI sa patlang. ________ 16. Dalawang araw nang pabalik-balik ang lagnat ni Riza. Kumonsulta siya sa doktor bago uminom ng gamot. ________ 17. Si Marie ay uminom ng sobrang antibiotic upang labanan ang sakit na dumapo sa katawan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

277.
D EPED C O PY 157 _________18.Tiningnan at sinurini Leo ang pakete ng gamot bago ininom para sa kaniyang sakit ng ulo. _________19. Ilagay kahit saan ang gamot pagkatapos gamitin. _________20. Mahalagang huwag nang tignan ang nilalaman ng label ng gamot. _________21. Bumili ng gamot sa tindahang malapit sa inyong bahay kung ito ay may reseta. _________22. Ang pakete ng gamot ay nagsasaad kung gaano karami ang dapat inumin. _________23. Ilagay ang gamot sa naaabot ng mga bata. _________24. Bumili ng gamot na kaiba sa inireseta ng doktor upang maka mura sa presyo. _________25. Inumin ang gamot sa itinakdang oras. Susi Sa Pagwawasto 1. D 18. TAMA 2. D 19. MALI 3. C 20. MALI 4. D 21. MALI 5. C 22. TAMA 6. A 23. MALI 7. A 24. MALI 8. A 25. TAMA 9. C 10. C 11. C 12. C 13. B 14. B 15. A 16. TAMA 17. MALI All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

278.
D EPED C O PY 158 Mapalad tayongnabubuhay sa isang panahon kung saan madaling makakuha ng iba’t ibang gamot na kailangan natin. Gayumpaman, ang paggamit ng gamot ay may kaakibat na responsibilidad. Kinakailangang tama ang paggamit ng gamot upang makatulong ito sa ating kalusugan sa halip na maging panganib. Sa yunit na ito, malalaman ang wastong paraan ng pag-inom ng gamot. Ang pagkakaiba ng gamot na nangangailangan ng reseta ng doktor at gamot na di nangangailangan ng reseta upang gamutin ang iba’t ibang uri ng sakit at karamdaman. Tatalakayin din dito ang mga paraan kung paano maiiwasang maabuso ang paggamit ng gamot at makatutulong na maunawaan ang kahalagahan ng preskripsiyon at paggamot sa may karamdaman. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

279.
D EPED C O PY 159 Aralin 1: TamangGamit, Iwas Sakit Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang iba’t ibang gamit ng gamot sa medisina • Pangangalaga sa katawan • Pag-iwas sa sakit • Lunas sa sakit Kaalaman para sa Guro: Droga – anumang sustansiya maliban sa pagkain o tubig na maaaring inumin o ipainom, kainin o upang baguhin, panatilihin, o kontrolin ang pisikal, mental, at emosyonal na kalagayan ng taong uminom nito. Kabilang dito ang mga gamot na iniinom natin kung may sakit tayo, gaya ng paracetamol (para sa sakit ng ulo), antibiotics (para sa impeksiyong dulot ng bacteria, at pagtatae), antipyretics (para sa lagnat), at iba pang katulad. Retrived from: http://eskwelanaga.files.wordpress.com/2011/02/ Analgesic at Anti-inflammatory - gamot para sa sakit ng ulo o kirot ng katawan at pamamaga. Kung may bata sa bahay, bumili rin ng paracetamol syrup para sa bata at paracetamol drops para sa naman sanggol. Mefenamic acid - isang uri ng analgesic para sa matinding kirot ng katawan. Inumin ang mefenamic acid pagkatapos kumain para hindi humapdi ang tiyan. Umiwas lang sa matagalang pag-inom nito (lampas sa ilang linggo) dahil puwede itong makaapekto sa ating bato. Antibiotic - madalas ibigay sa mga sumusunod na karamdaman: nam- amagang tonsils, ubong madilaw ang plema, impeksiyon sa ihi (UTI), at malaking pigsa o pamamaga ng gilagid. Para sa sari-saring impeksiyon, madalas ireseta ng mga doktor ang antibiotic. Antihistamine - gamot para sa pangangati ng katawan o allergy. Antitussive - gamot para maibsan at masugpo ang pag-ubo. Antacid - iniinom para maiwasan na di matunawan at pangangasim ng sikmura. Antidiarrheals - gamot para sa pagtatae. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

280.
D EPED C O PY 160 Vitamins at minerals- nagbibigay ng karagdagang nutrisyon sa katawan Retrieved from http://health.wikipilipinas.org/index.php, http://tl.answers.com/Q/ Pamamaraan A. Pag- usapan Natin Ipakita ang medicine cabinet sa mga bata. Tawagin ang mga bata at isa-isahin ang laman nito. Talakayin: Ano ang nakikita sa loob ng kabinet? Nasa aling bahagi ng kabinet ang mga gamot na maaaring inumin? Alin ang maaaring panlinis o pamahid lamang? Kilala ba ninyo ang mga gamot na ito? Kailan kayo umiinom o gumagamit nito? (Hikayatin ng mga bata upang magbahagi sa kanilang mga karanasan sa pag-inom ng gamot.) B. Pag-aralan Natin 1. Balikan ang mga gamot na galing sa medicine cabinet. Ano-ano ang mga gamot na ating iniinom? Bakit tayo umiinom ng gamot? 2. Ipabasa ang “Kilalanin si Kapitan Kapsula” sa LM. Sagutin ang mga tanong. 3. Ipaliwanag ang kahulugan ng droga sa LM. C. Pagsikapan Natin 1. Ipabasa ang islogan Tama Ba Ako at ipadugtong ang larawang nagpapakita ng suporta sa kaisipang nakapaloob dito. D. Pagyamanin Natin 1. Ipagawa ang Gawain Ano Kaya sa LM. 2. Heto ang mga plaskard na nakakalat sa sahig. Nakasulat ang mga karaniwang sakit na nararanasan. Paghudyat ko ng GO mag-unahan kayong lumapit o tapakan ang sa sakit na naranasan ninyo kailan lang. 3. Pipili ang guro ng isang batang magbibigay ng kaniyang karanasan sa karamdamang ito sa bawat sakit. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

281.
D EPED C O PY 161 4. Itanong: Kailantayo umiinom nito? Bakit kailangan nating uminom ng gamot? Ano-ano ang mga karaniwang gamot ng ating iniinom o ginagamit? Anong pagbabago ang nagagawa ng gamot sa ating katawan? 5. Ipabasa ang nakasulat sa organizer sa LM. E. Pagnilayan Natin 1. Ipagawa ang Gawain sa Kompletuhin Mo Ito. Kompletuhin ang kaisapang nasa scroll graphic organizer upang makabuo ng isang malinaw na mensahe sa LM. 2. Ipasadula ang gawain sa Mam Sir Ano ang Dapat Bibilhin? F. Takdang-aralin Gumawa ng sariling islogan na nagpapakita kung bakit kailangan nating uminom ng mga gamot. Aralin 2: Gamot na Iba’t Iba, Sa Botika Naroon Sila Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan 1. Nakikilala ang pagkakaiba ng inireseta at hindi iniresetang gamot at ang wastong paggamit nito a. mga gamot na hindi na nangangailangan ng reseta ng doktor (Over-the-counter) b. mga gamot na nangangailangan ng reseta ng doktor (Prescription) Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang reseta ay isang dokumentong bahagi ng pangangalagang pangkalusugan. Dito isinusulat ng isang doktor o iba pang mga kawaning medikal na binigyan ng kapangyarihan ng batas ang mga instruksiyon para sa kanilang mga pasyente. Retrieved from http://health.wikipilipinas.org/index.php/WikiHealth Kadalasan, sa mga reseta nakalagay ang mga gamot na dapat inumin ng pasyente. Habang tumatagal, nilalagay na rin sa reseta ang iba pang mga kailangang isagawa sa pasyente para manumbalik sa kalusugan. Halimbawa rito ang mga pagsusuring tulad sa dugo, pagkuha ng presyon, tibok ng puso, All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

282.
D EPED C O PY 162 at x-ray. Maypananagutan sa batas ang mga doktor na nagsusulat ng reseta dahil ito ang nagpapatunay na siya ay nangangalaga ng kalusugan ng nireresetahang pasyente. Nakapaloob sa Seksiyon 30 hanggang 38 ng Batas Republika 5921 o ang tinaguriang Batas Parmasyutiko ang mga panuntunan para sa mga parmasyutiko lalo na sa kung paano nila pangangalagaan ang mga resetang ibinigay sa kanila. Bawat botika ay kailangang may mangangasiwang parmasyutikong kikilatis sa mga resetang dinala rito. Ayon naman sa Batas Republika 6675 o ang Generics Act ng 1988, kailangang bigyang-diin ng mga parmasyutiko ang kahalagahan ng generic name ng gamot sa brand name nito. Samakatwid, sa inscription dapat nakalagay ang akmang generic name sa brand name. Kailangan din na ito ay malinaw na nakasulat sa print at hindi cursive na sulat-kamay. Retrieved from http://health.wikipilipinas.org/index.php/ Ang over-the-counter (OTC) o mga gamot na nabibili nang hindi na nangangailangan ng reseta ng doktor. Nabibili itong deretso mula sa counter ng mga botika at pati na rin sa mga tindahan. Hindi mo kailangan ng reseta mula sa doktor upang uminom ng over-the-counter na gamot. Dahil dito, iniisip ng mga tao na walang panganib ang pag-inom ng mga naturang gamot. Ngunit, ang mga gamot na ito ay maaaring maging sanhi ng iba pang problema tulad ng taluhiyang (allergy). Kapag bumibili ng gamot na OTC, dapat basahin at sundin ang mga tuntuning nakatatak sa etiketa pagkabili ng produkto. Mapanganib isipin na pare-pareho palagi ang dami ng kinakailangang inumin. Retrieved from http://eskwelanaga.files.wordpress.com/2011/02/ Galvez Tan, J.Z., et al. (2009) The Health Curriculum in Philippine Basic Education. Manila: UNACOM. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Ano-ano ang mga gamit ng gamot na ating natalakay? Magbigay nga kayo ng mga uri ng gamot na ito. Itatala ng guro ang mga sagot ng mga bata. Saan natin nabibili ang nga gamot na ito? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

283.
D EPED C O PY 163 2. Ipakitaang larawan sa LM. 3. Ipasagot ang mga tanong na nababasa sa LM. Ano ang napansin ninyo sa pagkakaiba ng dalawang bumibili ng gamot sa parmasya? 4. Ipabasa ang nasa loob ng scroll organizer. B. Pag-aralan Natin 1. Ipaliwanag ang Alamin Natin. 2. Balikan ang listahan ng mga gamot na iyong isinulat sa pisara. 3. Mula sa karanasan ng mga bata sa pagbili ng gamot, banggitin na ang mga gamot ay may iba’t ibang uri at gamit nito. Ipaliwanag ang gamit ng analgesic, atihistamine, at antibiotic at iba pa. C. Pagsikapan Natin a. Ipabasa ang tula sa mga bata sa Alin ang Nararapat Sa’yo Ano ang dalawang uri ng gamot? Saan natin nabibili ang mga gamot na ito? Paano sila nagkakaiba? b. Ipakita ang halimbawa ng reseta sa Dapat Sundin Mo Ito sa mga bata. Ano-ano ang mga detalyeng nakapaloob sa isang reseta? 1. Pangalan ng doktor 2. Gamot 3. Oras ng pag inom/kailan iinumin 4. Sukat ng iinuming gamot 5. Petsa ng pagbalik c. Pangkatin ang klase at bigyan ng mga lumang reseta ang bawat grupo. Ipaliwanag ang kanilang gagawin. LM. d. Bakit kailangan ang reseta? Ano ang dapat gawin sa resetang ibinibigay ng doktor? D. Pagyamanin Natin 1. Ipagawa sa mga bata ang gawain sa “Tseklist ng Paggamit Ng Gamot” sa LM. 2. Ipagawa ang gawain sa Kaya Natin sa LM. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

284.
D EPED C O PY 164 E. Pagnilayan Natin 1.Alam mo ba na alinmang uri ng gamot may reseta man o wala, ay kailangang pangunahing isaalang-alang ang pagsunod ng tamang pag-inom? 2. Ipasagot ang mga tanong sa scroll up graphic organizer sa LM p _____. F. Takdang-aralin Magpatulong sa magulang at tingnan ang mga gamot sa inyong bahay. Ilista ang mga gamot na nakikita roon. Lagyan ng tsek ang hanay kung ito ay gamot na inirereseta o gamot na di-inirereseta. Gamot Walang Reseta May Reseta 1. 2. 3. 4. 5. Aralin 3: Maling Paggamit, Hatid ay Panganib Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Nailalarawan ang mga maling paggamit at pang-aabuso sa gamot • Paggamot sa sarili • Maling paggamit ng gamot (overdose, excessive use) Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang maling paggamit ng gamot ang nagdudulot ng masamang epekto sa kalusugan. Ilan sa mga halimbawa ng maling paggamit ng gamot ay: All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

285.
D EPED C O PY 165 1. Paggamot saSarili Huwag gamutin ang sarili Ito ang iginiit sa publiko ng Food and Drugs Administration (FDA). Kasabay nito, nagbabala pa ang FDA na ang self-medication o pagbibigay ng lunas sa sarili nang hindi kumukonsulta sa doktor ng ilang indibiduwal na dumaranas karamdaman o kondisyong pangkalusugan ay maaaring lalo pang makasama sa kalusugan, lalo na kung mali ang gamot na ginamit o mali ang paggamit ng isang indibidwal sa gamot. Retrieved from http://health.wikipilipinas.org/index.php/WikiHealth Batay sa Advisory No. 2013-057, sinabi ng FDA na maraming tao ang nagse-self-medicate gamit ang over-the-counter (OTC) preparation, na ligtas at epektibo namang gamitin kung tama ang paggamit nito, o ‘di kaya’y ng mga prescription o ethical medicine, na may Rx symbol sa kanilang label o nangangailangan ng preskripsiyon ng doktor. Gayunman, binigyang-diin pa ng FDA na pinakamainam pa ring humingi ng payo sa mga doktor kung may sakit bago uminom ng gamot upang matiyak na tama at epektibo ang gamot na iinumin. Maaari ding magtanong sa mga community at hospital pharmacist na sinanay na magbigay sa mga pasyente ng counseling sa medisina o magbigay ng payo kung kinakailangang kumonsulta sa doktor bago uminom ng anumang gamot. Hindi rin dapat na magpadala sa advertisement o product endorsers ng mga gamot at kumonsulta muna sa mga doktor o pharmacists sa pagdedesisyon kung anong OTC products o food supplement ang mabuting gamitin, lalo na kung may kasalukuyang iniinom na medikasyon, sumasailalim sa special diet o medical therapy upang maiwasan ang drug interaction, drug-food interaction o drug-disease interaction. Palaging basahin ang package inserts ng gamot upang matiyak na ang mga medisinang gagamitin ay napatunayang ligtas, epektibo at dekalidad tulad ng mga gamot na rehistrado ng FDA. Dapat ding basahing mabuti ng pasyente ang mga label ng mga gamot at product information ng mga ito na nagsaad kung paano ito gamitin o inumin, mga epekto at posibleng side effects nito, paano imomonitor ang epekto ng gamot, alamin ang posibleng interaction, precaution at warning ng gamot, at tagal ng paggamit nito. Dapat din tiyakin ng lahat ng mga drug outlet na ang ibebenta nilang mga gamot at food supplements ay rehistrado sa FDA. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

