Downloaded 4,000 times
![47
upang makuha ang nais na sagot mula sa mga mag-aaral. Itanong
sa mag-aaral kung ano ang nararamdaman nila tuwing nakakakita
sila ng mga taong kinukutya o kaya ay pinagtatawanan. Ipaliwanag
na kapag nararamdaman nila o nauunawaan ang damdamin ng
kapuwa, ang tawag dito ay empathy.
6. Bilang karagdagang gawain sa Alamin Natin, (optional) payuhan
ang mga mag-aaral na ipikit ang kanilang mga mata at iparinig ang
kantang “Bulag, Pipi, at Bingi”.
Sa bawat yugto ng buhay, may wasto at may mali
Sa bawat nilalang ay may bulag, may pipi at may bingi
Madilim ang ‘yong paligid, hatinggabing walang hanggan
Anyo at kulay ng mundo sa ‘yo’y pinagkaitan
H’wag mabahala, kaibigan, isinilang ka mang ganyan
Isang bulag sa kamunduhan, ligtas ka sa kasalanan.
Chorus
Di nalalayo sa ‘yo ang tunay na mundo
Marami sa ami’y nabubuhay nang tulad mo
Di makita, di madinig, minsa’y nauutal
Patungo sa hinahangad na buhay na banal.
Ibigin mo mang umawit, hindi mo makuhang gawin
Sigaw ng puso’t damdamin wala sa ‘yong pumapansin
Sampung daliri, kaibigan, d’yan ka nila pakikinggan
Pipi ka man nang isinilang, dakila ka sa sinuman.
[Repeat Chorus]
Ano sa ‘yo ang musika, sa ‘yo ba’y mahalaga
Matahimik mong paligid, awitan ay di madinig
Mapalad ka, o kaibigan, napakaingay ng mundo
Sa isang binging katulad mo, walang daing, walang gulo
[Repeat Chorus]
Di makita, di madinig, minsa’y nauutal
Patungo sa hinahangad na buhay na banal](https://image.slidesharecdn.com/esp-150614231040-lva1-app6892/85/K-TO-12-GRADE-4-TEACHER-S-GUIDE-IN-EDUKASYON-SA-PAGPAPAKATAO-Q1-Q4-133-320.jpg)
Uploaded byLiGhT ArOhL
K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN EDUKASYON SA PAGPAPAKATAO (Q1-Q4)
Ang dokumentong ito ay isang patnubay para sa mga guro ng Edukasyon sa Pagpapakatao (ESP) sa ikaapat na baitang na inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon. Tinutukoy nito ang mga karapatan sa kopya, mga pangunahing layunin ng asignatura, at mga teorya at estratehiya sa pagtuturo. Layunin ng patnubay na makilala ng mga mag-aaral ang kanilang sarili at gampanan ang kanilang papel sa pamilya at komunidad sa konteksto ng mga pagpapahalaga tulad ng katotohanan, kalayaan, at katarungan.
More Related Content
Similar to K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN EDUKASYON SA PAGPAPAKATAO (Q1-Q4)
K TO 12 GRADE 4 TEACHER’S GUIDE IN EDUKASYON SA PAGPAPAKATAO (Q1-Q4)
- 2. D EPED C O PY ii Edukasyon sa Pagpapakatao– Ikaapat na Baitang Patnubay ng Guro Unang Edisyon, 2015 ISBN: _____________ Paunawa hinggil sa karapatang-sipi. Isinasaad ng Seksiyon 176 ng Batas Pambansa Bilang 8293: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anumang akda ng Pamahalaan ng Pilipinas. Gayon pa man, kailangan muna ang pahintulot ng pamahalaan o tanggapan kung saan ginawa ang isang akda upang magamit sa pagkakakitaan ang nasabing akda. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang patawan ng bayad na royalty bilang kondisyon. Ang mga akda/materyales (mga kuwento, seleksyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kumakatawan sa paghiling ng pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Hindi inaangkin ni kinakatawan ng tagapaglathala (publisher) at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD Inilimbag sa Pilipinas ng ____________ Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 5th Floor,Mabini Bldg, DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054 at 634-1072 E-mail Address: imcsetd@yahoo.com Mga Bumuo ng Patnubay ng Guro Consultant: Fe A. Hidalgo, PhD Mga Tagasuri at Editor: Irene C. de Robles, Erico M. Habijan, at Joselita B. Gulapa Mga Manunulat: Felamer E. Abac, Gina A. Amoyen, Jesusa M. Antiquiera, Henrieta A. Bringas, Grace R. Capati, Maria Carla M. Caraan, Rodel A. Castillo, Rolan B. Catapang, Isabel M. Gonzales, Noel S. Ortega, Marilou D. Pandiño, Adelaida M. Reyes, at Portia R. Soriano Mga Tagaguhit: Eric S. de Guia, Fermin M. Febella Jr., at Randy G. Mendoza Mga Tagapagtala: Gregorio T. Pascual at Bryan R. Simara Naglay-out: Gregorio T. Pascual at Elizabeth T. Soriao-Urbano Punong Tagapangasiwa: Joselita B. Gulapa Pangalawang Tagapangasiwa: Marilou D. Pandiño All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 3. D EPED C O PY iii Para sa Iyo,Guro ng Edukasyon sa Pagpapakatao Inihanda ang patnubay na ito upang magabayan ka sa iyong pagtuturo ng Edukasyon sa Pagpapakatao (EsP) sa Ikaapat na Baitang. Layunin ng asignaturang ito na magabayan ang mga mag-aaral na makilala ang kaniyang sarili, ang bahaging ginagampanan sa kaniyang pamilya, pamayanang ginagalawan bilang isang Pilipino upang makibahagi sila sa pagtatayo ng pamayanang pinaiiral ang katotohanan, kalayaan, katarungan, at pagmamahal. Isinaalang-alang sa paghahanda ng patnubay ang sumusunod: A. Batayan • Patnubay ng kurikulum ng K to 12 pokus ang EsP • Kagamitan ng Mag-aaral sa EsP Baitang 4 • Balangkas ng DepEd sa Pagpapahalaga • Napapanahong paksa at thrust gaya ng pakikiangkop sa panahon ng pangangailangan, kaligtasan, likas kayang pag-unlad, paggalang sa sarili, pagiging positibo at iba pang pagpapahalaga na makatutulong sa mabuting pagkatao B. Prosesong Ginamit Bahagi ng magiging pag-aaral ng mga mag-aaral sa ikaapat na baitang ang mga proseso ng pag-unawa (Alamin), pagninilay (Isagawa), pagsangguni (Isapuso), pagpapasiya (Isabuhay), at pagkilos (Subukin) upang higit nilang maunawaan ang mensahe ng anumang leksiyon, maisabuhay at maisakatuparan ang tamang desisyon na may tamang pagkilos. Narito ang sumusunod na proseso na dapat gamitin: • Alamin Natin. Sa prosesong ito, ang mga mag-aaral ay binibigyan ng pagkakataong maalala o maipakita ang anumang dating kaalaman na may kinalaman sa leksiyon. Dito rin maaaring malaman o matandaan ng mga mag-aaral at maiproseso sa sarili ang anumang maling kilos o gawa at tuluyan itong itama sa patnubay ng guro. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 4. D EPED C O PY iv • Isagawa Natin.Upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang bawat aralin, sila ay magsasagawa ng iba’t ibang gawaing batay sa anumang layunin. May mga gawaing indibidwal at pangkatan. • Isapuso Natin. Ang prosesong ito ay naglalaman ng mga kaisipang dapat tandaan at pahalagahan ng mag-aaral. Ang pagbibigay ng iba’t ibang gawaing higit na magpapatibay sa anumang natutuhan ay dapat ding isaalang-alang. • Isabuhay Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga gawaing magpapalalim ng pag-unawa sa bawat pagpapahalagang tinalakay sa bawat aralin at kung paano ito isasabuhay. • Subukin Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga pagtataya ng mga natutuhan ng bawat mag-aaral tungkol sa mga aralin batay sa mga layunin na nasa EsP Curriculum Guide. Naglaan ng tatlumpung minuto kada araw upang malinang ang mga pagpapahalaga sa bawat aralin sa Edukasyon sa Pagpapakatao.Ang bawat aralin ay maaaring umabot nang limang araw. Nilalayon nito na tumimo sa isipan ng mga mag-aaral ang mga kasanayan at pagpapahalaga. C. Mga Teorya at Estratehiyang Ginamit 1. Interaktibong Teorya ng Pagkatuto (Social Learning Theory) ni Albert Bandura Ayon sa paliwanag ng Interaktibong Teorya ng Pagkatuto o Social Learning Theory ni Albert Bandura na isang Canadian Psychologist, ang mga pagkatuto tulad ng pagkakaroon ng mabuting ugali at bagong impormasyon ay maaaring makuha sa pagmamasid sa ibang tao. Sa teoryang ito, naniniwala na ang kapaligirang kinamulatan o kinalakhan ng isang mag-aaral ang siyang humuhubog sa pagkatuto at sa pag-uugali niya. Higit din silang natututo sa pagbibigay ng direksiyon at mga paulit-ulit na All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 5. D EPED C O PY v mga gawain. Pinaniniwalaandin sa ilalim ng teoryang ito na ang anumang marahas o malupit na pag-uugali o gawi ay natutuhan ng mag-aaral ayon sa kaniyang nakita at hindi likas sa kaniya. Ang mga gagawin ng mga mag-aaral sa pag-aaral ng EsP ay dapat magmula sa guro. 2. Teorya ng Constructivism Layunin sa pagtuturo ng Constructivism na pagnilayan o magbalik-tanaw ang mga mag-aaral sa kanilang mga naging karanasan. Maaaring dito makabuo ng kongkretong ideya, kasagutan, tamang kilos, at pag-uugali ang mga mag-aaral. Sa ganitong pagkakataon din maaaring maituwid ang anumang maling kaalaman, konsepto, kilos, at pag-uugali sa pamatnubay ng guro. 3. Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan (Experiential Learning) ni David Kolb Ayon sa Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan, ang mga karanasan ang pinagkukunan ng mga pagkatuto na sinusuportahan ng Teorya ng Constructivism. Ayon sa isang artikulo, ang teoryang ito ay nagbibigay ng pagkakataon sa mga mag-aaral na makabuo ng kaalaman at kasanayan sa kanilang pag-aaral sa silid-aralan. Ito rin ay isang paraan na humuhubog sa kanilang kakayahang mamuno at mamahala. Sa paraang ito, ang mga mag-aaral ay maaaring makagawa ng positibong pagbabago sa kanilang buhay bilang mag-aaral. Ang tatlong hakbang sa modelong ito: a. Pagpaplano. Kaagapay ng guro ang mga mag-aaral sa pagbibigay ng kaniyang ideya o saloobin tungkol sa anumang pinag-usapan. Magpasiya kung ano ang dapat pang pag- aralan, gawin, at tandaan. b. Paggawa. Mahalagang isaalang-alang ng guro sa kaniyang paggabay ang kakayahan ng mag-aaral upang maunawaan ang pakikialam kung hindi kailangan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 6. D EPED C O PY vi c. Pagsusuri. Pagkataposng gawain, pabalikan ang mga proseso at karanasang pinagdaanan mula sa simula hanggang sa sila ay matapos. Sa ganito, matutulungan ang mga mag- aaral na makabuo ng mas malinaw na mensahe, kaisipan o ideya, at katotohanan na may kinalaman sa kanilang buhay. 4. Panlipunan-Pandamdaming Pagkatuto (Social-Emotional Learning) Ito ay ang pagkakaroon ng mga kakayahang kailangan sa pagkilala at pamamahala ng sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, paggawa ng mapanagutang pagpapasiya, pakikipag- ugnayan, at pagharap nang epektibo sa mga mapanghamong sitwasyon. Ito ay paraan ng paglinang ng mga kakayahan ng mag- aaral upang magtagumpay sa mga pang-araw-araw na gawain sa buhay. Ang limang batayang panlipunan–pandamdaming pagkatuto (SEL) ay binubuo ng sumusunod: Kamalayang Pansarili (Self-Awareness). Sa kakayahang ito ay nakikilala at nasusuri ng mga mag-aaral ang sariling damdamin, interes, at gusto. Natutukoy rin ng mga mag-aaral ang kanilang kalakasan at kayang panindigan, gayundin ang hindi pa nila kayang magawa o maipakita. Pamamahala ng Sarili (Self-Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang kanilang pamamahala sa sarili sa pagtatakda ng tunguhin o hangarin sa pamamagitan ng pagkilala sa mga pamaraang maaaring makatulong gayundin ang paghanap ng magagamit (resources) upang mapamahalaan ang anumang problema o pangamba, pagkontrol sa udyok ng damdamin, at masigasig na mapagtagumpayan ang anumang balakid. Ang mga mag-aaral ay nakapagtatakda at nasusubaybayan ang kanilang sariling pag-unlad bilang mag-aaral upang makamtam ang akademikong mithiin. Ang mga mag-aaral ay nagpapakita rin ng tamang damdamin o emosyon sa iba’t ibang pagkakataon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 7. D EPED C O PY vii Kamalayang Panlipunan (SocialAwareness). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagdama at pag-unawa sa damdamin ng ibang tao o grupo, sa pamamagitan ng pagkilala ng mga pahiwatig o senyas na maaaring pasalita o nakikita sa aksiyon o sitwasyon. Nahihinuha rin ang nadarama ng ibang tao sa iba’t ibang kalagayan kaya madali siyang makiramay. Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan (Relationship Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagpapanatili ng katatagan, malusog, at maayos na pakikipag-ugnayan sa kapuwa nang may pagtutulungan. Madali silang maging kabahagi ng isang team o grupo. Napaglalabanan ang anumang panggigipit at naiiwasan, napamamahalaan, at kayang lutasin ang anumang kasalungat na saloobin. Sila rin ay humihingi ng tulong kung kinakailangan. Mapananagutang Pagpapasiya(ResponsibleDecisionMaking). Dito, ang mga mag-aaral ay nakabubuo ng isang desisyon na naaayon sa etikal na pamantayan na may pagsasaalang-alang sa kaligtasan. Ang anumang desisyon ay naaangkop sa panlipunang kaugalian, na may paggalang sa kapuwa, at inaasahan ang anumang kahihinatnan ng iba’t ibang pagkilos. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 8. D EPED C O PY viii Talaan ng Nilalaman YunitI Pananagutang Pansarili at Pagiging Mabuting Kasapi ng Pamilya ..........................................................................1 Aralin 1 Lakas ng Loob Ko, Galing sa Pamilya Ko …................…....3 Aralin 2 Pagiging Matiyaga: Uugaliin Ko! ……….......…….….......... 7 Aralin 3 Pagkamatiisin, Kaya Kong Gawin!……………........…….....11 Aralin 4 Magiging Mapanuri Ako! ..……...........................................14 Aralin 5 Sa Maayos na Kaisipan, May Tamang Pagninilay .............19 Aralin 6 Impormasyon: Bahagi at Instrumento sa Aking Pagkakatuto........................................................................25 Aralin 7 Aking Tutularan: Pagiging Mapagpasensiya………...........30 Aralin 8 Pagtitimpi, Pinahahalagahang Ugali………….....................34 Aralin 9 Ako, Mahinahon sa Lahat ng Pagkakataon.........…............37 Mungkahing Pangwakas na Gawain Para sa Yunit I………...…........ 40 Appendix A Unang Markahang Pagsusulit…………....……..............212 Yunit I………….......………………………….…..……………...............212 Yunit II...............………....…………………..…………..……………....217 Yunit III....…………………….…………………………………..............221 Yunit IV……………………………………………..……………............ 230 Appendix B ……………………….....…………..…………………….......236 B.1 Mapa ng Pilipinas …………………..……………...............236 B.2 Si Jacob Maentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko .……237 B.3 Republic Act 9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 ……...........……..……………...244 B.3 Sunog Basura Fact Sheet ….……………..…………….... 245 Talasalitaan………………..………………..………………….……..........253 All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 9. D EPED C O PY xi RepublikangPilipinas KagawaranngEdukasyon DepEdComplex,MeralcoAvenue LungsodngPasig Disyembre2013 Kto12GabayPangkurikulum EDUKASYONSA PAGPAPAKATAO Baitang4 All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 10.
- 11.
- 12.
- 13. D EPED C O PY xv Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM Figure1.AngBatayangKonseptwalngEdukasyonsaPagpapakatao PilosopiyangPersonalismo All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 14. D EPED C O PY xvi Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM DeskripsyonngAsignatura AngEdukasyonsaPagpapakatao(EsP)ayisasamgaasignaturangPinaunladnaProgramangBatayangEdukasyonnaKto12nagagabayathuhubogsamga kabataan.Tunguhinnitoangpaghubogngkabataangnagpapasyaatkumikilosnangmapanagutantungosakabutihangpanlahat.Nangangahuluganitonalilinanginat pauunlarinangpagkataongetikalngbawatmag-aaral.Upangmaipamalasito,kailangangmagtaglaysiyanglimangpangunahingkakayahan(macroskills):pag-unawa, pagninilay,pagsangguni,pagpapasyaatpagkilos. NililinangsaapatnatemasabawatantasmulaKindergartenhanggangBaitang10angmgapangunahingkakayahangito:(a)PananagutangPansariliatMabuting KasapingPamilya,(b)Pakikipagkapwa-tao,(c)PaggawaTungosaPambansangPag-unladatPakikibahagisaPandaigdigangPagkakaisa,at(d)PananaligatPagmamahalsa DiyosatPaninindigansaKabutihan. MGAPAMANTAYANSAPROGRAMA(LEARNINGAREASTANDARDS) Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgakonseptosapananagutangpansarili,pamilya,kapwa,bansa/daigdigatDiyos;nakapagpapasiyaatnakakikilos nangmapanagutantungosakabutihangpanlahatupangmamuhaynangmaayosatmaligaya. PANGUNAHINGPAMANTAYANNGBAWATYUGTO(KEYSTAGESTANDARDS) K–Baitang3Baitang4–6Baitang7–10 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasa konseptoatgawaingnagpapakitangpananagutang pansarili,pampamilya,pagmamahalsakapwa/ pamayanan,sabansaatsaDiyostungosamaayosat masayangpamumuhay. Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasa konseptoatgawaingnagpapakitangpananagutang pansarili,pampamilya,pagmamahalsakapwa,sa bansa/daigdigatsaDiyostungosakabutihang panlahat. Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamga konseptosapananagutangpansarili,pagkataongtao, pamilyaatpakikipagkapwa,lipunan,paggawaatmga pagpapahalagangmoralatnagpapasiyaatkumikilos nangmapanagutantungosakabutihangpanlahat upangmamuhaynangmaykaayusanatkaligayahan. All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 15. D EPED C O PY xvii Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM ANGBATAYANGKONSEPTWALNGEDUKASYONSAPAGPAPAKATAO GradeLevelStandards(PamantayansaBawatBaitang/Antas) BAITANGPAMANTAYAN K Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasapagkakaroonngkamalayansapaggalangatpagmamahalsasarili,kapwaatDiyos bilanggabaytungosamaayosatmasayangtahanan. 1 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgaparaanngpaggalangsasarili,kapwa,bansaatDiyosbilanggabaytungosa maayosatmasayangtahananatpaaralan. 2 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasapagpapakikitangmgakilosnanagpapahalagasasarili,kapwa,bansa,Diyosatsa Kanyangmganilikhabilangpatnubaysamaayosatmasayangpaaralanatpamayanan. 3 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgagawainnanagpapakitangpagpapahalagatungosamaayosatmasayang pamumuhaynamaymapanagutangpagkilosatpagpapasiyaparasasarili,kapwa,pamayanan,bansaatDiyos. 4 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgamakabuluhanggawainnamaykaakibatnapagpapahalagatungosawasto, maayos,masayaatmapayapangpamumuhayparasasarili,kapwa,bansaatDiyos. 5 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamasusingpagsusurisapagpapahayag,pagganapngtungkulinnamay pananagutanatpagsasabuhayngmgaitotungosamasaya,mapayapaatmaunladnapamumuhayparasasarili/mag-anak, kapwa/pamayanan,bansa/daigdigatDiyos. All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 16. D EPED C O PY xviii Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM BAITANGPAMANTAYAN 6 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgagawainnatumutulongsapag-angatngsarilingdignidad,pagmamahalsa kapwanamaymapanagutangpagkilosatpagpapasiyatungosamaayos,mapayapaatmaunladnapamumuhayparasa kabutihangpanlahat. 7 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgaangkopnainaasahangkakayahanatkilossapanahonngpagdadalaga/ pagbibinata,kakayahanattalento,hiligatpagkataongtaotungosapagtupadngmgatungkulinsasarili,sakapwa,sabansa/ daigdigatsaDiyosatpagtatakdangmithiinupangmapanagutanangkahihinatnanngmgapasyaatkilos. 8 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasalayuninatkahalagahanngpamilyaatpakikipagkapwaupangmagingmapanagutansa pakikipag-ugnayansaibatungosamakabuluhangbuhaysalipunan. 9Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgakonseptotungkolsalipunanatpaggawabilangpaglilingkodtungosa tamangpagpilingkursoohanapbuhaynamagigingmakabuluhanatkapaki-pakinabangsakanyaatsalipunan. 10 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgakonseptotungkolsapagkataongtao,makataongkilos,pagpapahalagangmoral atmgaisyungmoralatnagpapasyaatkumikilosnangmaypreperensyasakabutihanupangmagingmatatagsagitnangmgaisyung moralatimpluwensyangkapaligiran. All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 17. D EPED C O PY xix Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM BAITANG4 PamantayanParasa Baitang4 Naipamamalasngmag-aaralangpag-unawasamgamakabuluhanggawainnamaykaakibatnapagpapahalagatungosawasto,maayos, masayaatmapayapangpamumuhayparasasarili,kapwa,bansaatDiyos. BATAYANG PAGPAPAHALAGA/ MGAKAUGNAYNA PAGPAPAHALAGA PAMANTAYANG PANGNILALAMAN (ContentStandard) PAMANTAYAN SAPAGGANAP (PerformanceStandard) PAMANTAYANSAPAGKATUTO (LearningCompetencies) CODE I.PananagutangPansariliatMabutingKasapingPamilya–UnangMarkahan 1.Katataganngloob (Fortitude) 2.Pagkamatiyaga (Perseverance) 3.Pagkamapagtiis (Patience) 4.Mapanuringpag-iisip (Criticalthinking) 5.Pagkakaroonng bukasnaisipan (Open-mindedness) 6.Pagmamahalsa katotohanan(Loveof truth) 7.Mapagpasensiya (Patience/Self- Control) 8.Pagkamahinahon (Calmness) Naipamamalasangpag- unawasakahalagahan ngpagkakaroonng katataganngloob, mapanuringpag-iisip, pagkamatiyaga, pagkamapagtiis, pagkabukas-isip, pagkamahinahonat pagmamahalsa katotohananna magpapalayasa anumangalalahaninsa buhayngtaobilang kasapingpamilya Naisasagawanangmay mapanuringpag-iisipang tamangpamamaraan/ pamantayansapagtuklas ngkatotohanan. 1.Nakapagsasabingkatotohanananumanang magingbunganito EsP4PKP- Ia-b–23 2.Nakapagsusuringkatotohananbago gumawanganumanghakbangin: 2.1.pagsanggunisataongkinauukulan EsP4PKP- Ic-d–24 3.Nakapagninilayngkatotohananmulasa mga: 3.1.balitangnapakinggan 3.2.patalastasnanabasa/narinig 3.3.napanoodnaprogramangpantelebisyon 3.4.nababasasainternetatmgasocial networkingsites EsP4PKP- Ie-g-25 4.Nakapagsasagawanangmaymapanuring pag-iisipngtamangpamamaraan/ pamantayansapagtuklasngkatotohanan. EsP4PKP- Ih-i-26 All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 18. D EPED C O PY xx Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM BATAYANG PAGPAPAHALAGA/ MGAKAUGNAYNA PAGPAPAHALAGA PAMANTAYANG PANGNILALAMAN (ContentStandard) PAMANTAYAN SAPAGGANAP (PerformanceStandard) PAMANTAYANSAPAGKATUTO (LearningCompetencies) CODE II.Pakikipagkapwa-tao-IkalawangMarkahan 1.Pagdamaatpag- unawasadamdamin ngiba(Empathy) 2.Pagkabukas-palad (Generosity) 3.Pagkamatapat/Pagigi ngTotoo (Sincerity/Honesty) Naipamamalasangpag- unawanahindi naghihintayng anumangkapalitang paggawangmabuti Naisasagawanang mapanuriangtunayna kahuluganng pakikipagkapwa 5.Nakapagpapakitangpagkamahinahonsa damdaminatkilosngkapwatuladng: 5.1.pagtanggapngsarilingpagkakamaliat pagtutuwidnangbukalsaloob 5.2.pagtanggapngpunangkapwanang maluwagsakalooban 5.3.pagpilingmgasalitangdi-nakakasakitng damdaminsapagbibiro EsP4P-IIa- c–18 6.Nakapagbabahagingsarilingkaranasano makabuluhangpangyayaringnagpapakitang pang-unawasakalagayan/pangangailangan ngkapwa EsP4P- IId–19 7.Naisasabuhayangpagigingbukas-paladsa 7.1.mganangangailangan 7.2.panahonngkalamidad EsP4P- IIe–20 4.Paggalang(Respect) 5.Kabutihan(Kindness) Naisasagawaang paggalangsakarapatan ngkapwa 8.Nakapagpapakitangpaggalangsaibasa mgasumusunodnasitwasyon: 8.1.orasngpamamahinga 8.2.kapagmaynag-aaral 8.3.kapagmayroongmaysakit 8.4.pakikinigkapagmaynagsasalita/ nagpapaLiwanag 8.5.paggamitngpasilidadngpaaralannang maypag-aalalasakapakananngkapwa 8.5.1.palikuran 8.5.2.silid-aklatan 8.5.3.palaruan 8.6.pagpapanatilingtahimik,malinisat kaaya-ayangkapaligiranbilangparaanng pakikipagkapwa-tao EsP4P-IIf- i–21 All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 19. D EPED C O PY xxi Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM BATAYANG PAGPAPAHALAGA/ MGAKAUGNAYNA PAGPAPAHALAGA PAMANTAYANG PANGNILALAMAN (ContentStandard) PAMANTAYAN SAPAGGANAP (PerformanceStandard) PAMANTAYANSAPAGKATUTO (LearningCompetencies) CODE III.PagmamahalsaBansaatPakikibahagisaPandaigdigangPagkakaisa–IkatlongMarkahan 1.Pagmamahalsa Bansa 1.1.Pagpapahalaga saKultura (Appreciationof One’sCulture) Naipamamalasangpag- unawasapagmamahal sabansasa pamamagitanng pagpapahalagasa kultura Naisasabuhayangmga gawaingnagpapakitang pagpapahalagasakultura 9.Nakapagpapakitangkawilihansapakikinigo pagbabasangmgapamanangkulturang materyal(hal.kuwentongbayan,alamat, mgaepiko)atdi-materyal(hal.mga magagandangkaugalian,pagpapahalagasa nakatatandaatibapa) EsP4PPP- IIIa-b–19 10.Naipagmamalaki/napahahalagahanang nasuringkulturangiba’tibangpangkat etnikotuladngkuwentong-bayan, katutubongsayaw,awit,laroatibapa EsP4PPP- IIIc-d–20 2.Likas-kayangPag- unlad 2.1.Pagkakaroonng Disiplina (Discipline) 3.Pandaigdigang Pagkakaisa (Globalism) 3.1.Kalinisanat Kaayusan Naipamamalasangpag- unawasakahalagahan ngpagkakaroonng sarilingdisiplinaparasa bansatungosa pandaigdigang pagkakaisa Naisasabuhayangpatuloy napagninilaypara makapagpasyanang wastotungkolsaepekto ngtulong-tulongna pangangalagang kapaligiranparasa kaligtasanngbansaat daigdig 11.Nakasusunodsamgabatas/panuntunang pinaiiraltungkolsapangangalagang kapaligirankahitwalangnakakakita EsP4PPP- IIIe-f–21 12.Nakatutulongsapagpapanatilingkalinisan atkaayusanngkapaligiransaanmansa pamamagitanng: 12.4.segregasyonopagtaponngmga basurangnabubulokatdi-nabubulok satamanglagayan 12.5.pag-iwassapagsunognganumang bagay 12.6.pagsasagawangmulingpaggamitng mgapatapongbagay(Recycling) EsP4PPP- IIIg-i–22 All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 20. D EPED C O PY xxii Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM BATAYANG PAGPAPAHALAGA/ MGAKAUGNAYNA PAGPAPAHALAGA PAMANTAYANG PANGNILALAMAN (ContentStandard) PAMANTAYAN SAPAGGANAP (PerformanceStandard) PAMANTAYANSAPAGKATUTO (LearningCompetencies) CODE IV.PananaligatPagmamahalsaDiyos;PaninindigansaKabutihan–IkaapatnaMarkahan 1.Ispiritwalidad (Spirituality) 2.Pagmamahalsa Diyos(LoveofGod) 3.Pag-asa(Hope) 4.Pagkakawanggawa (Charity) Nauunawaanat naipakikitaang pananaligsaDiyossa pamamagitanng paggalang,pagtanggap atpagmamahalsamga likha Naisasabuhayang pananaligsaDiyossa pamamagitanng paggalang,pagtanggapat pagmamahalsamgalikha 13.Napahahalagahananglahatngmgalikha: maybuhayatmgamateryalnabagay 13.1.Sariliatkapwa-tao: 13.1.1.pag-iwassapagkakaroonngsakit 13.1.2.paggalangsakapwa-tao EsP4PD- IVa-c–10 13.2.Hayop: 13.2.1.pagkalingasamgahayopnaligaw atendangered EsP4PD- IVd–11 13.3.Halaman: pangangalagasamgahalamangaya ng: 13.3.1.pag-aayosngmganabuwal halaman 13.3.2.paglalagayngmgalupasapaso 13.3.3.pagbubungkalngtanimna halamansapaligid EsP4PD- IVe-g–12 13.4.MgaMateryalnaKagamitan: 13.4.1.pangangalagasamgamateryalna kagamitanglikasogawangtao EsP4PD- IVh-i–13 All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 21. D EPED C O PY xxiii Kto12BASICEDUCATIONCURRICULUM CODEBOOKLEGEND Sample:EsP10PB-IIIg-12.1 LEGENDSAMPLE FirstEntry LearningAreaand Strand/Subjector Specialization Edukasyonsa Pagpapakatao EsP 10 GradeLevelBaitang10 UppercaseLetter/s Domain/Content/ Component/Topic AngPagpapahalagaat Birtud PB - RomanNumeral *Zeroifnospecificquarter QuarterIkatlongMarkahanIII LowercaseLetter/s *Putahyphen(-)inbetween letterstoindicatemorethana specificweek WeekIkapitonglinggog - ArabicNumberCompetency NakapagpapaLiwanagng kahalagahanng pangangalagasa kalikasan 12.1 DOMAIN/COMPONENTCODE TungkulinKoSaAkingSariliatPamilyaPKP MahalKo,KapwaKoP ParaSaKabutihanngLahat,SumunodTayoPPP PaggawangMabuti,KinalulugdanngDiyosPD PagkilalaatPamamahalasamgaPagbabagosa Sarili PS AngPagkataongTaoPT AngPagpapahalagaatBirtudPB AngPakikipagkapwaP MgaIsyusaPakikipagkapwaIP AngPapelngLipunansaTaoPL AngTungkulinngTaosaLipunanTT MgaKaugnaynaPagpapahalagasaPaggawaKP MapanagutangPagpaplanongKursong AkademikooTeknikal-Bokasyonal,Siningat Isports,NegosyooHanapbuhay PK AngMoralnaPagkataoMP AngMakataongKilosMK AngAkingPosisyonsamgaIsyungMoralPI All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 22. D EPED C O PY 1 Yunit I Pananagutang Pansariliat Pagiging Mabuting Kasapi ng Pamilya All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 23. D EPED C O PY 2 Ang Yunit Ing Edukasyon sa Pagpapakatao para sa inyong mga mag-aaral sa ikaapat na baitang ay nagpapamalas ng pag-unawa sa mga makabuluhang gawain na may kaakibat na pagpapahalaga tungo sa wasto, maayos, masaya at mapayapang pamumuhay para sa pananagutang pansarili at pagiging mabuting kasapi ng pamilya. Sakop ng yunit na ito ang pamantayang pangnilalaman na nagpapamalasngpag-unawasakahalagahanngpagkakaroonngkatatagan ng loob, pagkamatiyaga, pagkamatiisin, pagkabukas-isip, pagkamahinahon at mapagmahal sa katotohanan na magpapalaya sa anumang alalahanin sa buhay ng tao bilang kasapi ng pamilya at pamayanan. Pokus din ng yunit na ito ang pagsasagawa ng tamang pamamaraan/pamantayan sa pagtuklas ng katotohanan. Hinati sa siyam na aralin ang yunit upang matugunan ang mga pananaw na ito: Aralin 1: Lakas ng Loob Ko, Galing sa Pamilya Ko Aralin 2: Pagiging Matiyaga: Uugaliin Ko! Aralin 3: Pagkamatiisin, Kaya Kong Gawin! Aralin 4: Magiging Mapanuri Ako! Aralin 5: Sa Maayos na Kaisipan, May Tamang Pagninilay Aralin 6: Impormasyon: Bahagi at Instrumento sa Aking Pagkakatuto Aralin 7: Aking Tutularan: Pagiging Mapagpasensiya Aralin 8: Pagtitimpi, Pinahahalagahang Ugali Aralin 9: Ako, Mahinahon sa Lahat ng Pagkakataon Sa pagtatapos ng mga aralin, ang mga mag-aaral ay inaasahang maisasapuso ang diwa ng pagiging mapanagutan sa sarili at magiging isang mabuting kasapi ng pamilya. Ito ay naglalayon sa masusing pagkilala sa sarili at sa kaniyang kakayahan at bilang isang indibidwal na may puso at pagmamahal sa pamilya. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 24. D EPED C O PY 3 Aralin 1 Lakasng Loob Ko, Galing sa Pamilya Ko Layunin: Nakapagsasabi ng katotohanan anuman ang maging bunga nito Paksa/Pagpapahalaga: Katatagan ng Loob (Fortitude) Mga Kagamitan: larawan o video clips, kuwaderno, talaang papel/ sagutang papel, venn diagram, tseklis Integrasyon: Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan, ICT Pamamaraan: Alamin Natin 1. Simulan ang aralin sa pagpapakita ng larawan o video clips na nagpapakita ng katatagan ng loob. 2. Ipabasa nang may pang-unawa ang kuwentong pinamagatang, “Roniel M. Lakasloob ang Pangalan Ko!”. 3. Ipasagot sa mga mag-aaral ang sumusunod: a. Ilarawan si Roniel. Alin sa mga katangian niya ang nagpapakita ng katatagan ng loob? Isa-isahin ito at patunayan. b. Papaano hinangaan ni Bb. San Pablo si Roniel? Isalaysay ito sa klase. c. Bilang mag-aaral, papaano mo ipakikilala ang iyong sarili nang may lakas ng loob at may katatagan sa harap ng maraming tao? d. Magtala ng mga dahilan kung bakit mahalaga ang pagiging totoo at may katatagan ng loob sa pagpapakilala ng sarili. e. Sa iyong palagay, bakit gustong makausap ng guro ang mga magulang ni Roniel? Magbigay ng sapat na batayan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 25. D EPED C O PY 4 4. Talakayin angkuwento sa malalim na pakahulugan. Bigyang-diin ang mga pagpapahalaga na makikita sa kuwento. Bigyang pokus ang pagpapakita ng lakas ng loob ng bata sa kuwento. Itanim sa kaisipan ng mga mag-aaral na kailangan nilang magkaroon ng lakas ng loob upang maging handa anuman ang dumating na pagsubok at makapagsabi ng katotohanan anuman ang maging bunga nito. Bigyang pansin din ang bahagi ng kuwento nang ipinatawag ng guro ang magulang ng bata. Ipamulat sa kanila na ang pagtawag sa magulang ay hindi lang kapag may kasalanan kundi pati na rin kung may nagawang kabutihan ang mga anak. Isagawa Natin Gawain 1 1. Sabihan ang mga mag-aaral na ipikit ang kanilang mga mata at magmuni-muni ng tungkol sa kanilang sarili. Hayaang maisip nila ang kanilang natatanging kakayahan o talento. Sabihin na isipin din nila ang kanilang mga kakayahan. Kailangang ipaliwanag ng guro ang kahulugan nito at magbigay ng halimbawa upang maunawaan ito ng mga mag-aaral. 2. Ipasulat sa mga mag-aaral sa kanilang talaang papel ang mga naisip nilang mga natatanging kakayahan o talento, at kalakasan gamit ang mga pangungusap na ito. “Ako ay si ________________. Ang ilan sa aking natatanging kakayahan o talento ay ang mga ___________________________, Ang mga kalakasan ko naman ay _______________________.” 3. Tumawag ng ilang mag-aaral na magsasalita o magbabasa ng repleksiyong kanilang ginawa. 4. Talakayin ang ibinahagi ng mga mag-aaral. Magbigay ng positibong feedback upang lumakas ang tiwala nila sa kanilang sarili All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 26. D EPED C O PY 5 Gawain 2 1. Pangkatinang klase sa tatlo. Papiliin ng lider ang bawat pangkat. 2. Magkakaroon ng bahaginan ang bawat pangkat tungkol sa repleksiyon sa sarili sa unang gawain. Pag-uusapan nila kung ano ang kanilang naisip noong sila ay nagkaroon ng repleksiyon sa unang gawain. Ibabahagi rin nila kung ano ang papel na ginagampanan ng kanilang pamilya sa kanilang kalakasan at natatanging kakayahan o talento. 3. Habang ang mga mag-aaral ay nagbabahagi ng kanilang naisip sa pagrerepleksiyon, itatala ng lider ang kanilang sinasabi at gagawan ng buod. Ibabahagi ng lider ang buod sa klase upang mapag- usapan. Isapuso Natin 1. Ipasulat sa mga mag-aaral ang ulat ng iba’t ibang pangkat matapos itong marinig sa klase. Ipaliliwanag ng guro kung paano isasagawa ang venn diagram. a) sa bahaging titik A, ang mga natatanging kakayahan o talento at kalakasan mula sa pangkat A b) sa bahaging titik B, ang mga natatanging kakayahan o talento at kalakasan mula sa pangkat B c) sa bahaging titik C, ang mga natatanging kakayahan o talento at kalakasan mula sa pangkat C; at d) sa gitna, ang pare-parehong natatanging kakayahan o talento at kalakasan ng lahat ng pangkat. Maaaring magbigay ng halimbawa ang guro para sa lalong ikauunawa ng mga mag-aaral. 2. Gabayan ang mga mag-aaral upang maisagawa nila nang tama ang susunod na gawain ng mga pangkat. 3. Para sa lalong ikauunawa sa pagpapahalagang tinalakay, pag- uusapan ng mga mag-aaral kung paanong ang kanilang kakayahan ay maipakikita nila nang may lakas, katatagan o tibay ng loob lalo All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 27. D EPED C O PY 6 na sa harapng maraming tao. Mahalaga na maganyak ng guro ang mga mag-aaral upang masabi nila ang kanilang tunay na saloobin. 4. Ipabasa at talakayin ang Tandaan Natin. Mahalaga na ang guro ay makapagbigay ng mga tanong na gaganyak sa mga mag-aaral na mag-isip at makibahagi sa usapan. Bigyang-diin ang kahalagahan ng pagkakaroon ng lakas at tibay ng loob, at bilib sa sarili, at kung paano mapauunlad ang mga ito. Isabuhay Natin 1. Patnubayan ang klase sa pagpaplano ng isang palatuntunan para sa pagdiriwang ng Buwan ng Nutrisyon sa Hulyo. Inaasahang maipakikita nila ang kanilang mga kakayahan sa mga bilang ng palatuntunan. Ang guro ay dapat na maging sensitibo sa mga mag- aaral na wala pang lakas ng loob na ipakita ang kanilang kakayahan. Dapat silang gabayan na makibahagi at huwag matakot gumanap sa naiatang na bahagi sa kanila. 2. Ipalabas ang palatuntunan sa klase. 3. Pag-usapanangisinagawangpalatuntunan.Tulunganangmgamag- aaral na tasahin ang kanilang naging partisipasyon sa isinagawang gawain. Dapat maikintal sa isipan ng mga mag-aaral na ang ginawa nila ay pagpapakita ng lakas ng loob. 4. Alamin ang naging damdamin ng mga mag-aaral sa ginawa nilang pagganap sa palatuntunan at hayaang ibahagi nila ito sa klase. Subukin Natin Ipabasa sa mga mag-aaral ang mga pahayag na nasa tseklis sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral at ipasagot sa kanilang sagutang papel kung ito ay tama o mali. Hayaang ipaliwanag ng mga mag-aaral ang kanilang sagot. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 28. D EPED C O PY 7 Aralin 2 PagigingMatiyaga: Uugaliin Ko! Layunin: Nakapagsasabi ng katotohanan anuman ang maging bunga nito Paksa/Pagpapahalaga: Pagkamatiyaga (Perseverance) Mga Kagamitan: papel, kuwaderno, metacards Integrasyon: Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ganyakin ang mag-aaral sa paraang pagpapaalala ng iba’t ibang palatuntunan na idinaraos sa paaralan. Maaaring sabihin ng guro, “Kapag patapos na ang panuruang taon, magkakaroon tayo ng Araw ng Pagkilala at Araw ng Pagtatapos para sa mga mag-aaral na nagtiyaga at nagsumikap sa buong taong panuruan.” Banggitin na kapag may mga palatuntunan gaya nito ay nag-aanyaya ng tagapagsalita o guest speaker upang higit na mahikayat ang mga nagsipagtapos na magtagumpay sa larangan na kanilang gustong tahakin. 2. Ipabasa sa mga mag-aaral ang isang talumpati na may pamagat na, “Pagiging Matiyaga, May Dulot na Biyaya”. 3. Ipasagot sa mga mag-aaral ang mga tanong na makikita sa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral at talakayin ang kanilang mga sagot. Maaaring magbahagi rin ang guro ng alam niyang kuwento tungkol sa kilala niyang tao na katulad ng tauhan sa binasang talumpati na naging matiyaga at nagtagumpay. 4. Maaari ding pag-usapan kung ano-ano ang mga pangarap na maaaring makamit ng mga mag-aaral at kung ano ang kanilang maaaring gawing pagtitiyaga upang marating ito. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 29. D EPED C O PY 8 Isagawa Natin Gawain 1 Saloob ng laso ay ipatala sa mag-aaral ang mga pangyayari sa kanilang buhay na nagpapakita ng kahalagahan ng pagiging matiyaga. Paano makatutulong ang pagiging matiyaga kasama ang katatagan ng loob sa oras ng sakuna o pangyayari sa kaniyang buhay? Pasagutan ito sa isang malinis na papel. Gawing natural ang pagsagot ng mag-aaral. Gawain 2 Sa susunod na gawain, gabayan ang mag-aaral sa pagbuo ng tatlong pangkat at pumili ng lider. Matapos mapangkat ay bigyang-diin ang mga pangyayari sa buhay ni Dr. Garcia sa talumpati. Muli itong iproseso. Maghandangkahonatmgatemananakasulatsametacards(pagiging matiyaga, pagiging matatag ang loob, at pagtanggap sa katotohanan). Pabunutin ng metacard ang bawat lider ng pangkat pagkatapos ay bigyan sila ng limang minutong paghahanda sa paggawa ng iskrip at presentasyon. Bigyan ang mga mag-aaral ng oras para makapagbigay ng komento sa mga iniulat ng ibang pangkat bilang dagdag na pagpapatibay sa pinag- usapang pagpapahalaga. Bigyan ng parangal ang mga mag-aaral na nagpakita ng galing sa dula-dulaan. Isapuso Natin Ihanda ang mag-aaral sa pagpili ng simbolo na nagpapahiwatig ng pagiging masipag, matatag ang loob, at matiyaga. Papiliin ang mag-aaral ng simbolong gusto nila at ilagay ito sa pinakamataas na baitang. Ang pangalawa at pangatlong simbolo ay sa susunod na mga baitang. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 30. D EPED C O PY 9 Matapos ito aymagpabuo ng maikling talata tungkol sa simbolong napili. Magbibigay ng paliwanag ang mga mag-aaral kung bakit ito inilagay sa una, pangalawa at pangatlong baitang. Ipagawa ito sa kanilang kuwaderno. Basahin ang ilang talata na ginawa ng mga mag-aaral at magkaroon ng maikling talakayan. Ipabasa sa mga mag-aaral ang Tandaan Natin nang may pang- unawa. Ipaliwanag ang mensahe nito at bigyang-diin ang pagpapahalagang pinag-aaralan. Maaari ding bumanggit ng iba pang mga pahayag ng ilang kilalang tao na nagtiyaga sa buhay upang umunlad at maging isang mabuting miyembro ng lipunang kaniyang ginagalawan. Isabuhay Natin Ipagawa sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Gamitin ang bahaging ito ng aralin upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang kahalagahan ng pagpapahalaga sa kanilang buhay. Itanong sa mga mag-aaral, “Bilang mag-aaral, ano ang karanasan mong nagpapatunay na ikaw ay naging matiyaga? Ano naman ang naging bunga nito sa iyo?” Ipasulat sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang mga karanasan nila na nagpapakita ng pagiging matiyaga at sa katapat naman nito ay ang mga dahilan o bunga ng kanilang pagtitiyaga. Kung kinakailangang magbigay ang guro ng sarili niyang karanasan, ito ay maaaring gawin. Matapos gumawa ng mag-aaral, talakayin ang kanilang mga sagot. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 31. D EPED C O PY 10 Para lalong tumimosa puso at isipan ng mag-aaral ang pagiging matiyaga ay magpagawa o magpasulat ng maikling pangako ng pagiging matiyaga bilang mag-aaral at bilang mabuting kasapi ng pamilya. Sa panghuling gawain ay magpasulat sa mag-aaral ng isang gawain sa bahay na maaaring maisagawa nang higit na mahusay kung mabibigyan ito ng sapat na oras at magpapamalas ng pagtitiyaga. Subukin Natin Ipaliwanagsamgamag-aaralkunganoanginaasahangmaisasagawa nila sa bahaging ito ng aralin. Ipabasa sa mga mag-aaral ang panuto at ipasulat ang kanilang sagot sa kuwaderno. Talakayin ang sagot ng mga mag-aaral. Batiin ang mga mag-aaral sa pagtatapos ng aralin at muling ipaalala ang pagpapahalagang tinalakay. Ihanda ang mag-aaral para sa susunod na aralin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 32. D EPED C O PY 11 Aralin 3 Pagkamatiisin,Kaya Kong Gawin! Layunin: Nakapagsusuri ng katotohanan bago gumawa ng anumang hakbangin o pagsangguni sa taong kinauukulan Paksa/Pagpapahalaga: Pagkamapagtiis (Patience) Mga Kagamitan: Tsart ng Paggawa ng Desisyon, kuwaderno, sagutang papel, bond paper Integrasyon: Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan Pamamaraan: Alamin Natin 1. Simulan ang aralin sa pagbasa ng kuwento ni Willy. Ipaunawa sa mga mag-aaral ang ipinahihiwatig ng kuwento. 2. Ipasagot sa kanila ang mga tanong tungkol sa kuwento. a. Papaano ipinakita ni Willy na siya ay isang batang mapagtiis? b. Ano ang natuklasan ng guro ni Willy? c. Ano ang naging daan upang maipagawa ang tulay sa lugar nina Willy? d. Kung ikaw si Willy, magagawa mo bang tiisin ang katulad ng mga naranasan niya? Patunayan. e. Maglahad ng mga karanasan na magpapakita ng pagtitiis sa iyong buhay bilang mag-aaral. 3. Sa pagtalakay ng kuwento, bigyang-diin at pagpapahalaga ang ugaling pagkamatiisin ni Willy. 4. Hikayatin ang ilang mag-aaral na magkuwento ng kanilang karanasan na nagpapakita ng kanilang pagkamatiisin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 33. D EPED C O PY 12 Isagawa Natin Gawain 1 1. Magbigay ng sitwasyon na kinakailangang magtiis ng isang bata dahil sa hindi inaasahang pangyayari. Ipabasa ang mga sitwasyon sa Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Gabayang mabuti ang mga mag-aaral kung paano nila susuriin ang mga sitwasyon. 3. Hingan ng mga kasagutan ang mga mag-aaral. Hayaang magpahayag sila ng kanilang maaaring gawin. Pakinggan lamang at tandaan ang mga kasagutan ng mga mag-aaral. 4. Kapag marami nang nakuhang impormasyon sa mga mag-aaral, sabihing magtutulungan sila na alamin ang tamang desisyon na gagawin kaya sama-sama nilang suriin ang sitwasyon. Ipasagot ang mga tanong gamit ang nakahandang Tsart ng Paggawa ng Desisyon. Gawain 2 1. Pangkatin ang klase sa lima. 2. Bigyan ang bawat pangkat ng papel na may nakasulat na sitwasyon na susuriin at bibigyan ng mabuting desisyon bago gumawa ng anumang hakbangin. Tandaan na ang mga sitwasyong ibibigay ay nasa karanasan ng mga batang nasa ikaapat na baitang at ang ugaling maipakikita ay pagkamapagtiis. 3. Ipalarawan ang kasagutan sa pamamagitan ng paggamit ng iba’t ibang uri ng tsart. 4. Bago ipagawa ang gawain, ipaliwanag muna kung paano susukatin ang kanilang ginawa. Ipakita at ipaliwanag sa klase ang rubrics na makikita sa Kagamitan ng Mag-aaral. Isapuso Natin 1. Ipaalala sa mga mag-aaral na may mga taong kilala nila o malapit sa kanila ang may ginagawang pagtitiis para sa kanila. Sikaping maipalahad sa kanila na dapat silang magpasalamat sa mga taong ito. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 34. D EPED C O PY 13 2. Sa isangbond paper, magpaguhit sa mga mag-aaral ng isang puso. Sa loob nito ay gagawa sila ng isang sulat para sa isang taong alam nilang nagtitiis para sa kanila. Ang sulat ay naglalaman ng mga bagay na maaaring gawin ng mga mag-aaral upang masuklian ang ginagawang pagtitiis ng taong kanilang susulatan. Ibig sabihin nito, ginagawa ng mag-aaral ang isang bagay na maluwag sa kaniyang kalooban bilang pagtanaw ng utang na loob at pagpapahalaga sa mga bagay na ginagawa ng kanilang mga magulang o taong alam nilang nagtitiis para sa kanila 3. Ipabasa ang ilang isinulat ng mga mag-aaral at talakayin. 4. Hikayatin ang mga mag-aaral na ipadala ang kanilang isinulat sa kinauukulan. 5. Basahin at talakayin angTandaan Natin. Sa pagtalakay nito, bigyang- diin at pahalagahan ang ugaling pagkamatiisin. Itimo sa kalooban ng mga mag-aaral na may mga pagkakataon na kailangang magtiis upang makamit ang mga pangarap. Isabuhay Natin 1. Sabihin sa mga mag-aaral na mag-isip sila ng isang bagay o pangyayari na hindi nila tiniis ngunit kaya naman sanang tiisin. Batay sa bagay o pangyayaring ito, susulat sila sa kanilang sagutang papel ng isang pangako na pipilitin nila itong tiisin para sa kanilang ikabubuti. 2. Maaari itong gawin sa malikhaing paraan tulad ng pagkakaroon ng seremonya upang maging makabuluhan at madamdamin ang bahaging ito ng aralin. Subukin Natin Ipasagot sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang mga tanong sa Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Pasagutan din ang tseklis na makikita dito. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 35. D EPED C O PY 14 Aralin 4 MagigingMapanuri Ako! Layunin: Nakapagninilay-nilay ng katotohanan mula sa mga balitang napakinggan at palatastas na nabasa o narinig. Paksa/Pagpapahalaga: Mapanuring Pag-iisip (Critical Thinking) Mga Kagamitan: sagutang papel/malinis na papel, kuwaderno, larawan ng dart board, ginupit na hugis puso Integrasyon: Media Literacy Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ipabasa sa mga mag-aaral ang kuwento na pinamagatang “Ang Balita ni Tatay Nato”. Ihanda ang mag-aaral sa pamantayan sa pagbabasa. 2. Pagsumikapang maipadama sa mga mag-aaral ang kanilang mga naisin sa buhay na kaya nilang gawin sa kanilang edad. Gamitin ang konsepto ng konstruktibismo kung saan gagamitin ng mga mag-aaral ang kanilang mga karanasan para masagot ang iyong tanong. 3. Ipasagot sa mga mag-aaral ang sumusunod na tanong: a. Ano ang natutuhan mo sa kuwentong iyong nabasa? b. May pagkakataon bang hindi ka naniwala sa balitang iyong narinig sa radyo o nabasa sa pahayagan? Ipaliwanag ang dahilan. c. Paanomomasasabinaikawaynagigingmapanurisamgabalitang naririnig mo sa radyo o nababasa sa pahayagan? Ipaliwanag. d. Naranasan mo na ba na mali ang iyong pagkakaintindi sa balitang iyong narinig o nabasa? Magbigay ng halimbawa. e. Kung ikaw ang bata sa kuwento, susunod ka ba sa paalala ng iyong tatay ukol sa balita niyang napakinggan? Ipaliwanag. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 36. D EPED C O PY 15 4. Pag-usapan angkanilang mga kasagutan. Sa bahaging ito ng pagtalakay, maging sensitibo sa kanilang mga kasagutan. 5. Maaari din na magdagdag ang guro ng kaniyang karanasan tungkol sa kuwento. Isagawa Natin Makatutulong sa pagkilala ng mapanuring pag-iisip ang mga gawain sa Isagawa Natin. 1. Ipagawa sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipasulat sa loob ng kahon ang mga balitang kanilang napakinggan o nabasa. Isulat ito sa kahon ng Magandang Balita at Mapanghamong Balita. Pag-usapan ang mga sagot. Upang matukoy ng mga mag-aaral kung ano ang kaibahan ng mga balita, ipaliwanag muna sa kanila ang kahulugan ng magandang balita at mapanghamong balita Ang magandang balita ay ulat ng mga positibong pangyayari tungkol sa ginagawa ng tao na inaakalang pananabikan o mabatid at mapaglilibangan ng mambabasa, nakikinig o nanonood. Samantalang ang mapanghamong balita naman ay tungkol sa mga pangyayaring may karahasan, droga, seksuwal na hindi angkop sa batang nanonood o nakikinig. 2. Itanong sa mga mga-aaral kung ano ang mga balitang tumatak sa kanilang isipan noong nagdaang araw na masasabi nilang Magandang Balita o Mapanghamong Balita. 3. Upang mabuo ang pangungusap na nasa loob ng kahon, ang mga patlang na bahagi ay pupunan ng mga salitang nais sabihin ng mag- aaral. Kung ang mga balita ay tungkol sa mga negatibong bagay, ang gagawin ko ay __________________________ dahil naniniwala ako na ___________________________________. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 37. D EPED C O PY 16 4. Patnubayan angmga mag-aaral na maisagawa ang Gawain 2 na Mini Presscon. Ang Mini Presscon ay pagpupulong na dinadaluhan ng mga sumusulat ng balita, nagbabalita at manonood na magtatanong sa nagbabalita sa magiging epekto ng balita. 5. Pangkatin ang mag-aaral sa tatlo. 6. Bawat pangkat ay may pagtatanghal o palabas na gagawin batay sa sumusunod: • Unang pangkat - mga tagapagbalita -- lahat ng mahuhusay sa pagsasalita ay magsasama-sama at pipili kung sino ang magiging anchor o tagapagbalita. • Ikalawang pangkat - mga tagagawa ng script -- ang magagaling sa pagsulat ay susulat ng simpleng balita. • Ikatlong pangkat - tagasuri ng balita -- angmgamanonoodna magsusuringbalitaatmagtatanong sa magiging epekto nito. 7. Gabayan ang mga mag-aaral sa kanilang gawain. 8. MaglaanngisangarawparasaGawain3. Mataposangpagtatanghal ay alamin ang mga kasagutan sa mga katanungang nakapaloob sa Gawain 3 sa Kagamitan ng Mag-aaral. Sa bahaging ito, kailangang magamit ang teoryang social-interactive learning. Iparamdam sa mga mag-aaral na sila ay matututo sa pamamagitan ng pakikipagtalakayan sa kanilang kapuwa mag- aaral. Hayaan silang magbalitaktakan. Huwag kalimutang bigyan sila ng mga pamamaraan kung papaano nila gagawin ang talakayan na hindi makaiistorbo sa ibang pangkat. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 38. D EPED C O PY 17 Isapuso Natin Sa pagkilalasa mga kayang magawa, mapapansin na madaling maisusulat ng mga mag-aaral ang kaya nilang gawin. 1. Ipagawa ang Isapuso Natin. 2. Gagawa ang guro ng dart board. Dito ay ilalagay ng mag-aaral ang kaniyang sarili sa pamamagitan ng paglalagay ng puso sa numero ng pagiging mapanuri. May mga numero na katumbas ng antas ng pagiging mapanuri niya bilang mag-aaral sa mga balitang naririnig sa radyo o nababasa sa pahayagan. 3. Ipaskil ang dart board ng mapanuring mag-aaral sa isang bahagi ng dingding bilang lunsaran, pamantayan, o paalaalang kaisipan sa klase. Sa mga gawaing ito, gabayan ang mga mag-aaral sa mga ipinaskil na gawain sa pader ng silid-paaralan. Nilalayon nito na magkaroon ng pagbibigay-papuri at bukas na talakayan hinggil sa kanilang mga reaksiyon sa mga bagay na sinusuri. Magkaroon ng talakayan sa mga sagot ng mga mag-aaral. 4. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin Ipagawa ang Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ang bahaging ito ng talakayan ay dapat na pagpapalalim ng tinalakay na paksa. Ipabigkas sa mag-aaral nang may lakas, sigla at may damdamin ang tulang pinamagatang “Mapanuri Ako”. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 39. D EPED C O PY 18 Huwag itong hayaangmatapos sa pamamagitan ng pagbigkas ng tula ng mga mag-aaral. Isakatuparan ang proseso upang maintindihan at maikintal sa kaisipan ng mga mag-aaral ang paksang tinalakay sa aralin. Bubuo ng sariling pangako ang mga mag-aaral tungkol sa pagiging mapanuri sa narinig na balita sa radyo o nabasa sa pahayagan. Ipasulat ito sa kuwaderno ng mag-aaral. Palabasin ang kahalagahan ng pagtitiwala sa sarili at kakayahan. Magdagdagngmgalikhang-kuwentotungkolditokungkinakailangan. Subukin Natin 1. Ipahanda sa mga mag-aaral ang kanilang sagutang papel at ipasagot ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Pagkatapos masagutan ng mag-aaral ang gawain, muli itong iproseso. Mahalaga na maipakita ang kanilang pagninilay sa kanilang mga sagot. Sagutin ang mga sumusunod: • Ano ang iyong masasabi sa iyong mga sagot? • Naniniwala ka ba sa iyong mga sagot? • Pinaninindigan mo ba ang iyong mga sagot? Sabihing muli itong pagnilayan ng mga mag-aaral. Batiin ang mga mag-aaral sa natapos na aralin at ihanda sila sa susunod na aralin. Maaaring magbigay ng takdang-aralin kung kinakailangan, para magsilbi itong motibasyon sa susunod na pag-aaralan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 40. D EPED C O PY 19 Aralin 5 SaMaayos na Kaisipan, May Tamang Pagninilay Layunin: Nakapagninilay-nilay ng katotohanan mula sa mga napanood na programang pantelebisyon Paksa/Pagpapahalaga: Mapanuring Pag-iisip (Critical Thinking) Mga Kagamitan: sulatang papel, bond paper, kuwaderno Integrasyon: Media Literacy Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ipabasa sa mga mag-aaral ang usapan ng dalawang mag-aaral. Ihanda ang mag-aaral sa pamantayan sa pagbabasa. 2. Pagsumikapang maipalabas sa mga mag-aaral ang kanilang mga naisin sa buhay na kaya nilang gawin sa kanilang edad. Gamitin ang konsepto ng konstruktibismo kung saan gagamitin ng mga mag-aaral ang kanilang mga karanasan para masagot ang tanong ng guro. 3. Ipasagot sa mga mag-aaral ang mga tanong: a. Tungkol saan ang pinag-uusapan ng dalawang bata sa larawan? b. Nakatulong ba kay Bong ang kaniyang napanood sa telebisyon? Ipaliwanag. c. Paano ito nakaapekto sa kanilang kaisipan at damdamin? d. Kung ikaw si Bong, gagawin mo ba ang sinabi ni Jessa? Pangatwiranan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 41. D EPED C O PY 20 4. Ipatala samga mag-aaral ang huli nilang napanood sa telebisyon at hayaan silang ipaliwanag kung ano ang naging epekto nito sa kanilang damdamin at kaisipan. 5. Talakayin ang mga kasagutan ng mga mag-aaral. Sa bahaging ito ng pagtalakay, maging sensitibo sa kanilang mga kasagutan. 6. Maaari din na magdagdag ang guro ng kaniyang karanasan tungkol sa kuwento. Isagawa Natin Makatutulong sa pagkilala ng tamang pagninilay ang mga gawain sa Isagawa Natin. 1. Ipagawa sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Pupunan ng mga mag-aaral ng kaniyang mga napanood sa telebisyon ang loob ng hugis na tulad ng nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Itanong kung paano nakaapekto ang mga ito sa kanilang kaisipan at damdamin. Talakayin ang kanilang mga kasagutan. 2. Patnubayan ang mga mag-aaral sa Gawain 2. Bubuo sila ng limang pangkat. Magpatala ng mga impormasyon na napanood ng mga mag-aaral sa telebisyon gamit ang template na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Sa unang kolum, itatala ng mga mag-aaral ang mga programang kanilang napanood. Ipoproseso ito kung ang kanilang napanood ay may positibo at negatibong aspekto. Sa ikalawang kolum ay ilalagay ang aral ng programang napanood at ang hamon ay ilalagay sa ikatlong kolum. 3. Masusing pag-aaralan ng mga mag-aaral ang kanilang itinala. Mula rito, ang bawat pangkat ay pipili ng kanilang gagawing dula-dulaan. 4. Bigyan ang bawat pangkat ng tatlong minuto para sa presentasyon. Gawing magaan sa mag-aaral ang pag-uulat sa unahan. Maaari All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 42. D EPED C O PY 21 itong maging interactiveo sa pamamagitan ng isang paggabay at pagkatuto. Sa bahaging ito, kailangang magamit ang teoryang social-interactive learning. Iparamdam sa mga mag-aaral na sila ay matututo sa pamamagitan ng pakikipagtalakayan sa kanilang kapuwa mag-aaral. Huwag kalimutang bigyan sila ng mga pamamaraan kung papaano nila gagawin ang talakayan na hindi makaiistorbo sa ibang pangkat. Isapuso Natin Sa pagkilala ng kanilang magagawa, mapapansin ninyo na madaling maisusulat ng mga mag-aaral ang kaya nilang gawin. Ito ay nagpapatunay na alam nila ang kanilang napanood sa telebisyon. 1. Ipagawa ang Isapuso Natin tulad ng nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Ang larawan ng ulo ay iginuhit upang maging sentro ng pagproseso ng napanood ng mga mag-aaral. Sa kahon A, B at C ay ipatatala ang mga nasa isip ng mga mag-aaral nang matapos nilang mapanood ang mga anunsiyo o programa sa telebisyon. Maaaring ang sagot ng mga mag-aaral ay tumutukoy sa kanilang damdamin, reaksiyon o puna sa napanood. Muli, ipaunawa sa mga mag-aaral ang kanilang isinulat sa kahon. Ipasulat naman sa loob ng puso na may kahon ang konkretong natutuhan o aral na naidulot ng anunsiyo o programa sa telebisyon. 3. Ipaskil ang mga gawain sa isang bahagi ng dingding bilang lunsaran, pamantayan, o paalaalang kaisipan sa klase. Sa mga gawaing ito, gabayan ang mga mag-aaral sa mga ipinaskil na gawain sa pader ng silid-paaralan. Nilalayon nito na magkaroon ng pagbibigay ng papuri at bukas na talakayan hinggil sa kanilang mga reaksiyon sa mga bagay na sinusuri. 4. Maaari ding magbigay ang guro ng kaniyang sariling kuro-kuro tungkol sa bukas na pag-iisip at tamang pagninilay sa napanood All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 43. D EPED C O PY 22 sa telebisyon. Halimbawa:Ang ating mga napanood ay maaaring makaapekto sa atin, maaari din itong gabay para sa ating pag- unlad. Ang patnubay ng mga magulang o nakatatanda sa atin ay makatutulong upang hindi maabuso ang pag-iisip. 5. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos itong maisapuso ng mga mag-aaral. Ayon sa MTRCB may anim na baitang sa pag-uuri-uri ng mga pelikulang ipinapakita sa Pilipinas: G o GP - Para sa lahat ng manonood (mula sa Ingles na General Patronage) PG-13 - Patnubay at Gabay. Mga batang labintatlong (13) taong gulang pababa ay nangangailangan ng pagbabantay ng nakatatanda (mula sa Ingles na Parental Guidance) R-13 - Para lamang sa mga taong labintatlong (13) taong gulang pataas (mula sa Ingles na Restricted) R-16 - Para lamang sa mga taong labing-anim (16) na taong gulang pataas R-18 - Para lamang sa mga taong labingwalong (18) taong gulang pataas. X - Bawal ipalabas sa publiko May tatlong baitang ng pag-uuri ang kasalukuyang ginagamit ng MTRCB sa pag-uuri ng mga programa sa telebisyon: G - Para sa lahat ng manonood o General Patronage PG - Patnubay at gabay ng magulang ang kailangan o Parental Guidance SPG - Mahigpit na patnubay at gabay ng magulang ang kailangan.Sa mga palabas ng MTRCB na nagpapahayag ng baitang ng isang programa, ito ay tinatawag na “Striktong Patnubay at Gabay” o Strong Parental Guidance. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 44. D EPED C O PY 23 Isabuhay Natin 1. Ipagawaang Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Ang bahaging ito ng talakayan ay dapat na pagpapalalim sa tinalakay na paksa. 2. Pag-iisipan ng mga mag-aaral ang tanong na ito: 3. Isakatuparan ang proseso upang maintindihan at maikintal sa kanilang kaisipan ang paksang tinalakay sa aralin. 4. Magpagawa ng tatlong simpleng poster sa temang “Kaya Kong Maging Mapanuring Manonood, Bukas ang Isip sa Tamang Gawi at Asal”. 5. Ipaskil ang gawa ng mga mag-aaral sa Bulletin Board upang makahikayat ng mga mag-aaral na magkaroon ng mapanuring pag-iisip at tamang pagninilay tungkol sa balita at programang napapanood. Bigyan ng pagkilala ang mga mag-aaral na nagpakita ng maayos at magandang poster. Ito ay makatutulong upang makagawa ang mga mag-aaral ng makabuluhang obra. Maaari ding magdagdag ng mga likhang-kuwento tungkol dito kung kinakailangan. Subukin Natin 1. Ipasagot sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Pagkatapos masagutan ng mag-aaral ang gawain, muli itong iproseso. Mahalaga na maipakita ang kanilang pagninilay sa kanilang mga sagot. “Nakatutulong ba ang mga programang napanood mo sa iyong pagpapasiya pagkatapos mo itong suriin? Pangatwiranan.” All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 45. D EPED C O PY 24 3. Sagutin angsumusunod: • Ano ang masasabi mo sa iyong mga sagot? • Mapangangatwiranan mo ba ang iyong mga sagot? • Nasagutan mo ba nang buong puso ang mga tanong? • Pinaninindigan mo ba ang iyong mga sagot? 4. Muli itong pagnilayan ng mga mag-aaral. Sabihin sa mga mag-aaral, “Pumalakpak nang limang beses na may tatlong padyak at isigaw ang, ‘galing-galing’!” Mahusay mong natapos ang aralin. Ngayon handa ka na sa susunod na aralin.” Magbigay ng takdang-aralin kung kinakailangan para magsilbi itong motibasyon sa susunod na pag-aaralan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 46. D EPED C O PY 25 Aralin 6 Impormasyon:Bahagi at Instrumento sa Aking Pagkakatuto Layunin: Nakapagninilay-nilay ng katotohanan mula sa mga nababasa sa internet at mga social networking sites. Paksa/Pagpapahalaga: Pagmamahal sa katotohanan (Love of Truth) Mga Kagamitan: sulatang papel, bond paper, laptop, kuwaderno Integrasyon: Media Literacy, ICT Pamamaraan: Alamin Natin 1. Gabayan ang mga mag-aaral sa larong halo-letra na may pamagat na Internet: For Better or For Worse. Ipaayos ang mga letra sa loob ng kahon upang makabuo ng salita. May mga clue na gagabay sa pagsagot ng mga mag-aaral. Ipasulat sa kuwaderno ng mga mag- aaral ang kanilang sagot. Gabay na sagot para sa guro: 2. Ipasagot sa mga mag-aaral ang mga tanong sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 3. Pagsumikapang maipalabas sa mga mag-aaral ang kanilang mga sagot. Gamitin ang konsepto ng konstruktibismo kung saan gagamitin ng mga mag-aaral ang kanilang mga karanasan para masagot ang mga tanong. 1. webpage 2. blogsite 3. e-mail 4. twitter 5. google 6. youtube 7. facebok 8. internet All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 47. D EPED C O PY 26 4. Magsasaliksik dinang guro tungkol sa mga sagot upang mas mapalawak pa ang talakayan sa loob ng silid-aralan. 5. Talakayin ang sagot ng mga mag-aaral. Iproseso ito nang maayos sa pamamagitan ng pagkukuwento ng karanasan niya sa mundo ng internet. 6. Maaari din na magdagdag ang mag-aaral at guro ng kaniyang karanasan tungkol sa kuwento. Pagsama-samahin ito at iproseso. Isagawa Natin Makatutulong sa pagkilala ang mapanuring pag-iisip at pagmamahal sa katotohanan ang mga gawain sa Isagawa Natin. 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Gawain 1. Pupunan ang mga bilog ng mga maidudulot ng internet sa pag-aaral ng mga mag-aaral. Ipasulat sa isang malinis na papel ang sagot ng mga mag-aaral. Talakayin ang kanilang mga kasagutan. Halimbawa ng mga kasagutan ng mag-aaral: Isports - dahil sa internet ay nalalaman ko kung nanalo ba o natalo ang paborito kong koponan sa basketball. 2. Patnubayan ang mga mag-aaral sa Gawain 2. Pangkatin sa lima ang klase. Pumili ang mag-aaral ng lider at tagaulat. Pagsasama- samahin ng lider ang mga ideya at opinyon ng mag-aaral tungkol sa epekto ng internet. Mga Posibleng Sagot: *Agham *Kasaysayan *Entertainment *Politika *Isports *Medisina *Ekonomiya *Balita *Relihiyon 3. Magpaguhit ng dalawang malaking computer. Ipatala sa unang computer ang positibong epekto ng internet at sa ikalawang computer ang negatibong epekto nito. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 48. D EPED C O PY 27 4. Ipaulat angsagot ng bawat pangkat sa harap ng klase. Bigyan ng tatlong minuto ang bawat grupo para sa presentasyon. Gawing magaan sa mag-aaral ang pag-uulat sa unahan. Maaari itong maging interactive na gagabayan ng guro para maproseso. Sa bahaging ito, kailangang magamit ang teoryang social-interactive learning. Iparamdam sa mga mag-aaral na sila ay matututo sa pamamagitan ng pakikipagtalakayan sa kanilang kapuwa mag-aaral. Huwag kalimutang bigyan ang mga mag-aaral ng mga pamantayan kung papaano nila gagawin ang talakayan na hindi makaiistorbo sa ibang pangkat. Upang muli itong maproseso, itanong sa mga mag-aaral, “Paano nakakaapekto ang internet sa iyong buhay bilang mag-aaral? Ipaliwanag”. Isapuso Natin Sa pagkilala ng kanilang nagawa, mapapansin na madaling maisusulat ng mga mag-aaral ang kaya nilang gawin. Ito ay nagpapahiwatig na alam nila kung ang kanilang napanood/nabasa sa internet ay positibo o negatibo. 1. Ipagawa ang Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Itanong sa mga mag-aaral, “Sa paggamit ng internet, nasa anong lebel mo maikakategorya ang iyong sarili sa pagtuklas ng katotohan?” Kategorya: 1 - 2 Hindi Mahusay sa paggamit ng internet 3 - 4 Medyo Mahusay sa paggamit ng internet - nagagamit ngunit walang pakialam sa mga binubuksang sites 5 - 6 Mahusay sa paggamit ng internet - pinapasok ang mga sites pero alam ang limitasyon ng pagpasok 7 - 8 Mahusay na Mahusay sa paggamit ng internet - nakapagpapasiyasapupuntahangsites,blogsitesopaggamit ng social media na walang halong kalokohan kung hindi ay pang-edukasyon at pagpapaunlad ng kaisipan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 49. D EPED C O PY 28 3. Gabayan angmga mag-aaral sa pagsagot. Sabihin sa mag-aaral na “Honesty is the Best Policy”, lalo na sa pagbibigay ng hatol sa kanilang lebel sa paggamit ng internet. 4. Ipaskil ang ginawa ng mga mag-aaral sa pisara bilang lunsaran, pamantayan, o paalaalang kaisipan sa klase. Sa mga gawaing ito, gabayan ang mga mag-aaral sa mga ipinaskil na gawain sa pisara ng silid-paaralan. Nilalayon nito na magkaroon ng pagbibigay ng papuri at bukas na talakayan hinggil sa kanilang mga reaksiyon sa mga bagay na sinusuri. Kailangan ng mga mag-aaral ang kanilang lebel ng kahusayan sa paggamit ng internet at ipaunawa muli ang epekto nito. Maaari ding imodelo ang sarili bilang guro na ang pinupuntahang sites, blogsites at social networking sites ay maayos, tama at makatutulong sa pag- aaral. Ipaunawa rin sa mag-aaral na may mabuting epekto at di- mabuting epekto ang internet. 5. Ngayon ihanda ang mga mag-aaral sa pagsagot sa mga tanong: a. Masasabi mo bang hindi ka umaabuso sa paggamit ng internet? b. May mga site sa internet na malalaswa at mapangahas. Paano mo magagawa bilang mag-aaral na kahit walang nakatingin sa iyo ay kaya mo itong mapaglabanan at iwasan? 6. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos itong maisapuso at maisabuhay ng mag-aaral. Isabuhay Natin Ipabasa sa mga mag-aaral ang Panalangin ng Isang Netizen na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Talakayin ang nilalaman ng panalangin at gabayan ang mga mag- aaral sa pagproseso nito upang ito ay kanilang maintindihan at maisabuhay. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 50. D EPED C O PY 29 Ang bahaging itong talakayan ay dapat na pagpapalalim ng iyong tinalakay na paksa. Ipaulit sa mga mag-aaral ang panalangin nang may damdamin. Iproseso muli ang panalangin upang maging gabay ito sa mag-aaral sa paggamit ng internet at social networking sites. Subukin Natin 1. Ipasagot sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Pagkatapos masagutan ng mga mag-aaral ang gawain, muli itong iproseso. Mahalaga na maipakita ang kanilang pagninilay sa kanilang mga sagot. Ibigay ang mga sagot sa mag-aaral upang hindi sila maligaw ng pagkakatuto. Muli itong pagnilayan. 3. Sabihin sa mga mag-aaral: “Magaling! Tagumpay mong naipakita ang iyong pagmamahal sa katotohanan lalo na sa internet at social networking sites. Ikaw ay ganap na Mabuting Netizen! Ang galing mo, mag-aaral sa ikaapat na baitang! Ngayon, handa ka na sa susunod na aralin. Kaya mo iyan at galingan mo pa! 4. Magbigay ng takdang-aralin kung kinakailangan para magsilbi itong motibasyon sa susunod na pag-aaralan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 51. D EPED C O PY 30 Aralin 7 AkingTutularan: Pagiging Mapagpasensiya Layunin: Nakapagsasagawa nang may mapanuring pag- iisip ng tamang pamamaraan/pamantayan sa pagtuklas sa katotohanan Paksa/Pagpapahalaga: Mapagpasensiya (Patience) Mga Kagamitan: kuwaderno, sagutang papel, Reflection Booklet, Commitment Booklet, bond paper o board paper. Integrasyon: Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ipabasa at ipaunawa ang kuwento sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Ipasagot ang sumusunod: a. Tukuyin ang katangiang ipinakita ni Rolando. Kahanga-hanga ba ang kaniyang ginawa? Patunayan. b. Papaano niya tinulungan ang kaniyang ama? Ikuwento ito sa klase nang may paghanga sa ginawa ni Rolando. c. Masasabi mo bang mapagpasensiya ang batang si Rolando? Basahin ang bahagi mula sa kuwento na nagpapakita ng kaniyang pagtitiis at pagpapasensiya. d. Kung ikaw si Rolando, paano mo maipakikita ang pagiging mapagpasensiya at maparaan? e. Ipaliwanag na kakambal ng pagiging mapagpasensiya ang pagtitiis at pagtitiyaga. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 52. D EPED C O PY 31 Isagawa Natin Gawain 1 1. Pangkatin ang klase sa tatlo. 2. Pahanayin ang mga miyembro ng bawat pangkat nang dala-dalawa. Paghawakin ang kamay ng mga mag-aaral at pagdikitin ang kanang paa ng isang mag-aaral at kaliwang paa ng kapareha nito. 3. Isang mag-aaral ang magsisilbing poste sa bawat pangkat. 4. Sa simula ng laro, tatlong magkakapareha ang mag-uunahan sa pag-ikot sa poste. Ang huling pareha na makabalik ang siyang bubunot ng papel na may nakasulat na sitwasyon na sasagutan ng mga mag-aaral. Ang mga sitwasyong ito ay dapat tumukoy sa pagpapahalaga sa ugaling mapagpasensiya. Halimbawa ng sitwasyon: May usapan kayo ng kaibigan mo na maglalaro sa Plasa subalit hindi ka pinayagan ng iyong Tatay na lumabas ng bahay dahil umaambon. Ano ang gagawin mo? 5. Matapos masagot ng pareha, ang kasunod naman nilang pareha ang siyang mag-uunahan. 6. Matapos ang paglalaro, lagumin ang ginawa ng mga mag-aaral. Tanungin sila kung ano ang naramdaman sa gawain. Ano ang kanilang natutuhan?Anong pagpapahalaga ang naipakita? Sikaping mapalabas sa talakayan ang kahalagahan ng pagpapahalagang ito. Gawain 2 1. Sa pagkakataong ito, ang bawat pangkat ay bibigyang muli ng guro ng mga sitwasyong susuriin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 53. D EPED C O PY 32 2. Pagkatapos masuring mga mag-aaral, papapaghandain sila ng maikling dula-dulaan mula sa sitwasyong sinuri. Bigyan sila ng limang minutong paghahanda at limang minutong pagpapalabas. 3. Bago isagawa ang gawain, ipaliwanag muna sa mga mag-aaral ang pamantayang susundin sa pagsukat ng kanilang gawain gamit ang pamantayan na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 4. Sa pagtatapos ng dula-dulaan, gabayan ang mga mag-aaral na tukuyin kung anong pagpapahalaga ang dapat taglayin ng isang mag-aaral kung sakaling magkakaroon ng ganoong karanasan. 5. Lagumin ang natutuhan ng mga mag-aaral mula sa maikling dula- dulaang ipinakita. Isapuso Natin 1. Magkaroon ng maikling pagbabalik-aral ng mga gawain. Sa tulong ng guro, hayaang pagnilayan ng mga mag-aaral kung ano ang tumimo sa kanilang puso. 2. Ipasulat ang napagnilayan ng mga mag-aaral sa kanilang Reflection Booklet gamit ang gabay na tanong na nasa Kagamitan ng Mag- aaral. 3. Ipabasa at ipaliwanag ang Tandaan Natin. Bigyang-diin at pahalagahan sa talakayan ang ugaling mapagpasensiya. Isabuhay Natin 1. Magpagawa sa mga mag-aaral ng Commitment Booklet gamit ang template na katulad ng nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipagawa ito sa kanilang kuwaderno. 2. Ipaliwanag nang mabuti sa mga mag-aaral ang dapat gawin. Pasagutan sa mga mag-aaral ang dalawang kolum sa kaliwang bahagi ng booklet. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 54. D EPED C O PY 33 3. Ang dalawangkolum naman sa kanang bahagi ng booklet ay pasasagutan ng mga mag-aaral sa kanilang mga magulang. Kung walang magulang, maaaring ang kaniyang guardian ang sumagot. Maaari itong gawing takdang-aralin. 4. Kinabukasan, tulungan ang mga mag-aaral na pagnilayan ang kanilang sagot. Lagyan ng repleksiyon sa ilalim ng booklet. Subukin Natin 1. Ipahanda ang papel na sagutan. 2. Ipasagot ang Subukin Natin na makikita sa Kagamitan ng Mag- aaral. 3. Iwasto ang mga maling sagot ng mga mag-aaral at ito ay talakayin upang maintindihan nilang mabuti. 4. Bigyang papuri ang mga mag-aaral na nakakuha ng may apat at limang sagot dahil sila ay nagpapatunay na naunawaan o nagkaroon ng kasanayan sa pagpapahalagang pinag-usapan. Batiin ang mga mag-aaral pagkatapos ng aralin at ihanda sa susunod na leksiyon. Maaaring magbigay ang guro ng takdang-aralin kung kinakailangan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 55. D EPED C O PY 34 Aralin 8 Pagtitimpi,Pinahahalagahang Ugali Layunin: Nakapagsasagawa nang may mapanuring pag- iisip ng tamang pamamaraan/pamantayan sa pagtuklas sa katotohanan Paksa/Pagpapahalaga: Mapagtimpi (Self-Control) Mga Kagamitan: kuwaderno Integrasyon: Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ihanda ang mga mag-aaral sa pamantayan sa pagbasa. 2. Ipabasa ang kuwentong pinamagatang “Sally, Batang Mapagtimpi”. 3. Ipasagot ang mga tanong sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Hikayatin ang mga mag-aaral na magbigay ng iba’t ibang sagot. Magkaroon ng talakayan sa sagot ng mga mag-aaral. Isagawa Natin 1. Ipagawa sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Gawain 1. Ipaalala sa kanila na kailangan nilang ipakita ang kanilang tunay na saloobin sa bawat sitwasyon. 2. Ipoproseso ang mga sagot sa paraang talakayan. 3. Sa pangalawang gawain, ilagay sa loob ng kahon ang kasabihang 4. Ihanda ang mga mag-aaral sa pamantayan sa pakikinig bago sila pumili ng isang mag-aaral na lalaki at babae na tatalakay sa kasabihan. “Ang batang marunong magtimpi ay palaging masaya at palangiti.” All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 56. D EPED C O PY 35 5. Pangkatin angmga mag-aaral sa tatlo. Bawat pangkat ay bubunot ng kanilang gawain na tulad ng sumusunod: Unang Pangkat - Gagawa ng isang mosaic-slogan ang mga mag-aaral tungkol sa nasabing kasabihan. Pangalawang Pangkat - Gagawa ang mga mag-aaral ng isang maikling debate tungkol sa pagiging mapagtimpi Pangatlong Pangat - Magpapakita ng munting iskit ang mga mag-aaral tungkol sa batang marunong magtimpi. 6. Hayaang magbigay ng kanilang opinyon ang mga mag-aaral tungkol sa ginawa ng bawat pangkat upang malaman kung tumimo sa kanila ang pagpapahalagang tinatalakay. 7. Sabihin sa mga mag-aaral na maging makatotohanan at mapanuri sa kanilang saloobin. Isapuso Natin Sa mga nakaraang gawaing ipinagawa, ang mga mag-aaral ay handa nang isapuso ang ugaling mapagtimpi. 1. Sundin ang panuto at ipasagot sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang mga sitwasyon sa Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral. 2. Ipapaliwanag sa mga mag-aaral kung bakit ang sagot nila ay palaging ginagawa, minsan lang ginagawa, o hindi ginagawa. 3. Ipakompleto sa mga mag-aaral ang mga salitang makikita sa kahon na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 4. Talakayin sa buong klase ang mga sagot ng mga mag-aaral nang may mapanuring pagsusuri. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 57. D EPED C O PY 36 Tandaan Natin Mahalaga angbahaging ito dahil sa mensaheng isinisiwalat. Bigyang- diin ang bawat pangungusap na nagsasaad ng pagiging mapagtimpi dahil ito ang magiging gabay ng mga mag-aaral sa pakikitungo sa kapuwa-tao. Isabuhay Natin 1. Sabihin sa mga mag-aaral, “Bilang mag-aaral, paano mo maipalalabas ang pagiging mapagtimpi sa bawat miyembro ng iyong pamilya?” Ipatala ang kanilang sagot sa kanilang kuwaderno. 2. Iproseso ang sagot ng mag-aaral sa paraan ng pag-uusap sa harap ng klase. 3. Matapos ito, ipabigkas sa mag-aaral, 4. Ipaliliwanag ng mag-aaral sa harap ng klase ang kaniyang sagot upang mabigyang pagpapahalaga ang ugaling pagtitimpi. Subukin Natin 1. Ipasagot sa mga mag-aaral ang Subukin Natin upang tumatak sa kanilang isipan ang araling tinalakay. 2. Basahin ang panuto upang maging handa ang mag-aaral. 3. Maaaring magtanong muli sa mag-aaral kung ano ang kanilang naramdaman sa pagsagot o habang binabasa ang mga tanong. 4. Maaaring pumili ang guro ng pinakamagandang sagot at tatalakayin bago mag-umpisa sa susunod na aralin. Batiin ang mag-aaral sa kanilang ipinamalas na kaalaman tungkol sa pagiging mapagtimpi at handa na silang magpatuloy sa susunod na aralin. “Mahal na mahal ko ang aking pamilya. Para sa kanila ay kakayanin kong magtimpi sa abot ng aking makakaya.” All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 58. D EPED C O PY 37 Aralin 9 Ako,Mahinahon sa Lahat ng Pagkakataon Layunin: Nakapagsasagawa nang may mapanuring pag- iisip ng tamang pamamaraan/pamantayan sa pagtuklas sa katotohanan Paksa/Pagpapahalaga: Pagkamahinahon (Calmness) Mga Kagamitan: kuwaderno, sulatang papel Integrasyon: Filipino – Sining ng Pakikipagtalastasan Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ipasuri ang larawan sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral. 2. Hingan ng mga kuro-kuro at saloobin ang mga mag-aaral hinggil sa larawan. 3. Ipasagot ang mga tanong: a. Ano ang mensaheng ipinakikita sa larawan? b. Pansinin ang mga tauhan. Ano ang pagkakaiba-iba sa reaksiyon nila nang marinig ang balita sa radyo? c. Sino sa kanila ang nais mong tularan kung makararanas ka ng ganitong pangyayari? Ipaliwanag. d. Tukuyin ang ugaling ipinakita ng ama sa larawan. Tama ba ang ipinakita ng ama? Bakit? 4. Hikayatin ang mga mag-aaral na magbigay ng kanilang karanasan na nagpapakita ng pagiging mahinahon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 59. D EPED C O PY 38 Isagawa Natin Gawain 1 1. Maaaring gawin ang unang gawain sa paraang oral na pagtatanong o maaari rin namang pasulat. 2. Hingan ng saloobin o kuro-kuro ang mga mag-aaral kung ano ang kanilang gagawin sa mga sitwasyong ibinigay sa Gawain 1 ng Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral para maipakita ang pagiging mahinahon. Gawain 2 1. Pangkatin ang klase sa tatlo. 2. Magkaroon ng bahaginan ng karanasan na nagpapakita ng pagiging mahinahon ang bawat miyembro ng pangkat. 3. Papiliin ang bawat pangkat ng isang karanasan na iuulat sa klase gamit ang alinmang graphic organizer na nasa Kagamitan ng Mag- aaral. 4. Magkaroon ng paglalagom sa gawain. Ipaliwanag sa mga mag- aaral na kailangang maging mapanuri ang pag-iisip nila at maging mahinahon sa lahat ng pagkakataon. Isapuso Natin 1. Sa bahaging ito, hayaang malayang maisulat ng mga mag-aaral ang kanilang karanasan o damdamin at kung ano ang kanilang natutuhan sa ugaling pinahahalagahan gamit ang Self-Assessment Organizer na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Halimbawa: Kaya ko nang maging mahinahon kung may tumutukso o nang-iinis sa akin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 60. D EPED C O PY 39 2. Ipabasa atipaunawa ang nilalaman ng Tandaan Natin. Dapat maikintal sa isip at puso ng mga mag-aaral ang pagpapahalaga sa ugaling pagkamahinahon. Isabuhay Natin 1. Muling magsagawa ng repleksiyon ang mga mag-aaral. 2. Gamit ang template sa Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral, ang mga mag-aaral ay magbibigay ng dalawang karanasan na nagpapatunay na sila ay mahinahon kung may hinaharap na problema sa pamilya o paaralan. Ipaliliwanag nila kung paano nila ito ginawa. Gagawin nila ito sa kanilang kuwaderno. Subukin Natin 1. Bago ipagawa ang bahaging ito, magbalik-aral muna sa mga pansitwasyong tanong sa naunang gawain upang namnamin ng mga mag-aaral ang ugaling pagiging mahinahon. 2. Ipagawa ang tseklis sa Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral bilang pagtatasa. Purihin ang mga mag-aaral sa pagtatapos ng mga aralin sa Yunit I. Batiin sila at ipagmalaking sabihin na maaari na silang mag-aral ng susunod na Yunit o aralin. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 61. D EPED C O PY 40 Mungkahing Pangwakas naGawain Para sa Yunit I Magtakda ng Mungkahing Gawain bilang hudyat ng pagtatapos ng unang yunit sa Unang Markahan. Ang pamantayan sa pagkatuto ay inilaan upang akayin ang mag-aaral sa makubuluhang gawain na may kaakibat na pagpapahalaga gaya ng pagsasabi ng katotohanan anuman ang maging bunga nito. Nakapagsusuri ng katotohanan bago gumawa ng anumang hakbangin; pagsangguni sa taong kinauukulan, nakapagninilay ng katotohanan mula sa mga balitang napakinggan, patalastas na nabasa o narinig, napapanood na programang pantelebisyon, nababasa sa internet at social networking sites; nakapagsasagawa nang may mapanuring pag- iisip ng tamang pamamaraan/pamantayan sa pagtuklas ng katotohanan. Iminumungkahi ang gawain upang magkaroon ng lubos na pagpapayaman ng kaisipan at pagpapahalaga. 6:00 – 9:00 umaga Lakad Para sa Kalusugan Magkakaroon ng Lakad Para sa Kalusugan. Ito ay may layunin na mahikayat ang mga mag-aaral, magulang, miyembro ng barangay at sangguniannamagingaktibosapangangalagangkatawanatpananagutang pansarili. Nais din ng programa na makiisa sa pagdadala ng placard at magbigay ng nutri flyers para magkaroon ng kamalayan ang mga mag- aaral sa kahalagahan ng mabuting miyembro ng pamilya. Ang mga lalahok sa programa ay inaasahang maglalagay ng lasong dilaw at berde na nagsisimbolo ng masusing pag-iisip at kaliwanagan ng pagdedesisyon. Pagkatapos ng Lakad Para sa Kalusugan, ito ay susundan agad ng Pambungad na Palatuntunan na gaganapin sa gymnasium o sa isang malaking bulwagan. Ang piling mag-aaral ang siyang magiging hosts ng programa. Ito ay para tumimo sa isip ng manonood na kayang humarap ng mga mag-aaral sa maraming tao, na may dangal, pagmamalaki at handang humarap sa hamon ng pagkakataon. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 62. D EPED C O PY 41 9:00 – 11:30ng umaga Pambungad na Programa Ito ay isang simpleng halimbawa ng programa. Pambansang Awit………………………………………………. Panalangin……………………………………………………….. Pambungad na Pananalita……………………………………… Pampasiglang Bilang……………………………………………. Panalanging Pangwakas ……………………………………….. Susundan agad ito ng panonood ng isang dokumentaryo tungkol sa isangmag-aaralnatiniisanglahatparamakapagtaposngpag-aaral.Habang inihahanda ang panonoorin ng mga mag-aaral, maaaring magtanong ng tulad nito: Mahalaga ba ang makapag-aral kahit na malayo ang tinatahak mo papuntang paaralan? Kaya mo bang tahakin ang bundok at ilog basta makapag-aral ka lang? Paano mo mapangangalagaan ang iyong sarili kung malakas ang ulan o mainit ang araw sa pagIalakad papunta sa paaralan? Ilan ito sa mga tanong na maaaring maghatid ng motibasyon sa mga mag- aaral, magulang at mga miyembro ng barangay at mga bisita, ng magiging takbo ng istorya sa dokumentaryo. Pagkatapos ng dokumentaryo, magbigay ng isang malinis na papel at ipasulat ang mga aral sa napanood. Iproseso ang mga sagot nila sa paraang ano ang magiging magandang dulot ng dokumentaryo bilang kasapi ng pamilya ___________________________________. Maaaring magtanong sa mga manonood. Matapos masagot ang mga tanong, maaaring mag-iwan ng isang makabuluhang salawikain, sanaysay o ideolohiya tungkol sa napanood. Bigyanng15-30minutosapagmemeryenda/pagkainngpananghalian at magtakda ng oras ng pagbalik sa bulwagan. 1:00 – 2:30 ng hapon Press Conference Magkakaroon ng Press Conference sa temang “Mga Mag-aaral sa Ika- 21 Siglo: Mabuting Kasapi ng Pamilya at Paaralan Tungo sa Globalisasyon”. Maaaring mag-imbita ng sumusunod na tagapagsalita o Resource Speakers: All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 63. D EPED C O PY 42 1. Eksperto saNutrisyon (Nutritionist) o kaya ay School Nurse 2. Eksperto sa Lengguwahe (Language Expert) 3. Eksperto sa Kasaysayan (Historian) 4. School Psychologist o Guidance Counselor Pagkatapos makapagsalita ng Resource Speakers, magkakaroon ng panel interview ang mga manonood para lalong maintindihan at mapalawak pa ang kaalaman. Magbibigay ng Reflection Paper na maaaring sulatin o maaaring doon iguhit ng mga mag-aaral ang kanilang naramdaman pagkatapos ng mini press conference. Ang kanilang mga ginawa ay ilalagay sa isang Reflection board at mag-uulat sa harap ng bulwagan ang napiling lider tungkol sa kanilang ginawang obra. 2:30 – 3:30 ng hapon Gallery Walk Matapos ang press conference ay hikayatin ang mga manonood na tumungo sa isang gallery ng magagandang pag-uugali gaya ng katatagan ng loob, pagkamatiyaga, pagkamatiisin, mapanuring pag-iisip, pagkakaroon ng bukas na isipan, pagmamahal sa katotohanan, pagiging mapagpasensiya at mahinahon. 3:30 – 4:30 ng hapon Tree Planting Maglalaan ng oras para sa pagtatanim ng mga bisita. Isang punla kada isang kinatawan gaya ng sumusunod: pangulo ng mag-aaral, guro, samahan ng mga magulang, punong barangay, bisita na galing sa pribadong sektor, nurtionist o maaaring nurse ng paaralan o dibisyon, language expert at historian. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 64. D EPED C O PY 212 Appendix A - Unang Markahang Pagsusulit Yunit I I. Panuto para sa bilang 1-5: Piliin ang tamang sagot sa bawat bilang. 1. Napili ka ng iyong guro na siyang maging tagapagdaloy ng palatuntunan, ano ang iyong gagawin? A. Pipilitin ko ang aking kamag-aral na palitan ako. B. Sasabihin kong ayokong maging tagapagdaloy ng palatuntunan. C. Lalakasan ko ang aking loob at tatanggapin ang ibinigay na gawain. D. Magdadahilan ako na masakit ang aking lalamunan at hirap sa pagsasalita. E. Makikiusap ako na iba na lamang ang gawing tagapagdaloy ng palatuntunan. 2. Maraming nilabhang damit ang Nanay. Ipinasasampay niya ang mga ito kay Annie. Ano ang dapat gawin ni Annie? A. Itago ang mga damit na ipinasasampay ng nanay. B. Magkunwari na hindi narinig ang utos ng nanay. C. Magsabi sa Nanay na hindi niya ito kayang gawin. D. Iutos sa nakababatang kapatid ang pagsasampay ng damit. E. Pagtiyagaang isampay ang mga damit para makatulong sa nanay. 3. Oras ng rises, mahaba ang pila sa pagbili ng pagkain sa kantina. Nasa bandang hulihan ng pila si Paolo. Kung ikaw si Paolo, ano ang gagawin mo? A. Hindi na pipila at titiisin na lamang ang gutom. B. Sisingit sa bandang gitna ng pila para mapabilis. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 65. D EPED C O PY 213 C. Magtitiis napumila hanggang sa makaabot sa unahan. D. Pupunta sa unahan ng pila at makikiusap na paunahin siya. E. Uutusan ang kamag-aral na nasa may unahan ng pila na ibili na lamang siya ng pagkain. 4. Narinig ni Mark na may parating na bagyo at sinuspinde na ang mga klase sa kalapit na lugar. Ano ang dapat gawin ni Mark? A. Magdasal na lalong lumakas ang ulan. B. Muling matulog dahil wala na rin sigurong klase sa kanilang paaralan. C. Tawagan ang mga kamag-aral at sabihing wala na rin silang pasok. D. Sabihin sa nanay na ayaw niyang pumasok sa paaralan dahil umuulan. E. Makinig sa radyo o manood sa telebisyon para sa mahahalagang pahayag. 5. Tuwang-tuwa ka dahil pinasalubungan ka ng tatay ng isang kahong “loombands”. Itinago mo ito bago pumasok sa paaralan. Pagdating mo sa bahay, nakakalat ang mga ito at ang iba ay itinapon ng iyong nakababatang kapatid. Ano ang gagawin mo? A. Mag-iiiyak ako. B. Aawayin ko ang aking kapatid. C. Sasabihin ko sa tatay na paluin ang aking kapatid. D. Itatapon ko na lamang ang natitira pang “loombands”. E. Magtitimpi ako at iaayos ang natitirang “loombands”. II. Panuto para sa bilang 6-10: Ilahad ang inyong mga sagot sa sumusunod na tanong sa bawat talata. 6. Isinama ka ni nanay sa palengke. Marami kayong pinamili kaya’t kailangan kang magbitbit ng mabigat na bayong. Ano ang dapat mong gawin? All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 66. D EPED C O PY 214 7. Palaging nawawalaang lapis ni Ronnie sa kaniyang pencil case. Nalaman niyang si Gabriel, ang kaniyang katabi sa upuan ang kumukuha nito. Kung ikaw si Ronnie, ano ang sasabihin mo kay Gabriel? 8. Sinabi ng iyong kalarong si Tessie na hindi mo dapat kaibiganin ang isa pa ninyong kalaro na si Yvette sapagkat hindi maganda ang ugali nito. Ano ang sasabihin mo kay Tessie? 9. Pista sa inyong lugar. Kinausap ka ng inyong punong barangay na sumali sa paligsahan sa plasa.Alam niyang magaling kang sumayaw at kumanta pero nahihiya ka. Ano ang magiging pasiya mo? 10. Pinuri si Buena ng kaniyang guro dahil napakaayos ng mga aklat sa kanilang mini library. Alam ni Buena na ang kaniyang kamag-aral na si Krizzie ang nag-ayos ng bahaging ito. Ano ang dapat sabihin ni Buena sa kaniyang guro? III. Panuto para sa bilang 11-20: Gumuhit ng sa patlang kung tama ang ginawa at naman kung mali. ______ 11. Matiyaga kong tinapos ang aking takdang-aralin kahit inaantok na ako. ______ 12. Kahit alam kong mapapagalitan ako ni nanay, sinabi ko pa rin na ako ang nakabasag ng pinggan. ______ 13. Tinanggihan ko ang ibinigay sa aking parte sa programa sapagkat nahihiya ako ______ 14. Hindi ko inaway ang aking kamag-aral nang matapunan niya ng sopas ang aking kuwaderno. ______ 15. Sinulatan ng bunso kong kapatid ang aking kuwaderno. Inaway ko siya at sinaktan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 67. D EPED C O PY 215 ______ 16. Maydumating kaming bisita at tiniis kong matulog sa sopa. ______ 17. May nabasa akong mga dapat gawin kung may bagyo. Isa-isa ko iyong inunawa at inalam kung maaaring ilapat sa sitwasyon namin sa aming bahay. ______ 18. Nainis ako nang sabihin sa akin ng aking guro na hindi masyadong maganda ang isinulat kong talata. ______ 19. Gutom na ako kaya siningitan ko ang aking kamag- aral sa pila sa pagbili sa kantina. ______ 20. Hindi ko sinabi sa guro na isa ako sa mga gumawa ng proyekto sapagkat hindi maayos ang pagkakagawa nito. IV. Panuto para sa bilang 21-30: Tapusin ang pangungusap ayon sa iniisip mong tamang gawin. 21. Hindi ako sigurado kung ang narinig kong balita sa radyo ay totoo o hindi. Ako ay _____________________________________. 22. Kinukulitakongakingkamag-aral.Siyaayaking_______________. 23 Sinabingakingkaibigannamasamasakalusuganangpag-inomng malamig na juice sa umaga. Ako ay ________________________. 24. Pinagsabihan ako ni tatay sapagkat napabayaan ko ang aking bunsong kapatid. Ako ay ______________________________. 25. Isinali kami ng aming guro sa rondalya. Hindi pa ako masyadong mahusay tumugtog ng bandurya. Sasabihin ko sa guro na ___________________________. 26. Malayo ang paaralan sa aming bahay at kailangan akong maglakad. Ako ay ________________________________. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 68. D EPED C O PY 216 27. Medyo maluwag angnabiling sapatos ni nanay. Kailangan kong gamitin iyon pagpasok sa paaralan. Ako ay ___________________. 28. Tumatakbo ang aking kamag-aral at ako ay nabangga. Natumba ako at nasaktan. Ako ay ______________________________. 29. Hindi ako nakapasok sa paaralan nang nakaraang araw sapagkat ginabi ako sa panonood ng telebisyon. Nang tanungin ako ng guro, ang sinabi ko ay _______________________________. 30. Maingay ang katabi kong kamag-aral. Hindi ko marinig ang sinasabi ng guro. Ako ay ______________________________. V. Panuto para sa bilang 31-35: Isulat ang titik ng ipinakikitang pag-uugali. A - Katatagan ng Loob; B - Pagkamatiyaga; C - Pagkamapagtiis; D - Pagkamapagpasensiya; E - Pagmamahal sa Katotohanan; at F - Pagkamahinahon Sitwasyon Pagpapahalagang Ipinakita 31 Sinasabi ang totoo kahit mapagalitan. 32. Hindi nagagalit kahit may ginawang mali ang kamag-aral o kaibigan. 33. Isinasakatuparan ang iniatang na gawain kahit hindi madali. 34. Hindi sumisingit sa mahabang pila sa pagbili sa tindahan. 35. Ipinakikita ang kakayahan kahit kinakabahan. Susi sa Pagwawasto: 1. C 11. 16. 31. E 2. E 12. 17. 32. D 3. C 13. 18. 33. B 4. E 14. 19. 34. C 5. E 15. 20. 35.A All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 69. D EPED C O PY 217 Yunit II 1. Ipaliwanagsa mga mag-aaral ang layunin ng pagtatayang sasagutan nila. 2. Bigyan sila ng labinlimang minuto upang sagutin ang mga katanungan. 3. Iwasto ang kanilang sagot at gawin itong gabay upang mabigyan ng pagpapalalim ang pagpapahalagang mahina pa sa kanila. I. Panuto: Gaano mo kadalas ginagawa ang sumusunod na gawain? Lagyan ng tsek (ü) ang iyong sagot. Gawain Palagi Paminsan- minsan Hindi ko ginagawa 1. Tinatanggap ko ang mga negatibong puna ng maluwag sa aking kalooban. 2. Nagbibigay ako ng tulong sa mga biktima ng kalamidad. 3. Hindi ako nag-iingay kapag alam kong may natutulog pa sa bahay. 4. Hindi ako gumagamit ng mga salitang nakasasakit sa damdamin ng aking kapuwa. 5. Nakikinigakosaakinggurokapagsiya ay nagpapaliwanag ng aming aralin. 6. Tumutulong akong maglinis ng mga kanal sa barangay. 7. Iniingatan ko ang palaruan sa aming paaralan. 8. Humihingi ako ng tawad kapag nakagagawa ako ng pagkakamali sa aking kapuwa. 9. Sumasali ako sa “Oplan Linis” ng aming barangay. 10. Nakikibahagi ako sa paglilibang ng mga kaibigan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 70. D EPED C O PY 218 II. Sagutin angmga tanong. Isulat ang letra ng iyong sagot sa sagutang papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pagiging mahinahon sa kilos at damdamin? A. Nakikipag-away sa mga ayaw kumampi kapag may ipinaglalaban. B. Nakikiayon sa sinasabi ng kapuwa para maiwasan ang gulo. C. Nakikipag-usap ng maayos sa kapuwa upang magkaunawaan. D. Kumakampi sa mas marami ang umaayon upang hindi mapag-isa. 2. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng totoong pagiging bukas-palad? A. Naghulog ng dalawang piso sa collection box kahit walang nakakakita. B. Ibinahagi ang pagkain sa katabing walang pagkain dahil nakatingin ang guro. C. Dinala ang mga damit na ayaw nang gamitin para sa mga biktima ng baha para magkaroon nang mas madaming puntos ang aming grupo. D. Dumalo sa pag-eempake ng mga relief goods para sa mga nasalanta ng bagyo. 3. Bakit kailangan igalang ang kapuwa? A. Para mapanatili ang mapayapang pamayanan B. Para igalang ka din ng kapuwa C. Para walang magalit sa iyo D. Para masaya ang lahat 4. Bilang mag-aaral, alin sa sumusunod ang paggalang sa karapatan ng may sakit ang kaya mong gawin? A. Pagbigay ng prutas at damit B. Pagbisita sa may sakit C. Pagbibigay ng payo sa may sakit D. Pagbibigay ng gamot sa may sakit 5. Paano maipakikita ang pag-unawa sa damdamin ng kapuwa? A. Sa pakikiiyak sa kanila B. Sa pakikipag-usap sa kanila All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 71. D EPED C O PY 219 C. Sa pagbibigayng sariling kuwento sa kanila D. Sa pakikinig sa oras na may problema sila at pagbibigay ng payo III. Basahin ang sitwasyon at magbigay ng iyong pasiya. 1. Narinig mo sa isa mong kamag-aral na ang iyong katabi ay nang- umit ng pera sa kantina ng paaralan. Isinulat mo ito sa facebook at marami ang nagkomento. Nalaman mong hindi pala totoo ang narinig mong balita. Paano mo itutuwid ang iyong pagkakamali? 2. Nagpunta si Christian sa silid-aklatan ng Mababang Paaralan ng Bagolayag. Napansin niya ang maayos na pagkakasalansan ng mga aklat. Malinis din ang paligid ng lugar. Paano niya mapananatili ang kaaya-ayang paligid ng silid-aklatan? 3. Nililinis na mabuti ang mga eskuwela ni Gng. Ligaya ang palikuran ng kanilang silid-aralan sa tuwing gagamitin nila ito. Ano ang iyong maitutulong upang mapanatili ang kaayusan nito? 4. Napakaraming bata ang nakatira sa ilalim ng tulay. Nakikita mo sila tuwing papasok ka sa paaralan. Sa hapon nama’y makikita mo silang namamalimos sa mga lansangan. Ano ang magagawa mo para sa kanila? 5. May sakit ang iyong kalaro. Nais mo siyang puntahan dahil wala kang makalaro sa labas ng bahay. Sabi ng nanay niya hindi pa siya puwedeng maglaro. Ano ang gagawin mo? Susi sa Pagwawasto I. Asahan ang iba’t ibang sagot ng mga mag-aaral na maaaring gamiting gabay sa pagtutuwid ng kanilang pagpapahalaga. II. 1. C 2. A D 3. A B C D 4. A B C D 5. D All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 72. D EPED C O PY 220 III. Ito anginaasahang mga sagot, subalit maaaring magbigay ng iba’t ibang sagot ang mga mag-aaral. 1. Lalapit ako sa kamag-aral na nagawan ko ng pagkakamali at hihingi ako ng tawad sa kaniya. 2. Aayusin ko ang mga aklat at upuan sa tuwing gagamitin ko ang silid-aklatan. 3. Lilinisin ko ito sa tuwing ako ay gagamit ng aming palikuran. 4. Ipagbibigay alam ko ang kanilang kalagayan sa kinauukulang ahensiya ng pamahalaan. 5. Hindi ko aabalahin ang kaniyang pagpapahinga at hihintayin ko siyang gumaling. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 73. D EPED C O PY 221 Yunit III I. GaanoMo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) Panuto: Kompletuhin ang mga bugtong, salawikain, linya ng tula at kanta. Punan ang patlang ng tamang salita. 1. Ang hindi lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa 2. Ang paa ay apat, hindi maka 3. Sa dagat at bundok, sa simoy at sa mong bughaw. 4. Ikaw at ako, hindi man magkalahi ay dapat matutong magmahal. Isipin mong tayong lahat ay 5. Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya sa pagkadalisay at pagkadakila, gaya ng pag-ibig sa tinubuang II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) Para sa bilang 1 – 5 Panuto: Piliin ang letra ng mga larawang nagpapakita ng sitwasyong makatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran. p p p p p p p p p p p p p p p p p p n p p p p p p p p p p p p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a a a a a All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 74. D EPED C O PY 222 Panuto: Pag-aralanang sumusunod na sitwasyon. Ano ang iyong gagawin kung ikaw ang nasa ganitong kalagayan? Isulat ang letra ng iyong sagot sa kuwaderno. 6. Pinasalubungan ka ng iyong ninang ng isang malaking balot ng tsokolateng galing sa Japan. Pag-uwi ninyo ng nanay mo sa bahay, nakita ng iyong kapatid na bunso ang pasalubong na bigay sa iyo. Namilog ang kaniyang mga mata, bakas ang tuwa. A. Aalukin ko siya kung gusto niya. B. Bibigyan ko siya pati na rin ang iba ko pang mga kapatid. C. Tatanungin ko siya kung kumakain siya ng tsokolate. D. Kunwari ay sasabihan ko siya na hindi ko siya bibigyan. 7. Naatasan ang inyong pangkat na magtanghal sa palatuntunang inihanda para sa mga mag-aaral mula sa Malaysia upang maipakilala sa kanila ang kulturang Filipino. Alin sa sumusunod ang pipiliin ninyo? A. Sumayaw ng Pandanggo sa Ilaw B. Umawit ng nauusong kanta ngayon. C. Lumikha ng bagong himig at tugtugin sa piano. D. Sumayaw ng katutubong sayaw ng Malaysia Batang lalaki na nagtatapon ng plastik na bote sa basurahan na may tatak na Hindi Nabubulok A Mga bata ng isang paaralan na pinagbubukod- bukod ang mga papel, lata, boteng plastik at babasagin B Magkakaklase na kumakain habang naglalakad ngunit itinatapon ang plastik kung saan- saan C Isang grupo ng mga tao na naglilinis ng estero at drainage D Mga batang gumagawa ng proyekto gamit ang lumang diyaryo, mga boteng plastik, karton, at iba pa. E Mga bata na nagkakampanya para i-recyle o gamitin muli ang mga patapong bagay F All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 75. D EPED C O PY 223 8. Bumisita sainyong bahay ang iyong kaibigan kasama ang pinsan niyang balikbayan. Kung ikaw ang tatanungin, ano ang ihahain mo sa kanilang meryenda? A. suman sa ibos at tsokolateng tablea B. spaghetti at pineapple juice C. pizza at softdrinks D. siopao at pansit 9. Napansin mong walang gaanong kumakausap sa bago ninyong kaklase dahil hindi siya marunong mag-Filipino. Ano ang gagawin mo? A. Hindi ko na lang din siya kakausapin dahil baka nahihiya siya. B. Ngingitian ko siya. C. Kakaibiganin ko siya at sa abot ng makakaya ay tuturuan ko siya ng Filipino. D. Kakausapin ko ang aming guro at ipaaalam kong hindi marunong mag-Filipino ang bago naming kaklase. 10. Naatasan kang mag-ulat ukol sa isang kaugaliang Filipino. Alin ang pinakamainam na piliin? Ipaliwanag kung bakit iyon ang napili. A. Utang na Loob B. Pagkamagalang C. Bahala Na D. Paghahanda kung may pista 11. Ang Pilipinas ay may iba’t ibang pangkat etniko na mayaman sa napakaraming kultura. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapakita ng kultura? A. Ang magagandang tanawin sa isang lugar B. Ang mga katutubong kasuotan, kuwentong bayan, sayaw, awit, laro at iba pa. C. Ang mga kaugalian at mga pagpapahalaga ng mga tao sa isang lugar. D. Ang mga lumang kagamitan at paraan ng pamumuhay. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 76. D EPED C O PY 224 12. Ang sumusunoday ilan sa mga kultura ng ating bansa. Alin ang hindi? A. Pagmamano B. Pagsisimba tuwing araw ng pagsamba C. Pag-aasawa nang wala sa edad D. Pamahiin tuwing may patay 13. Alin sa sumusunod ang pagpapahalaga sa sarili mong kultura? A. Panonood ng mga pagtatanghal ng mga katutubong sayaw at awitin. B. Pagsusuot ng mga katutubong kasuotan nang may pagmamayabang. C. Pagbili ng mga produktong galing sa ibang bansa. D. Pagtangkilik sa mga Filipinong kinikilala sa pandaigdigang larangan. 14. Sino sa sumusunod ang may pagmamalaki at pagpapahalaga sa sarili niyang kultura? A. Ang mahusay na boksingerong si Larry na palaging sinasabi na siya ay galing sa kanilang probinsiya sa General Santos. B. Ang sikat na mang-aawit na si Mia na panay ang Ingles sa kaniyang mga panayam sa Pilipinas. C. Ang magaling na rapper na si Adel d Em na palaging bumabalik sa kaniyang kinagisnang probinsiya para tumulong sa kaniyang dating mga kababayan. D. Ang magandang si Maria na nagwagi bilang Miss World na Tagalog ang ginamit sa kaniyang panayam at pasasalamat. 15. Si Isabel ay isang Tasaday. Nang siya ay makapag-aral sa kabayanan at makapagtapos, bumalik siya sa kanilang lugar at tinulungan ang kaniyang mga kasama na baguhin ang mali nilang kinasanayan tulad ng hindi pagkakaroon ng tamang palikuran at ang pag-aasawa nang wala sa edad. May pagpapahalaga ba siya sa kanilang pangkat etniko? A. Mayroon B. Wala All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 77. D EPED C O PY 225 C. Maaari D. Hindiko alam 16. Anong batas sa pagpapanatili ng kaayusan at pangangalaga sa kapaligiran ang dapat ipasunod sa ilog na malinis? A. Bawal Manigarilyo Dito B. Huwag Magtapon ng Basura C. Tumawid sa Tamang Tawiran D. Iwasan ang Pagtapak sa Damuhan 17. Anong batas sa pagpapaganda ng kapaligiran sa inyong paaralan ang dapat mong sundin? A. Munting Basura, Pakibulsa Muna B. Huwag Magtakbuhan sa Hagdan C. Bawal Magsalita Nang Malakas sa Pasilyo D. Panatilihing Tahimik Anumang Oras 18. Alin ang pamayanang hindi nakasusunod ang mamamayan sa mga batas at panuntunang pinaiiral ukol sa pangangalaga nang kapaligiran? A. Ang Brgy. Kay-inam na sama-sama ang mga tao sa paglilinis ng mga kanal bago dumating ang tag-ulan. B. Ang Brgy. Maunlad na hindi magkakakilala ang mga nakatatanda dahil maagang umaalis para sa trabaho at gabi na ring umuuwi. C. Ang Brgy. Pinagkaisahan na nagkakaisa ang mga naninirahan sa paghihiwa-hiwalay ng basura sa kanilang lugar. D. Ang Brgy. Maligaya na masigasig ang kapitan sa pagpapairal ng proyekto ukol sa malinis na hangin at paninigarilyo. 19. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng disiplina sa pangangalaga sa kalikasan kahit walang nakakakita? A. Sa Parke hindi mo pinipitas ang mga magagandang bulaklak na nakikita mo. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 78. D EPED C O PY 226 B. Sa palikuranay ipina-flush mo ang kubeta at hindi itinatapon ang tissue sa toilet bowl para malinis na magamit ng ibang tao. C. Sa palaruan ay itinatapon mo ang iyong basura sa ilalim ng slide dahil may tagalinis naman dito. D. Sa daan ay inilalaglag mo ang mga basura galing sa iyong bulsa mula sa paaralan. 20. Nagmamadali kang umuwi dahil may dadaluhan kang birthday party ng iyong kapitbahay. Paglabas mo ng silid-aralan, nakita mong umaapaw ang basura sa labas. Ikaw na lang ang tao dahil nauna nang umuwi ang iyong mga kaklase. Ano ang gagawin mo? A. Pababayaan ang basura dahil baka mahuli sa birthday party na iyong dadaluhan. B. Mabilisang aayusin ang mga basura sa sako bago umuwi. C. Magkukunwaring hindi nakita ang umaapaw na basura sa sako. D. Magkikibit-balikat dahil hindi naman ikaw ang tagalinis sa araw na iyon. 21. Palagi ninyong nararanasan ang pagbaha sa Metro Manila. Ano kaya ang dahilan kung bakit nangyayari ito? A. Maling paraan ng pagtatapon ng basura sa ating paligid na bumabara sa mga estero at kanal. B. Talagang mas malakas na ang buhos ng ulan sa ngayon. C. Masyado nang makapal ang tao sa Metro Manila. D. Tinatakpan ng mga tao ang mga drainage. 22. Bakit kailangang malaman ng mga tao na ipinagbabawal ang pagsusunog ng basura? A. Maaari itong maging sanhi ng pagkasunog ng mga bahay sa paligid. B. Puwedeng i-recycle ang mga patapong bagay na susunugin. C. Ang pagsusunog ng basura ay puwedeng magbunga ng maruming hangin at kapaligiran. D. Ang pagsusunog ay ipinagbabawal ng batas. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 79. D EPED C O PY 227 23. Ano anggagawin mo bilang isang mamamayang may disiplina upang mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran? A. Sumunod paminsan-minsan sa mga batas na may kinalaman sa kapaligiran. B. Palagiang pagwawalis sa bakuran at kalsada. C. Madalas na pagtapon ng basura sa kanto kung saan dumadaan ang trak ng basura. D. Pagsasagawa ng paghihiwa-hiwalay ng basura sa halip na pagsunog sa mga ito, at pag-recycle ng mga patapong bagay. 24. Ano ang kahulugan ng “recycling”? A. Paggamit muli ng mga patapong bagay na puwedeng mapakinabangan B. Paghihiwa-hiwalay ng mga basura. C. Paglilinis ng mga maruming boteng babasagin at plastik. D. Pagsusunog ng mga pinagsama-samang basura. 25. Ano ang puwedeng mangyari kung patuloy na walang disiplina ang mga tao sa pamamahala ng kanilang basura? A. Magiging malinis pa rin ang paligid dahil may nangongolekta naman ng basura. B. Tuluyan nang magiging marumi at walang kaayusan ang ating kapaligiran. C. Maraming tao ang yayaman dahil sa pagbebenta ng mga basurang naiipon. D. Mag-aaway-away ang mga tao dahil mag-uunahan sa pagkuha ng basura na puwedeng ibenta. III. Unawain at Suriin A. Basahin ang mga sitwasyon. Iguhit ang masayang mukha kung ito ay paraan para mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran at malungkot na mukha kung hindi naman. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 80. D EPED C O PY 228 1. Nagtatapon akong basura kung saan-saan lalo na kapag walang nakakakita. 2. Ang basura sa aming tahanan ay pinagbubukod-bukod para magamit pang muli ang mga ito. 3. Pinagsasabihan ko ang aking mga kaklase na itapon sa tamang tapunan ang mga basurang papel. 4. Nililinisan namin ang mga basyong lata ng gatas upang taniman ng mga halaman. 5. Nakikiisa ako sa kampanya para mag-recycle ng mga patapong bagay. B. Suriin ang mga halimbawa ng kaugaliang Filipino sa ibaba. Isulat ang PAN kung sa palagay mo ay dapat panatilihin, PANIBAGO kung dapat panatilihin ngunit may dapat baguhin at IWA kung dapat ay iwaksi na dahil hindi nakabubuti sa ating pamumuhay bilang mga Filipino. 1. Paggalang sa mga Nakatatanda 2. Paghahanda tuwing may Pista 3. Pagpapabukas ng Maaaring Gawin Ngayon 4. Pagtanaw ng Utang na Loob 5. Bayanihan Susi sa Pagwawasto (Key to Correction) I. Gaano Mo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) (5 aytems) 1. paroroonan 2. lakad 3. langit 4. magkakapatid 5. lupa II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) (25 aytems) Para sa 1-5 (A, B, D, E, F) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 81. D EPED C O PY 229 6. B 16.B 7. A 17. A 8. A 18. B 9. C 19. B 10. B 20. B 11. A 21. A 12. C 22. C 13. C 23. D 14. B 24. A 15. A 25. B III. Unawain at Suriin (10 aytems) A. 1. 2. 3. 4. 5. B 1. PAN 2. PANIBAGO 3. IWA 4. PANIBAGO 5. PAN All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 82. D EPED C O PY 230 Yunit IV I. Panuto:Piliin ang titik ng tamang sagot sa bawat bilang at isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng tamang pangangalaga sa sarili? a. Kumain ng sapat at tamang pagkain. b. Pag-eehersisyo minsan sa isang linggo. c. Pag-iwas sa pag-inom ng gatas dahil nakasisira ito ng tiyan. d. Natutulog nang walo hanggang sampung oras bawat araw. 2. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapamalas ng pagpapahalaga sa ating kapuwa? a. Pagbabahagi ng pagkain sa walang makain b. Umaakay sa mga matatandang tumatawid sa lansangan c. Pagbibigay ng tulong sa mga piling nasalanta ng bagyo d. Pinakikitunguhan ang mga taong may kapansanan tulad ng pakikitungo ko sa iba. 3. Namasyal kayo sa Manila Zoo. Nakita mong binabato ng isang batang katulad mo ang isang buwaya. Ano ang gagawin mo? a. Babatuhin ko rin ang buwaya. b. Pagsasabihan siya ng mabibigat na salita. c. Isusumbong ko siya sa namamahala ng Zoo d. Pagsasabihan ko siya na hindi tama ang kaniyang ginagawa. 4. Ang Clean and Green ay isang paraan ng pagsasaluntian ng kapaligiran at pagpapanatiling maayos at malinis nito. Ano ang dapat mong gawin sa nasabing programa? a. Huwag pansinin b. Makisali at suportahan ito. c. Ipagwalang-bahala. d. Ipakita ang pakikilahok paminsan-minsan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 83. D EPED C O PY 231 5. Alin sasumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. 6. Kumakain ka ng kasoy. Nang maubos mo ito, napagpasiyahan mong huwag itapon ang buto nito. Sa anong paraan nakatulong ang batang katulad mo sa pagsasagawa ng ugaling ipinakita? a. Hindi pangangalaga sa mga halaman. b. Pagpapahalaga sa pagpapatubo at pagpaparami ng halaman c. Pagpapakita ng kalinisan sa kapaligiran d. Pagpaparami ng kalat na buto 7. Alin sa sumusunod ang tama? a. Ang pagputol sa malalaking puno ay nagpapakita ng proteksiyon sa kapaligiran. b. Ang pag-iisprey ng insecticide sa mga gulayan ay tanda ng pagpapanatili ng balanseng kapaligiran. c. Ang pagsusunog ng mga tuyong dahon ng mga halaman ay tamang paraan upang tugunan ang problema sa basura. d. Ang pangangalaga at paghanga sa mga bulaklak at iba pang halaman ay isang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal sa ating Diyos. 8. Ang sumusunod ay nagpapakita ng pagmamahal sa ligaw na hayop maliban sa _______________________. a. Pagtirador sa mga Philippine Eagle b. Paggawa ng tirahan para silungan ng usa c. Paghikayat sa kaibigan na alagaan ang mga ligaw na hayop All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 84. D EPED C O PY 232 d. Panonood ngmga programa tungkol sa mga ligaw hayop upang madagdagan ang kaalaman tungkol sa mga ito 9. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga sa mga gamit o kagamitan sa inyong bahay? a. Itinatagokosakahongmatibayangmgagamitokasangkapang hindi ko na ginagamit b. Tumutulong ako sa paglilinis ng mga gamit o kagamitan sa display cabinet para magandang tingnan. c. Iniiwan ko sa mesa ang mga baso, pinggan, kutsara at tinidor na ginamit ko sa pagkain. d. Ginagamit ko nang may wastong pag-iingat ang mga gamit o kagamitan sa aming bahay upang hindi masira. 10. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. II. Lagyan ng tsek (P) kung ang pahayag ay tama at ekis (O) kung mali. ______ 11. Pinahahalagahan ko ang aking buhay dahil kaloob ito ng Diyos. ______ 12. Nilikha ng Diyos ang ating kapuwa upang maging katuwang natin sa ano mang pagsubok kaya pahalagahan natin sila. ______ 13. Magiging masaya at panatag ang loob natin kung tayo ay malusog. ______ 14. Nakakapag-isip tayo nang mabuti kapag tayo ay gutom. ______ 15. Huhuli ako ng tarsier at ipagmamalaki ko ito sa mga kaibigan ko. ______ 16. Tinatanggap ko nang maluwag sa kalooban ko ang aking kapatid na may kapansanan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 85. D EPED C O PY 233 ______ 17. Naipakikitako ang paggalang sa aking kapuwa sa pamamagitan ng pagsunod sa lahat ng nais niyang gawin kabilang ang pagliban sa klase. ______ 18. Ang pagtulong sa kapuwa sa panahon ng kahirapan, kaguluhan at malnutrisyon ay tanda ng pagmamahal. ______ 19. Tayo ay nilikha upang ihayag o ipakilala ang kadakilaan ng Diyos sa pamamagitan ng paggawa ng kabutihan sa kapuwa. ______ 20 Ang pagbibigay ng damo sa alagang kabayo ay tamang pangangalaga nito. ______ 21. Susuportahan ko ang panghuhuli ng mga Philippine Eagle. ______ 22. Ang pagiging luntian ng kapaligiran ay sumasagisag sa kalusugan ng katawan at isip. ______ 23. Maaaring maubos ang mga halaman dahil sa ating kapabayaan. ______ 24. Ang paghihiwalay ng basurang nabubulok sa hindi nabubulok ay tamang paraan ng pagbabasura. ______ 25 Sinusuportahan ko ang mga samahang nagtataguyod ng wastong gamit ng likas na yaman. III. Unawain ang sumusunod na sitwasyon at sabihin kung ano ang iyong gagawin. 26. Puro tocino, hotdog, fried chicken lamang ang kinakain mo. Nanghihina na ang iyong katawan. 27. Alam mong masustansiya ang gulay. Ngunit ayaw mong kumain nito. Inimbitahan ka ng kaibigan mo ngunit ang ulam nila ay gulay. 28. Gutom na gutom ka at wala kayong ulam kundi gulay at isda. Ayaw mong kumain ng mga ito. 29. Nakita mong basang-basa ng pawis ang damit ng iyong kapatid dahil naglinis siya sa bakuran at nagdilig ng mga halaman. Gusto niyang maligo agad. 30. Niyaya ka ng iyong tatay sa paghingi ng binhi ng itatanim ngunit niyaya ka ng iyong kaklase na maglaro sa plasa. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 86. D EPED C O PY 234 31. Walang espasyo sainyong paaralan upang pagtamnan ng mga halaman ngunit hangad mong tumulong sa pagkakamit ng layunin ng Programang Clean and Green. 32. Nakita mo ang iyong mga kaibigan na sinisipa ang aso upang sumunod ito. 33. Mukhang napabayaan na ang bahay ng iyong alagang aso. May nagkalat na mga dumi sa loob nito. 34. Marumi na ang kanal sa tapat ng aming bahay. Ayokong magkaroon ng pagkabara ng basura dito. 35. May nakita akong patay na daga sa likod ng aming bahay. Malapit kami sa ilog. Para sa bilang 36-40 Ang mga nasa parihaba ay mga likha ng Diyos, mga biyayang handog Niya sa atin. Sa loob ng puso isulat kung ano ang mga maaari mong gawin bilang tanda ng pasasalamat sa mga biyayang ito. Isulat ang sagot sa loob ng puso. Pamilya Kapuwa All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 87. D EPED C O PY 235 SUSI SA PAGWAWASTO: I1. a 6. b 2. c 7. d 3. d 8. a 4. b 9. d 5. d 10. d II 11. P 16. P 21. O 12. P 17. O 22. P 13. P 18. O 23. P 14. O 19. P 24. P 15. O 20. P 25. P IV. Para sa bilang 26–35 at 36-40, inaasahang magbibigay ng iba’t ibang kasagutan ang mga mag-aaral Ligaw na hayop Halaman Kalikasan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 88. D EPED C O PY 236 Appendix B B.1. Mapang Pilipinas (para sa Yunit III – Aralin 1) Paggagamitan: Maaaring gumuhit ng mapa ng Pilipinas o magpakita ng yari nang mapa na magagamit sa pangganyak na gawain. Sa palibot ng malaking mapa at idikit ang mga larawan ng halimbawa ng material na kulturang Filipino. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 89. D EPED C O PY 237 B.2. Si JacobMaentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko (para sa Yunit III – Aralin 3) Jacob Maentz Agta All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 90. D EPED C O PY 238 Agta Cordilleras All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 91. D EPED C O PY 239 Cordilleras All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 92. D EPED C O PY 240 Cordilleras Datu Aguido Mansaka Allrights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 93. D EPED C O PY 241 Mansaka All rights reserved.No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 94. D EPED C O PY 242 Mansaka Lumad Tau’t Bato -Palawan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 95. D EPED C O PY 243 Tau’t Bato -Palawan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 96. D EPED C O PY 244 B.3. Republic Act9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 (para sa Yunit III – Aralin 7) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 97. D EPED C O PY 245 B.4. Sunog BasuraFact Sheet (para sa Yunit III – Aralin 8) All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 98. D EPED C O PY 246 Talasalitaan 4P’s - “PantawidPamilyang Pilipino Program”, isang pinakamalaking pambansang programa ng pamahalaan laban sa kahirapan at para sa kaunlarang panlipunan. Ito ay para sa mahihirap na mamamayan na may edad 0-18 na tutulong sa kanilang pag-aaral at kalusugan sa pamamagitan ng pagbibigay ng itinakdang halaga ng gobyerno. Baybayin - tumutukoy sa sinaunang script o sistema ng pagsulat at pagbasa ng mga sinaunang Pilipino na kahawig ng mga katabing kabihasnan sa Asya biodegradable - mga nabubulok na basura tulad ng tira-tirang pagkain, papel, halaman at mga patay na hayop blogsite - makabagong teknolohiya na pinagsasamang teksto, imahe, at mga link sa iba pang mga blog at mga web page at iba pang media na may kaugnayan sa paksa bugtong - matalinhagang paglalarawan ng mga bagay na ang pangunahing layunin ay hamunin o patalasin ang ating isipan bullying - kahit anong paraan ng panggigipit na ginagawa ng isa o ng isang grupo sa isa pa - pisikal man, berbal o mental - na nagbubunga ng kawalang gana o takot na pumasok ang isang estudyante sa paaralan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 99. D EPED C O PY 247 compost pit -isang uri ng paraan upang maging mataba ang lupa sa pamamagitan ng paggamit ng mga basurang nabubulok bilang pataba sa lupang tatamnan cultural diversity - sa Tagalog, kultural na pagkakaiba-iba; tumutukoy sa pagkakaiba-iba ng mga pangkat etnikong pinanggalingan o cultural background ng mga tao; maaari ding tumukoy sa isang sitwasyon o lipunan kung saan ang mga kasapi o bahagi ay galing sa iba’t ibang pangkat etniko. Sinasabi ding umiiral ang cultural diversity sa isang lipunan kung may pagtanggap at paggalang sa pagkakaiba-iba ng kulturang pinagmulan ng mga kasapi nito. diwa - isip, kamalayan DSWD - acronym ng Department of Social Welfare and Development, o Kagawaran ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad; ang departamento ng Pamahalaan ng Pilipinas na nangangalaga sa karapatan ng bawat Pilipino sa kagalingang panlipunan at sa pagpapayabong ng pag-unlad ng Pilipinas. ekumenikal - kinabibilangan ng iba’t ibang pangkat ng tao na magkakaiba ang relihiyong pinaniniwalaan email - pinaikling electronic mail. Ito ang tawag sa liham na ipinadadala sa pamamagitan ng mga website. endangered animals - mga hayop na nanganganib mawala ang lahi experiential learning - karanasan sa pagkatuto All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 100. D EPED C O PY 248 gasera - isangilawan na yari sa recycled materials gaya ng bote, lata, mitsa na pinapailaw sa pamamagitan ng paglalagay ng gas. hayop na ligaw - mailap na hayop na matatagpuan sa kagubatan ikinararangal - ipinagmamalaki Indigenous People - mga katutubong pangkat na nakapagpanatili ng kanilang sinaunang kultura magpahanggang ngayon inestima - inasikaso internet - makabagong teknolohiya na nagbibigay ng mga impormasyon na makatutulong sa komunikasyon, pagkain, trabaho, medisina at iba pa ipinagbubunyi - ipinagdiriwang ispirituwal - pagkakaroon ng mapayapang kalooban sa pamamagitan ng mabuting ugnayan sa Diyos, pamilya at sa kapuwa kaakibat - katapat kabihasnan - tumutukoy sa antas ng pamumuhay ng isang komunidad, tribo o lipunan na kakikitaan ng pag-iral ng mga institusyon (pamahalaan, relihiyon, edukasyon, ekonomiya) at sistema ng pagsulat. Sinasabing mataas na ang antas ng pamumuhay kung may kabihasnan na. Tinatawag din itong sibilisasyon kabuluhan - kahulugan o importansiya All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 101. D EPED C O PY 249 kalipi - kasamasa lipi o pangkat etniko kultura - tumutukoy sa paraan ng pamumuhay ng isang pangkat o komunidad na masasalamin sa kanilang gawi (folkways), pamantayan ng tamang pagkilos o pakikipag-ugnayan (norms), mga pagpapahalaga (values) at kaugalian (attitudes). Kabilang din dito ang mga materyal na aspekto ng kultura tulad ng mga kagamitan, imbensyon, pananamit, libangan, sining at panitikan. Ito ang nagsisislbing batayan ng pagkakakilanlan (identity) at kamalayan (consciousness) ng isang kasapi ng pangkat. May dalawang anyo ang kultura: materyal at di materyal. Materyal ang mga nahahawakang patunay ng pag-iral ng isang kultura (damit, sasakyan, kagamitan, imbensyon, produkto ng sining at panitikan) samantalang ang di materyal ay yaong mga pamantayan o batas, pagpapahalaga, paniniwala at kaugalian. likas-kayang pag-unlad - o sustainable development, ay ang tamang paggamit at pangangasiwa sa mga likas yaman atpag-iingatsamgaitoparasapangangailangan ng susunod na henerasyon lugod - saya, ligaya lumbay - lungkot lunggati - kasiyahan, kaligayahan maaliwalas - mapayapa, maliwanag All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 102. D EPED C O PY 250 magandang balita -ulat ng mga positibong pangyayari tungkol sa ginagawa ng tao na inaakalang pananabikan o mabatid at mapaglilibangan ng mambabasa, nakikinig o nanood mahinahon - pagiging kalma o panatag sa alin mang pagkakataon o sirkumstansya o pangyayari maiambag - maibahagi maibsan - mabawasan makabuluhan - mahalaga, may pakinabang mapanagutan (responsibility / accountability) - alam na may dapat gawin o kayang magawa nang may komitment mapanghamong balita - tungkol sa mga pangyayaring may karahasan, droga, sekswal na hindi angkop sa batang nanood o nakikinig mapanuring pag-iisip (critical thinking) - may kakayahang magsuri at mapag-aralan muna ang isang bagay bago magpasiya MILF - acronym ng Moro Islamic Liberation Front; isang grupo ng mga Muslim na separatista sa Timog ng Pilipinas netizen - internet citizen na gumugugol ng napakaraming oras sa loob ng isang araw upang makipagtalastasan at gamitin ang teknolohiya para sa iba’t ibang dahilan non-biodegradable - mga di nabubulok na basura tulad ng mga plastik na lalagyan, bote at bakal oyayi - awit sa pagpapatulog ng bata All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 103. D EPED C O PY 251 pagninilay - masmalalim na pag-iisip tungkol sa mga sitwasyon, pangyayari, kalagayan bago makabuo ng isang pagpapasiya pagpapasyang etikal o moral - ang pagbuo ng pasiya na may preperensiya sa kabutihan magpapaunlad o lilinang sa pagkatao ng tao. Isa itong proseso na kinapapalooban ng a;) pag-alam sa mga detalye ng sitwasyon, at b.) maingat na pagsasaalang-alang ng mga moral na pagpapahalagang nararapat sa isang sitwasyon. Sa pagbuo ng pasiya, dapat ring maging sensitibo sa mga aspektong moral ng mga sitwasyon sa pang-araw-araw na buhay at ang kamalayan sa mga tao o pangkat na maaapektuhan ng magiging pasiya pakikibahagi sa pandaigdigang pagkakaisa - pagtugon sa pangangailangan hindi lamang sa sariling bansa kundi ng buong daigdig pangkat etniko - mga taong sama-samang naninirahan sa isang lugar na may sariling wika, kaugalian, tradisyon at paniniwala All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 104. D EPED C O PY 252 panlipunan– pandamdaming pagkatuto (social- emotional learning) -pagkakaroon ng mga kailangang kakayahan sa pagkilala at pagmamahal sa sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, pagbuo ng mapanagutang pasiya, pakikipag-ugnayan at pagharap sa mga mapanghamong sitwasyon. Isaitongparaanngpaglinangngmgakakayahan ng mag-aaral upang mapagtagumpayan niya ang anumang gawaing makakaharap niya sa buhay. May limang uri ang mga kakayahang ito: a) Kamalayang Pansarili, b) Pamamahala ng Sarili, c) Kamalayang Panlipunan, d) Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan, at e) Mapanagutang Pagpapasiya patapong bagay - mga pinagbasyuhang karton, lata, bote (plastik man o babasagin), lumang papel, magasin, kalendaryo at iba pa pillow to lean on - (idioma) taong mapaghihingahan ng problema, sama ng loob, kalungkutan, kabiguan o pighati upang gumaan ang nararamdaman rabies o rabis - mula sa Latin: rabies, “kaululan” o “kabaliwan”, ay isang karamdamang sanhi ng birus na nagdudulot ng matinding pamamaga ng utak (encephalitis) sa mga hayop na maiinit ang dugo. Ang sakit na ito ay soonotiko (zoonotic), na nangangahulugang maaari itong mailipat magmula sa isang species papunta sa iba pa, katulad ng pagkahawa mula sa mga aso papunta sa mga tao, na pangkaraniwan sa pamamagitan ng isang kagat na nagmula sa isang hayop na naimpeksiyon. Ang birus ng rabis ay nakakaimpeksiyon ng sistema ng nerbiyos, na sa panghuli ay nakapagsasanhi ng karamdaman sa utak at kamatayan. All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 105. D EPED C O PY 253 recycle - tumutukoysa muling paggamit ng mga patapon ng bagay, o muling paggamit nito bilang sangkap ng ibang produkto salawikain - may hatid na aral o katotohanang magagamit nating gabay sa ating buhay social network - isang website na nagbibigay daan upang kumonekta sa mga kaibigan at kapamilya, at magbahagi ng mga kuwento, balita, larawan o video T’boli - kilala rin sa tawag na Tiboli o Tagabili, ay kabilang sa mga katutubong tao sa Timog Cotabato T’nalak - isang uri ng tela na hinabi mula sa abaca yamang likas - pangunahing pinagmulan ng yaman at batayan ng kaunlarang pangkabuhayan; yaman na biyaya ng kalikasan All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 106. D EPED C O PY 254 Sanggunian: Binagong Kodigo Penalng Pilipinas, Artikulo 253 CONSCIENCE: A Catholic Filipino View, 2nd ed. p29 DENR Administrative Order No. 37, series of 1996 Eleanor Antonio, et.al., Gabay 4 Encyclopedia Britannica, 2006 Environmental Management Bureau (EMB), Department of Environment and Natural Resources (DENR) Maricar AD. Clamor, Growing with Values Grade 5 - Innovative Educational Materials, Inc. Sr. Lourdes M. Dulay, “I Am a Child of the Universe Grade 7”, ICM. Phoenix Publishing House Predential Decree No. 705 - Revised Penal Code Republic Act No, 8485 - Animal Welfare Act of 1998 Republic Act No. 8749 - The Philippine Clean Air Act Republic Act No. 9003, Seksiyon 48 - Solid Waste Management Act Republic Act No. 9147 - Wildlife Resources Conservation and Protection Act of 1998 Republic Act No. 9275 - The Philippine Clean Water Act of 2004 United Nations Development Programme (UNDP) - Community-Based Ecological Solid Waste Management Values Education for the Filipino - 1997 Revised Version of the DECS Values Education Program, UNESCO National Commission of the Philippine Education Committee Project All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 107. D EPED C O PY 255 http://emb.gov.ph/news/053006/News_Releaseswm.htm http://emb.gov.ph/nswmc/pdf/iec/Republic%20Act%209003tagalogersion. pdf http://en.wikipedia.org/wiki/Bajau_people https://mgalarongFilipino.blogspot.com/2012/patintero.html http://www.balita.net.ph/2014/06/06/lilikha-ng-mas-malaking-butas http://www.emb.gov.ph/news/053006/sunogbasurafactsheet.pdf http://www.emb.gov.ph/portal/Portals/10/proper%20waste%20 segragation.pdf http://www.ethnicgroupsphilippines.com/people/ethnic-groups-in-the- philippines http://www.flicker.com h t tp : / / w w w . g l o b a l p i n o y. c o m / g p . t o p i c s . v 1 / v i e w t o p i c . php?postid=4fab9f8176a31channelName=4fab9f8176a31 http://www.gmanetwork.com/news/story/368317/publicaffairs/iwitness/ galamay-ng-karagatan-ngayong-sabado-10-30-pm-sa-i-witness http://www.katutuboproject.org. https://www.youtube.com/watch?v=77dEflJnQlofeature= youtube_gdata_ player https://www.youtube.com/watch?v=084UwHrnPqc http://www.youtube.com/watch?v=KsTCjhJlDnE http://www.youtube.com/watch?v=u3afgesVmfA All rights reserved. No part of this material may be reproduced or transmitted in any form or by any means - electronic or mechanical including photocopying – without written permission from the DepEd Central Office. First Edition, 2015.
- 108. i 4 Edukasyon sa Pagpapakatao Patnubay ngGuro Kagawaran ng Edukasyon Republika ng Pilipinas Ang aklat na ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan, kolehiyo, at / o unibersidad. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi.
- 109. ii Edukasyon sa Pagpapakatao– Ikaapat na Baitang Patnubay ng Guro Unang Edisyon, 2015 ISBN: _____________ Paunawa hinggil sa karapatang-sipi. Isinasaad ng Seksiyon 176 ng Batas Pambansa Bilang 8293: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anumang akda ng Pamahalaan ng Pilipinas. Gayon pa man, kailangan muna ang pahintulot ng pamahalaan o tanggapan kung saan ginawa ang isang akda upang magamit sa pagkakakitaan ang nasabing akda. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang patawan ng bayad na royalty bilang kondisyon. Ang mga akda/materyales (mga kuwento, seleksyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kumakatawan sa paghiling ng pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Hindi inaangkin ni kinakatawan ng tagapaglathala (publisher) at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD Inilimbag sa Pilipinas ng ____________ Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 5th Floor,Mabini Bldg, DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054 at 634-1072 E-mail Address: imcsetd@yahoo.com Mga Bumuo ng Patnubay ng Guro Consultant: Fe A. Hidalgo, PhD Mga Tagasuri at Editor: Irene C. de Robles, Erico M. Habijan, at Joselita B. Gulapa Mga Manunulat: Felamer E. Abac, Gina A. Amoyen, Jesusa M. Antiquiera, Henrieta A. Bringas, Grace R. Capati, Maria Carla M. Caraan, Rodel A. Castillo, Rolan B. Catapang, Isabel M. Gonzales, Noel S. Ortega, Marilou D. Pandiño, Adelaida M. Reyes, at Portia R. Soriano Mga Tagaguhit: Eric S. de Guia, Fermin M. Febella Jr., at Randy G. Mendoza Mga Tagapagtala: Gregorio T. Pascual at Bryan R. Simara Naglay-out: Gregorio T. Pascual at Elizabeth T. Soriao-Urbano Punong Tagapangasiwa: Joselita B. Gulapa Pangalawang Tagapangasiwa: Marilou D. Pandiño
- 110. iii Para sa Iyo,Guro ng Edukasyon sa Pagpapakatao Inihanda ang patnubay na ito upang magabayan ka sa iyong pagtuturo ng Edukasyon sa Pagpapakatao (EsP) sa Ikaapat na Baitang. Layunin ng asignaturang ito na magabayan ang mga mag-aaral na makilala ang kaniyang sarili, ang bahaging ginagampanan sa kaniyang pamilya, pamayanang ginagalawan bilang isang Pilipino upang makibahagi sila sa pagtatayo ng pamayanang pinaiiral ang katotohanan, kalayaan, katarungan, at pagmamahal. Isinaalang-alang sa paghahanda ng patnubay ang sumusunod: A. Batayan • Patnubay ng kurikulum ng K to 12 pokus ang EsP • Kagamitan ng Mag-aaral sa EsP Baitang 4 • Balangkas ng DepEd sa Pagpapahalaga • Napapanahong paksa at thrust gaya ng pakikiangkop sa panahon ng pangangailangan, kaligtasan, likas kayang pag-unlad, paggalang sa sarili, pagiging positibo at iba pang pagpapahalaga na makatutulong sa mabuting pagkatao B. Prosesong Ginamit Bahagi ng magiging pag-aaral ng mga mag-aaral sa ikaapat na baitang ang mga proseso ng pag-unawa (Alamin), pagninilay (Isagawa), pagsangguni (Isapuso), pagpapasiya (Isabuhay), at pagkilos (Subukin) upang higit nilang maunawaan ang mensahe ng anumang leksiyon, maisabuhay at maisakatuparan ang tamang desisyon na may tamang pagkilos. Narito ang sumusunod na proseso na dapat gamitin: • Alamin Natin. Sa prosesong ito, ang mga mag-aaral ay binibigyan ng pagkakataong maalala o maipakita ang anumang dating kaalaman na may kinalaman sa leksiyon. Dito rin maaaring malaman o matandaan ng mga mag-aaral at maiproseso sa sarili ang anumang maling kilos o gawa at tuluyan itong itama sa patnubay ng guro.
- 111. iv • Isagawa Natin.Upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang bawat aralin, sila ay magsasagawa ng iba’t ibang gawaing batay sa anumang layunin. May mga gawaing indibidwal at pangkatan. • Isapuso Natin. Ang prosesong ito ay naglalaman ng mga kaisipang dapat tandaan at pahalagahan ng mag-aaral. Ang pagbibigay ng iba’t ibang gawaing higit na magpapatibay sa anumang natutuhan ay dapat ding isaalang-alang. • Isabuhay Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga gawaing magpapalalim ng pag-unawa sa bawat pagpapahalagang tinalakay sa bawat aralin at kung paano ito isasabuhay. • Subukin Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga pagtataya ng mga natutuhan ng bawat mag-aaral tungkol sa mga aralin batay sa mga layunin na nasa EsP Curriculum Guide. Naglaan ng tatlumpung minuto kada araw upang malinang ang mga pagpapahalaga sa bawat aralin sa Edukasyon sa Pagpapakatao.Ang bawat aralin ay maaaring umabot nang limang araw. Nilalayon nito na tumimo sa isipan ng mga mag-aaral ang mga kasanayan at pagpapahalaga. C. Mga Teorya at Estratehiyang Ginamit 1. Interaktibong Teorya ng Pagkatuto (Social Learning Theory) ni Albert Bandura Ayon sa paliwanag ng Interaktibong Teorya ng Pagkatuto o Social Learning Theory ni Albert Bandura na isang Canadian Psychologist, ang mga pagkatuto tulad ng pagkakaroon ng mabuting ugali at bagong impormasyon ay maaaring makuha sa pagmamasid sa ibang tao. Sa teoryang ito, naniniwala na ang kapaligirang kinamulatan o kinalakhan ng isang mag-aaral ang siyang humuhubog sa pagkatuto at sa pag-uugali niya. Higit din silang natututo sa pagbibigay ng direksiyon at mga paulit-ulit na
- 112. v mga gawain. Pinaniniwalaandin sa ilalim ng teoryang ito na ang anumang marahas o malupit na pag-uugali o gawi ay natutuhan ng mag-aaral ayon sa kaniyang nakita at hindi likas sa kaniya. Ang mga gagawin ng mga mag-aaral sa pag-aaral ng EsP ay dapat magmula sa guro. 2. Teorya ng Constructivism Layunin sa pagtuturo ng Constructivism na pagnilayan o magbalik-tanaw ang mga mag-aaral sa kanilang mga naging karanasan. Maaaring dito makabuo ng kongkretong ideya, kasagutan, tamang kilos, at pag-uugali ang mga mag-aaral. Sa ganitong pagkakataon din maaaring maituwid ang anumang maling kaalaman, konsepto, kilos, at pag-uugali sa pamatnubay ng guro. 3. Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan (Experiential Learning) ni David Kolb Ayon sa Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan, ang mga karanasan ang pinagkukunan ng mga pagkatuto na sinusuportahan ng Teorya ng Constructivism. Ayon sa isang artikulo, ang teoryang ito ay nagbibigay ng pagkakataon sa mga mag-aaral na makabuo ng kaalaman at kasanayan sa kanilang pag-aaral sa silid-aralan. Ito rin ay isang paraan na humuhubog sa kanilang kakayahang mamuno at mamahala. Sa paraang ito, ang mga mag-aaral ay maaaring makagawa ng positibong pagbabago sa kanilang buhay bilang mag-aaral. Ang tatlong hakbang sa modelong ito: a. Pagpaplano. Kaagapay ng guro ang mga mag-aaral sa pagbibigay ng kaniyang ideya o saloobin tungkol sa anumang pinag-usapan. Magpasiya kung ano ang dapat pang pag- aralan, gawin, at tandaan. b. Paggawa. Mahalagang isaalang-alang ng guro sa kaniyang paggabay ang kakayahan ng mag-aaral upang maunawaan ang pakikialam kung hindi kailangan.