286.
D EPED C O PY 166 2. Improper Useof Medicine. Maling paggamit o pag-inom ng gamot katulad ng: • Pag-inom ng di sapat na gamot sa nakareseta, o pag-inom ng mas madalang o ang pag-inom sa takdang oras. • Pagtigil sa pag-inom ng gamot nang mas maaga. Kahit pa maiklian o matagalan ay panggagamot, kahit mawala man ang mga sintomas • Sobrang pag-inom ng gamot kaysa sa nakatakdang dami. • Pag-inom ng gamot sa maraming oras kaysa nakatakda. Retrieved from http://eskwelanaga.files.wordpress.com/2011/02/ Galvez Tan, J.Z., et al. (2009) The Health Curriculum in Philippine Basic Education.Manila,:UNACOM. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin: a. Ipalaro ang Laro: Bring Me Ipakita sa mga mag-aaral ang iba’t ibang kaisipang may kaugnay sa mga gamot na ating iniinom. Mag-unahang pumunta ang limang bata sa harap at hanapin sa kahon ang larawan o bagay na naikakabit dito sa LM. • Batayan ng oras ng pag inom (relo) • Sukatan ng gamot na iinumin (kutsara/measuring cup) • Lugar kung saan bumibili ng gamot (larawan ng botika) • Taong awtorisadong mag reseta ng gamot (doktor) • Dito nakasulat ang tagubilin sa pag-inom ng gamot (reseta) • Gamit sa pagkuha ng temperatura ng katawan (thermometer) • Bigat ng Katawan (timbangan) Ano-ano ang mga bagay na ating naidikit sa pisara? Bakit kaya mahalagang bigyang pansin ang mga ito para sa ating pag-inom ng gamot? b. Ipagawa sa mga bata ang gawain Alin Kaya? sa LM. B. Pag-aralan Natin: a. Itanong: Alam ba ninyo ang maaaring mangyari kapag di natin sinunod ang mga tagubilin ng doktor sa tamang sukat at dami ng iniinom na gamot? b. Ipagawa sa mga bata ang gawain sa Dapat Magbasa Muna All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

287.
D EPED C O PY 167 Saan Nagkamali siLuis Masama ang pakiramdam ni Luis nang dumating galing paaralan. Pagkatapos ng hapunan nagsimula siyang bumahing at may baradong ilong si Luis. Kinaumagahan, nagising siyang may sinat, sipon, at ubo na. Nag-iisa siya sa bahay at kailangang uminom siya ng gamot para gumaling ang karamdaman. Kinuha niya ang gamot sa lagayan. Agad niyang ininom ang gamot na hindi binabasa ang label. Pagkalipasangisangoras,sahalipnabumabaanglagnat,mawala ang sipon ay lalo pa itong lumala. Naglitawan din ang maliliit na pantal sa katawan na may kasamang pangangati. Nang dumating ang kaniyang nanay nabahala ang ina sa kalagayan ng kaniyang anak. Tinanong niya si Luis kung anong gamot ang kanyang ininom. Nagulat siya nang makita niya na ang gamot na ininom ni Luis ay lipas na ng apat na buwan. Nagpasya si Nanay Daria na dalhin si Luis sa pinakamalapit na pagamutan. Pinayuhan ng doktor ang mag-ina na siguraduhing di pa lipas ang gamot na iniinom, at laging nasa patnubay ng nakatatanda. Binigyan ng doktor si Luis ng tamang gamot at dosis ng pag-inom para sa kanyang karamdaman. c. Talakayin ang talata gamit ang sumusunod na tanong: 1. Ano ang naging sakit ni Luis? 2. Para saan ang ininom niyang gamot? 3. Ano nangyari sa kaniya? 4. Ano ang mali sa ginawa ni Luis? 5. Ano sa palagay ninyo ang dapat niyang ginawa? d. Ipasagot ang Paano Kaya? sa LM. Suriin ang mga larawan at ipasagot ang mga tanong. e. Ipabasa ang Mga Dapat Tandaan sa Pag-inom ng Gamot. C. Pagsikapan Natin 1. Ipagawa ang Saan Ako Nagkamali? Pagmasdan ang mga larawan. Pag-aralan ang kanilang mensahe. 2. Isulat sa patlang sa ibaba ang mensaheng gustong ipahatid ng mga larawan. D. Pagyamanin Natin 1. Ipagawa ang Kaya Natin. Pagsasadula sa isang kalagayan na nagpapakita ng maling paggamit ng gamot at ipakita ang tamang paggamit nito. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

288.
D EPED C O PY 168 Unang grupo : Paggamot sa sarili (self medication) Ikalawang grupo : Paggamit ng labis sa sukat (overdose) na kailangan na gamot Ikatlong grupo : Pag-inom ng iba’t ibang klase ng gamot sa parehong sakit. E. Pagnilayan Natin 1. Maghanap ng kapareha ang mga mag-aaral. 2. Ipagawa ang Gawaing Ikaw at Ako Sundin Natin ‘to F. Takdang-aralin Gumawa ng isang babala tungkol sa maling pag-inom ng gamot o pag-abuso sa gamot. Gumamit ng mga patapong karton, etiketa, reseta o pamphlet ng gamot sa iyong gawain. Aralin 4: Gamot Huwag Abusuhin, Upang Sakit Hindi Danasin Bilang Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Nailalarawan ang mga maling paggamit at pag-abuso sa gamot • Pagsandig (dependency) • Adiksiyon (addiction) Karagdagang Kaalaman para sa Guro: Kapag bumibili ng gamot sa botika, dapat basahin at sundin ang mga tuntunin na nakatatak sa etiketa pagkabili ng produkto. Mapanganib isipin na pare-pareho palagi ang dami ng kinakailangang inumin. Tingnan din ang mga sangkap kung mainam ang mga ito sa paggamot ng isang partikular na sakit. Mahalagang tandaan na ang mga gamot na over-the-counter (OTC) ay pumipigil lamang ng sintomas. Hindi ginagamot ng mga ito ang sakit. Ito ang dahilan kung bakit ginagamit ito upang gamutin ang mga magaang na sakit, tulad ng sakit ng ulo, sakit sa kalamnan, di-natunawan, diarrhea, lagnat, ubo, sipon, at iba pa. Ang ibang tao ay nakararanas ng mga masamang epekto mula sa gamot na OTC kahit ginagamit nila ito nang tama. Ang ibang analgesic ay maaaring maging sanhi ng ibang allergy. Dapat maging maingat kapag pinapainom ng All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

289.
D EPED C O PY 169 mga gamot naOTC ang matatanda o mga bata. Ang dami ng pagpapainom ay mahalaga sa parehong pagkakataon. Sa mga bata, mahirap malaman kung ang sintomas ay malumanay o malubhang sakit. Inumin ang gamot ayon sa tamang dami at haba ng panahon. Huwag pahabain ang araw ng pag-inom ng gamot upang maiwasan ang pagsandig (dependency) dito. Mabuting malaman ang expiration date ng isang gamot upang di mabawasan ang bisa nito at maging sanhi ng matagal na paggaling ng sakit. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Balik-aralan ang mga napag-aralan natin tungkol sa paraan sa maling paggamit ng gamot. 2. Magbigay ng halimbawa na inyong naranasan tungkol maling pag gamit o pag inom ng gamot. 3. Ipagawa ang Sumunod, Magmasid, Para Iwas Sakuna. Ipakita ang larawan sa mga bata at itanong ang mga sumusunod: a. Ano-ano ang ginagawa ng mga bata? Mabuti ba ito? b. Paano nila ginagamit ang mga gamot? B. Pag-aralan Natin 1. Itanong: Alam ba ninyo na ang sobra o labis na pag-inom ng gamot ay nakapagdudulot ng ibang kondisyon o pagbabago sa utak? Gusto ba ninyong malaman kung ano-ano ang mga ito? 2. Ipasagot ang gawain sa Bakit ‘Di Makatulog?: Ang Mga Gabi ni Gabby 3. Ipaliwanag kung paano ginagamit ang droga. 4. Ipagawa ang Gawain na Bawal Ang Sobra sa LM. Gawain-Bakit ‘di Makatulog?: Ang Mga Gabi ni Gabby Ilang gabi na ang nagdaan na di makatulog si Gabby. Dahil sa ganitong kalagayan, kumukonsulta siya sa doktor. Niresetahan siya ng kanyang doktor ng gamot na pampatulog. Natapos na ang takdang araw sa pag-inom ng gamot ngunit gabi gabi na niyang iniinom ito na lingid sa kaalaman ng doktor . All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

290.
D EPED C O PY 170 Minsang wala siyangnabiling gamot sa botika at wala siyang nainom, di siya nakatulog sa magdamag. Naging bahagi na ng sistema ng kaniyang katawan ang gamot na pampatulog at napataas na ang dami ng iniinom. Lumala ang kanyang karamdaman. Hindi makatulog kung hindi siya makainom ng gamot. Si Gabby ay dumaranas ng kondisyong pangkalusugan na tinatawag natin na drug dependency. 1. Bakit pumunta si Gabby sa doktor? Anong gamot ang nireseta sa kaniya? 2. Ano ang nangyayari kay Gabby kapag hindi siya umiinom ng gamot? 3. Ano ang kaniyang ginawa upang siya ay makatulog? 4. Anong karamdaman ang dinaranas ni Gabby? Paggamit ng droga – katamtamang paggamit ng mga droga upang baguhin ang kalagayan ng isang tao. Kung umiinom tayo ng gamot upang pagalingin ang sakit ng ulo, lagnat, sipon, at iba pang mga karaniwang sakit, itinuturing na itong paggamit ng droga. Pag-aabuso ng droga – proseso ng paggamit ng anumang droga sa mga layuning liban sa mga isinaad na normal na pinaggagamitan nito o sa pamamaraan o daming labag sa itinatakda para dito. (http://eskwelanaga.files.wordpress.com/2011/02/nakalululong-na-droga-unang-bahagi.pdf) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

291.
D EPED C O PY 171 Gawain: Bawal angSobra Si Kap Sirup ba ang Kasagutan? Usapan: Adi : Ubo... ubo... ubo... hay ang hirap naman ang ubong ito. Talagang pinahihirapan ako. Kap. Sirup: Aba... aba... aba.. Narito ang isang bata, na aking dapat b i - gyan ng kalinga. Hoy bata! Ako ang iyong kailangan. Gusto mo bang gamutin kita? Adi : Ha! Sino ka? Ikaw ba ang tutulong sa aking karamdaman? Kap. Sirup: Ako nga!Ako si Kap. Sirup.Ang lunas sa ubo mong nagpapahirap. (Pagkalipas ng 10 araw. Magaling na si Adi sa kanyang ubo.) Adi : Kap.Sirupppppppp..nasaan ka na? Kailangan kita. Hindi ako mapalagay kapag wala ka! Kap. Sirup: Adi, magaling ka na. Hindi mo na ako kailangan. Kapag wala ka nang ubo ay dapat di mo na ako iniinom. Adi : (Nanginginig ito......) Brrrrrrrr, brrrrr. Kailangan kita Kap Sirup. Di ako makagalaw nang normal kapag wala ka. Kap. Sirup: Iba na ang nangyayari sa katawan moAdi. Di na kita natutulungan. Nalululong ka na sa akin. Kailangan na kitang iwanan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

292.
D EPED C O PY 172 Tanong: 1. Sino-sino angnag-uusap sa ating tekstong nabasa? 2. Ano ang sakit ni Adi? 3. Ano ang gamot para sa sakit niya? 4. Ano ang ginawa ni Adi kahit magaling na siya? 5. Bakit patuloy na hinahanap ni Adi si Kap Sirup? 6. Anong kalagayang pangkalusugan ang dinaranas ni Adi? C. Pagsikapan Natin a. Pangkatin ang mga bata sa apat. b. Ibigay ang script sa kuwento ni Kap Syrup at ni Adi. c. Bigyan ng tatlong minuto ang mga bata para mag-usap at magsanay kung sino ang gaganap sa dalawang tauhan mula sa kanilang grupo. d. Bigyan ang mga bata ng tatlong minuto para magpalabas. D. Pagyamanin Natin Gawain A. Laro: Sino Ako? 1. Ipagawa ang Sino Ako? sa LM. • Pangkatin ang klase sa dalawa. • Ang isang grupo ay pangalanang Grupo Lulong at ang isa ay Grupo Pagsandig. Babasaanggurongkaisipangnaglalarawankungpaanoinaabuso ang mga gamot. Lahat ng miyembro ng grupo ay tatayo at itataas ang plakard kung ang kaisipan ay tumutukoy sa kanilang grupo. Pagkatapos bigkasin ng guro ang “Sino Ako”, hudyat ito ng pagtayo ng lahat ng miyembro. Kapag may isang miyembrong nakaupo, walang iskor ang maibibigay sa grupo. Ang grupong may pinakamaraming tamang sagot ay tatanghaling panalo. 2. Ipasagot ang Kaya Natin! Sa LM. Panuto: Gamit ang larawan, ipabubuo sa mga bata ang isang kongklusyon kung paano natin inaabuso o di ginagamit nang tama ang mga gamot. Ang pag-inom ng gamot ay________________________________________ ______________________________________________________________ ______________________________________________________________ All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

293.
D EPED C O PY 173 E. Pagnilayan Natin Ipagawaang Poster Pangkalusugan sa LM. Pangkatin ang mga bata at ipapagawa ang poster. (Paano mo alagaan ang sarili upang iwasan ang pag-aabuso o maling paggamit ng gamot?) F. Takdang-aralin Gumuhit ng isang poster-slogan na naglalarawan ng di-wasto o pag-abuso sa mga gamot. Aralin 5: Laging Ligtas: Pag-iwas sa Panganib ng Pag-abuso at Maling Paggamit ng Gamot! Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Naiisa-isa ang maaaring maging panganib sa maling paggamit ng gamot. b. Nailalahad ang kahalagahan ng pagpapatingin sa doktor Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang mga maaaring panganib sa maling paggamit ng gamot ay ang sumusunod: 1. Pisikal na Panganib kagaya ng pagkabingi dahil sa maling paggamit. Mga Epekto ng Sobrang Paggamit ng Gamot a. Pagtatae b. Pananakit ng tiyan c. Pagsusuka d. Pagbaba ng puwersa ng dugo e. Pangangapos sa paghinga o mahirap na paghinga f. Taluhiyang Reaksiyon (Allergic Reactions) - Pamamaga ng labi, mukha, o dila - Pagkakaroon ng butlig-butlig sa balat Ang pag-inom ng antibiotic sa mahabang panahon ay nagiging dahilan ng pagkakaroon ng sakit na kanser at diabetes. Ito rin ay nakapagpapahina ng immune system laban sa sakit sapagkat sinisira nito ang mga kapaki- pakinabang o kaibigang bacteria na nagbabantay at lumalaban sa mga kaaway na bacteria na sumisira sa intestines o lamang-loob ng tao. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

294.
D EPED C O PY 174 Ang iba panggamot na inaabuso ng kabataan ay ang mga sumusunod: a. Guaifenesin – Ito ang aktibong sangkap ng mga gamot sa ubo at sipon. Ang epekto ng sobrang dami na pag-inom nito ay nakapagdudulot ng pagkahilo, pagsususuka at paglabo ng paningin. b. Nagpapaginhawa sa Kirot o Hapdi (Pain Relievers) Ang sobrang paggamit ng mga gamot na ito ang nagiging sanhi ng sakit sa bato, pagdurugo ng tiyan, at pagkakaroon ng iba’t ibang sakit sa puso. 2. Sikolohikal na Panganib (Psychological Harm) Ang sobrang pag-inom ng antibiotic ay nagiging dahilan ng pagkapinsala ng kapaki-pakinabang o kaibigang bacteria sa lamang-loob ng tao ay nakapagdudulot ng pabigla-biglang pag-atake ng sakit sa pag-iisip. Ang sobrang paggamit ng sangkap sa ubo at sipon na guaifenesin ang dahilan ng pagkakaiba ng pagbabago ng paningin o pagkilala sa kulay at tunog. Ito din ang dahilan ng pagkakaroon ng guni-guni hanggang anim na oras. Napakahalaga ang pagpapakonsulta o pagpapatingin sa doktor upang maiwasan ang pang-aabuso o maling paggamit ng gamot. Iwasan natin ang paggamit ng reseta ng kapitbahay o kamag-anak para makabili ng gamot sa parmasya. Sanggunian: Galvez Tan, J.Z., et al. (2009) The Health Curriculum in Philippine Basic Education.Philippines. Meeks L. (2011) Comprehensive School Health Education 7th ed. Stepens, E. MD (2011). Effects of Antibiotics Over an Extended Period. Retrieved from http://www.medicinenet.com All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

295.
D EPED C O PY 175 Kagamitan: plaskard, tsart,LM Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Ang guro ay magpapakita ng isang graphic organizer sa LM. 1. Itanong ang mga sumusunod: a. Nakakita na ba kayo ng kapsula? b. Ano kayang mga posibleng mangyayari sa atin kapag uminom tayo ng gamot kahit hindi kailangan o masobrahan sa paggamit? Itala natin ang sanhi at bunga ng maling paggamit ng gamot. 2. Ipaliwanag ang antibiotic May hangganan ang paggamit sa lahat ng gamot lalo na sa mga antibiotic dahil sa sumusunod:  Pagkalason at reaksiyon. Bukod sa pinapatay ang bacteria, nakapipinsala rin sa katawan ang antibiotic. Maaaring makalason o maging sanhi ito ng allergy. Maraming namamatay taon-taon dahil gumagamit sila ng antibiotic na hindi nila kailangan.  Pagkasira ng balanse ng katawan. Hindi lahat ng bacteria sa katawan ay nakapipinsala. Ang iba ay kailangan ng katawan upang normal na tumakbo ito. Kadalasan, parehong pinapatay ng antibiotic ang masasama at mabubuting bacteria. Ang mga sanggol na binibigyan ng antibiotic ay nagkakaroon kung minsan ng impeksiyon sa bibig sanhi ng fungus (agihap) o sa balat (moniliasis). Nangyayari ito dahil pinapatay ng antibiotic o ang mga bacteria na pumipigil sa fungus.  Hindi na tatablan pag tumagal. Sa katagalan, ang pinakamahalagang dahilan kung bakit dapat magkaroon ng limitasyon sa paggamit ng antibiotic ay ito pagkabawas ng bisa nito. (http://health.wikipilipinas.org/index.php/Kahalagahan_ng_Limitadong_Paggamit_ ng_Antibayotiko) HALIMBAWA NG GAMOT SANHI BUNGA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

296.
D EPED C O PY 176 B. Pag-aralan Natin 1.Ipabasa ang Dapat Tama Lang komik istrip sa LM sa mga mag- aaral. (Maaaring sa paraang tahimik na pagbabasa, pagtatakda ng piling mag-aaral, pagtatakda ng mga grupo para sa pagpapalitang pagbasa, at iba pa.) 2. Ipasara ang modyul at itanong: a. Ano ang dahilan at isinugod si Karen sa ospital? b. Ano ang nangyari kay Karen pagkatapos uminom ng sobrang dami ng gamot? c. Bakit kailangan ang reseta ng doktor bago uminom ng gamot? d. Paano nakaaapekto sa kalusugan ang maling paggamit ng gamot? C. Pagsikapan Natin 1. Ipagawa ang Ating Gawin. Pangkatin sa apat o lima ang klase. Punan ang tsart ng mga epekto ng maling paggamit ng gamot sa LM. 2. Ipagawa ang Mahalaga si Dok. Punan ang mga kahon sa LM, ng kahalagahan ng pagpapakonsulta sa doktor bago uminom ng gamot. D. Pagyamanin Natin 1. Punan ang Flower Organizer sa LM. 2. Ipagawa ang gawain sa Kaya Natin sa LM. Mga Sagot: 1. Tama 2. Mali 3.Mali 4.Tama 5. Mali E. Pagnilayan Natin Ipasagot ang gawain sa Tandaan Mo sa LM. F. Takdang-aralin/Kasunduan Kapanayamin ang iyong kapamilya o kapitbahay. Tanungin kung naranasan nilang uminom ng gamot ng hindi kumunsulta sa doktor. Alamin ang naging resulta ng hindi pagpatingin sa doktor bago uminom ng gamot. Isulat sa iyong Health notebook ang kinalabasan ng iyong panayam. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

297.
D EPED C O PY 177 Aralin 6: SaOras ng Karamdaman, Wastong Preskripsiyon ang Kailangan Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Nailalahad ang tamang paraan ng paggamit ng gamot b. Naisasagawa ang mga tamang paraan ng paggamit ng gamot Karagdagang Kaalaman para sa Guro Mga Tamang Paraan sa Paggamit ng Gamot 1. Gamitin ang gamot na may gabay ng responsableng nakatatanda. 2. Basahin at suriing mabuti ang nakasulat sa pakete ng gamot (medicine label). 3. Kumunsulta sa doktor bago uminom ng gamot. 4. Sundin ang mga panutong nakasaad sa preskripsiyong pangmediko o medical prescription. 5. Tingnan at suriin kung kailan mawawalan ng bisa ang gamot (expiration date). 6. Isaalang-alang ang tamang pag-iimbakan o pagtataguan ng gamot. 7. Bumili ng gamot sa mapagkakatiwalaang botika. Dapat nating sundin ang mga tamang paraan ng paggamit ng gamot upang maiwasan ang ibat ibang problemang pangkalusugan. Sanggunian: Galvez Tan, J.Z. (2009) The Health Curriculum in Philippine Basic Education. Manila: UNACOM Meeks L. (2011) Comprehensive School Health Education 7th Edition. (2011). Medicines correct use. Retrieved from http://www.everybody.co.nz Kagamitan: aktuwal na preskripsiyon ng doktor, aktuwal na likido, at tabletang gamot Pamamaraan: A. Pag-usapan Natin Magpakita sa mag-aaral ng aktuwal na preskripsiyon mula sa lisensiyadong doktor, likido, at tabletang gamot. Tanong: 1. Bakit kailangan ng preskripsiyon ng doktor bago uminom ng gamot? 2. Ano-ano ang mababasa ninyong nakasulat sa pakete ng gamot o medicine label? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

298.
D EPED C O PY 178 B. Pag-aralan Natin Ipabasaang Mahalaga AngMga‘To atipasagotangmgatanong tungkol sa diyalogo sa LM. Itanong: 1. Ano-ano ang ibinahagi nina Rona, Ben, Belen at Roy sa kanilang kaklase at guro? 2. Bakit kailangan nating kumonsulta sa doktor bago uminom ng gamot? 3. Bakit kailangang bumili ng gamot sa mapagkakatiwalaang botika? 4. Nasiyahan ba si Gng. Castro sa mga ibinahagi ng kaniyang mga mag-aaral? Bakit? C. Pagsikapan Natin 1. Ipagawa ang Ating Sagutin sagutin ang tseklis. Lagyan ng tsek ang inyong sagot sa LM. 2. Ipagawa ang gawain sa Mahal Kita Kaibigan, sumulat sa iyong kaibigan upang ipaalam o ipaalala sa kaniya ang tamang paraan ng paggamit ng gamot sa LM. D. Pagyamanin Natin 1. Ipagawa ang gawain sa Dapat Gawin. Bumuo ng lima o anim na pangkat. Punan ang tsart ng mga tamang paraan ng paggamit ng gamot sa LM. 2. Ipagawa ang gawain sa Kaya Natin! Ipapili sa kahon ang angkop na salitang bubuo sa diwa ng mga sumusunod na pangungusap sa LM. E. Pagnilayan Natin Ipagawa ang Ating Alamin “House Organizer” sa LM. F. Takdang-aralin Magsaliksik ng iba pang paraan ng wastong paggamit ng gamot. Isulat sa inyong kuwaderno ang mga nakalap na impormasyon. Maaaring gumamit ng pananaliksik sa internet, pahayagan, at aklat. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

299.
D EPED C O PY 179 Aralin 7: PaliwanagMo, Kailangan Ko! Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagbabasa ng impormasyon, mga nakasulat sa pakete ng gamot (medicine label), at iba pang paraan upang makasiguro na tama ang paggamit ng gamot b. Nasusunod ang mga tamang paraan ng paggamit ng gamot Karagdagang Kaalaman para sa Guro Mga Tamang Paraan sa Paggamit ng Gamot Gamitin ang gamot na may gabay ng nakatatanda. Sa pag-inom ng gamot ng mga bata, kailangan pa rin ang gabay ng mga magulang o nakatatanda upang makasiguro na tama ang dami ng gamot na kanilang iniinom at upang mainom ang gamot sa tamang oras. Basahin at suriing mabuti ang nakasulat sa pakete ng gamot (medicine label). Kinakailangang basahin at suriing mabuti ang nakasulat sa pakete ng gamot o medicine label bago gamitin ito. Sundin ang mga nakasaad na panuto upang tamang dami ng gamot ang mainom. Ang pakete ng gamot o medicine label ay nagsasaad ng sumusunod: a. Gaano karami ang iinumin? b. Gaano kadalas iinumin ang gamot? c. Gaano katagal gamitin ang gamot? d. Paano inumin ito? e. Saan dapat imbakin o itago ang gamot? Ang pakete o label ng gamot ay nagsasaad din kung dapat kumain bago inumin ang gamot o inumin ang gamot na walang lamanang tiyan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

300.
D EPED C O PY 180 Kumonsulta sa doktorbago uminom ng gamot. Iwasanguminomnggamotnawalangkonsultasyonmulasalisensiyadong doktor. Tanungin ang lahat ng gustong malaman tungkol sa gamot na nireseta sa iyo ng doktor bago lumabas ng klinika. Dapat inumin ang gamot sa itinakdang oras. Kapag may hindi nainom sa takdang oras, tanungin ang doktor kung ano ang dapat gawin. Para sa mabilis na paggaling ng karamdaman huwag tumigil sa pag-inom ng niresetang gamot hangga’t hindi sinasabi ng doktor. Sundin ang mga panutong nakasaad sa preskripsiyong pangmediko o medical prescription. Napakahalagang sundin ang preskripsiyon ng doktor upang gumaling ang karamdaman ng bawat tao. Sundin ang nakasaad kung ilang beses sa isang araw iinumin ang gamot at ang tamang dami nito. Suriing maigi ang nakasulat sa pakete ng gamot o medicine label. Siyasatin ang expiration date nito. Karaniwang nakikita ang expiration date pagkatapos ng manufacturing date ng isang gamot. Nababawasan ang bias ng gamot na lipas na o expired na. Ito ang nagiging dahilan ng matagal na paggaling mula sa karamdaman at minsan nagiging sanhi din ng pagkakaroon ng ibang sakit. Sanggunian: Galvez Tan, J.Z. (2009) The Health Curriculum in Philippine Basic Education. Philippines. Publisher Meeks L. (2011) Comprehensive School Health Education 7th Edition. (2011). Guide to Proper Medication Use and Storage. Retrieved from http://www.maximhome.com Kagamitan: aktuwal na preskripsiyon ng doktor, aktuwal na likido at tabletang gamot All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

301.
D EPED C O PY 181 Pamamaraan: A. Pag-usapan Natin Pagpapakita ng mga larawan. Tingnan sa LM. Alin sa mga larawan ang gusto mong tularan? Bakit B. Pag-aralan Natin 1. Ipabasa ang Bakit Nangyari, unawain ang balita sa pahayagan at ipasagot ang mga tanong tungkol dito sa LM. Itanong: 1. Bakit hindi naalis ang pananakit ng tiyan ni Omar sa unang ininom niyang gamot? 2. Ano ang payo ng Kagawaran ng Kalusugan upang maiwasan ang nangyari kay Omar? 3. Kung ikaw si Omar, ano ang dapat mong gawin bago uminom ng gamot? 4. Ano ang epekto ng paginom ng expired na gamot? C. Pagsikapan Natin Ipagawa ang Pag-usapan Natin sa LM. Pangkatin ang klase sa lima o anim na pangkat. Pag-uusapan ng pangkat ang kahalagahan ng ibang paraan ng paggamit ng gamot. Itala ang mga ito sa balangkas. D. Pagyamanin Natin 1. Ipagawa ang Ating Alamin. Pangkatin ang mga bata sa tatlong pangkat. 2. Ipagawa ang Kaya Natin. Ipapuno ang patlang upang makabuo ng makabuluhang pangungusap sa LM. E. Pagnilayan Natin Ipasagot ang Sundin Si Dok. Ipapuno ang patlang upang makabuo ng pangungusap sa LM. F. Takdang-aralin Gumawa ng poster tungkol sa kahalagahan ng tamang paggamit ng gamot. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

302.
D EPED C O PY 182 Aralin 8: WalaNang Bisa ‘Yan! Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Naipaliliwanag ang kahalagahan sa pagsunod sa wastong paraan ng paggamit ng gamot b. Nasusunod ang mga tamang paraan ng paggamit ng gamot Karagdagang Kaalaman para sa Guro Mga Tamang Paraan sa Paggamit ng Gamot Tingnan at suriin kung kailan mawawalan ng bisa ang gamot (expiration date) Mahalagang tingnan ang nakasulat sa pakete o medicine label kung kailan mawawalan ng bisa ang gamot (expiration date) upang maiwasan ang problemang pangkalusugan na maaring mangyari. Isaalang-alang ang tamang pag-iimbakan o pagtataguan ng gamot. Upang maiwasan ang hindi inaasahang pagkalason dahil sa pag-inom ng maling gamot, imbakin o itago ang gamot sa lugar na hindi maaabot ng mga bata. Huwag kalimutang isulat ang pangalan ng gamot. Iwasang ihalo ang gamot sa mga pamatay insekto at panlinis sa bahay. Mahalagang imbakin o itago ang mga gamot sa tamang lugar at temperatura upang hindi mawala ang bisa ng gamot. Iwasang imbakin o itago ang gamot sa tabi ng bintana, sa sasakyan, o sa palikuran. Ang ibang gamot ay kailangang imbakin sa refrigerator ngunit huwag ilagay sa freezer. Ang ibang gamot naman ay kailangang imbakin sa lugar na may mataas na temperatura. Bumili ng gamot sa mapagkakatiwalaang botika. Upang maiwasang makabili ng mga palsipikadong gamot o peke, iwasang bumili ng gamot sa palengke o tindahan. Kailangang bumili sa mapagkakatiwalaang botika upang mabigyan ng tamang gamot ayon sa preskripsiyon ng doktor . Sanggunian: Galvez Tan, J.Z. (2009) The Health Curriculum in Philippine Basic Education. Manila: UNACOM Meeks L. (2011) Comprehensive School Health Education 7t h Edition. (2011). Guide to Proper Medication Use and Storage. Retrieved from http://www.maximhome.com Kagamitan: aktuwal na lagayan ng gamot, tsart, cartolina, LM All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