- 113. vi c. Pagsusuri. Pagkataposng gawain, pabalikan ang mga proseso at karanasang pinagdaanan mula sa simula hanggang sa sila ay matapos. Sa ganito, matutulungan ang mga mag- aaral na makabuo ng mas malinaw na mensahe, kaisipan o ideya, at katotohanan na may kinalaman sa kanilang buhay. 4. Panlipunan-Pandamdaming Pagkatuto (Social-Emotional Learning) Ito ay ang pagkakaroon ng mga kakayahang kailangan sa pagkilala at pamamahala ng sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, paggawa ng mapanagutang pagpapasiya, pakikipag- ugnayan, at pagharap nang epektibo sa mga mapanghamong sitwasyon. Ito ay paraan ng paglinang ng mga kakayahan ng mag- aaral upang magtagumpay sa mga pang-araw-araw na gawain sa buhay. Ang limang batayang panlipunan–pandamdaming pagkatuto (SEL) ay binubuo ng sumusunod: Kamalayang Pansarili (Self-Awareness). Sa kakayahang ito ay nakikilala at nasusuri ng mga mag-aaral ang sariling damdamin, interes, at gusto. Natutukoy rin ng mga mag-aaral ang kanilang kalakasan at kayang panindigan, gayundin ang hindi pa nila kayang magawa o maipakita. Pamamahala ng Sarili (Self-Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang kanilang pamamahala sa sarili sa pagtatakda ng tunguhin o hangarin sa pamamagitan ng pagkilala sa mga pamaraang maaaring makatulong gayundin ang paghanap ng magagamit (resources) upang mapamahalaan ang anumang problema o pangamba, pagkontrol sa udyok ng damdamin, at masigasig na mapagtagumpayan ang anumang balakid. Ang mga mag-aaral ay nakapagtatakda at nasusubaybayan ang kanilang sariling pag-unlad bilang mag-aaral upang makamtam ang akademikong mithiin. Ang mga mag-aaral ay nagpapakita rin ng tamang damdamin o emosyon sa iba’t ibang pagkakataon.
- 114. vii Kamalayang Panlipunan (SocialAwareness). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagdama at pag-unawa sa damdamin ng ibang tao o grupo, sa pamamagitan ng pagkilala ng mga pahiwatig o senyas na maaaring pasalita o nakikita sa aksiyon o sitwasyon. Nahihinuha rin ang nadarama ng ibang tao sa iba’t ibang kalagayan kaya madali siyang makiramay. Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan (Relationship Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagpapanatili ng katatagan, malusog, at maayos na pakikipag-ugnayan sa kapuwa nang may pagtutulungan. Madali silang maging kabahagi ng isang team o grupo. Napaglalabanan ang anumang panggigipit at naiiwasan, napamamahalaan, at kayang lutasin ang anumang kasalungat na saloobin. Sila rin ay humihingi ng tulong kung kinakailangan. Mapananagutang Pagpapasiya(ResponsibleDecisionMaking). Dito, ang mga mag-aaral ay nakabubuo ng isang desisyon na naaayon sa etikal na pamantayan na may pagsasaalang-alang sa kaligtasan. Ang anumang desisyon ay naaangkop sa panlipunang kaugalian, na may paggalang sa kapuwa, at inaasahan ang anumang kahihinatnan ng iba’t ibang pagkilos.
- 115. viii Talaan ng Nilalaman YunitII Pakikipagkapuwa-tao ..............………………………..…..43 Aralin 1 Pagkakamali Ko, Itutuwid Ko……..........................…….….46 Aralin 2 Puna at Mungkahi Mo, Tanggap Ko …..........…........……...51 Aralin 3 Mga Biro Ko, Iniingatan Ko…………….......…..…………….56 Aralin 4 Damdamin Mo, Nauunawaan Ko………………………........63 Aralin 5 Kapuwa Ko, Nandito Ako!……… ….……..……..........…….67 Aralin 6 Igagalang Ko, Oras ng Pahinga Mo……….……...….…..…74 Aralin 7 Mga Gawain Mo, Igagalang Ko…………………............…. 78 Aralin 8 Ingatan Natin, Pasilidad na Gagamitin……..........…….…..82 Aralin 9 Kaaya-ayang Kapaligiran: Sa Sarili at Kapuwa….... ....…. 88 Mungkahing Pangwakas na Gawain Para sa Yunit II………......….....93 Appendix A Unang Markahang Pagsusulit…………....……..............212 Yunit I………….......………………………….…..……………...............212 Yunit II...............………....…………………..…………..……………....217 Yunit III....…………………….…………………………………..............221 Yunit IV……………………………………………..……………............ 230 Appendix B ……………………….....…………..…………………….......236 B.1 Mapa ng Pilipinas …………………..……………...............236 B.2 Si Jacob Maentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko .……237 B.3 Republic Act 9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 ……...........……..……………...244 B.3 Sunog Basura Fact Sheet ….……………..…………….... 245 Talasalitaan………………..………………..………………….……..........253
- 116.
- 117.
- 118.
- 119.
- 120.
- 121.
- 122.
- 123.
- 124.
- 125.
- 126.
- 127.
- 128.
- 129.
- 130. 44 Ang kasabihang “Thosewho are happiest are those who do the most for others” ay sumusuporta sa konsepto ng pakikipagkapuwa-tao. Walang taong maaaring mabuhay na nag-iisa. Ang pakikipagkapuwa-tao ay kinakailangang maisaisip, maisapuso, at maisabuhay ng bawat isa mula sa kaniyang pagkabata upang umunlad tayo bilang isang indibidwal, isang pamayanan, at isang bansa. Ang katatagan ng mga yunit ng lipunan ay naka-ugat sa makabuluhang pakikipagkapuwa-tao ng mga kasapi nito. Nais ipahatid ng kasabihan na nakapagbibigay ng kaligayahan sa isang tao ang pag-unawa sa damdamin at pagtulong sa kapuwa. Ang yunit na ito ay gagabay sa iyo bilang guro, upang maikintal sa isip at puso ng bawat mag-aaral ang mga pagpapahalaga sa bawat kakayahan. Ang mga pagpapahalaga tulad ng pagdama at pag-unawa sa damdamin ng iba, pagkabukas-palad, at kabutihan ay ipoproseso bilang bahagi ng pagbuo sa pagkatao ng bawat batang Pilipino. Pinahahalagahan ng yunit na ito ang pagkakaugnay-ugnay ng mga aralin, at ang mga gawain na tumutugon sa pangangailangan ng isang indibidwal patungo sa isang ganap na pagpapakatao. Tatalakayin din dito ang iba’t ibang paraan ng pakikipagkapuwa-tao at mapagninilayan ang mga pagkakataon na kumikilos ang tao para sa sarili at sa kaniyang kapuwa ng hindi naghihintay ng anumang kapalit sa paggawa ng mabuti. Binibigyang- pansin din ang paggalang sa karapatan ng kapuwa. Nahahati sa siyam (9) na aralin ang Ikalawang Yunit na magsasakatuparan ng mga pagpapahalaga at kaisipang pangnilalaman: Aralin 1: Pagkakamali Ko, Itutuwid Ko Aralin 2: Puna at Mungkahi Mo, Tanggap Ko Aralin 3: Mga Biro Ko, Iniingatan Ko Aralin 4: Damdamin Mo, Nauunawaan Ko Aralin 5: Kapuwa Ko, Nandito Ako! Aralin 6: Igagalang Ko, Oras ng Pahinga Mo Aralin 7: Mga Gawain Mo, Igagalang Ko Aralin 8: Ingatan Natin, Pasilidad na Gagamitin Aralin 9: Kaaya-ayang Kapaligiran: Sa Sarili at Kapuwa
- 131. 45 Sa pagtatapos ngmga aralin sa yunit na ito, ang mga mag-aaral ay inaasahang: 1. Nakapagpapakita ng pagkamahinahon sa damdamin at kilos ng kapuwa. 2. Nakapagbabahagi ng sariling karanasan o makabuluhang pangyayaring nagpapakita ng pang-unawa sa kalagayan/ pangangailangan ng kapuwa. 3. Naisabubuhay ang pagiging bukas-palad. 4. Nakapagpapakita ng paggalang sa kapuwa sa iba’t ibang sitwasyon. Iminumungkahing talakayin ang mga aralin sa Yunit II sa loob ng siyam (9) na linggo sa Ikalawang Markahan ng taong panuruan.
- 132. 46 Aralin 1 PagkakamaliKo, Itutuwid Ko Layunin: Naisasagawa nang mapanuri ang tunay na kahulugan ng pakikipag-kapuwa Paksa/Pagpapahalaga: Pagdama at pag-unawa sa damdamin ng iba (Empathy) Mga Kagamitan: kuwaderno, sagutang papel, metacards, mga larawang nagpapakita ng iba’t ibang emosyon. Integrasyon: Filipino Pamamaraan: Alamin Natin 1. Magpaskil ng mga larawang nagpapakita ng iba’t ibang emosyon (masayang mukha, malungkot na mukha, galit at iba pa). Maaaring gumamit ng laptop o tunay na larawan. 2. Itanong: “Kailan ka nagiging masaya?“ “Kailan ka naman nagiging malungkot?” ‘Kailan ka rin nagagalit?” 3. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagproseso ng kanilang mga emosyon. Halimbawa: nagiging masaya ang isang tao kapag nakagawa siya ng kabutihan sa kapuwa, nalulungkot o kaya ay nagagalit kapag may nagawang pagkakamali o kaya ay nakasakit ng kapuwa. 4. Ipabasa nang tahimik sa mga mag-aaral ang kuwentong “Parol ni Carla” at talakayin pagkatapos ang mga katanungan. Tanggapin at talakayin ang iba’t ibang sagot ng mga mag-aaral. 5. Sikaping makapagpaliwanag ang mga mag-aaral kung bakit tama o maliangpaghingingpaumanhinkapagnakagagawangpagkakamali sa kapuwa. Gamitin ang iyong kaalaman sa Art of Questioning
- 133. 47 upang makuha angnais na sagot mula sa mga mag-aaral. Itanong sa mag-aaral kung ano ang nararamdaman nila tuwing nakakakita sila ng mga taong kinukutya o kaya ay pinagtatawanan. Ipaliwanag na kapag nararamdaman nila o nauunawaan ang damdamin ng kapuwa, ang tawag dito ay empathy. 6. Bilang karagdagang gawain sa Alamin Natin, (optional) payuhan ang mga mag-aaral na ipikit ang kanilang mga mata at iparinig ang kantang “Bulag, Pipi, at Bingi”. Sa bawat yugto ng buhay, may wasto at may mali Sa bawat nilalang ay may bulag, may pipi at may bingi Madilim ang ‘yong paligid, hatinggabing walang hanggan Anyo at kulay ng mundo sa ‘yo’y pinagkaitan H’wag mabahala, kaibigan, isinilang ka mang ganyan Isang bulag sa kamunduhan, ligtas ka sa kasalanan. Chorus Di nalalayo sa ‘yo ang tunay na mundo Marami sa ami’y nabubuhay nang tulad mo Di makita, di madinig, minsa’y nauutal Patungo sa hinahangad na buhay na banal. Ibigin mo mang umawit, hindi mo makuhang gawin Sigaw ng puso’t damdamin wala sa ‘yong pumapansin Sampung daliri, kaibigan, d’yan ka nila pakikinggan Pipi ka man nang isinilang, dakila ka sa sinuman. [Repeat Chorus] Ano sa ‘yo ang musika, sa ‘yo ba’y mahalaga Matahimik mong paligid, awitan ay di madinig Mapalad ka, o kaibigan, napakaingay ng mundo Sa isang binging katulad mo, walang daing, walang gulo [Repeat Chorus] Di makita, di madinig, minsa’y nauutal Patungo sa hinahangad na buhay na banal
- 134. 48 Matapos pakinggan angawit ay ipadilat ang kanilang mga mata at sabayan ang awitin. Maaari ding itanong ang sumusunod: a. Itala ang mga taong binanggit sa awit. Ano ang kanilang mga kapansanan? b. Ano ang iyong naramdaman para sa kanila habang nakikinig ka sa awit? c. Ano sa palagay mo ang nararamdaman ng mga taong may kapansanan kapag sila ay nililibak at pinagtatawanan ng mga taong nakapaligid sa kanila? d. Ano ang maaari mong gawin kapag nakita mong ang isang taong may kapansanan ay sinasaktan ng iba? e. Kung ikaw naman ang nakagawa ng pagkakamali sa iyong kapuwa, lalo na sa mga may kapansanan, paano mo ito itinutuwid? 7. Magbigay pa ng ibang halimbawa ng mga sitwasyon upang higit na maintindihan na ang pagkakamali ay nangyayari subalit dapat silang maging handa upang harapin at ituwid ang mga ito. Isagawa Natin 1. Iugnay ang Gawain 1 sa Isagawa Natin sa naging talakayan sa Alamin Natin. 2. Itanong: “Sinoangkapuwangnasaktanonagawanmongpagkakamali, sinasadya man o hindi?” Maaaring ito’y mga kaibigan, kaklase, kalaro, o kapamilya at iba pa. Ipasulat ito sa unang hanay tulad ng nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Puwede nilang isulat ang pangalan kung nais nila. Sa ikalawang hanay ay ipasulat kung anong kamalian ang nagawa, at sa ikatlong hanay ay ang paraan kung paano nila itutuwid ang pagkakamali.
- 135. 49 3. Matapos angGawain 1 ay pangkatin sa apat ang mga mag-aaral para sa Gawain 2, upang maiproseso ang kanilang sagot. Gabayan sila sa pagbuod ng mga sagot. 4. Maghanda ng metacards na may apat na kulay upang makilala kung saang grupo galing ang sagot. Ipaliwanag sa mag-aaral ang one card one idea na ang ibig sabihin, isang sagot lang ang isusulat sa bawat metacard. Maghanda rin ng mapagdidikitang kartolina. 5. Itanong: a. “Ayon sa inyong mga sagot sa unang hanay, sino ang mas madalas nagagawan ng pagkakamali?” b. “Alin sa mga ito ang pare-parehong pagkakamali na madalas na nagagawa?” c. “Sang-ayon ba kayo sa paraan ng pagtutuwid sa pagkakamali na ginawa mula sa mga sagot ng bawat pangkat? Ipaliwanag.” 6. Talakayin nang mas malalim ang ikatlong hanay. Gabayan ang mga mag-aaral upang maintindihan nilang may mga paraan upang maituwid ang pagkakamali. Maaari rin magkaroon ng karagdarang talakayan o debate upang higit na maunawaan ang paraan ng pagtutuwid ng pagkakamali. Isapuso Natin 1. Magkaroon ng balik-aral sa mga salitang ginamit sa pagtutuwid ng pagkakamali. Pasagutan sa mga mag-aaral ang mga gawain sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Iproseso ito sa pamamagitan ng pagtawag sa mag-aaral upang basahin sa harap ng klase ang kanilang isinulat. 2. Itanong sa mga mag-aaral kung ano ang pagkakaunawa nila sa kasabihang “Huwag mong gawin sa kapuwa mo ang ayaw mong gawin sa iyo.” Tanggapin ang iba’t ibang kasagutan. Mahalagang maiproseso ang kanilang mga sagot.
- 136. 50 3. Ipabasa atipaunawa ang nilalaman ng Tandaan Natin. Dapat maikintal sa isip at puso ng mga mag-aaral ang pagpapahalagang tinalakay dito. Isabuhay Natin 1. Sa puntong ito ay mas malalim na ang pagkaunawa ng mga mag- aaral sa mga salitang pagtutuwid ng kamalian. Talakayin sa kanila ang kahulugan ng “sorry o patawad”. Ipaliwanag na ang salitang ito ay dapat ginagamit nang may katapatan at bukal sa loob (Sincerity). 2. Pagawain ang mga mag-aaral ng isang card para sa taong nagawan nila ng kamalian. Ipasulat sa card ang mga bagay na naging dahilan ng pagkakamali. Kailangan ding humingi sila ng tawad at paumanhin sa taong pagbibigyan ng card. Itsek muna ang card at siguraduhing maibibigay ang card na ito. 3. Ipaulat sa mga mag-aaral ang naging bunga ng paghingi ng paumanhin. Subukin Natin 1. Ipahanda sa mga mag-aaral ang sagutang papel at ipasagot ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Pagkatapos masagutan ng mag-aaral ang gawain, muli itong talakayin. Mahalagang malaman ang dahilan ng kanilang mga sagot. 3. Hingian ang mga mag-aaral ng natutuhan tungkol sa natapos na aralin.
- 137. 51 Aralin 2 Punaat Mungkahi Mo, Tanggap Ko Layunin: Nakapagpapakita ng pagkamahinahon sa damdamin at kilos ng kapuwa tulad ng pagtanggap ng puna ng kapuwa nang maluwag sa kalooban Paksa/Pagpapahalaga: Pagdama at pag-unawa sa damdamin ng iba (Empathy), pagiging totoo (sincerity) Mga Kagamitan: kuwaderno, kartolina Integrasyon: Art Pamamaraan: Alamin Natin 1. Bilang pagsisimula ng aralin, gabayan ang mag-aaral sa pagtiklop ng papel tulad ng ibinigay na panuto at hakbang sa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaliwanag na mabuti sa mag-aaral ang mga hakbang na susundin upang makagawa ng PUNAYPAY. Magpatugtog ng musikang mabilis ang tempo upang mas masigla ang pagpapasa ng PUNAYPAY. 2. Ibabalik ito sa may-ari at hayaang basahin niya ang isinulat na mga puna ng kaniyang kaklase. 3. Pagawain sila sa kanilang kuwaderno ng dalawang kahon upang mapagkompara ang ibinigay na mga puna. 4. Matapos ang pagsusulat ng mga mag-aaral, iproseso ang kanilang mga sagot 5. Magdagdag pa ng tanong bukod sa ibinigay sa Kagamitan ng Mag- aaral upang higit na maunawaan ng mag-aaral na dapat nilang tanggapin nang positibo maging ang mga negatibong puna.
- 138. 52 Isagawa Natin 1. Ipaunawasa mga mag-aaral na sa pang-araw-araw na buhay ay maaari silang makatanggap ng positibo at negatibong puna. Magbigay ng sariling halimbawa ayon sa karanasan. Hingan ng opinyon ang mag-aaral. 2. Ibigay na halimbawa ang pagsali ng isang kalahok sa anumang paligsahan. Halimbawa nito ang “Birit Bulilit” na tinalakay sa Gawain 1 ng Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Gabayan ang mga mag-aaral upang maunawaan nila na ang bawat tao ay maaaring mabigo o hindi matupad ang labis na inaasahan. 3. Idagdag sa mga katanungan: a. May karanasan ba kayo na tulad ng naranasan ng nasa kuwento? Maaaring sa ibang larangan kayo sumali at hindi natupad ang inyong inaasahan. b. Kapag nangyari ito sa iyo, ano ang iyong gagawin? Magagalit ka ba sa pumuna sa iyo? 4. Mahalagang maunawaan ng mag-aaral na dapat pagbuhusan nila ng pansin ang mungkahi at puna upang mas mapaunlad ang sarili. 5. Ipaunawa din sa kanila na hindi sila dapat masanay na laging negatibong puna ang kanilang matatanggap. Kailangang paunlarin ang kasanayan upang makatanggap ng mga papuri at magagandang puna. Ipaunawa sa mag-aaral na dapat maging competent at competitive upang mas maging maayos ang pagtupad sa mga pangarap sa buhay. 6. Gamit ang kanilang kuwaderno, pasagutan ang Gawain 1. 7. Para sa Gawain 2, pangkatin ang klase sa apat. Gabayan ang bawat pangkat upang makaguhit ng isang huwarang silid-aralan na nakasentro sa Pagpapahalaga o Values. Ang tema ng paligsahan
- 139. 53 ng mga silid-aralanay makabuo ng classroom of characters na tinawag nilang “Pagpapahalaga sa Class Home Ko”. Hindi lamang sa dekorasyon makikita ang Pagpapahalaga kundi sa kilos at pag- uugali ng mga mag-aaral. 8. Pagawain sila ng action plan kung anong Pagpapahalaga (Values) ang bibigyang-diin bawat buwan. Tuwing katapusan ng buwan ay may mananalong silid-aralan. Ang iginuhit na huwarang silid-aralan ay susukatin sa pamamagitan ng sumusunod na pamantayan sa ibaba. Anyayahan ang Guidance Counselor, kinatawan ng Supreme Pupil Government at kinatawan ng Samahan ng Magulang at Guro upang maging hurado Mga Pamantayan 3 2 1 Nakapokus ang dekorasyon sa Pagpapahalagang binibigyang-diin. May pokus ang planong ayos ng silid-aralan. Maayos at organisado ang pagkakalagay ng mga Pagpapahalagang (Values) nais bigyang-diin. Kulang sa pokus ang plano. Hindi nabigyang pansin ang nais ipokus na Pagpapahalaga (Values) sa planong pagpapaganda ng silid-aralan. Tamang saloobin sa pagpapakita ng output Ang bawat kasapi ng pangkat ay nagpakita ng positibong pag- uugali sa pag- uulat ng output. Halimbawa: Magalang sa pag- uulat. Hindi gaanong nagpakita ng kasiglahan sa pag-uulat ang mga kasapi ng pangkat. Hindi nakapag- ulat ng output ang pangkat.
- 140. 54 Isapuso Natin 1. Ipabasanang tahimik ang mga sitwasyon sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Gamit ang kuwaderno, ipasulat sa mag-aaral ang kanilang magiging pasiya kung dumating ang katulad ng ibinigay na sitwasyon sa kanila. 3. Iproseso ang sagot ng mag-aaral. Ipabasa nang malakas ang sagot ng bawat isa. (Gawan ng paraan na makapagbasa ang bawat mag- aaral ng isang sagot). 4. Ang mga impormasyon sa Tandaan Natin ay dagdag na kaalaman para sa mag-aaral. Inaasahan na may malawak na pagpapaliwanag ang guro upang mas maramdaman ng mag-aaral ang araling ito. 5. Maaaring magamit sa pagpapaliwanag ang kaalaman tungkol sa Teorya ng Interaktibong Pagkatuto (Interactive Learning Theory) ni Albert Bandura. Sinasabi sa teoryang ito na ang isang tao ay maaaring matuto sa pamamagitan ng pagmamasid at pagkuha ng bagong impormasyon sa kaniyang kapuwa. 6. Iugnay ang teoryang ito sa paraan ng pagtanggap ng mga puna at papuri. Isabuhay Natin 1. Bilang pakikiisa sa pagdiriwang ng wikang pambansa, atasan ang mag-aaral na magsaliksik ng buhay ni Manuel L. Quezon, ang ama ng Wikang Filipino. 2. Pangkatin ang klase sa apat at bigyan ang bawat pangkat ng sapat na oras upang makapaghanda ng tatlong minutong pagsasadula ng isang bahagi ng buhay ni Manuel L. Quezon. 3. Gabayan ang bawat pangkat upang makapagbigay ng puna sa presentasyon ng ibang pangkat.
- 141. 55 4. Gabayan angmag-aaral upang maipakita ang mahinahong pagtanggap ng negatibo at positibong puna sa kanilang pagtatanghal. 5. Kung may mag-aaral na magpapakita ng pagkapikon sa mga natanggap na puna, muling balikan ang mga paraan ng mahinahong pagtanggap ng mga ito. Subukin Natin 1. Gamit ang kuwaderno ng mga mag-aaral, pasagutan ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Hingan ng insights ang mga mag-aaral hinggil sa natapos na aralin.
- 142. 56 Aralin 3 MgaBiro Ko, Iniingatan Ko Layunin: Pagpili ng mga salitang di nakasasakit ng damdamin sa pagbibiro Paksa/Pagpapahalaga: Pagdama at pag-unawa sa damdamin ng iba (Empathy), pagiging totoo (Sincerity) Mga Kagamitan: video clip ng isang comedy show, larawan ng mga batang binu-bully ng kapuwa bata (na may speech balloon), kopya ng Anti-Bullying Act of 2013 Integrasyon: Araling Panlipunan; R.A. 10627 Pamamaraan: Alamin Natin (Inaasahang may kaalaman ang guro sa RepublicAct 10627 oAnti-Bullying Act of 2013 bago simulan ang araling ito) 1. Simulan ang aralin sa pagpapakita ng isang video clip ng isang comedy show. Itanong: “Napanood na ba ninyo ang comedy show na ito? Nagustuhan mo ba ang palabas na ito? Bakit”? (tanggapin ang iba’t iba nilang sagot) 2. Ipakita din ang larawan ng mga batang binu-bully ng kapuwa bata. Itanong: “Naranasan mo na bang mapikon sa isang biro? Ano ang iyong ginawa”? (tanggapin ang sagot ng mga mag-aaral) 3. Ang kuwento sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral ay maaaring isadula ng mga mag-aaral. Pumili ng mag-aaral na magbabasangmgapagbibirongnakasaadsakuwento. Maaariitong ipaulit sa mga mag-aaral hanggang makapili ng pinakamahusay at pinakanakatutuwang magbiro.
- 143. 57 4. Matapos basahino isadula ang kuwento, pasagutan ang tanong nang pasalita. Ipaguhit ang isang mukha na nagpapakita ng kanilang damdamin kung sila ang nasa kalagayan ni Ikeng. Itanong sa kanila kung bakit ito ang kanilang nararamdaman. Bigyan sila ng limang minuto upang makaguhit. 5. Laging bigyang-diin ang kanilang mararamdaman kung sila ang nasa kalagayan ng kanilang kapuwa. Hingin ang opinyon ng mga mag-aaral. Hayaan din silang magkuwento ng kanilang karanasan (o karanasan ng kakilala nila) tulad ng nangyari kay Ikeng. 6. Sabihin sa mga mag-aaral na kailangan nilang magsaliksik tungkol sa Anti-BullyingAct of 2013. Maaari silang magtanong sa mga kasapi ng Child Protection and Anti-Bullying Committee ng paaralan. Isagawa Natin Gawain 1 1. Sa puntong ito, ipaliwanang sa mga mag-aaral na ang kanilang ginagamit na mga salita ay maaaring makasakit ng kapuwa. 2. Pasagutan sa mga mag-aaral ang mga tanong sa Gawain 1 ng Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Gawain 2 1. Pangkatin ang klase sa apat. Ipaliwanag ang gagawin ng bawat pangkat. Maaaring isulat sa unang hanay ang pangalan ng tao o pamagat ng palabas sa telebisyon ng pinanggalingan o nagsabi ng biro. Ipaliwanag sa mag-aaral na ang isusulat nila sa ikalawang hanay ay maaaring nakasasakit o nakapagpapasaya sa damdamin 2. Bigyan ang bawat pangkat ng sampung minuto upang sagutan ang gawain at iulat ang kanilang sagot sa binigay na takdang oras.
- 144. 58 3. Markahan angkanilang presentasyon sa pamamagitan ng pamantayan sa ibaba. Lagyan ng tsek (ü) ang tapat ng iskor na nakuha ng pangkat gamit ito. Mga Pangkat 5 puntos 4 na puntos 3 puntos 2 puntos 1 puntos 1 2 3 4 5 - Naibigay ang lahat ng hinihinging impormasyon. Ang lahat ng miyembro ay nakiisa sa gawain. Makikita ang pagtutulungan sa pangkat. May kahandaan ang pangkat. Maayos na naiulat ang datos 4 - May isang kulang sa mga ebidensiyang hinahanap sa pamantayan 3 - May dalawang kulang sa mga ebidensiyang hinihingi sa pamantayan. 2 - Walang kahandaan ang pangkat kaya’t kulang ang naibigay na impormasyon 1 - Hindi angkop ang mga sagot na naibigay. Pag-usapan ang naging presentasyon ng pangkatang gawain upang mas maunawaan ng mga mag-aaral kung bakit iyon ang nakuha nilang iskor. Isapuso Natin 1. Ipabasa sa mga mag-aaral ang sitwasyon sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Pagkatapos basahin ay gagawa sila ng pagpapasiya kung ano ang nararapat gawin sa sitwasyong ito.
- 145. 59 2. Talakayin samag-aaral ang tungkol sa Anti-Bullying lalo na ang pang-aabuso sa kapuwa gamit ang masasakit na salita. Muling balikan ang kanilang nararamdaman kapag nakaririnig sila ng mga salitang nakasasakit ng damdamin. Iugnay ang isusulat nila sa speech balloon sa kahalagahan ng paggamit ng mga birong hindi nakasasakit ng damdamin. 3. Gawing seryoso ang pagtalakay sa kahulugan ng Empathy at Sincerity.Ipaunawasamag-aaralnahindilamangsapangkaraniwang pag-uusap naipakikita ang pagkamahinahon. Maging sa pagbibiro at pagtanggap ng mga biro ay naipadarama ito sa kapuwa. 4. Ang Guidance Counselor ng paaralan ay makatutulong upang maipaliwanag sa mga mag-aaral ang kahalagahan ng pag-unawa sa damdamin ng kapuwa. 5. Talakayin ang Tandaan Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral at itanong ang mga sumusunod: a. “Paano maipakikita ang pagiging mahinahon sa pakikipag- usap sa kapuwa”? Inaasahang sagot: “Ang pagiging mahinahon ay maipakikita sa pamamagitan ng paggamit ng mga salitang di nakasasakit ng damdamin. Mahalaga din ang tono ng ating pagsasalita. Maging sa pagbibiro, isipin lagi na ang layunin ay magpasaya at hindi makasakit.” b. “Ano ang epekto ng masasakit na salita sa kapuwa”? Inaasahang sagot: “Ang emosyon, katawan, at kaisipan ng tao ay naaapektuhan ng masasakit na salitang ginagamit sa kaniya. Bumababa ang pagpapahalaga at tiwala niya sa sarili.”