303.
D EPED C O PY 183 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Tumawagng mga bata upang sagutin ang sumusunod na tanong sa LM. Tanong: Saan ka bumibili ng gamot? Ano ang isinasaalang-alang sa pagpili ng pagbibilhan ng gamot? Bakit? B. Pag-aralan Natin 1. Ipagawa ang Kalusugan Iingatan. Ipabasa ang tula at ipasagot ang mga tanong sa LM. 2. Itanong: a. Paano natin mapapangalagaan ang ating kalusugan? b. Bakit kailangan nating suriin ang araw ng pagkawalang-bisa ng gamot o expiration date? c. Bakit kailangan nating bumili sa botikang mapagkakatiwalaan? 3. Ipagawa ang Gawain sa LM. C. Pagsikapan Natin Ipasagot ang gawain sa Tama Ba Ako. Ipasagot ang mga tanong sa LM. Ipagawa ang gawain sa Pabili Po! Pangkatin sa lima o anim ang buong klase. Magpasulat ng patalastas sa ½ cartolina tungkol sa tamang bilihan ng mga gamot sa LM. D. Pagyamanin Natin Ipagawa ang gawain sa Kaya Natin. Pangkatin ang mga bata sa lima. Ipaliliwanag ng mga bata ang kasabihang: “Kalusugan ay makakamtan sa pagsunod sa paggamit ng gamot sa tamang paraan.” E. Pagnilayan Ipagawa ang “Medicine Organizer” sa LM. F. Takdang-aralin Lumikha ng isang awitin na nagpapahayag ng kahalagahan ng tamang paggamit ng gamot. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

304.
D EPED C O PY 184 Panghuling Pagtataya I. MaramihangPagpili Panuto: Piliin ang letra ng tamang sagot. Isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Ano ang gagawin mo kapag expired na ang gamot? A. Ilagay sa kahon. B. Ibenta sa kaibigan. C. Ibuhos sa inidoro. D. Itapon sa labas ng bintana. 2. Paano natin maiiwasan ang maling pag-inom ng inaakalang gamot? A. Itapon lahat ng mga gamot sa basurahan. B. Hayaang nakakalat ang mga gamot sa sala. C. Tanggalin ang mga nakasulat sa pakete ng gamot. D. Ihiwalay ang mga gamot sa mga kemikal na panlinis ng bahay o gamit. 3. Kanino ka dapat magpakonsulta kapag ikaw ay may sakit? A. Doktor C. Nanay B. Midwife D. Nars 4. Ano ang dapat mong ipakita sa parmasya upang makabili ng gamot? A. Sakit sa katawan B. Listahan ng Nanay C. Pangalan ng gamot D. Preskripsiyon ng doktor 5. Saan ka dapat bumili ng gamot? A. Parmasya B. Palengke C. Restaurant D. Sari-sari store 6. Alin sa mga sumusunod ang hindi karaniwang nararanasan ng mga bata? A. Ubo at sipon B. Paglilinis ng sugat C. Pagkakaroon ng allergy D. Lagnat at pananakit ng kalamnan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

305.
D EPED C O PY 185 7. Ano angipinaiinom sa atin kung masakit ang iyong ulo? A. Analgesic B. Antibiotic C. Atihestamine D. Penicillin 8. Kanino dapat magpakonsulta kapag ikaw ay may karamdaman? A. Manggagamot B. Nars C. Albularyo D. Kapitbahay 9. Para saan ginagamit ang mga gamot na antihestamine? A. Tuyong ubo B. Sakit sa ngipin C. Sakit sa kalamnan D. pangangati ng kutis 10. Saan dapat bumili kung ang kailangan mo ay antibiotic? A. Botika B. Tindahan C. Palengke D. Kapitbahay II. Tama o Mali Panuto: Tukuyin kung Tama o Mali ang pangungusap. Kung Tama isulat ang salita TAMA at kung mali isulat ang salitang MALI bago ang bilang. __________1. Binabasa nang mabuti ang direksyon at tamang sukat bago inumin ang gamot. __________2. Binibigay sa kapitbahay ang natirang gamot. __________3. Umiinom si Jose ng antibiotics kapag sumasakit ang ulo na hindi nagtanong responsableng nakakatanda. __________4. Gumagamit ng kutsara sa pag-inom ng tabletang gamot. __________5. Hindi na binasa ni Julia ang nakasulat sa pakete ng gamot at uminom siya ng mas marami sa itinakdang gamot upang mabilis ang paggaling. __________6. Gumagamit ng tamang panukat sa pag-inom ng gamot para di masobrahan ang dosis (dosage). __________7. Bumilibili sa tindahan ng gamot para sa allergy ng walang reseta ng doktor. __________8. Iniinom ang analgesic kapag sumasakit ang ulo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

306.
D EPED C O PY 186 __________9. Ang tamangpag-inom ng gamot ay makakaiwas sa mas malalang karamdaman. __________10. Ang mag-anak na Reyes ay sa mga ekspertong manggagamot lamang dapat nagpapakonsulta. __________11. Uminom ng gamot na naiwan ng kapatid mo noong isang buwan. __________12. Ang sobra o labis na pag-inom ng gamot ay nagkapagdudulot ng ibang kondisyon o pagbabago sa utak. __________13. Uminom ng gamot ng kaibigan mo kapag sumakit ang ulo. __________14. Bumili ng gamot kahit walang reseta. __________15. Basahin at suriing mabuti ang nakasulat sa pakete ng gamot (medicine label). Susi sa Pagwawasto: I. Maramihang Pagpili 1. D 2. D 3. A 4. D 5. A 6. D 7. A 8. A 9. D 10. A II. Tama o Mali 1. TAMA 11. MALI 2. MALI 12. TAMA 3. MALI 13. MALI 4. MALI 14. MALI 5. MALI 15. TAMA 6. TAMA 7. MALI 8. TAMA 9. TAMA 10. TAMA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

307.
D EPED C O PY 187 HEALTH GRADE 4 PATNUBAYNG GURO YUNIT IV All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

308.
D EPED C O PY 188 All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

309.
D EPED C O PY 189 Yunit IV SAKUNA ATKALAMIDAD, ATING PAGHANDAAN, BUHAY AY MAHALAGA, ATING PAG-INGATAN Pamantayang Pangnilalaman Pamantayang Pagganap Ang mga mag-aaral ay inaasahang maipamalas ang pagkaunawa tungkol sa mga kaligtasan at pangunang lunas sa oras ng kalamidad, sakuna, at kagipitan o mga hindi inaasahang pangyayari (emergency). Ang mga mag-aaral ay inaasahang maisagawa ang mga wastong paraan sa batayang pangkaligtasan at pagbibigay ng pangunang lunas sa oras ng kalamidad, sakuna, at kagipitan o mga hindi inaasahang pangyayari (emergency). BATAYANG KASANAYAN a. Natutukoy ang iba’t ibang uri ng kalamidad, sakuna, at kagipitan o mga hindi inaasahang pangyayari (emergency) b. Nakapagpapakita ng mga angkop na tugon bago, tuwing, at pagkatapos ng isang kalamidad, sakuna, at oras ng kagipitan c. Naiuugnay ang paghahanda at angkop na tugon sa oras ngkagipitan sa pagsasalba at pagpapanatili ng buhay. d. Naisasalarawan ang angkop na batayang pangkaligtasan sa panahon o sitwasyon na maaaring magdulot ng kapahamakan sa buhay ng tao e. Naisasalarawan ang maaaring idulot na kapahamakan na bunga ng mapanganib na gawi at kilos tulad ng paggamit ng paputok, armas, at pag-inom ng alak f. Natatangkilik ang paggamit ng alternatibong pamamaraan sa pagdiriwang ng iba’t ibang okasyon tulad ng Bagong Taon, pista, at iba pang espesyal na okasyon All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

310.
D EPED C O PY 190 Subukin Natin I. Tamao Mali. Isulat sa sagutang papel ang tsek (/) kung ang GAWAIN ay Tama at ekis ( X ) naman kung Mali. 1. Masayang naligo ang mga bata sa tubig-baha. 2. Nakinig si Fe sa radyo upang malaman kung walang pasok dahil sa bagyo. 3. Hindi pinansin ni Mang Alfonso ang mga natumbang puno at sirang linya sa kanilang lugar. 4. Inilayo ni Dan sa kurtina ang kandilang may sindi. 5. Ipinaskil ni Inay ang numero ng teleponong dapat tawagan sa oras ng sakuna. 6. Lasing na nagmaneho ang tsuper. 7. Sumali si Erica sa earthquake drill ng paaralan. 8. Gumamit si Michael ng kawayang kanyon noong BagongTaon. 9. Nanonood ng pailaw sa plasa sina Helen at Julia tuwing pista. 10. Pinagsama-sama ni Repot ang mga basura at itinapon lahat sa ilog. II. Maramihang Pagpili Basahing mabuti ang mga tanong at piliin ang tamang sagot. Gumamit ng malaking titik lamang. ______11. Anong ahensiya ang nag-aaral ng panahon at nagbibigay ng signal upang malaman ang lakas at bugso ng hangin dala ng bagyo? A. DOH B. DILG C. DOST D. PAGASA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

311.
D EPED C O PY 191 ______12. Kapag angbagyo ay may lakas at bugso ng hangin na umabot sa 61-100 kph, nasa anong Signal Bilang ang bagyo? A. 1 B. 2 C. 3 D. 4 _______1 3. Anong ahensiya ang nagtatakda kung gaano kalakas ang lindol ? A. DILG B. MMDA C. PAGASA D. PHILVOCS _______14. Alin ang nagdadala ng malakas na buhos ng ulan at may bugso ng hangin? A. Lindol B. Bagyo C. Tsunami D. Storm Surge ______ 15. Sina Mang Raul ay nakatira malapit sa Bulkang Mayon. Ano ang dapat niyang gawin? A. Mamasyal sa paligid B. Gumawa ng malaking bahay C. Makipag-usap sa kapitbahay D. Alamin ang ligtas na lugar para sa paglikas ______16. Alin ang mapanganib na pagyanig ng lupa na maaaring dahilan ng pagbagsak ng malalaking gusali? A. Baha B. Bagyo C. Lindol D. Sunog All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

312.
D EPED C O PY 192 ______17. Alin angisinagawa sa paaralan o gusali upang maiwasan ang anumang sakuna kung may lindol? A. Fun run B. Athletic meet C. Earthquake drill D. Nutrition program ______18. Ano ang maaaring gamitin upang mailigtas ang ating buhay sa pagbaha? A. Karton B. Payong C. Malaking bag D. Malaking gallon ______19. May naaamoy kang tagas ng gasul sa bahay. Ano ang nararapat mong gawin? A. Sindihan ang kalan B. Isara ang mga bintana C. Isawalang bahala lamang D. Buksan ang bintana at pinto ______20. May nag-aaway na mga lasing na may mga armas o patalim. Ano ang iyong gagawin? A. Awatin sila B. Kunan ng litrato C. Lumayo sa kanila D. Tawagin ang kapitbahay ______21. Aksidenteng naputukan ng labentador ang kamay ng iyong kalaro. Anong paunang lunas na dapat mong gagawin? A. Balutin B. Hugasan C. Magtago D. Sumigaw All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

313.
D EPED C O PY 193 ______22. Biglang nawalanng koryente sa bahay at nagsindi ka ng kandila. Saan mo dapat ilagay ito? A. Maliit na lata B. Kabinet ng aklat C. Malapit sa kurtina D. Malambot na upuan ______23. Ang bagyo ay nasa Signal No.1, anong antas ng mag-aaral ang otomatikong walang pasok sa paaralan? A. Preschool B. Kolehiyo C. Mataas na paaralan D. Mababang paaralan ______24. Lumilindol sa sa inyong lugar. Anong ahensiya ng pamahalaan ang mabilis na tutugon upang matulungan iligtas ang mga biktima? A. Pulis B. Barangay C. NDRRMC D. Barangay Tanod ______25. Nasa loob ka ng bahay at naabutan ka ng lindol. Ano ang iyong gagawin? A. Tawagin ang Nanay B. Sumigaw at umiyak C. Tumalon sa bintana D. Sumilong sa matatag na mesa All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

314.
D EPED C O PY 194 Susi sa Pagwawasto I.Tama o Mali 1. X 2. ̸̸ 3. X 4. ̸ 5. / 6. X 7. / 8. / 9. / 10. X II. Maramihang Pagpili 11. D 12. B 13. D 14. B 15. D 16. C 17. C 18. D 19. D 20. C 21. B 22. A 23. A 24. C 25. D All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

315.
D EPED C O PY 195 Ang mgakalamidad at sakuna tulad ng lindol, bagyo, at pagputok ng bulkan ay maaring magdulot ng malaking pinsala sa mga ari-arian at maging sa buhay ng tao. Upang maiwasan ang hindi mabuting epekto at bunga nito, tayo ay dapat maging handa sa lahat ng oras. Kinakailangang matutuhan natin ang iba’t ibang paraan ng angkop na pagtugon sa oras ng kagipitan. Ang pagsunod sa mga alituntunin at batayang pangkaligtasan ay pagtitiyak sa pagpapanatili at pangangalaga sa ating buhay at ari-arian. Sa mga nakalipas na taon, maraming ari-arian at buhay na ang nasira at nawala dahil sa walang kahandaan sa sakuna at kalamidad. Nararapat na ito ay hindi na maulit pa sa pamamagitan ng pag-aaral ukol sa paghahanda sa mga inaasahan at di-inaasahang sakuna at kalamidad na makapagdudulot ng pinsala sa ating buhay at ari-arian. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

316.
D EPED C O PY 196 Aralin 1: MgaUri ng Kalamidad sa Aking Komunidad Bilang ng araw: 2 Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang iba’t ibang uri ng kalamidad at sakuna na maaaring mangyari sa kanilang komunidad. b. Nauunawaan ang epekto ng iba’t ibang uri ng kalamidad sa ari-rian at buhay ng tao. Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang kalamidad ay pangyayari na sanhi ng mga pagbabago sa kondisyon ng kalikasan at maaaring magdulot ng pagkawasak o pagkawala ng mga ari-arian at kapahamakan sa buhay ng tao. Ilan sa mga ito ay bagyo (pagbugso ng malakas na hangin), storm surge (daluyong ng dagat), lindol (paggalaw ng lupa), volcanic eruption (pagputok ng bulkan), landslide (pagguho ng lupa), at baha (pagtaas ng tubig). BAGYO Ang Pilipinas ay nakararanas ng mahigit kumulang sa 22 bagyo sa loob ng isang taon. Maaaring ang isang lugar ay madalas na daanan ng mga bagyong ito. Ang bugso ng hangin, lakas ng pagbuhos ng ulan, at maging ang dami nito ay lubhang nakapamiminsala. Madalas ang dulot nito ay ang pagtaas ng naiipong tubig (baha), storm surge, at landslide o pagguho ng lupa. Ito ay kadalasang nabubuo sa karagatan katulad ng Dagat Pasipiko. Mayroon itong dalawang bahagi: ang eye wall at ang mata ng bagyo. Ang Philippine Atmospheric Geophysical Astromical Services Administration o PAGASA ay nagbigay ng signal upang malaman ang lakas o bugso ng hangin na dulot ng bagyo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