- 146. 60 c. “Ano angdapat gawin kapag nabu-bully”? Inaasahang sagot: “Sabihin agad sa guro at mga magulang. Maaari din na magsumbong sa kinauukulan, at mahalagang alamin ang tungkol sa batas na Anti-Bullying.” Ipaliwanag sa mga mag-aaral na hindi sila dapat matakot sa mga nambu-bully subalit lalong hindi sila dapat mam-bully. Magbigay ng paliwanag tungkol sa nilalaman ng batas na ito lalo na ang tungkol sa pang-aabusong berbal. Nakasaad sa paliwanag sa ibaba ang mga datos na makatutulong sa pagpapaliwanag tungkol sa “Anti-Bullying Act of 2013.” Ang “Anti-Bullying Act of 2013” ay kilala rin bilang “Republic Act 10627”. Ang batas na ito ay pinirmahan ni Pangulong Benigno Aquino III noong ika-12 ng Setyembre, 2013. Naglalayon ang batas na ito na ipagbawal sa mga paaralan sa buong bansa ang bullying. Ang pambu-bully ay mangangahulugan ng kahit anong paraan ng panggigipit na ginagawa ng isa o ng isang grupo sa isa pa - pisikal man, berbal o mental - na nagbubunga ng kawalang gana o takot na pumasok ng isang estudyante sa eskuwelahan. Kasama rin dito ang tinatawag na cyber-bullying. Sa ilalim ng nasabing batas, ang lahat ng paaralan sa elementarya at sekondarya ay kinakailangang gumawa ng mga alituntunin laban sa bullying sa kani-kanilang institusyon. Ang kopya ng mga alituntunin ay kailangang ibigay sa mga mag-aaral at magulang nila. Kabilang sa polisiya ay ang pagbabawal sa bullying sa loob ng mga paaralan at kahit sa mga school-related activities. Ipinagbabawal din ang paggamit ng teknolohiya sa bullying. Ang pananakot gamit ang teknolohiya ay isang napakalaking isyu sapagkat ang mga kabataang tulad mo ang higit na naaapektuhan nito. May mga mungkahi upang maiwasang ma- bully sa internet o “cyber bullying”: 1. Huwag tumugon Kung may nananakot sa iyo, tandaan na ang iyong reaksiyon
- 147. 61 ay ang gustongpalabasin ng nananakot. Binibigyan siya nito ng kapangyarihang na higit sa iyo. Sino ang may gustong magpalakas sa isang nananakot? 2. Huwag gumanti Kapag gumanti ka sa nam-bully sa iyo, magiging katulad ka lamang niya. Tumulong na iwasang maulit pa ang pananakot. 3. Itabi at ingatan ang ebidensiya Ang tanging magandang balita tungkol sa digital na pananakot ay karaniwang maaaring makuha, maitabi, at maipakita ang mga mensahe ng panggigipit sa isang taong maaaring makatulong. Itabi o likumin ang ebidensiya kahit na maliit na bagay lang ito - kung sakaling lumaki ang problema. 4. I-block ang nananakot Kung ang panggigipit ay nagmumula sa anyo ng mga instant message, text, o komento sa profile, gawan ng pabor ang sarili. Gamitin ang mga kagustuhan o tool sa privacy upang i-block ang tao. Kung nasa chat ito, umalis sa room. Maaaring hindi nito wakasan ang problema, ngunit hindi kailangang harapin ang panggigipit sa lahat ng oras, at ang walang reaksiyon ay paminsang nagpapawalang- gana sa mga nananakot kaya titigil sila. 5. Humingi ng tulong Maaring humingi ng tulong mula sa pakikipag-usap sa isang kaibigan na mapagkakatiwalaan. Karaniwang mabuting isama ang isang magulang ngunit - kung hindi ito magagawa - maaaring makatulong ang tagapayo ng paaralan. Kung talagang ninenerbiyos tungkol sa pagsasabi ng isang bagay, tiyaking may paraan upang iulat ang pangyayari nang hindi nakikilala sa paaralan. Maaari itong magresulta sa pagbibigay ng tulong na kinakailangan sa mga nananakot upang mabago ang kanilang pag-uugali.
- 148. 62 Inatasan ng RA10627 ang mga paaralan na magpataw ng parusa sa mga mahuhuling nambu-bully. Kailangan din silang sumailalim sa rehabilitation program na pangangasiwaan ng paaralan. Nakasaad naman sa batas na kailangang gawing “confidential” ang pagkakakilanlan sa nasangkot sa bullying. Ang tanging makaaalam lamang nito ay ang school administration, ang gurong direktang responsable sa mga biktimang estudyante, Guidance Counselor ng paaralan, at mga magulang o tagapangalaga ng mga naging biktima ng pambu-bully. Isabuhay Natin 1. Sabihin sa mga mag-aaral na magkakaroon ng isang pagtatanghal sa inyong paaralan bilang pagdiriwang ng Buwan ng Wika. Ang isang bahagi ng programa ay ang pagkakaroon ng “Kuwelang Bulilit” upang makapagpasaya sa buong paaralan. Ang mag-aaral na nais makasali ay dapat maghanda ng mga biro o jokes na maaaring sariling gawa o kinuha sa internet. 2. Pipiliin ng guro ang mga mag-aaral na magtatanghal sa “Kuwelang Bulilit” gamit ang pamantayan na nasa ibaba. Biro o Joke / Pick –up Line # Nakapagpapasaya at hindi nakasasakit ng damdamin (5pts.) Nababagay sa mga nakikinig/ nanonood (3pts.) Nagustuhan ng mga nakikinig/ nanonood (2pts.) Subukin Natin 1. Pasagutan sa sagutang papel ang mga tanong sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Pagawain ang bawat isang mag-aaral ng pick-up line na may temang pagmamahal sa kapuwa. 3. Bilang pagwawakas, hingan ang mga mag-aaral ng insights o natutunan sa araling ito.
- 149. 63 Aralin 4 DamdaminMo, Nauunawaan Ko Layunin: Nakapagbabahagi ng sariling karanasan o makabuluhang pangyayaring nagpapakita ng pang-unawa sa kalagayan/pangangailangan ng kapuwa Paksa/Pagpapahalaga: Pagdama at pag-unawa sa damdamin ng iba (Empathy), Kabutihan (Kindness) Mga Kagamitan: video clips ng pagdamay o larawang nagpapakita ng pagdamay sa mga nalulungkot, kuwaderno, musikang may mabilis na tempo, plastik na bola Integrasyon: MSEP - Paglalaro Pamamaraan: Alamin Natin 1. Bago simulan ang araling ito, mag-flash ng mga video clips ng pagdamay o kaya naman ay mga larawang nagpapakita ng pagdamay sa mga nalulungkot. Halimbawa ng mga larawan: namatayan ng mahal sa buhay, naiwan ng magulang, nag-iisa, malungkot, at iba pa. 2. Hingin ang reaksiyon ng mag-aaral sa nakitang mga larawan o napanood na video. 3. Hayaang magkuwento ang mga mag-aaral ng kanilang mga karanasan sa pagdamay, sa isang kaibigan o kakilala. 4. Tumawag ng isang mag-aaral at ipabasa nang malakas ang kuwento sa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 150. 64 5. Ipasulat sakuwaderno ang katangian nina Lydia at Mina. Gabayan ang mag-aaral upang mapaghambing ang dalawang tauhan sa kuwento. Maaari pang magdagdag ng mga katanungan sa ibinigay sa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaliwanag sa kanila na ang ginagawa nilang pagdamay sa damdamin ng kanilang kaklase, kaibigan, kalaro at iba pang tao ay tinatawag na Empathy. Nagpapakita rin sila ng kabaitan sa ginagawa nilang pagdamay sa mga ito. 6. Ipaliwanag nang mas malalim ang mga halimbawa ng Empathy at Kindness. Maaaring gamiting halimbawa ang ginagawa ng mga taong sa palagay nila ay nagpapakita ng mga pagpapahalagang ito. Mas mabuti kung ang gagamiting halimbawa ay kilala ng mag-aaral. Gamitin ang lokalisasyon. Isagawa Natin 1. Ipasuri ang mga larawan sa Gawain 1 ng Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Iugnay ang naging talakayan sa Alamin Natin sa mga ipinahihiwatig ng mga larawan. 2. Ipagawa ang iba pang gawain sa Gawain 1. 3. Matapos gawin ng mga mag-aaral ang Gawain 1, iproseso ang kanilang mga sagot. 4. Muling itanong sa kanila kung anong pagpapahalaga ang kanilang naipakita sa paraan ng pagtulong. Bigyang-diin na hindi lamang ito dapat isang plano, mas mabuti kung ang mga ito’y totohanang gagawin nila. 5. Para sa ikalawang gawain, sundin ang panutong ibinigay sa Kagamitan ng Mag-aaral. Hingin ang opinyon ng mga mag-aaral kung bakit “Awa” at “Unawa” ang pamagat ng laro.
- 151. 65 6. Makabubuti rinkung gagamit ng musikang may mabilis na tempo habang nagpapasahan ng bola. 7. Siguraduhing purihin ang sagot ng mag-aaral. Isapuso Natin 1. Itanong sa mag-aaral ang kanilang damdamin tuwing nakapagpapakita ng pagdamay sa kalungkutan ng iba. Kung may mag-aaral na hindi pa nakagagawa ng pagpapahalagang ito, tulungan silang makagawa ng plano upang masimulan nila ang katangiang ito. 2. Gabayan ang mga mag-aaral sa kaisipang hindi sa lahat ng oras ay sila ang magbibigay ng pag-unawa at tulong sa iba. May mga pagkakataong sila naman ang mangangailangan at tatanggap nito. Ipaliwanang ang ideya ng give and take. 3. Padugtungan sa mag-aaral ang isang panalangin para sa mga taong nangangailangan ng pag-unawa at pagdamay. 4. Ipabasa at bigyan ng paliwanang ang Tandaan Natin na tungkol sa pag-unawa sa damdamin ng kapuwa at sa pagtulong sa mga nangangailangan. Isabuhay Natin 1. Napakahalaga ng gagawing pagsasabuhay ng pag-unawa sa damdamin ng mga mag-aaral. Kailangang gabayan sila upang makapagbuo ng isang samahan na dadamay sa mga mag-aaral na may suliranin. Maaaring simulan ito sa pamamagitan ng pagtulong sa paggawa ng mga gawaing bahay o tutorial sessions. Bigyan ang pangkat ng pangalang “Gabay sa Kamag-aral”. Hingin ang koordinasyon ng Guidance Counselor. Simula sa tutorial sessions, sanayin ang pangkat upang magkaroon pa ng ibang kasanayan sa pag-unawa at pagiging mabait sa ibang mag-aaral na may suliranin.
- 152. 66 2. Upang masubaybayanang mga gawain ng samahan, isusulat ng mag-aaral ang nagawa nilang pagdamay sa kapuwa. Itatala ito sa talaarawan tulad ng nasa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag- aaral. Kailangan din itong lagdaan ng guro tuwing huling araw ng Linggo. Subukin Natin 1. Itanong sa mag-aaral kung may kilala silang beauty queen o kaya ay isang batang nanalo sa isang paligsahan. Halimbawa: Ryzza Mae Dizon at iba pa. Puwedeng gawing halimbawa ang isang natapos na paligsahan sa paaralan at sa pamayanan. 2. Bumuo ng dalawang pangkat. Ang unang pangkat ay magsasadula ng kasiyahang naramdaman ng nanalo sa paligsahan. Ang ikalawang pangkat ay gagawa ng sanaysay tungkol sa damdamin ng hindi pinalad na manalo sa paligsahan. 3. Ipabasa ang sagot ng mag-aaral at bigyan ng puna o papuri. 4. Pagawin sila ng isang speech balloon sa kuwaderno at ipasulat sa loob nito ang ibibigay nilang payo kay Mico. Gabayan ang mag-aaral upang makapili ng isang pinakamahusay na payo na nagpapadama ng pag-unawa sa damdamin.
- 153. 67 Aralin 5 KapuwaKo, Nandito Ako! Layunin: Naisabubuhay ang pagiging bukas-palad para sa mga nangangailangan at sa panahon ng kalamidad Paksa/Pagpapahalaga: Pagdama at pag-unawa sa damdamin ng iba (Empathy), Pagkabukas-palad (Generosity) Mga Kagamitan: mga larawan ng kalamidad at mga biktima, kwaderno, kartolina, bond paper, papel na sulatan ng tanong tulad ng makikita sa Kagamitan ng Mag-aaral, apat (4) na piraso ng Mapa ng Regalo’t Hagdan, isang pirasong papel na hugis bilog na magsisilbing butil sa paglalakbay sa mapa, apat (4) na piraso ng dice (maaaring gumawa ng isang maliit na box at lagyan lamang ng dots mula 1-6 na magsisilbing indikasyon kung ilan ang maaaring iakyat na hagdan/kahon ng mag-aaral), mga sinaliksik tungkol sa programa ng iba’t ibang ahensiya ng pamahalaan para sa mga biktima ng kalamidad at para sa mahihirap. Integrasyon: Araling Panlipunan, MSEP Pamamaraan: Alamin Natin 1. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng isang pagninilay (reflection) tungkol sa mga nangyayari sa ating kapaligiran. 2. Hingan ng halimbawa ang mga mag-aaral sa mga nangyayaring kalamidad sa ating bansa. Ano ang karanasan nila sa pagtulong sa mga biktima ng kalamidad? 3. Iayos ang upuan upang makaikot ang mga mag-aaral para sa gagawing pakikinig sa kuwento ni Paola. Ipakilala ang gawain at tawagin itong paglalakbay sa “Conscience Alley”. Ang mga mag- aaral ay iikot sa loob ng silid-aralan ayon sa pagkakaayos ng upuan
- 154. 68 upang makita angmga larawang ipakikita at ipaliliwanag ni Paola. Ang larawang nasa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral ay halimbawa ng gagamiting mga larawan. Ganyakin ang mga mag- aaral na magtanong tungkol sa gagawin nilang paglalakbay. 4. Gamitin ang Discovery Approach upang maunawaan ng mga mag- aaral ang layunin ng paglalakbay sa Conscience Alley. 5. Piliin ang isang mag-aaral na gaganap bilang Paola. Nasa unahan siya ng pila upang maipaliwanag ang bawat larawan. Maaaring ikuwento ang sarili niyang karanasan kung naging biktima na siya ng kalamidad. 6. Bago matapos ang paglalakbay, hayaang magtanong ang mga mag-aaral kay Paola (sasagutin ito ni Paola). Ipasulat muna ang kanilang tanong sa papel na sulatan ng tanong. Gabayan sila sa pagtatanong upang mailabas ng mga mag-aaral ang tunay na pag- unawa sa damdamin ng kapuwa (empathy). Hayaang pumili ng lider upang mapag-usapan ang mga sagot sa mga tanong sa Kagamitan ng Mag-aaral. 7. Pabalikin ang mga mag-aaral sa upuan upang makagawa sila ng plano ng pagtulong kay Paola. Matapos ang limang minuto, magpalitan ng ginawang plano ang mga mag-aaral. Gabayan sila kung paano bibigyang puna ang ginawang plano. 8. Bilang gawaing bahay, ipasaliksik ang mga ginagawa ng Department of Social Welfare and Development (DSWD) para sa mga biktima ng kalamidad. Ipasaliksik din sa mga mag-aaral ang tungkol sa 4Ps o Pantawid Pamilyang Pilipino Program. Isagawa Natin 1. Para sa ikalawang araw, balikan sandali ang nakaraang talakayan. Iugnay ito sa babasahing diyalogo nina Rolan at Marla. Sikaping maipaliwanag ng mga mag-aaral ang kanilang nalaman na mga programa ng pamahalaan para sa mahihirap at mga biktima ng trahedya.
- 155. 69 Itanong: “Ano-anong ahensiya ngpamahalaan ang nagbibigay ng tulong sa mga naging biktima ng kalamidad?” Inaasahang sagot: “Ang sumusunod na ahensiya ng pamahalaan ay tumutulong sa biktima ng kalamidad at sa mga kapos-palad: • Department of Social Welfare and Development (DSWD) • Philippine Charity Sweepstakes Office (PCSO) • Department of Interior and Local Government (DILG) • Department of Health (DOH)” 2. Magdagdag ng kaalaman sa mga mag-aaral tungkol sa mga programa ng pamahalaan. Maaari itong makita sa internet o sa mga diyaryo. 3. Mahalagang ipaunawa sa mag-aaral na hindi mabuti na laging umaasa sa bigay ng mga ahensiya ng pamahalaan. Bigyang-diin na mas mabuting kumikilos sa sariling pagsisikap. 4. Ang ikalawang gawain ay isang larong hinalaw sa “Snakes and Ladders”. Bago pumunta sa kanilang pangkat, dapat na naunawaan na ang mga panuto sa laro at hawak na ng lider ang mga kagamitan. 5. Bawat miyembro ay bibigyan ng isang pirasong papel na hugis bilog. Ito ang magsisilbing butil sa paglalakbay sa mapa ng “Regalo’t Hagdan”. 6. Ihahagis pataas ng bawat miyembro ang dice upang malaman kung pang-ilan sa pila ang aakyat sa Regalo’t Hagdan. 7. Ilalagay ang butil sa tamang bilang ayon sa lumabas nang inihagis ang dice. Kung dalawang tuldok (dots) ang nasa ibabaw ng dice dapat ang butil ay aakyat sa ikalawang kahon sa Regalo’t Hagdan. 8. Ipabasa ang nasa kahon. Ayon sa sagot, maaari itong umakyat sa ibang kahon. Ang lider ang siyang magpapasiya ayon sa sagot ng kapuwa kamag-aral. Bigyan ng kopya ang lider ng Regalo’t Hagdan
- 156. 70 na may makikitangsagot at bilang ng kahon na maaaring akyatin. Habang naglalaro ang mga mag-aaral, alalayan din ang apat na lider sa pagtaya/pagsukat (evaluate) kung tama o mali ang bawat sagot ng mag-aaral. Muling mabibigyan ng pagkakataong maghagis ng dice ang mag-aaral na tama ang sagot. 9. Uulitin ang paghagis ng dice kapag lahat ng miyembro ay nakaakyat na para sa susunod na bilang ng pag-akyat. 10. Ang mag-aaral na unang makaakyat sa kahon 25 ang siyang mananalo. Kapag malapit nang matapos ang oras at wala pang nakaakyat sa kahon 25 ang mag-aaral na nasa pinakamataas na bilang ng kahon ang siyang itatakdang panalo upang maproseso ang mga sagot sa tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral bago matapos ang itinakdang oras ng EsP sa araw na ito. Isapuso Natin 1. Ang sulat para sa DSWD ay gagawin ng magkapareha. Maaari pang pumili ng ibang ahensiya ng pamahalaan na may kaparehong programa. Ipabasa at iproseso ang nakasaad sa kanilang liham. Itanong: “Bakit ang ahensiyang ito ang napili ninyong sulatan upang ilapit ang mga biktima ng kalamidad na tulad ni Paola?” (tanggapin ang iba’t ibang katwiran ng mag-aaral) 2. Napakahalaga ng aspektong ito sapagkat dito mararamdaman ng mag-aaral ang tunay na kahulugan ng pakikipagkapuwa-tao. Itanong sa mga mag-aaral: a. “Ano ang iyong nararamdaman tuwing nagbibigay ka ng tulong sa iyong kapuwa?” Asahan ang iba’t ibang sagot. b. “Lahat ba ng humihingi ng tulong ay dapat bigyan?” Inaasahang sagot: “Hindi.”
- 157. 71 c. “Sino baang dapat bigyan ng tulong?” Inaasahang sagot: “Ang mga taong totoong nangangailangan. Hindi dapat sanayingmanghingingtulongangmgataongmaykakayahang maghanapbuhay at mga batang ginagawang hanapbuhay ang panghihingi sa kapuwa.” d. Ano-ano ba ang uri ng pagbibigay ng tulong? Inaasahang sagot: -- “May mga taong napipilitan lamang magbigay.” -- “May nagbibigay ng bukal sa kalooban. Nauunawaan ang damdamin ng binibigyan.” -- “Mayroon ding nagbibigay dahil nakikigaya lamang sa kaibigan.” -- “May nagbibigay dahil nasa batas ng kanilang samahan.” -- “Mayroon ding nagbibigay ng mga gamit na hindi na niya kailangan.” * Ang mga tulong ay maaaring pinansiyal, materyal na bagay, at emosyonal 3. Talakayin nang mas malalim ang kahulugan ng Empathy at Sincerity. (Maaaring magamit ang nasa Appendix para maipaliwanag sa mga mag-aaral ang kahulugan ng pagbibigay batay sa konsiyensiya). Magpabigay ng mga totoong halimbawa na nararanasan ng mag- aaral at batay sa kanilang mga nakikita sa kapaligiran. Iugnay ito sa “Reflection on the Act of Giving” na makikita sa Appendix. 4. Ipabasa ng may pang-unawa sa mga mag-aaral ang Tandaan Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Itanong: • “Paano natin maipakikita ang pagmamahal sa kapuwa?” Inaasahang sagot: “Ang pagbibigay sa kapuwa ay ginagawa nang bukal sa loob at may pag-unawa sa kanilang damdamin.”
- 158. 72 Magagamit sa pagpapaliwanagang Interaktibong Teorya ng Pagkatuto (Social Learning Theory) ni Albert Bandura. Maaaring gamiting halimbawa ang pagiging bukas-palad ni Mother Theresa ng India sa pagtalakay. Isabuhay Natin Sa puntong ito ay naipakikita na ng mga mag-aaral ang pagdamay sa kapuwa at handa na silang magbigay ng tulong ng bukal sa loob. Ipatutupad na ang gagawing outreach program batay sa inaasahang kasagutan ng DSWD o ng iba pang ahensiya ng pamahalaan. Mga dapat gawin: 1. Idulog sa punongguro ang programa. 2. Gumawa ng liham para sa mga magulang. 3. Hingin ang kooperasyon ng ibang guro upang tumulong sa pangangalap ng goods. 4. Samahan sa Tanggapan ng Barangay at DSWD ang mga mag-aaral upang makipag-ugnayan hinggil sa gagawing programa. Subukin Natin Pasagutan ang mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Mga inaasahang sagot: 1. B 2. B 3. B 4. D 5. C Kapag may nagbigay ng ibang sagot, talakayin sa mag-aaral ang kaniyang sagot.
- 159. 73 Appendix para saAralin 2 Reflection on the Act of Giving Every decision making process requires a reflection on the act itself. First of all, I must analyze the nature of the act. What is it that I am thinking of doing? Does it conform with the objective moral norm of the law? Is it objectively morally right? Secondly, I must ask myself: what is my personal intention in doing the action? For example, is it always right to give money to the poor? We would say that normally it is a good thing to give to the poor. But even such an apparently good act is not always right and even the degree of rightfulness can be affected by the intention. Did I give money to the poor out of genuine concern to help them? Did I give money so that others will think I am generous? Or did I do it because I am trying to relieve the guilt I have from stealing money? Thirdly, besides the nature of the act and the intention, there is the third moral dimension, circumstances. Since I live with others, my actions affect them. Therefore, I need to look into the consequences of my action. If the money given to the poor was the money that my parents had saved for my school tuition fee, how does this affect the act? Again do ‘dole-outs’ really help the poor? Or do they encourage laziness? After generating information and reflecting on the act of giving, which leads me to judge what is the right thing to be done, or what should be avoided. (An article taken from CONSCIENCE: A Catholic Filipino View, 2nd ed. p.29)
- 160. 74 Aralin 6 IgagalangKo, Oras ng Pahinga Mo Layunin: Nakapagpapakita ng paggalang sa iba sa oras ng pagpapahinga at sa may sakit (maaaring idagdag ang iba pang karapatang pantao) Paksa/Pagpapahalaga: Paggalang (Respect) Mga Kagamitan: kuwaderno, sagutang papel, kopya ng Values Education for the Filipino - 1997 Revised Version of the DECS Values Education Program, UNESCO National Commission of the Philippines Education Committee Project Integrasyon: Filipino Pamamaraan: Alamin Natin Ihanda ang mga mag-aaral sa panibagong aralin. Ipabasa sa kanila ang Panimulang Salita ng aralin. Tulungan ang mga mag-aaral na bumuo ng kaisipan tungkol sa kahalagahan ng aralin. 1. Ipabasasamgamag-aaralangkuwentong“SalamatsaPaggalang” sa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Tulungan ang mga mag-aaral na unawain ang kuwento. Ipasagot sa kanila ang mga tanong pagkatapos ng kuwento. Sa pamamagitan ng teoryang Konstruktibismo, magbalik-tanaw sila sa kanilang mga naging karanasan na katulad ng kuwento. Bigyan sila ng pagkakataon na ibahagi sa klase ang kanilang mga naging karanasan sa paggalang sa iba sa oras ng pagpapahinga at kapag may sakit ang ibang tao. 3. Maaaring sabihin sa mga mag-aaral na bigyan si Raul ng paglalarawan batay sa magandang pagpapahalaga na ipinakita niya.
- 161. 75 Isagawa Natin 1. Ipasagotsa mga mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Talakayin ang mga kasagutan. Subuking palabasin mula sa mga mag-aaral ang kaalaman nila tungkol sa karapatang pantao na dapat igalang batay sa ipinakikita ng larawan sa Gawain 1. 2. Sa Gawain 2, tulungan ang mga mag-aaral na bumuo ng tatlong pangkat. Ibigay ang mga panuto at ipaliwanag ang gawain ng bawat pangkat. Bigyan ng sapat na oras ang bawat pangkat na maisagawa ang gawain. Sa bahaging ito, kakailanganin mong tulungan ang mga mag-aaral gamit ang karanasan at kaalaman at ilapat ito sa pamamagitan ng awit, sayaw at pantomina. Kakailanganin silang gabayan at gamitin ang social learning na teorya sa tulong ng guro sa pagbibigay ng direksiyon at sa paulit-ulit nilang paggawa upang sa pagtatanghal ay maging maganda ang kalalabasan. Kakailanganing gamitin ng mga mag-aaral ang kanilang creative thinking upang makalikha sila ng awit, sayaw, at pantomina. Ipatanghal ito sa klase. 3. Pagkatapos ng pagtatanghal ay iproseso ang kanilang ginawa gamit ang pamantayan o rubric na makikita sa Kagamitan ng Mag-aaral. 4. Maaaring pagbigayin ang mga mag-aaral ng iba pang hakbang o aksiyon na nagpapakita ng paggalang sa kapuwa na hindi napasama sa pagtatanghal Isapuso Natin Sa bahaging ito, maaaring gumawa ang guro ng mas malaking larawan ng tren upang makita ng buong klase. Maging malikhain sa pagsasagawa ng gawain sa bahaging ito
- 162. 76 1. Tulungan angmga mag-aaral na gawin ang nasa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Tumawag ng ilang magbabahagi ng sagot sa klase. Iproseso ang kanilang mga sagot. 2. Ipabasa ang Tandaan Natin sa mga mag-aaral nang may pang- unawa. Gabayan ang mga mag-aaral upang higit na maunawaan at maisapuso nila ang konsepto ng paggalang sa kapuwa sa oras ng pamamahinga at kapag mayroong may sakit. MaaaringbasahinngguroangValuesEducationfortheFilipino - 1997 Revised Version of the DECS Values Education Program, UNESCO National Commission of the Philippines, Education Committee Project para sa karagdagang kaalaman. Ipaliwanag ang nilalaman nito sa paraang maiintindihan ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin Pasagutan ang gawain sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Sa bahaging ito ay magkakaroon ng pagpapalalim ng konsepto ng paksa. Subukingpalabasinulitangmgadapattandaantungkolsapaggalang sa nagpapahinga, may sakit at iba pang sitwasyon na nangangailangan ng paggalang. Sikaping masabi ng mga mag-aaral ang kahalagahan nito upang makamit ang isang mapayapang pamayanan sa pamamagitan ng pagsasagawa nito araw-araw at kung hinihingi ng pagkakataon. Maaaring magdagdag ng likhang-kuwento tungkol dito kung kinakailangan. Subukin Natin 1. Ipahanda sa mga mag-aaral ang sagutang papel. Ipasagot ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Pagkatapos ng mga mag-aaral sa gawain muli itong iproseso at tulungan silang pagnilayan ang kanilang mga sagot sa pamamagitan ng mga tanong gaya ng: a. Bakit hindi pa ito naranasang gawin?
- 163. 77 b. Ano angdapat gawin sa mga hindi pa nasubukang gawin na pagpapakita ng paggalang? c. Kailangan bang igalang ang ibang tao? Ipaliwanag ang sagot. 3. Hikayatin ang mga mag-aaral na may mga hindi pa nasubukang gawin na nagpapakita ng paggalang na subukan din ang mga ito. 4. Maaaring magbigay ng takdang-aralin kung kinakailangan para sa susunod na aralin. 5. Sabihin: “Sa puntong ito, ipagpatuloy mo ang pagpapakita ng paggalang sa iba sa oras ng kanilang pamamahinga at kapag sila ay may sakit.” “Binabati kita! Alamin ang iba pang paraan ng pagpapakita ng paggalang sa ibang sitwasyon sa susunod na aralin.”
- 164. 78 Aralin 7 MgaGawain Mo, Igagalang Ko Layunin: Nakapagpapakita ng paggalang kapag may nag-aaral, at pakikinig kapag may nagsasalita/ nagpapaliwanag Paksa/Pagpapahalaga: Paggalang (Respect) Mga Kagamitan: activity card, kuwaderno, kartolina, pangkulay, pangguhit Integrasyon: Sining, Gawaing Pansibiko Pamamaraan: Alamin Natin Pukawin ang interes ng mga mag-aaral sa mga gawaing pakikinig at pagsunod sa panuto. 1. Magkaroon ng maikling gawain tungkol sa mga ginagawa ng mga mag-aaral sa ilang sitwasyon. 2. Sabihin sa mga mag-aaral na iaksiyon o ikilos ang kanilang ginagawa sa sumusunod na sitwasyon: • kinakausap ka ng iyong nanay • nagbabasa ng pahayagan ang iyong tatay • nagsesermon ang pari sa simbahan • nagsusulat si Ate • gumuguhit si Kuya 3. Alamin ang damdamin ng mga mag-aaral sa kanilang ginawa o iniaksiyon. 4. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagtunghay sa mga larawan sa Alamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Bigyan ng sapat na panahon ang mga mag-aaral upang mapag-aralang mabuti ang mga larawan.