317.
D EPED C O PY 197 Signal Bugsong hangin Signal No. 1 : 30-60 kph Signal No. 2 : 61-100 kph Signal No. 3 : 101-185 kph Signal No. 4 : 186 pataas Sa pamamagitan ng pagsukat at pagtukoy sa bugso ng hangin ng isang bagyo, maaaring malaman ang angkop na paghahanda ng mga tao sa isang lugar. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Typhoons%20in%20the%20Philippines%20(1).pdf LINDOL Ang lindol o pagyanig ng lupa ay maaaring dulot ng pagsabog ng bulkan (volcanic earthquake) o paggalaw ng tectonic plates sa ilalim ng lupa o earth’s crust. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Earthquake-Final.pdf PAGSABOG NG BULKAN May dalawang uri ang bulkan: aktibo at hindi aktibong bulkan. Ang aktibong bulkan ay pumutok o sumabog sa huling 600 na taon. Ang hindi aktibong bulkan ay natutulog o walang anumang pagsabog o pagbuga ng usok sa loob ng mahabang panahon subalit hindi ito ngangangahulugang hindi na ito sasab- og muli. Kung kaya’t mas makabubuting alamin ang panganib na dulot nito upang maiwasan ang anumang sakunang dulot nito. file:///C:/Users/Acer/Downloads/BEING%20PREPARED%20MODULE%20(1).pdf All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

318.
D EPED C O PY 198 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Ipaskil ang larawan sa pisara. 2. Pangkatin ang mga mag-aaral at bumuo ng grupo sa na may apat hanggang limang miyembro. 3. Gamitin ang gawain sa “Pag-usapan Natin”sa LM. 4. Bigyan ng oras ang bawat grupo na ibahagi ang gawain sa buong klase. 5. Ibuod ang mahahalagang saloobin at impormasyon mula sa pagbabahagi ng bawat pangkat. 6. Itanong sa klase ang mga sumusunod: a. Ano-ano ang inyong natutuhan batay sa paglalahad ng inyong kamag-aaral? (Itala ang sagot sa pisara.) b. Magkakatulad ba ang inyong naisip na salita/kaisipan? c. Bakit ninyo naisip ang salitang ito? Ano ang maaaring maging epekto ng mga kalamidad na ito sa buhay? sa ari-arian? d. Paano maging ligtas sa panahon ng kalamidad? e. Naranasan na ba ninyo ang ilan sa mga ito? Tumawag ng mag-aaral para sa pagbabahagi ng ilang karanasan. f. Ano-ano ang mga uri ng kalamidad ayon sa inyong paglalahad? B. Pag-aralan Natin 1. Bumuo ng tatlong pangkat, magtakda ng isang uri ng kalamidad o sakuna. 1- bagyo, 2-lindol, 3- pagputok ng bulkan 2. Bigyan ng bilang ang bawat miyembro ng grupo. 3. Gamitin ang gawain sa “Pag-aralan Natin” sa LM. 4. Tawagin ang bilang ng pangkat na magbabahagi ng sagot sa klase. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

319.
D EPED C O PY 199 C. Pagsikapan Natin 1. Hikayatin ang bawat grupo na ibahagi ang gawain sa “Pag- aralan Natin” sa pamamagitan ng sumusunod: • Dula o role-play • Skit • News report • Awitin o sayaw • Pagsasalarawan 2. Ipasagot ang gawain sa “ Matuto Tayo”. D. Pagyamanin Natin Ipasagot sa mga mag-aaral ang Gawain A at B sa “Kaya Mo Yan” sa LM. Mga Sagot: 1. Bagyo 4. Lindol 2. Landslide 5. Pagputok ng Bulkan 3. Baha E. Pagninilay Pangkalusugan (Reflection) Bigyan ng oras ang mga mag-aaral na isulat sa notebook ang kanilang sa loobin sa tanong na “Ano sa mga uri ng sakuna o kalamidad ang inyong pinakakinatatakutan? Bakit?” Ipasagot ang Gawain sa LM. F. Takdang-aralin 1. Para sa susunod na pagkikita. 2. Pagsaliksikin at pagbasahin ang mga mag-aaral tungkol sa mga dapat gawin bago, tuwing at pagkatapos ng kalamidad o sakuna na naiulat sa klase ng bawat grupo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

320.
D EPED C O PY 200 Aralin 2: SaPanahon ng Kalamidad, Sakuna at Kagipitan Bilang ng araw: 3 Batayang Kasanayan a. Nakapagpapakita ng mga angkop at nararapat na tugon bago, tuwing at pagkatapos ng anumang kalamidad o sakuna, at kagipitan b. Nakapagbibigay ng mungkahi at paraan upang makaiwas sa hindi mabuting dulot ng mga sakuna at kalamidad c. Natutukoy ang mga mabuting maidudulot ng maagap at maagang paghahanda sa pagdating ng anumang kalamidad o sakuna, at kagipitan Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang sakuna dulot ng kalamidad ay maaring iwasan sa pamamagitan ng pagiging laging handa. Ang mga sumusunod ay ilan lamang sa maaaring gawin upang paghandaan ang dulot na epekto ng iba’t ibang uri ng kalamidad. BAGYO Bago dumating ang bagyo: • Manood ng balita sa telebisyon o radyo ukol sa papalapit na bagyo. • Iayos at itabi sa ligtas na lugar ang mga importanteng bagay o papeles. • Mag-imbak ng sapat na dami ng tubig o pagkain. • Siguraduhing kumpleto ang emergency supplies katulad na baterya ng radyo, at first aid kit • Itsek ang bubong ng bahay at ang mga puno sa bakuran sa posibleng pagbagsak dahil sa malakas na hangin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

321.
D EPED C O PY 201 Sa panahon ngbagyo: Signal No.1 • Makinig sa balita sa radyo o TV ukol sa bagyo. • Walang pasok ang pre-school sa paaralan. • Magdala ng payong, kapote, at bota kung lalabas. Signal No. 2 • Makinig sa balita sa radyo o TV ukol sa bagyo. • Walang pasok sa mababa at mataas na paaralan. • Manatili sa loob ng bahay kung kinakailangan. • Iwasang magbiyahe maging sa daan, dagat, o himpapawid. • Maging alerto at handa sa posibleng pagbaha. • Maghanda kung sakaling kinakailangang lumikas sa mataas at mas ligtas na lugar. Signal No. 3 • Walang klase sa lahat ng antas ng paaralan maging sa opisina. • Manatili sa loob ng bahay o sa lugar na mas ligtas. • Kung nakatira sa mababang lugar, lumikas sa mas mataas at mas ligtas na lugar. • Iwasan ang pagpunta malapit sa anumang uri ng anyong tubig. Signal No. 4 • Ipagpaliban ang anumang gawain at manatili sa loob ng bahay. • Lumikas sa mas mataas na lugar sa posibleng pagbaha o landslide. • Patibayin ang mga bahagi ng bahay na maaaring maapektuhan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

322.
D EPED C O PY 202 • Umantabay samga ulat sa mass media. • Putulin ang mga sanga na malapit sa bahay. • Siguraduhing walang nakaharang sa kalsada para sa pagdaan ng emergency vehicles, at maghanda ng emergency kit. • Kapag bumaha, patayin ang main switch. Pagkatapos ng bagyo • Kumpunihin ang mga naiwang sira o pinsala sa bahay at bakuran. • Iwasang magtampisaw sa baha ng mahabang oras upang makaiwas sa sakit. • Ipagbigay alam sa kinauukulan ang anumang pinsala sa linya ng koryente, tubig, at telepono. • Kung nasa evacuation site, maghintay ng hudyat kung kailan ligtas nang bumalik sa inyong bahay. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Preparing%20for%20Typhoons.pdf LINDOL Hindi tulad ng bagyo, ang lindol ay hindi maaaring masabi kung kailan magaganap. Isaisip na ang tanging magagawang paghahanda sa pagsapit nito ay ang kaalaman sa kung ano ang dapat gawin kung ito ay nararanasan na. Ito ay mapanganib dahil sa dulot na sakuna pagkatapos yumanig ang lupa.Ito ay maaaring magdulot ng pagbagsak ng mga gusali, pagbiyak ng lupa, sunog, at tsunami. Ang karampatang paghahanda sa mga nasabing sakuna ay kinakailangang paghandaan upang maiwasan ang pagkawala ng buhay. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

323.
D EPED C O PY 203 Bago ang lindol • Alamin kung may emergency plan ang opisina, paaralan o ang iyong pinagtatrabahuhan. • Maghanda ng emergency supplies tulad ng sa paghahanda sa bagyo. • Alamin kung nasaan ang electric fuse box sa bahay. Kinakailangan` itong maisara sa pagsapit ng lindol upang maiwasan ang sunog. • Suriin ang mabibigat na bagay kung ligtas sa pagkakakabit at pagka- kalagay sa tamang lugar. Iwasang maglagay ng mga bagay na maaring mahulog at magdulot ng malaking panganib. • Magsagawa ng earthquake drill sa paaralan, bahay, at komunidad. Sa panahon ng lindol • Manatiling kalmado. Maging alerto kung saan man abutan nito. • Kung nasa loob ng isang gusali, tumayo sa isang pader malapit sa sentro ng gusali. Maghanap ng matatag na maaaring pagsilungan habang lumilindol. • Kung nasa loob ng sasakyan, ihinto ang sasakyan at hintaying matapos ang pagyanig. • Kung nasa labas, ilayo ang sarili sa anumang maaaring mahulog o mabuwal na puno o poste. Pagkatapos ng lindol • Suriin ang sarili sa anumang sakit o sugat. • Suriin ang linya ng tubig, koryente o gasul sa anumang pagtagas. Kung may pagtagas sa mga ito, lalo na ang gasul, buksan ang bintana at lumikas sa ligtas na lugar. Ipagbigay-alam sa kinauukulan ang pangyayari. • Makinig sa balita sa radyo o tv. • Umiwas sa mga gusaling nasalanta ng lindol. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Earthquake-Final%20(1).pdf All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

324.
D EPED C O PY 204 PAGPUTOK NG BULKAN Maaaring ang pagputok ng bulkan ay magdulot ng sakuna sa buhay ng tao. Ngunit maaari rin itong magdulot ng maganda sa kalikasan. Nagbabago ang anyo at topograpiya ng isang lugar sa pagputok ng bulkan. Bago pumutok ang bulkan • Tukuyin ang ligtas na lugar para sa paglikas. • Ihanda ang kinakailangan sa paglikas: damit, pagkain, at mahahalagang kagamitan. • Mag-imbak ng kinakailangang pagkain, gamot, at tubig sa panahon ng paglikas. • Siguraduhing ligtas ang mga hayop. • Alamin ang lugar na maaaring pagdaanan ng lava mula sa bulkan. Pagkatapos ang pagputok ng bulkan • Maghintay sa hudyat ng mga kinauukulan sa posibleng pagbalik sa tirahan. • Ayusin at kumpunihin ang pinsala sa bahay at linya ng koryente, tubig, at telepono. • Pag-aralan kung paano maaaring magamit ang lupa na may halong mga bato mula sa bulkan. file:///C:/Users/Acer/Downloads/BEING%20PREPARED%20MODULE%20(1).pdf All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

325.
D EPED C O PY 205 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Magpakita ng halimbawa ng emergency kit sa klase. 2. Itanong sa klase ang sumusunod: • Saan kadalasang makikita ito? • Ano ang tawag dito? • Ano kaya ang gamit nito? 3. Hatiin ang klase ayon sa kasunduan sa unang pagkikita. 4. Ipaguhit ang mga bagay na makikita sa loob ng emergency kit na nakikita sa “Bag Ko ‘To”. 5. Ipasagot sa klase ang gawaing “Ako’y Laging Handa” sa LM. 6. Pangkatin ang klase sa tatlo, Pangkat A , Pangkat B, at Pangkat C at ipasagot ang “Mayroon Akong Ganito”. Ipabahagi nila sa klase ang nagawa. Iguguhit ng pangkat A ang mga bagay na maaaring ilagay sa emergency kit. Iguguhit ng pangkat B ang mga bagay na hindi dapat ilagay sa emergency kit. Iguguhit ng pangkat C ang iba pang mga bagay na hindi nakikita sa larawan na maaaring ilagay sa emergency kit. Ibahagi ang nagawa sa klase. 7. Itanong ang mga sumusunod: a. Ano-ano ang mga bagay na makikita sa inyong emergency kit? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

326.
D EPED C O PY 206 b. Bakit kinakailangangihanda ang mga bagay na ito? c. Ano-ano pang pamamaraan ang dapat isaalang-alang sa pag-iwas sa kapahamakang dulot ng iba’t ibang uri ng kalamidad, sakuna, at kagipitan? d. Ipaliwanag ang emergency kit. 8. Ipagawa sa klase ang gawain sa “Tara Tulong-tulong Tayo”. Tingnan ang larawan at isulat ang sagot sa loob ng bilog. Anong nakikita sa larawan? Paano ito nakatutulong sa kalamidad? Isulat sa pisara ang salitang ERT. Itanong sa klase: a. Ano ang ibig sabihin ng emergency response team? b. Bakit mahalaga ang pagkakaroon ng emergency response team sa isang komunidad? c. Ano-ano kaya ang tungkulin ng mga miyembro ng emergency response team? d. Maaari bang maging bahagi ng isang emergency response team ang kahit na sinong tao? Bakit? Bakit hindi? B. Pag-aralan Natin Bigyan ng oras ang mga mag-aaral na basahin ang nilalaman ng LM tungkol sa paghahanda sa oras ng kalamidad, sakuna, at kagipitan. C. Pagsikapan Natin 1. Ipasagot sa bawat mag-aaral ang “Gawin Natin Ang Tama” sa LM. 2. Ipasagot ang gawain sa “Ikaw, Sila,Tayo: Anong Dapat Gawin”. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

327.
D EPED C O PY 207 D. Pagyamanin Natin 1. Ipasagot ang gawain “Tama at Dapat Ba”? 2. Bumuo ang bawat pangkat ng ERT. Pumili ng isang sakuna o kalamidad. Ipakita kung paano tumugon ang kanilang ERT. Bigyan ang bawat grupo ng oras upang gawin ang Gawain B. E. Pagnilayan Natin Ipagawa ang “Tandaan Upang Maging Ligtas”. Ipasulat sa loob ng kahon ang sagot. F. Takdang-aralin Pagsaliksikin sa barangay o paaralan o makipanayam ng kinauukulan tungkol sa earthquake drill, flood drill, evacuation protocol, at emergency protocol ng kanilang komunidad o lugar. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

328.
D EPED C O PY 208 Aralin 3: MasLigtas Kung Laging Handa! Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Naiiuugnay ang paghahanda at angkop na tugon sa oras ng kagipitan sa pagsagip at pagpapanatili ng buhay; at b. Naisasabuhay ang tamang kamalayang nauukol sa kahalagahan ng paghahanda at pag-iingat sa pagsagip ng buhay. Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang Paghahanda ang sagot sa pag-iwas sa anumang sakuna dulot ng kalamidad. Kung ito ay maisasakatuparan nang epektibo, masasagip ang pagkapinsala, at pagkawala ng buhay. Kinakailangang tumimo sa isipan ng mga bata ang tamang kamalayan sa pagiging handa. Mas makabubuting turuan sila ng tamang pag-iisip at kasanayan sa pagharap sa anumang sakuna. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Ipasagot sa klase ang “Pag-usapan Natin” sa LM. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

329.
D EPED C O PY 209 B. Pag-aralan Natin 1.Tipunin ang mga miyembro ng bawat ERT. Magtalaga ng tagapag- salita sa bawat pangkat. Bigyan ng panahon na magbahagi ang bawat pangkat ng kanilang pagninilay ang artikulo sa Pag-aralan Natin, “Maging Mapanuri, Mapagmatyag”. 2. Ipasagot sa bawat pangkat sa manila paper ang gawain sa “Mag-ingat Tayo”. 3. Itanong: Paano maiiwasan ang dulot ng ganitong klaseng kalamidad? C. Pagsikapan Natin A. Pangkatin ang klase ayon sa napagkasunduan. Ipagawa ang isang poster sa bawat ERT na naghihikayat sa mga tao sa kanilang komunidad na maging handa sa anumang uri ng kalamidad o sakuna na maaaring maganap sa kanilang pamayanan. B. Ipagawa ang Gawain A at B sa LM. D. Pagyamanin Natin Bumuo ng tatlong pangkat. Ipakita ng bawat pangkat sa pamamagitan ng infomercial ang kahalagahan ng maagang paghahanda sa anumang kalamidad at sakuna. E. Pagnilayan Natin Ipasagot sa klase ang gawain sa “Kaya Natin ‘To”. Kompletuhin ang pangungusap sa loob ng talk balloon upang makabuo ng saloobin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

330.
D EPED C O PY 210 F. Takdang-aralin Sasagutin angmga tanong. (Magpagabay sa magulang) 1. Ano-ano ang mga paghahandang ginagawa ng inyong mag-anak sa panahon ng kalamidad? 2. Anong paghahanda ang ginagawa ng inyong paaralan sa panahon ng sakuna? Aralin 4: Piliin ang Tama, Umiwas sa Masama! Bilang ng Araw ng Pagtuturo: 2 Batayang Kasanayan a. Nailalahad ang maaaring idulot na kapahamakan na bunga ng mapanganib na gawi at kilos, tulad ng paggamit ng paputok, armas, at pag-inom ng alak b. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagpili sa mga alternatibong pamamaraan sa pagdiriwang ng iba’t ibang okasyon c. Natatangkilik ang paggamit ng alternatibong pamamaraan sa pagdiriwang ng iba’t ibang okasyon, tulad ng Bagong Taon, pista, at iba pang espesyal na okasyon. Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang sakuna ay hindi lamang maaaring dulot ng kalamidad. Ito rin ay maaaring idulot ng maling gawi at maling pagpili sa masamang gawain. May mga pagkakataong ito ay sanhi ng labis na pag-inom ng alak, paggamit ng paputok o armas, at pakikipag-away sa kapuwa. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

331.
D EPED C O PY 211 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Itanong sa klase: Anong okasyon ang ipinagdiriwang sa larawan? Paano nila pinagdiriwang ang mga ito? 2. Pangkatin ang klase sa tatlo. Sa bawat pangkat, bigyan ng oras upang isadula ang mga pagdiriwang na nasa larawan. Pangkat 1: Bagong Taon Pangkat 2: Pista Pangkat 3: Kaarawan 3. Itanong sa klase ang sumusunod: Paano nila ipinagdiriwang ang mga okasyon? Mabuti ba ang paraan ng pagdiriwang na ginawa nila? B. Pag-aralan Natin 1. Ipasagot sa klase ang nasa larawan sa “Huwag ‘Yan”. Ipagawa ang Gawain A. Ipasulat ang sagot sa loob ng kahon. 2. Itanong ang sumusunod sa klase. a. Ano ang maaaring epekto ng mga gawing ito? b. Magdudulot ba ito ng kapahamakan sa buhay ng tao? c. Paano natin maiiwasan ang anumang sakunang magiging dulot ng ganitong mga gawain? d. Ano ang nararapat gawin sa ganitong sitwasyon? 3. Ipasagot sa klase ang Gawain B at C sa LM. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

332.
D EPED C O PY 212 C. Pagsikapan Natin 1. Sagutin ang mga tanong sa “Tayo’y Magsaya Huwag Mamroblema” 2. Itanong sa klase ang mga sumusunod: a. Bakit kailangang iwasan ang pag-inom ng alak? b. Bakit kailangang iwasan ang paggamit ng paputok o pagpapap- utok ng armas sa Bagong Taon? c. Ano ang mas makabubuting gawin sa ganitong okasyon? d. Paano natin mahihikayat ang ibang tao sa ating komunidad na maging ligtas sa pamamagitan ng pag-iwas sa ganitong gawain? e. Ano-ano ang iba pang pangyayari na maaaring magdulot ng panganib sa buhay ng tao? D. Pagyamanin Natin Ipasagot sa klase ang Gawain sa A at B sa LM. E. Pagnilayan Natin Ipabuo ang pangungusap sa loob ng organizer. F. Takdang–aralin Ipaguhit sa 1/8 illustration board ang maaaring gawin upang makatulong sa pag-iwas ng sakuna sa pagdiriwang ng okasyon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

333.
D EPED C O PY 213 Panghuling Pagtataya I. Tamao Mali. Isulat sa sagutang papel ang tsek () kung ang GAWAIN ay Tama at ekis ( X ) naman kung Mali. 1. Hindi pumasok sa paaralan si Arnel dahil nasa Storm Signal No. 4 ang bagyo. 2. Umakyat sa mataas na lugar ang mag-anak dahil tumataas ang tubig-baha. 3. Naligo ang mga bata sa malakas na buhos ng ulan. 4. Inilagay ni Pio ang mga balat ng prutas sa basurahang may nakasulat na nabubulok. 5. Sinindihan ng mga bata ang nakitang paputok sa lansangan. 6. Pinanood ng mga mag-aaral ang video tungkol sa iba’t ibang sakuna at kalamidad. 7. Nakalagay sa cellphone ni Matet ang mga numero ng pulisya at bumbero. 8. Namili ng malalakas na paputok ang tatay para sa Bagong Taon. 9. Ipinatong ni Ipe ang kandilang may sindi sa mga papel. 10.Tumulong ang kabataan sa paglinis ng plasa matapos ang pista. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

334.
D EPED C O PY 214 II. Maramihang Pagpili Basahingmabuti ang mga tanong at piliin ang tamang sagot. Isulat ang malaking letra lamang. 11. Niyaya ka ng mga kaibigan mo na maligo sa tabing dagat kahit may bagyong paparating. Ano ang gagawin mo? A. Awayin sila. B. Balewalain sila. C. Sumama sa kanila pero di masyadong lalayo. D. Pagsabihan sila na huwag tumuloy dahil mapanganib. 12. Ito ang pagguho ng lupa dahilan sa pagbaha o pagyanig nito. A. Kanal B. Landslide C. Sink hole D. Storm surge 13. Ito ang ahensya ng pamahalaan na nagtatakda kung gaano kalakas ang lindol. A. DILG B. MMDA C. PAGASA D. PHILVOCS 14. Ayon sa balita, may namumuong bagyo sa Pilipinas, ano ang dapat gawin? A. Ipagwalang bahala B. Yayain si Inay na mag-shopping C. Antabayanan ang susunod na balita tungkol sa bagyo D. Pumunta sa tabing dagat at matyagan ang galaw ng alon 15. Napansin mong may kumikislap sa poste ng koryente at may lumalabas na usok. Ano ang pinakamabuting gawin? A. Panoorin lamang ito B. Ipaalam sa pari ng simbahan C. Ipagbigay alam sa tanggapan ng koryente D. Batuhin ang poste ng koryente o buhusan ng tubig All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

335.
D EPED C O PY 215 16. Sina Mang Raulay nakatira malapit sa Bulkang Mayon. Ano ang dapat nilang gawin ? A. Mamasyal sa paligid B. Gumawa ng malaking bahay C. Makipag-usap sa kapitbahay D. Tukuyin ang lugar para sa paglikas 17. May sunog malapit sa inyong bahay, ano ang una mong gagawin? A. Tawagan ang bombero B. Lumabas at makiusyuso C. Ilabas lahat ng mga gamit sa bahay D. Buhusan ng tubig ang mga kasangkapan 18. May naaamoy kang tagas ng gasul sa loob ng bahay. Ano ang HINDI mo dapat gawin? A. Sindihan ang kalan. B. Tawagan ang Nanay. C. Buksan ang bintana ng bahay. D. Takpan ng basahan ang gasul. 19. Alin ang DI-NARARAPAT gamitin sa paggawa ng ingay sa bagong taon? A. Kawayang kanyon B. Malaking torotot C. Maliit na baril D. Sirang batya 20. Alin-alin ang laman ng iyong “Emergency Kit”? A. Bola, pulbo, sapatos B. Calculator, notebook, ballpen C. Flashlight, gamot, biscuit, tubig D. Loom bands, slum book, rubber bonds All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

336.
D EPED C O PY 216 21. May nag-aaway namga lasing na may mga patalim. Ano ang una mong gagawin? A. Awatin sila B. Kunan ng litrato C. Lumayo sa kanila D. Tawagin ang kapitbahay 22. Aksidenteng naputukan ang kamay ng inyong kalaro. Ano ang dapat mong gawin? A. Tumakbo at magtago B. Tumawag ng kapitbahay C. Balutin ng t-shirt ang sugat. D. Buhusan ng tubig ang sugat. 23.Napansin mong lasing ang nagmamaneho ng dyip na inyong sina- sakyan. Ano ang una mong gagawin? A. Agawin ang manibela B. Bababa ng sasakyan C. Awayin ang nagmamaneho D. Sigawan lahat ng pasahero 24. Bumubuga ng usok ang bulkan sa karatig-probinsiya. Maaari itong maging sanhi ng A. Biglaang pag-ulan. B. Malakas na hangn. C. Pagtaas ng tubig. D. Pagyanig ng lupa. 25. Ano ang tawag sa walang habas na pagputol ng mga puno sa kagubatan na isang pangunahing sanhi ng pagbaha at landslide? A. Bush fire B. Forest fire C. Illegal logging D. Kaingin All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

337.
D EPED C O PY 217 Susi sa Pagwawasto: ITama o Mali 1. 2. 3. X 4. 5. X 6. 7. 8. X 9. X 10. II. Maramihang Pagpili 11. D 12. B 13. D 14. C 15. C 16. D 17. A 18. A 19. C 20. C 21. C 22. D 23. B 24. D 25. C All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

338.

339.

341.

342.

343.
D EPED C O PY vii YUNIT IV Aralin 1Mga Uri ng Kalamidad sa Aking Komunidad...............................................................195 Aralin 2 Sa Panahon ng Kalamidad, Sakuna at Kagipitan................................................................199 Aralin 3 Mas Ligtas Kung Laging Handa..............................................207 Aralin 4 Piliin Ang Tama Umiwas sa Masama!.....................................209 Pahina TALAAN NG MGA NILALAMAN Edukasyong Pangkalusugan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

344.

345.

346.

347.

348.

349.

350.

351.

352.

353.

354.

355.

356.

357.

358.

359.

360.

361.

362.

363.

364.

365.

366.

367.

368.

369.

370.

371.

372.

373.

374.

375.

376.

377.

378.

379.

380.

381.

382.

383.

384.

385.

386.

387.

388.

389.

390.

391.

392.

393.

394.

395.

396.

397.

398.

399.

400.

401.

402.

403.

404.

405.

406.

407.

408.

409.

410.

411.
D EPED C O PY 187 HEALTH GRADE 4 PATNUBAYNG GURO YUNIT IV All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

412.
D EPED C O PY 189 Yunit IV SAKUNA ATKALAMIDAD, ATING PAGHANDAAN, BUHAY AY MAHALAGA, ATING PAG-INGATAN Pamantayang Pangnilalaman Pamantayang Pagganap Ang mga mag-aaral ay inaasahang maipamalas ang pagkaunawa tungkol sa mga kaligtasan at pangunang lunas sa oras ng kalamidad, sakuna, at kagipitan o mga hindi inaasahang pangyayari (emergency). Ang mga mag-aaral ay inaasahang maisagawa ang mga wastong paraan sa batayang pangkaligtasan at pagbibigay ng pangunang lunas sa oras ng kalamidad, sakuna, at kagipitan o mga hindi inaasahang pangyayari (emergency). BATAYANG KASANAYAN a. Natutukoy ang iba’t ibang uri ng kalamidad, sakuna, at kagipitan o mga hindi inaasahang pangyayari (emergency) b. Nakapagpapakita ng mga angkop na tugon bago, tuwing, at pagkatapos ng isang kalamidad, sakuna, at oras ng kagipitan c. Naiuugnay ang paghahanda at angkop na tugon sa oras ngkagipitan sa pagsasalba at pagpapanatili ng buhay. d. Naisasalarawan ang angkop na batayang pangkaligtasan sa panahon o sitwasyon na maaaring magdulot ng kapahamakan sa buhay ng tao e. Naisasalarawan ang maaaring idulot na kapahamakan na bunga ng mapanganib na gawi at kilos tulad ng paggamit ng paputok, armas, at pag-inom ng alak f. Natatangkilik ang paggamit ng alternatibong pamamaraan sa pagdiriwang ng iba’t ibang okasyon tulad ng Bagong Taon, pista, at iba pang espesyal na okasyon All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

413.
D EPED C O PY 190 Subukin Natin I. Tamao Mali. Isulat sa sagutang papel ang tsek (/) kung ang GAWAIN ay Tama at ekis ( X ) naman kung Mali. 1. Masayang naligo ang mga bata sa tubig-baha. 2. Nakinig si Fe sa radyo upang malaman kung walang pasok dahil sa bagyo. 3. Hindi pinansin ni Mang Alfonso ang mga natumbang puno at sirang linya sa kanilang lugar. 4. Inilayo ni Dan sa kurtina ang kandilang may sindi. 5. Ipinaskil ni Inay ang numero ng teleponong dapat tawagan sa oras ng sakuna. 6. Lasing na nagmaneho ang tsuper. 7. Sumali si Erica sa earthquake drill ng paaralan. 8. Gumamit si Michael ng kawayang kanyon noong BagongTaon. 9. Nanonood ng pailaw sa plasa sina Helen at Julia tuwing pista. 10. Pinagsama-sama ni Repot ang mga basura at itinapon lahat sa ilog. II. Maramihang Pagpili Basahing mabuti ang mga tanong at piliin ang tamang sagot. Gumamit ng malaking titik lamang. ______11. Anong ahensiya ang nag-aaral ng panahon at nagbibigay ng signal upang malaman ang lakas at bugso ng hangin dala ng bagyo? A. DOH B. DILG C. DOST D. PAGASA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

414.
D EPED C O PY 191 ______12. Kapag angbagyo ay may lakas at bugso ng hangin na umabot sa 61-100 kph, nasa anong Signal Bilang ang bagyo? A. 1 B. 2 C. 3 D. 4 _______1 3. Anong ahensiya ang nagtatakda kung gaano kalakas ang lindol ? A. DILG B. MMDA C. PAGASA D. PHILVOCS _______14. Alin ang nagdadala ng malakas na buhos ng ulan at may bugso ng hangin? A. Lindol B. Bagyo C. Tsunami D. Storm Surge ______ 15. Sina Mang Raul ay nakatira malapit sa Bulkang Mayon. Ano ang dapat niyang gawin? A. Mamasyal sa paligid B. Gumawa ng malaking bahay C. Makipag-usap sa kapitbahay D. Alamin ang ligtas na lugar para sa paglikas ______16. Alin ang mapanganib na pagyanig ng lupa na maaaring dahilan ng pagbagsak ng malalaking gusali? A. Baha B. Bagyo C. Lindol D. Sunog All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

415.
D EPED C O PY 192 ______17. Alin angisinagawa sa paaralan o gusali upang maiwasan ang anumang sakuna kung may lindol? A. Fun run B. Athletic meet C. Earthquake drill D. Nutrition program ______18. Ano ang maaaring gamitin upang mailigtas ang ating buhay sa pagbaha? A. Karton B. Payong C. Malaking bag D. Malaking gallon ______19. May naaamoy kang tagas ng gasul sa bahay. Ano ang nararapat mong gawin? A. Sindihan ang kalan B. Isara ang mga bintana C. Isawalang bahala lamang D. Buksan ang bintana at pinto ______20. May nag-aaway na mga lasing na may mga armas o patalim. Ano ang iyong gagawin? A. Awatin sila B. Kunan ng litrato C. Lumayo sa kanila D. Tawagin ang kapitbahay ______21. Aksidenteng naputukan ng labentador ang kamay ng iyong kalaro. Anong paunang lunas na dapat mong gagawin? A. Balutin B. Hugasan C. Magtago D. Sumigaw All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

416.
D EPED C O PY 193 ______22. Biglang nawalanng koryente sa bahay at nagsindi ka ng kandila. Saan mo dapat ilagay ito? A. Maliit na lata B. Kabinet ng aklat C. Malapit sa kurtina D. Malambot na upuan ______23. Ang bagyo ay nasa Signal No.1, anong antas ng mag-aaral ang otomatikong walang pasok sa paaralan? A. Preschool B. Kolehiyo C. Mataas na paaralan D. Mababang paaralan ______24. Lumilindol sa sa inyong lugar. Anong ahensiya ng pamahalaan ang mabilis na tutugon upang matulungan iligtas ang mga biktima? A. Pulis B. Barangay C. NDRRMC D. Barangay Tanod ______25. Nasa loob ka ng bahay at naabutan ka ng lindol. Ano ang iyong gagawin? A. Tawagin ang Nanay B. Sumigaw at umiyak C. Tumalon sa bintana D. Sumilong sa matatag na mesa All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

417.
D EPED C O PY 194 Susi sa Pagwawasto I.Tama o Mali 1. X 2. ̸̸ 3. X 4. ̸ 5. / 6. X 7. / 8. / 9. / 10. X II. Maramihang Pagpili 11. D 12. B 13. D 14. B 15. D 16. C 17. C 18. D 19. D 20. C 21. B 22. A 23. A 24. C 25. D All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

418.
D EPED C O PY 195 Ang mgakalamidad at sakuna tulad ng lindol, bagyo, at pagputok ng bulkan ay maaring magdulot ng malaking pinsala sa mga ari-arian at maging sa buhay ng tao. Upang maiwasan ang hindi mabuting epekto at bunga nito, tayo ay dapat maging handa sa lahat ng oras. Kinakailangang matutuhan natin ang iba’t ibang paraan ng angkop na pagtugon sa oras ng kagipitan. Ang pagsunod sa mga alituntunin at batayang pangkaligtasan ay pagtitiyak sa pagpapanatili at pangangalaga sa ating buhay at ari-arian. Sa mga nakalipas na taon, maraming ari-arian at buhay na ang nasira at nawala dahil sa walang kahandaan sa sakuna at kalamidad. Nararapat na ito ay hindi na maulit pa sa pamamagitan ng pag-aaral ukol sa paghahanda sa mga inaasahan at di-inaasahang sakuna at kalamidad na makapagdudulot ng pinsala sa ating buhay at ari-arian. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

419.
D EPED C O PY 196 Aralin 1: MgaUri ng Kalamidad sa Aking Komunidad Bilang ng araw: 2 Batayang Kasanayan a. Natutukoy ang iba’t ibang uri ng kalamidad at sakuna na maaaring mangyari sa kanilang komunidad. b. Nauunawaan ang epekto ng iba’t ibang uri ng kalamidad sa ari-rian at buhay ng tao. Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang kalamidad ay pangyayari na sanhi ng mga pagbabago sa kondisyon ng kalikasan at maaaring magdulot ng pagkawasak o pagkawala ng mga ari-arian at kapahamakan sa buhay ng tao. Ilan sa mga ito ay bagyo (pagbugso ng malakas na hangin), storm surge (daluyong ng dagat), lindol (paggalaw ng lupa), volcanic eruption (pagputok ng bulkan), landslide (pagguho ng lupa), at baha (pagtaas ng tubig). BAGYO Ang Pilipinas ay nakararanas ng mahigit kumulang sa 22 bagyo sa loob ng isang taon. Maaaring ang isang lugar ay madalas na daanan ng mga bagyong ito. Ang bugso ng hangin, lakas ng pagbuhos ng ulan, at maging ang dami nito ay lubhang nakapamiminsala. Madalas ang dulot nito ay ang pagtaas ng naiipong tubig (baha), storm surge, at landslide o pagguho ng lupa. Ito ay kadalasang nabubuo sa karagatan katulad ng Dagat Pasipiko. Mayroon itong dalawang bahagi: ang eye wall at ang mata ng bagyo. Ang Philippine Atmospheric Geophysical Astromical Services Administration o PAGASA ay nagbigay ng signal upang malaman ang lakas o bugso ng hangin na dulot ng bagyo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

420.
D EPED C O PY 197 Signal Bugsong hangin Signal No. 1 : 30-60 kph Signal No. 2 : 61-100 kph Signal No. 3 : 101-185 kph Signal No. 4 : 186 pataas Sa pamamagitan ng pagsukat at pagtukoy sa bugso ng hangin ng isang bagyo, maaaring malaman ang angkop na paghahanda ng mga tao sa isang lugar. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Typhoons%20in%20the%20Philippines%20(1).pdf LINDOL Ang lindol o pagyanig ng lupa ay maaaring dulot ng pagsabog ng bulkan (volcanic earthquake) o paggalaw ng tectonic plates sa ilalim ng lupa o earth’s crust. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Earthquake-Final.pdf PAGSABOG NG BULKAN May dalawang uri ang bulkan: aktibo at hindi aktibong bulkan. Ang aktibong bulkan ay pumutok o sumabog sa huling 600 na taon. Ang hindi aktibong bulkan ay natutulog o walang anumang pagsabog o pagbuga ng usok sa loob ng mahabang panahon subalit hindi ito ngangangahulugang hindi na ito sasab- og muli. Kung kaya’t mas makabubuting alamin ang panganib na dulot nito upang maiwasan ang anumang sakunang dulot nito. file:///C:/Users/Acer/Downloads/BEING%20PREPARED%20MODULE%20(1).pdf All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

421.
D EPED C O PY 198 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Ipaskil ang larawan sa pisara. 2. Pangkatin ang mga mag-aaral at bumuo ng grupo sa na may apat hanggang limang miyembro. 3. Gamitin ang gawain sa “Pag-usapan Natin”sa LM. 4. Bigyan ng oras ang bawat grupo na ibahagi ang gawain sa buong klase. 5. Ibuod ang mahahalagang saloobin at impormasyon mula sa pagbabahagi ng bawat pangkat. 6. Itanong sa klase ang mga sumusunod: a. Ano-ano ang inyong natutuhan batay sa paglalahad ng inyong kamag-aaral? (Itala ang sagot sa pisara.) b. Magkakatulad ba ang inyong naisip na salita/kaisipan? c. Bakit ninyo naisip ang salitang ito? Ano ang maaaring maging epekto ng mga kalamidad na ito sa buhay? sa ari-arian? d. Paano maging ligtas sa panahon ng kalamidad? e. Naranasan na ba ninyo ang ilan sa mga ito? Tumawag ng mag-aaral para sa pagbabahagi ng ilang karanasan. f. Ano-ano ang mga uri ng kalamidad ayon sa inyong paglalahad? B. Pag-aralan Natin 1. Bumuo ng tatlong pangkat, magtakda ng isang uri ng kalamidad o sakuna. 1- bagyo, 2-lindol, 3- pagputok ng bulkan 2. Bigyan ng bilang ang bawat miyembro ng grupo. 3. Gamitin ang gawain sa “Pag-aralan Natin” sa LM. 4. Tawagin ang bilang ng pangkat na magbabahagi ng sagot sa klase. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

422.
D EPED C O PY 199 C. Pagsikapan Natin 1. Hikayatin ang bawat grupo na ibahagi ang gawain sa “Pag- aralan Natin” sa pamamagitan ng sumusunod: • Dula o role-play • Skit • News report • Awitin o sayaw • Pagsasalarawan 2. Ipasagot ang gawain sa “ Matuto Tayo”. D. Pagyamanin Natin Ipasagot sa mga mag-aaral ang Gawain A at B sa “Kaya Mo Yan” sa LM. Mga Sagot: 1. Bagyo 4. Lindol 2. Landslide 5. Pagputok ng Bulkan 3. Baha E. Pagninilay Pangkalusugan (Reflection) Bigyan ng oras ang mga mag-aaral na isulat sa notebook ang kanilang sa loobin sa tanong na “Ano sa mga uri ng sakuna o kalamidad ang inyong pinakakinatatakutan? Bakit?” Ipasagot ang Gawain sa LM. F. Takdang-aralin 1. Para sa susunod na pagkikita. 2. Pagsaliksikin at pagbasahin ang mga mag-aaral tungkol sa mga dapat gawin bago, tuwing at pagkatapos ng kalamidad o sakuna na naiulat sa klase ng bawat grupo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

423.
D EPED C O PY 200 Aralin 2: SaPanahon ng Kalamidad, Sakuna at Kagipitan Bilang ng araw: 3 Batayang Kasanayan a. Nakapagpapakita ng mga angkop at nararapat na tugon bago, tuwing at pagkatapos ng anumang kalamidad o sakuna, at kagipitan b. Nakapagbibigay ng mungkahi at paraan upang makaiwas sa hindi mabuting dulot ng mga sakuna at kalamidad c. Natutukoy ang mga mabuting maidudulot ng maagap at maagang paghahanda sa pagdating ng anumang kalamidad o sakuna, at kagipitan Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang sakuna dulot ng kalamidad ay maaring iwasan sa pamamagitan ng pagiging laging handa. Ang mga sumusunod ay ilan lamang sa maaaring gawin upang paghandaan ang dulot na epekto ng iba’t ibang uri ng kalamidad. BAGYO Bago dumating ang bagyo: • Manood ng balita sa telebisyon o radyo ukol sa papalapit na bagyo. • Iayos at itabi sa ligtas na lugar ang mga importanteng bagay o papeles. • Mag-imbak ng sapat na dami ng tubig o pagkain. • Siguraduhing kumpleto ang emergency supplies katulad na baterya ng radyo, at first aid kit • Itsek ang bubong ng bahay at ang mga puno sa bakuran sa posibleng pagbagsak dahil sa malakas na hangin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

424.
D EPED C O PY 201 Sa panahon ngbagyo: Signal No.1 • Makinig sa balita sa radyo o TV ukol sa bagyo. • Walang pasok ang pre-school sa paaralan. • Magdala ng payong, kapote, at bota kung lalabas. Signal No. 2 • Makinig sa balita sa radyo o TV ukol sa bagyo. • Walang pasok sa mababa at mataas na paaralan. • Manatili sa loob ng bahay kung kinakailangan. • Iwasang magbiyahe maging sa daan, dagat, o himpapawid. • Maging alerto at handa sa posibleng pagbaha. • Maghanda kung sakaling kinakailangang lumikas sa mataas at mas ligtas na lugar. Signal No. 3 • Walang klase sa lahat ng antas ng paaralan maging sa opisina. • Manatili sa loob ng bahay o sa lugar na mas ligtas. • Kung nakatira sa mababang lugar, lumikas sa mas mataas at mas ligtas na lugar. • Iwasan ang pagpunta malapit sa anumang uri ng anyong tubig. Signal No. 4 • Ipagpaliban ang anumang gawain at manatili sa loob ng bahay. • Lumikas sa mas mataas na lugar sa posibleng pagbaha o landslide. • Patibayin ang mga bahagi ng bahay na maaaring maapektuhan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

425.
D EPED C O PY 202 • Umantabay samga ulat sa mass media. • Putulin ang mga sanga na malapit sa bahay. • Siguraduhing walang nakaharang sa kalsada para sa pagdaan ng emergency vehicles, at maghanda ng emergency kit. • Kapag bumaha, patayin ang main switch. Pagkatapos ng bagyo • Kumpunihin ang mga naiwang sira o pinsala sa bahay at bakuran. • Iwasang magtampisaw sa baha ng mahabang oras upang makaiwas sa sakit. • Ipagbigay alam sa kinauukulan ang anumang pinsala sa linya ng koryente, tubig, at telepono. • Kung nasa evacuation site, maghintay ng hudyat kung kailan ligtas nang bumalik sa inyong bahay. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Preparing%20for%20Typhoons.pdf LINDOL Hindi tulad ng bagyo, ang lindol ay hindi maaaring masabi kung kailan magaganap. Isaisip na ang tanging magagawang paghahanda sa pagsapit nito ay ang kaalaman sa kung ano ang dapat gawin kung ito ay nararanasan na. Ito ay mapanganib dahil sa dulot na sakuna pagkatapos yumanig ang lupa.Ito ay maaaring magdulot ng pagbagsak ng mga gusali, pagbiyak ng lupa, sunog, at tsunami. Ang karampatang paghahanda sa mga nasabing sakuna ay kinakailangang paghandaan upang maiwasan ang pagkawala ng buhay. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

426.
D EPED C O PY 203 Bago ang lindol • Alamin kung may emergency plan ang opisina, paaralan o ang iyong pinagtatrabahuhan. • Maghanda ng emergency supplies tulad ng sa paghahanda sa bagyo. • Alamin kung nasaan ang electric fuse box sa bahay. Kinakailangan` itong maisara sa pagsapit ng lindol upang maiwasan ang sunog. • Suriin ang mabibigat na bagay kung ligtas sa pagkakakabit at pagka- kalagay sa tamang lugar. Iwasang maglagay ng mga bagay na maaring mahulog at magdulot ng malaking panganib. • Magsagawa ng earthquake drill sa paaralan, bahay, at komunidad. Sa panahon ng lindol • Manatiling kalmado. Maging alerto kung saan man abutan nito. • Kung nasa loob ng isang gusali, tumayo sa isang pader malapit sa sentro ng gusali. Maghanap ng matatag na maaaring pagsilungan habang lumilindol. • Kung nasa loob ng sasakyan, ihinto ang sasakyan at hintaying matapos ang pagyanig. • Kung nasa labas, ilayo ang sarili sa anumang maaaring mahulog o mabuwal na puno o poste. Pagkatapos ng lindol • Suriin ang sarili sa anumang sakit o sugat. • Suriin ang linya ng tubig, koryente o gasul sa anumang pagtagas. Kung may pagtagas sa mga ito, lalo na ang gasul, buksan ang bintana at lumikas sa ligtas na lugar. Ipagbigay-alam sa kinauukulan ang pangyayari. • Makinig sa balita sa radyo o tv. • Umiwas sa mga gusaling nasalanta ng lindol. file:///C:/Users/Acer/Downloads/Earthquake-Final%20(1).pdf All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

427.
D EPED C O PY 204 PAGPUTOK NG BULKAN Maaaring ang pagputok ng bulkan ay magdulot ng sakuna sa buhay ng tao. Ngunit maaari rin itong magdulot ng maganda sa kalikasan. Nagbabago ang anyo at topograpiya ng isang lugar sa pagputok ng bulkan. Bago pumutok ang bulkan • Tukuyin ang ligtas na lugar para sa paglikas. • Ihanda ang kinakailangan sa paglikas: damit, pagkain, at mahahalagang kagamitan. • Mag-imbak ng kinakailangang pagkain, gamot, at tubig sa panahon ng paglikas. • Siguraduhing ligtas ang mga hayop. • Alamin ang lugar na maaaring pagdaanan ng lava mula sa bulkan. Pagkatapos ang pagputok ng bulkan • Maghintay sa hudyat ng mga kinauukulan sa posibleng pagbalik sa tirahan. • Ayusin at kumpunihin ang pinsala sa bahay at linya ng koryente, tubig, at telepono. • Pag-aralan kung paano maaaring magamit ang lupa na may halong mga bato mula sa bulkan. file:///C:/Users/Acer/Downloads/BEING%20PREPARED%20MODULE%20(1).pdf All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

428.
D EPED C O PY 205 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Magpakita ng halimbawa ng emergency kit sa klase. 2. Itanong sa klase ang sumusunod: • Saan kadalasang makikita ito? • Ano ang tawag dito? • Ano kaya ang gamit nito? 3. Hatiin ang klase ayon sa kasunduan sa unang pagkikita. 4. Ipaguhit ang mga bagay na makikita sa loob ng emergency kit na nakikita sa “Bag Ko ‘To”. 5. Ipasagot sa klase ang gawaing “Ako’y Laging Handa” sa LM. 6. Pangkatin ang klase sa tatlo, Pangkat A , Pangkat B, at Pangkat C at ipasagot ang “Mayroon Akong Ganito”. Ipabahagi nila sa klase ang nagawa. Iguguhit ng pangkat A ang mga bagay na maaaring ilagay sa emergency kit. Iguguhit ng pangkat B ang mga bagay na hindi dapat ilagay sa emergency kit. Iguguhit ng pangkat C ang iba pang mga bagay na hindi nakikita sa larawan na maaaring ilagay sa emergency kit. Ibahagi ang nagawa sa klase. 7. Itanong ang mga sumusunod: a. Ano-ano ang mga bagay na makikita sa inyong emergency kit? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

429.
D EPED C O PY 206 b. Bakit kinakailangangihanda ang mga bagay na ito? c. Ano-ano pang pamamaraan ang dapat isaalang-alang sa pag-iwas sa kapahamakang dulot ng iba’t ibang uri ng kalamidad, sakuna, at kagipitan? d. Ipaliwanag ang emergency kit. 8. Ipagawa sa klase ang gawain sa “Tara Tulong-tulong Tayo”. Tingnan ang larawan at isulat ang sagot sa loob ng bilog. Anong nakikita sa larawan? Paano ito nakatutulong sa kalamidad? Isulat sa pisara ang salitang ERT. Itanong sa klase: a. Ano ang ibig sabihin ng emergency response team? b. Bakit mahalaga ang pagkakaroon ng emergency response team sa isang komunidad? c. Ano-ano kaya ang tungkulin ng mga miyembro ng emergency response team? d. Maaari bang maging bahagi ng isang emergency response team ang kahit na sinong tao? Bakit? Bakit hindi? B. Pag-aralan Natin Bigyan ng oras ang mga mag-aaral na basahin ang nilalaman ng LM tungkol sa paghahanda sa oras ng kalamidad, sakuna, at kagipitan. C. Pagsikapan Natin 1. Ipasagot sa bawat mag-aaral ang “Gawin Natin Ang Tama” sa LM. 2. Ipasagot ang gawain sa “Ikaw, Sila,Tayo: Anong Dapat Gawin”. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

430.
D EPED C O PY 207 D. Pagyamanin Natin 1. Ipasagot ang gawain “Tama at Dapat Ba”? 2. Bumuo ang bawat pangkat ng ERT. Pumili ng isang sakuna o kalamidad. Ipakita kung paano tumugon ang kanilang ERT. Bigyan ang bawat grupo ng oras upang gawin ang Gawain B. E. Pagnilayan Natin Ipagawa ang “Tandaan Upang Maging Ligtas”. Ipasulat sa loob ng kahon ang sagot. F. Takdang-aralin Pagsaliksikin sa barangay o paaralan o makipanayam ng kinauukulan tungkol sa earthquake drill, flood drill, evacuation protocol, at emergency protocol ng kanilang komunidad o lugar. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

431.
D EPED C O PY 208 Aralin 3: MasLigtas Kung Laging Handa! Bilang ng Araw: 1 Batayang Kasanayan a. Naiiuugnay ang paghahanda at angkop na tugon sa oras ng kagipitan sa pagsagip at pagpapanatili ng buhay; at b. Naisasabuhay ang tamang kamalayang nauukol sa kahalagahan ng paghahanda at pag-iingat sa pagsagip ng buhay. Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang Paghahanda ang sagot sa pag-iwas sa anumang sakuna dulot ng kalamidad. Kung ito ay maisasakatuparan nang epektibo, masasagip ang pagkapinsala, at pagkawala ng buhay. Kinakailangang tumimo sa isipan ng mga bata ang tamang kamalayan sa pagiging handa. Mas makabubuting turuan sila ng tamang pag-iisip at kasanayan sa pagharap sa anumang sakuna. Pamamaraan A. Pag-usapan Natin Ipasagot sa klase ang “Pag-usapan Natin” sa LM. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

432.
D EPED C O PY 209 B. Pag-aralan Natin 1.Tipunin ang mga miyembro ng bawat ERT. Magtalaga ng tagapag- salita sa bawat pangkat. Bigyan ng panahon na magbahagi ang bawat pangkat ng kanilang pagninilay ang artikulo sa Pag-aralan Natin, “Maging Mapanuri, Mapagmatyag”. 2. Ipasagot sa bawat pangkat sa manila paper ang gawain sa “Mag-ingat Tayo”. 3. Itanong: Paano maiiwasan ang dulot ng ganitong klaseng kalamidad? C. Pagsikapan Natin A. Pangkatin ang klase ayon sa napagkasunduan. Ipagawa ang isang poster sa bawat ERT na naghihikayat sa mga tao sa kanilang komunidad na maging handa sa anumang uri ng kalamidad o sakuna na maaaring maganap sa kanilang pamayanan. B. Ipagawa ang Gawain A at B sa LM. D. Pagyamanin Natin Bumuo ng tatlong pangkat. Ipakita ng bawat pangkat sa pamamagitan ng infomercial ang kahalagahan ng maagang paghahanda sa anumang kalamidad at sakuna. E. Pagnilayan Natin Ipasagot sa klase ang gawain sa “Kaya Natin ‘To”. Kompletuhin ang pangungusap sa loob ng talk balloon upang makabuo ng saloobin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

433.
D EPED C O PY 210 F. Takdang-aralin Sasagutin angmga tanong. (Magpagabay sa magulang) 1. Ano-ano ang mga paghahandang ginagawa ng inyong mag-anak sa panahon ng kalamidad? 2. Anong paghahanda ang ginagawa ng inyong paaralan sa panahon ng sakuna? Aralin 4: Piliin ang Tama, Umiwas sa Masama! Bilang ng Araw ng Pagtuturo: 2 Batayang Kasanayan a. Nailalahad ang maaaring idulot na kapahamakan na bunga ng mapanganib na gawi at kilos, tulad ng paggamit ng paputok, armas, at pag-inom ng alak b. Naipaliliwanag ang kahalagahan ng pagpili sa mga alternatibong pamamaraan sa pagdiriwang ng iba’t ibang okasyon c. Natatangkilik ang paggamit ng alternatibong pamamaraan sa pagdiriwang ng iba’t ibang okasyon, tulad ng Bagong Taon, pista, at iba pang espesyal na okasyon. Karagdagang Kaalaman para sa Guro Ang sakuna ay hindi lamang maaaring dulot ng kalamidad. Ito rin ay maaaring idulot ng maling gawi at maling pagpili sa masamang gawain. May mga pagkakataong ito ay sanhi ng labis na pag-inom ng alak, paggamit ng paputok o armas, at pakikipag-away sa kapuwa. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

434.
D EPED C O PY 211 Pamamaraan A. Pag-usapan Natin 1. Itanong sa klase: Anong okasyon ang ipinagdiriwang sa larawan? Paano nila pinagdiriwang ang mga ito? 2. Pangkatin ang klase sa tatlo. Sa bawat pangkat, bigyan ng oras upang isadula ang mga pagdiriwang na nasa larawan. Pangkat 1: Bagong Taon Pangkat 2: Pista Pangkat 3: Kaarawan 3. Itanong sa klase ang sumusunod: Paano nila ipinagdiriwang ang mga okasyon? Mabuti ba ang paraan ng pagdiriwang na ginawa nila? B. Pag-aralan Natin 1. Ipasagot sa klase ang nasa larawan sa “Huwag ‘Yan”. Ipagawa ang Gawain A. Ipasulat ang sagot sa loob ng kahon. 2. Itanong ang sumusunod sa klase. a. Ano ang maaaring epekto ng mga gawing ito? b. Magdudulot ba ito ng kapahamakan sa buhay ng tao? c. Paano natin maiiwasan ang anumang sakunang magiging dulot ng ganitong mga gawain? d. Ano ang nararapat gawin sa ganitong sitwasyon? 3. Ipasagot sa klase ang Gawain B at C sa LM. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

435.
D EPED C O PY 212 C. Pagsikapan Natin 1. Sagutin ang mga tanong sa “Tayo’y Magsaya Huwag Mamroblema” 2. Itanong sa klase ang mga sumusunod: a. Bakit kailangang iwasan ang pag-inom ng alak? b. Bakit kailangang iwasan ang paggamit ng paputok o pagpapap- utok ng armas sa Bagong Taon? c. Ano ang mas makabubuting gawin sa ganitong okasyon? d. Paano natin mahihikayat ang ibang tao sa ating komunidad na maging ligtas sa pamamagitan ng pag-iwas sa ganitong gawain? e. Ano-ano ang iba pang pangyayari na maaaring magdulot ng panganib sa buhay ng tao? D. Pagyamanin Natin Ipasagot sa klase ang Gawain sa A at B sa LM. E. Pagnilayan Natin Ipabuo ang pangungusap sa loob ng organizer. F. Takdang–aralin Ipaguhit sa 1/8 illustration board ang maaaring gawin upang makatulong sa pag-iwas ng sakuna sa pagdiriwang ng okasyon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

436.
D EPED C O PY 213 Panghuling Pagtataya I. Tamao Mali. Isulat sa sagutang papel ang tsek () kung ang GAWAIN ay Tama at ekis ( X ) naman kung Mali. 1. Hindi pumasok sa paaralan si Arnel dahil nasa Storm Signal No. 4 ang bagyo. 2. Umakyat sa mataas na lugar ang mag-anak dahil tumataas ang tubig-baha. 3. Naligo ang mga bata sa malakas na buhos ng ulan. 4. Inilagay ni Pio ang mga balat ng prutas sa basurahang may nakasulat na nabubulok. 5. Sinindihan ng mga bata ang nakitang paputok sa lansangan. 6. Pinanood ng mga mag-aaral ang video tungkol sa iba’t ibang sakuna at kalamidad. 7. Nakalagay sa cellphone ni Matet ang mga numero ng pulisya at bumbero. 8. Namili ng malalakas na paputok ang tatay para sa Bagong Taon. 9. Ipinatong ni Ipe ang kandilang may sindi sa mga papel. 10.Tumulong ang kabataan sa paglinis ng plasa matapos ang pista. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

437.
D EPED C O PY 214 II. Maramihang Pagpili Basahingmabuti ang mga tanong at piliin ang tamang sagot. Isulat ang malaking letra lamang. 11. Niyaya ka ng mga kaibigan mo na maligo sa tabing dagat kahit may bagyong paparating. Ano ang gagawin mo? A. Awayin sila. B. Balewalain sila. C. Sumama sa kanila pero di masyadong lalayo. D. Pagsabihan sila na huwag tumuloy dahil mapanganib. 12. Ito ang pagguho ng lupa dahilan sa pagbaha o pagyanig nito. A. Kanal B. Landslide C. Sink hole D. Storm surge 13. Ito ang ahensya ng pamahalaan na nagtatakda kung gaano kalakas ang lindol. A. DILG B. MMDA C. PAGASA D. PHILVOCS 14. Ayon sa balita, may namumuong bagyo sa Pilipinas, ano ang dapat gawin? A. Ipagwalang bahala B. Yayain si Inay na mag-shopping C. Antabayanan ang susunod na balita tungkol sa bagyo D. Pumunta sa tabing dagat at matyagan ang galaw ng alon 15. Napansin mong may kumikislap sa poste ng koryente at may lumalabas na usok. Ano ang pinakamabuting gawin? A. Panoorin lamang ito B. Ipaalam sa pari ng simbahan C. Ipagbigay alam sa tanggapan ng koryente D. Batuhin ang poste ng koryente o buhusan ng tubig All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

438.
D EPED C O PY 215 16. Sina Mang Raulay nakatira malapit sa Bulkang Mayon. Ano ang dapat nilang gawin ? A. Mamasyal sa paligid B. Gumawa ng malaking bahay C. Makipag-usap sa kapitbahay D. Tukuyin ang lugar para sa paglikas 17. May sunog malapit sa inyong bahay, ano ang una mong gagawin? A. Tawagan ang bombero B. Lumabas at makiusyuso C. Ilabas lahat ng mga gamit sa bahay D. Buhusan ng tubig ang mga kasangkapan 18. May naaamoy kang tagas ng gasul sa loob ng bahay. Ano ang HINDI mo dapat gawin? A. Sindihan ang kalan. B. Tawagan ang Nanay. C. Buksan ang bintana ng bahay. D. Takpan ng basahan ang gasul. 19. Alin ang DI-NARARAPAT gamitin sa paggawa ng ingay sa bagong taon? A. Kawayang kanyon B. Malaking torotot C. Maliit na baril D. Sirang batya 20. Alin-alin ang laman ng iyong “Emergency Kit”? A. Bola, pulbo, sapatos B. Calculator, notebook, ballpen C. Flashlight, gamot, biscuit, tubig D. Loom bands, slum book, rubber bonds All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

439.
D EPED C O PY 216 21. May nag-aaway namga lasing na may mga patalim. Ano ang una mong gagawin? A. Awatin sila B. Kunan ng litrato C. Lumayo sa kanila D. Tawagin ang kapitbahay 22. Aksidenteng naputukan ang kamay ng inyong kalaro. Ano ang dapat mong gawin? A. Tumakbo at magtago B. Tumawag ng kapitbahay C. Balutin ng t-shirt ang sugat. D. Buhusan ng tubig ang sugat. 23.Napansin mong lasing ang nagmamaneho ng dyip na inyong sina- sakyan. Ano ang una mong gagawin? A. Agawin ang manibela B. Bababa ng sasakyan C. Awayin ang nagmamaneho D. Sigawan lahat ng pasahero 24. Bumubuga ng usok ang bulkan sa karatig-probinsiya. Maaari itong maging sanhi ng A. Biglaang pag-ulan. B. Malakas na hangn. C. Pagtaas ng tubig. D. Pagyanig ng lupa. 25. Ano ang tawag sa walang habas na pagputol ng mga puno sa kagubatan na isang pangunahing sanhi ng pagbaha at landslide? A. Bush fire B. Forest fire C. Illegal logging D. Kaingin All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

440.
D EPED C O PY 217 Susi sa Pagwawasto: ITama o Mali 1. 2. 3. X 4. 5. X 6. 7. 8. X 9. X 10. II. Maramihang Pagpili 11. D 12. B 13. D 14. C 15. C 16. D 17. A 18. A 19. C 20. C 21. C 22. D 23. B 24. D 25. C All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.

K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN HEALTH (Q1-Q4)

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

Similar to K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN HEALTH (Q1-Q4)

More from LiGhT ArOhL

Recently uploaded

K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN HEALTH (Q1-Q4)