- 165. 79 5. Pasagutan nangpasalita sa mga mag-aaral ang mga tanong tungkol sa dalawang larawan na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 6. Pag-usapan ang sagot ng mga mag-aaral. Bigyan-diin ang mga positibong reaksiyon o aksiyon sa bawat gawain tulad ng pakikinig nang mabuti, at pananahimik kung may nag-aaral. 7. Gamitin ang kahusayan sa malikhaing pagtatanong upang malinang ang kahulugan ng salitang “paggalang” (respect). Maging bukas sa ibang pamamaraan ng mga mag-aaral sa pagpapakita ng paggalang. Isagawa Natin Mahalaga na maunawaan ng guro ang iba’t ibang kakayahan ng mga mag-aaral upang makapagbigay ng mga gawaing lilinang sa iba’t ibang husay nila. 1. Ilahad sa mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Pasagutan sa mga mag-aaral ang gawain dito at magbigay ng mga gabay sa magalang na pakikipag-usap sa iba. 2. Patnubayan ang mga mag-aaral sa pagbuo ng pangkat para sa Gawain 2. Ipaalala na ang pagbuo ng pangkat ay maaaring gawin nang hindi gumagawa ng ingay na ikagagambala ng iba. Ibigay ang activity card para sa bawat grupo. 3. Magtakda ng oras para sa pagpapakita ng gawa ng bawat pangkat. Subaybayan ang bawat pangkat sa pagbuo ng mga gawain na nakalaan sa kanila. Sa gawaing ito, magagamit ang teorya ng konstruktibismo kung ang mga mag-aaral ay gagawa ng isang bagay na mula sa kanilang paunang alam. Ipadama sa kanila na ang kanilang mga karanasan ay mahalaga para sa gawaing ito. Ang mga karanasang iyon ang gagamitin nila upang makabuo sila ng panibagong gawa o output. Gabayan ang mga mag-aaral sa epektibong paggawa kasama ang ibang tao. Ipaunawa sa kanila na ang grupo ay binuo upang
- 166. 80 matutuhan nilang magbahagiat makibahagi sa talakayan. Ang pagiging bukas ng miyembro ng pangkat sa lahat ng suhestiyon ay maghahatid sa kanila sa isang kongkretong gawa. Isapuso Natin Sa mga gawain nang nakaraang araw, mapapansin ng guro na ang mga mag-aaral ay nakapagpakita ng sariling paraan ng paggalang sa iba’t ibang sitwasyon. 1. Bigyan ng pagkakataon ang mga mag-aaral na mapagnilayan ang mga kilos nila sa anumang sandali. Ipagawa sa kanilang kuwaderno ang gawaing “Timbang-timbangin” sa Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Bigyan ng ilang sandali ang mga mag-aaral na pag-isipan ang dami ng sagot nila sa magkabilang timbangan. Itanong: “Ano ang masasabi mo matapos ang gawain?” “May nais ka bang baguhin?” “Paano mo ito gagawin?” 3. Bigyan-diin ang Tandaan Natin. Sa bahaging ito, bigyan ng pagkakataon ang mga mag-aaral na ibahagi ang kanilang ideya tungkol sa aralin. Hayaan silang magkaroon ng pagbabahaginan sa klase kung paano nila ipakikita ang paggalang sa kanilang kapuwa. Isabuhay Natin Bago simulan ang gawain, pangkatin ang mga mag-aaral. Pabalikan sa kanilang isip ang mga tuntunin sa pangkatang gawain. Mahalaga na maipabatid sa kanila ang mga proseso sa paggawa tulad ng pagpapalitan ng kuro-kuro.
- 167. 81 1. Maging mapamaraansa pagpapangkat ng klase. Hatiin sila sa apat na pangkat. 2. Bigyan ng gawain ang bawat pangkat. Ipagawa ang gawain sa Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 3. Magtakda ng oras para sa pagpapakita ng palabas ng bawat pangkat. 4. Bigyan ng pagkakataon ang bawat pangkat na sabihin ang kanilang saloobin sa mga palabas na kanilang nakita. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagbibigay ng puna sa ginawa ng bawat pangkat. Ipaunawa sa mga mag-aaral na maging sensitibo sa damdamin ng iba sa pagbibigay ng kanilang puna. Magbigay ng mga konstruktibong puna. Subukin Natin 1. Ilahad sa mga mag-aaral ang gawain sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Ipaliwanag ang mga hakbang sa pagsasagawa ng gawain. 3. Magtakda ng araw ng pagtsetsek sa gawa ng mga mag-aaral. Maaari ding pagbalik tanawin ng mga mag-aaral ang nakalipas na mga araw mula noong Lunes. Sabihin sa kanila na alalahanin ang mga nagdaang araw at kung sino ang mga tao na nagawa nilang pakinggan habang nagsasalita o nagpapaliwanag, at habang nag- aaral. Sa gawaing ito, mahalaga na maipaunawa sa mga mag-aaral na hindi dapat tumigil sa paggalang sa gawain ng iba kahit mapunan na ang mga bilog sa diagram.
- 168. 82 Aralin 8 IngatanNatin, Pasilidad na Gagamitin Layunin: Nakapagpapakita ng paggalang sa iba sa pamamagitan ng paggamit ng pasilidad ng paaralan nang may pag-aalala sa kapakanan ng kapuwa. Paksa/Pagpapahalaga: Paggalang sa Karapatan ng Kapuwa/Paggalang Mga Kagamitan: kuwaderno, larawan ng iba’t ibang pasilidad ng paaralan at komunidad, activity cards, metacards, panulat, graphic organizer, mapa ng paaralan, picture tree, kartolina o manila paper. Integrasyon: Panitikan, Karapatang Pantao, Sining Pamamaraan: Alamin Natin Bago pasimulan ang gawain sa bahaging ito, inaasahan na nakaguhit ang guro o kaya ay nakapaghanda ng isang larawan ng matang nakamulat. Gamitin ang paunang kaalaman ng mga mag-aaral. 1. Muling alalahanin sa tulong ng mga mag-aaral ang mga tuntunin sa pagbasa ng kuwento. 2. Ipakita sa klase ang larawan ng isang matang nakamulat. Itanong: “Ano ang pumasok sa iyong isip nang makita mo ang larawan?” “Ano sa palagay ninyo ang kinalaman ng larawan sa kuwentong babasahin?” 3. Ipabasa nang tahimik sa mga mag-aaral ang kuwentong “Isang Pagkamulat” sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 169. 83 4. Magkaroon ngpagbabahaginan ng kuro-kuro sa pagsagot sa mga tanong pagkatapos basahin ang kuwento. 5. Maging masining sa pagtatanong. Dagdagan ng kambal na tanong kung kinakailangan upang mailabas ng mga mag-aaral ang tamang pagpapahalaga ng kuwento. 6. Sikaping maipalabas sa mga mag-aaral ang maayos na paggamit ng pasilidad ng paaralan bilang paraan ng pakikipagkapuwa-tao. Para sa higit na ikauunawa ng aralin, maaaring magdagdag ng mga gawain ang guro gamit ang template sa ibaba. Pasilidad Ginawa ni Arvin Gagawin Mo Isagawa Natin Balikan ang kuwentong “Isang Pagkamulat”. Pumili ng ilang mag- aaral at ipasabi sa klase ang pinakagusto nilang bahagi ng kuwento. Gawain 1 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Tingnan ang natapos na gawain ng mga mag-aaral. Maaari ding ipakita ng mga mag-aaral ang kanilang gawa sa kanilang katabing kamag-aral upang suriin ang sagot.
- 170. 84 Gawain 2 Ipaliwanag saklase na ang kanilang silid-aralan ay gagawin o pagmumukhaing mga pasilidad ng paaralan. Isasama rin ang ibang mga pasilidad sa komunidad na kahalintulad ng mayroon sa paaralan. Subaybayan ang mga mag-aaral sa pagbuo ng limang grupo. Maaari kang magtakda ng paraan kung paano ipapangkat ang klase. 1. Ipaliwanang nang mabuti sa bawat pangkat ang mga hakbang na dapat isagawa. Ipamahagi ang mga activity cards. 2. Bigyan ang bawat pangkat ng lugar sa loob ng silid-aralan kung saan nila gagawin ang nakaatas na gawain sa kanila. 3. Subaybayan ang bawat grupo habang gumagawa. Hikayatin ang mga mag-aaral na sikaping maipakita ng bawat miyembro ang pagtutulungan sa grupo. Magtakda ng sapat na oras upang maisagawa ng bawat grupo ang kanilang gawain. Ang lahat ng gawain na ito ay kinakailangang matapos sa loob lamang ng 30 minuto kasama ang lahat ng gawain sa Isagawa Natin. 4. Puntahan ang bawat lugar na ginawa ng bawat grupo. Ipaliwanag ang kahalagahan at ang paraan ng paggamit ng rubric na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Pagkatapos nito, bigyan ng pagkakataon ang bawat grupo na magsagawa ng gallery walk. Papuntahin ang mga mag-aaral sa bawat lugar kung saan ipinakita ng bawat grupo ang mga pasilidad na nakaatas sa kanila. Pagbigayin ng puna ang bawat grupo gamit ang rubric. Dapat isaisip ng guro na kinakailangang maipakita ng mga mag- aaral ang kanilang pagiging malikhain. Kinakailangang maiproseso ng guro nang buong husay na ang maayos na paggamit ng mga pasilidad sa paaralan ay nagpapakita ng paggalang sa kapuwa at sa iba pang gagamit nito. Kinakailangan na maitanim sa isip at puso ng mga mag-aaral ang disiplina, paggalang at pagsasaalang-alang sa kapuwa sa tuwing gagamit sila ng anumang pasilidad.
- 171. 85 Isapuso Natin Sa bahagingito, inaasahan na may mga nakahanda ka nang metacards, panulat at graphic organizer para sa bawat grupo. Hangga’t maaari ay maghanda ng himig ng awit na “Magtanim ay Di Biro” upang sabayan ng mga mag-aaral sa pagsasagawa ng gawain. Ihanda rin ang liriko ng awit na maaaring nakasulat sa kartolina o manila paper. 1. Ipaliwanag nang mabuti ang tuntunin ng gagawin. Hikayatin ang lahat na umawit. Makiisa rin ang guro sa pag-awit. 2. Siguraduhin na lahat ng miyembro ng grupo ay nakapagsulat na sa metacards. Ipaayos ang mga metacards sa graphic organizer na katulad ng nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Maaaring sulatan ang arrow ng graphic organizer ng pangalan ng mga pasilidad. Hikayatin ang bawat pangkat na maging malikhain sa pagsasaayos ng kanilang commitment. Sa harap ng klase ay sasabihin ng bawat isa ang kanilang commitment. Siguraduhing maipaliwanag sa mga mag-aaral ang kahulugan nito. 3. Ipabasa sa mga mag-aaral ang Tandaan Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Sikaping magkaroon ng mas malalim na talakayan at pagpapalitan ng kuro-kuro. Ikaw ang magsisilbing tagapamagitan ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin Ipaliwanag sa mga mag-aaral ang mga gawain sa hamon sa Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Maaaring ang gawaing ito ay isang simulation lamang ng totoong YES-O Club o Youth for Environment in School’s Organization ng paaralan kung hindi posibleng maging totoo silang kasapi nito. 1. Magkaroon ng organisadong pamamaraan kung paano pipili ng mga mag-aaral na bubuo sa YES-O Club. Ang mga natitirang mag- aaral na lalaki ay awtomatikong magiging kasapi ng boy scout at ang mga babae naman ay sa girl scout.
- 172. 86 2. Ibigay sagrupo ng mga boy scout, girl scout at YES-O Club ang mapa ng paaralan. Gamit ang kaalaman sa direksiyon, pupuntahan ng mga batang scout ang mga pasilidad sa paaralan. Papasyalan nila ang mga ito at gagamitin. 3. Ipaunawa sa opisyales ng YES-O Club na sila ang magbabantay sa bawat pasilidad. Idodokumento nila ang gagawing paggamit sa mga ito ng mga batang scout. Kukuhanan nila ng larawan ang bawat pasilidad bago at pagkatapos gamitin ng mga batang scout. 4. Sa loob ng klase, gagawa ng ulat ang mga miyembro ng YES-O Club na nagbantay sa bawat pasilidad. 5. Alamin ang naging damdamin ng mga mag-aaral sa ginawang aktibidad. Pabayaang magkuwento ang mga mag-aaral ng kanilang nararamdam at natutuhan sa gawain. 6. Hingin ang suhestiyon ng mga mag-aaral kung ano ang proyekto na maaari nilang imungkahi sa grupong kanilang kinabibilangan tungkol sa pagpapanatili ng maayos na pasilidad ng paaralan at ng komunidad. Subukin Natin 1. Ipagawa ang Gawain A sa Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Hikayatin ang mga mag-aaral na maging matapat sa pagsagot sa bawat bilang. 2. Ang gawaing ito ay susubok sa pagiging maayos at malikhain ng mga mag-aaral sa paggawa. Sa puntong ito ay ipinagpapalagay na nasabi ng guro na ipa- develop o ipaimprenta ang mga nakuhang larawan sa ginawang gawain kahapon. Inatasan na din niya ang iba pang mag-aaral na magdala ng mga larawan ng mga pasilidad ng paaralan man o ng komunidad.
- 173. 87 a. Ipaliwanag nangmabuti ang gagawin. Ipahanda ang mga kakailanganing kagamitan. b. Bigyan ng sapat na oras ang mga mag-aaral. Sa pagtatapos ng oras, sabihin sa bawat pangkat na ipakita ang kanilang ginawa. Idisplay ito sa Art Center o sa isang bahagi ng silid-aralan. Maaari ding pagawain ang mga mag-aaral ng slogan para sa kanilang obra. 3. Bilang karagdagang gawain, ipabisita sa mga mag-aaral ang palaruan ng bayan, Municipal Library, at ang iba pang pasilidad sa pamayanan. Kuhanan ng larawan ang mga ito. Gumawa ng ulat tungkol sa kalagayan ng mga pasilidad na binisita.
- 174. 88 Aralin 9 Kaaya-ayangKapaligiran: Sa Sarili at Kapuwa Layunin: Pagpapanatili ng tahimik, malinis at kaaya-ayang kapaligiran bilang paraan ng pakikipagkapuwa- tao. Paksa/Pagpapahalaga: Paggalang sa Karapatan ng Kapuwa/Paggalang (Respect) Mga Kagamitan: kartolina istrips na may mga nakasulat na salitang DISIPLINA ANG KAILANGAN, task card, kuwaderno, sagutang papel, makukulay na piraso ng papel na hugis puso, kartolina, video (http://www.youtube.com/watch?v=KsTCjhJlDnE) Integrasyon: Gawaing Pansibiko at Sining Pamamaraan: Alamin Natin Pag-usapan ang sagot ng mag-aaral sa sitwasyon sa simula ng aralin. Pukawin ang kanilang damdamin sa pamamagitan ng pagsasagawa ng sitwasyon. Ipaliwanag sa mga mag-aaral na ang kanilang ginagawa ay may kinalaman sa kanilang araling tatalakayin. 1. Ipakita ang kartolina istrips na may mga nakasulat na salitang DISIPLINA ANG KAILANGAN na wala sa tamang ayos. Ipaayos sa mga mag-aaral ang mga letra upang mabuo ang tamang salita. Matapos buuin ang mga salita na nasa bawat istrip, ipaayos ang pagkakasunod-sunod nito upang makabuo ng isang ideya. Ipabasa ang nabuong ideya. Sabihin: “Ngayong araw ay magbabasa tayo ng tula.” 2. Ipabasa sa mga mag-aaral ang tulang “Disiplina ang Kailangan”. Maging malinaw sa mga pamantayan sa pagbasa ng tula.
- 175. 89 3. Ipasagot angmga tanong sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral pagkatapos ng tula. Magkaroon ng talakayan upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang nilalaman ng tula. Maging mahusay sa pagpoproseso gamit ang malikhaing paraan sa pagtatanong. Kinakailangang malinang sa mga mag-aaral ang pagpapahalaga sa pagpapanatili ng tahimik, malinis at kaaya-ayang kapaligiran bilang paraan ng pakikipagkapuwa-tao. 4. Pagbigayin ang mga mag-aaral ng mga pangyayari kung nakapagpakita sila ng disiplina na nakatulong upang maging tahimik at malinis ang kapaligiran. 5. Bigyan ng pagkakataon ang ibang mag-aaral na ibahagi ang mga karanasan o nasaksihang sitwasyon na hindi nagpapakita ng disiplina para sa tahimik at malinis na paligid. 6. Hingin ang reaksiyon ng mga mag-aaral sa sitwasyon na ibinigay ng mga kaklase. Gabayan sila na magpalitan ng kuro-kuro. Bilang karagdagang gawain, maaaring ipakita sa klase ang video (http://www.youtube.com/watch?v=KsTCjhJlDnE). Hingin ang kanilang reaksiyon sa pinanood. Gawin itong takdang-aralin ng mga mag-aaral. Ipasulat ito sa malinis na papel. Isagawa Natin Gawain 1 Sa gawaing ito, ipakikita ng mag-aaral ang kaniyang pagkakaunawa sa mga salita na kaniyang makikita. Magkakaroon siya ng pagpapasiyang pansarili kung ang mga bagay bang ito ay makatutulong o hindi sa pagpapanatili ng kaaya-ayang kapaligiran. 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 176. 90 Gawain 2 Gabayan angmga mag-aaral sa pagbuo ng tatlong pangkat. Ibigay sa grupo ang task card na naglalaman ng kanilang gawain. Sa bahaging ito, ang estratehiyang panlipunan-pandamdaming pagkatuto ay gagamitin. Mahalaga na maipaliwanag sa mga mag-aaral ang mga proseso ng paggawa kasama ang kanilang kapuwa. Pangkat 1 - Bilang mga kasapi ng Pupils Government, magsagawa ng isang proyekto kung paano ninyo maipakikita ang pagpapanatili ng malinis na kapaligiran. Pangkat 2 - Bilang mga kasapi ng isang organisasyon na nagtataguyod sa turismo ng isang komunidad, kumuha ng video ng pamayanan o barangay na nagpapakita ng tahimik at malinis na kapaligiran. Pangkat 3 - Bilang mga kasapi ng produksiyong panradyo, bumuo ng balitang panradyo. Ibalita ang mga hakbang na ginagawa ng isang komunidad sa pagpapanatili ng malinis at tahimik na kapaligiran. Magkaroon ng talakayan sa ipinakita ng bawat pangkat. Pag-aralan ang mga hakbang o gawain na ipinakita ng bawat pangkat. Bigyang-diin ang pagpapakita ng paggalang sa iba bilang epektibong paraan sa pagpapanatili ng tahimik, malinis at kaaya-ayang kapaligiran. Pag-usapan din ang mga patakaran sa paaralan at mga hakbangin nito tungkol sa pagpapanatili ng kaaya-ayang kapaligiran. Magbigay ng iba pang suhestiyon bukod sa mga ipinakita ng bawat pangkat. Bilang takdang-aralin, maaaring pagsaliksikin ang mga mag-aaral ng mabuting naidudulot ng isang kaaya-ayang kapaligiran.
- 177. 91 Isapuso Natin Inaasahan nasa gawaing ito, may nakahanda nang makukulay na papel na hugis puso. Ipamigay ito sa bawat kasapi ng pangkat. Kaugnay nito, inaasahan din na nakapaghanda sila ng pinalaking imahe sa kartolina ng tsart na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 1. Ipagawa ang gawain sa Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Maaaring magpatugtog ng isang malamyos na musika habang idinidikit ng mga mag-aaral ang kanilang hawak na pusong papel sa kartolina na nasa pisara. 2. Ipabasa ang Tandaan Natin. Magdagdag ng paliwanag upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang aralin. 3. Balikan ang ginawa ng mga mag-aaral na nasa pisara. Tumawag ng ilang mag-aaral upang magpaliwanag sa natapos na gawain. Alamin ang magkakapareho at magkakaibang sagot ng mga mag- aaral. 4. Buuinangmgakaisipannaidinikitngmgamag-aaralbilangpagtitibay sa kanilang pangako. Pagnilayan ang tanong sa Kagamitan ng Mag- aaral pagkatapos ng gawain. Isabuhay Natin Kinakailangang maiproseso sa mga mag-aaral na ang pagpapanatili ng malinis, tahimik at kaaya-ayang kapaligiran ay hindi lamang maisasakatuparan sa kanilang bahay o sa paaralan. Ang komunidad o pamayanan na kaniyang kinabibilangan ay nararapat din na maging kabahagi nito. 1. Pangkatin ang klase sa dalawa. 2. Bigyan ang bawat pangkat ng gawain na makikita sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 178. 92 3. Magtakda ngoras para sa pagpapakita ng natapos na gawain. Ipaunawa sa mga mag-aaral ang kahalagahan ng pagpapalitan ng kuro-kuro lalo na sa pangkatang gawain. Subukin Natin 1. Ipagawasamgamag-aaralangmgagawainsaSubukinNatinnanasa Kagamitan ng Mag-aaral. Patnubayan sila sa pagsasakatuparan ng mga gawain. 2. Matapos makumpleto ang mga gawain, ibigay na pagsasanay sa mga mag-aaral ang paggalang sa kaaya-ayang kapaligiran na bunga ng mga gawain. Bilang karagdagang gawain, maaaring atasan ang mga mag-aaral na magsaliksik ng isang pamayanan na nabigyan ng pagkilala o parangal dahil sa kaaya-aya nitong kapaligiran. Ilahad ang mga pamamaraan na ginagawa ng tao dito.
- 179. 93 Mungkahing Pangwakas naGawain Para sa Yunit II Gawain: Patimpalak para sa Bb. at G. International EsP (United Nations Day cum Gift Drive) Pamantayan sa Pagganap Para sa Markahan: Naisasagawa nang mapanuri ang tunay na kahulugan ng pakikipagkapuwa Mithiin: Maipakita ang pakikipagkapuwa Bahaging Gagampanan: Kalahok sa Bb. at G. International EsP (pagdiriwang ng United Nations), bagger, tagapamahagi, make-up artist, emcee, choreographer, mananayaw, mang-aawit Manonood: mga guro, mga kamag-aral, mga magulang Sitwasyon: 1. Sasali ang mga mag-aaral sa timpalak ng Bb. at G. International EsP na ang kraytirya ay 50% Kayamanan (pinakamadaming nabiyayaang bata sa mga nakumpuning mga laruan, damit, sapatos, pagkain at iba pa), 50% Pagpapahalaga (Question and Answer tungkol sa mga natutuhan sa Yunit II). 2. Isang buwan bago pa man ang timpalak ay magdadala na ang mga mag-aaral ng mga laruan, damit, sapatos, pagkain at iba pa na maaari pang gamitin at pagyamanin na ibabahagi sa mga batang nangangailangan. Bawat kalahok sa Bb. at G. International EsP ay magkakaroon ng kagrupo na magiging kasama nila sa pagkolekta, pag-aayos at pagbibigay sa mga nakumpuning kayamanan sa mga batang mabibiyayaan. May magiging taga-make-up din sa grupo at mga choreographer, mananayaw at mang-aawit kung kinakailangan. 3. Sa selebrasyon ng United Nations Day gaganapin ang Bb. at G. International EsP. Ang 50% nito ay maaaring gawin din sa araw na ito na ibahagi na ang mga regalo sa mga batang bibigyan ng mga
- 180. 94 kayamanan. Angikalawang50%(Pagpapahalaga)aymanggagaling sa Q A pagkatapos ng parada ng mga kalahok sa kani-kanilang costume (ng iba’t ibang bansa). Maaari ding ipakita rito ang mga rap, tula at sayaw na ginawa o itinanghal sa mga naunang aralin sa ikalawang yunit. Pagganap/Produkto: Patimpalak sa Bb. at G. International EsP, Mga Pakete ng Kayamanan Pamantayan: Pamantayan 3 2 1 Kayamanan Higit sa 20 na bata ang nabiyayaan sa mga kayamanan 11-20 na bata ang nabiyayaan sa mga kayamanan 1-10 na bata ang nabiyayaan sa mga kayamanan Pagpapahalaga Nasagot at naipaliwanag nang tama ang tanong Nasagot ang tanong ngunit kulang ang paliwanag Hindi nasagot ang tanong Palatuntunan para sa Timpalak para sa Bb. at G. International EsP (maaaring magsimula ang timpalak nang 7:30 ng umaga) Pambansang Awit……………………………………………… Awit Panalangin………………………………………………... Pambungad na Pananalita………………………………..….. Pagpapakilala sa mga Kalahok………………………………. Pampasiglang Bilang (maaaring sayaw) …………………… Pagpapakilala sa mga Kalahok/Pangkalahatang Bilang (suot ng kalahok ang UN costumes) ……………………. Sa bahaging ito, isasagawa ang fashion show ng mga mag-aaral na may kasuotan ng iba’t ibang bansa bilang paggunita sa pagdiriwang ng United Nations Day.
- 181. 95 Magaganap din ditoang Pampasiglang Pananalita. Dito ay magbibigay ng isang kasabihan na tumutukoy sa mga napag-aralang paksa sa ikalawang yunit pagkatapos sabihin ang kani-kaniyang pangalan. Pagtatanong sa Unang Dalawang Pares na Kalahok……….. Pagbibigay sa Unang Sampung Recipients …………………. Pampasiglang Bilang (maaaring kanta) ………………………. Pagtatanong sa Ikatlo at Ikaapat na Pares na Kalahok………. Pagbibigay sa Ikalabing-isa hanggang Ikadalawampung Recipients ……….............................…………………… Pampasiglang Bilang (maaaring tula) …………………………… Pagtatanong sa Ikalima at Ikaanim na Pares na Kalahok ……. Pagbibigay sa mga Ikadalawampu’t isa hanggang Ikatatlumpung Recipients ………………………………..…… Tugon Mula sa mga Tumanggap ng Kayamanan……….……… Pampasiglang Bilang (maaaring pagsasadula) ……………….. Pangwakas na Pananalita ……………………………………….. Pangwakas na Panalangin……………………………………….. Maaaring magdagdag ng iba pang parte depende sa dami ng kalahok at mga kayamanan (recipients) Mga Tagapagdaloy: _____________________________ _____________________________
- 182. 96 Halimbawa ng Rubricsa pagganap: Pamantayan 3 2 1 Husay ng pagganap Lahat ng kasapi sa pangkat ay nagpakita ng husay sa pagganap 1-2 kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng husay sa pagganap 3-4 na kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng husay sa pagganap Angkop/ Tamang saloobin sa sitwasyon Naipakita nang maayos at may tiwala ang tamang saloobin sa sitwasyon Naipakita nang maayos ngunit may pag- aalinlangan ang tamang saloobin sa sitwasyon Hindi naipakita ang tamang saloobin sa sitwasyon
- 183. 212 Appendix A - Unang Markahang Pagsusulit Yunit I I. Panuto para sa bilang 1-5: Piliin ang tamang sagot sa bawat bilang. 1. Napili ka ng iyong guro na siyang maging tagapagdaloy ng palatuntunan, ano ang iyong gagawin? A. Pipilitin ko ang aking kamag-aral na palitan ako. B. Sasabihin kong ayokong maging tagapagdaloy ng palatuntunan. C. Lalakasan ko ang aking loob at tatanggapin ang ibinigay na gawain. D. Magdadahilan ako na masakit ang aking lalamunan at hirap sa pagsasalita. E. Makikiusap ako na iba na lamang ang gawing tagapagdaloy ng palatuntunan. 2. Maraming nilabhang damit ang Nanay. Ipinasasampay niya ang mga ito kay Annie. Ano ang dapat gawin ni Annie? A. Itago ang mga damit na ipinasasampay ng nanay. B. Magkunwari na hindi narinig ang utos ng nanay. C. Magsabi sa Nanay na hindi niya ito kayang gawin. D. Iutos sa nakababatang kapatid ang pagsasampay ng damit. E. Pagtiyagaang isampay ang mga damit para makatulong sa nanay. 3. Oras ng rises, mahaba ang pila sa pagbili ng pagkain sa kantina. Nasa bandang hulihan ng pila si Paolo. Kung ikaw si Paolo, ano ang gagawin mo? A. Hindi na pipila at titiisin na lamang ang gutom. B. Sisingit sa bandang gitna ng pila para mapabilis.
- 184. 213 C. Magtitiis napumila hanggang sa makaabot sa unahan. D. Pupunta sa unahan ng pila at makikiusap na paunahin siya. E. Uutusan ang kamag-aral na nasa may unahan ng pila na ibili na lamang siya ng pagkain. 4. Narinig ni Mark na may parating na bagyo at sinuspinde na ang mga klase sa kalapit na lugar. Ano ang dapat gawin ni Mark? A. Magdasal na lalong lumakas ang ulan. B. Muling matulog dahil wala na rin sigurong klase sa kanilang paaralan. C. Tawagan ang mga kamag-aral at sabihing wala na rin silang pasok. D. Sabihin sa nanay na ayaw niyang pumasok sa paaralan dahil umuulan. E. Makinig sa radyo o manood sa telebisyon para sa mahahalagang pahayag. 5. Tuwang-tuwa ka dahil pinasalubungan ka ng tatay ng isang kahong “loombands”. Itinago mo ito bago pumasok sa paaralan. Pagdating mo sa bahay, nakakalat ang mga ito at ang iba ay itinapon ng iyong nakababatang kapatid. Ano ang gagawin mo? A. Mag-iiiyak ako. B. Aawayin ko ang aking kapatid. C. Sasabihin ko sa tatay na paluin ang aking kapatid. D. Itatapon ko na lamang ang natitira pang “loombands”. E. Magtitimpi ako at iaayos ang natitirang “loombands”. II. Panuto para sa bilang 6-10: Ilahad ang inyong mga sagot sa sumusunod na tanong sa bawat talata. 6. Isinama ka ni nanay sa palengke. Marami kayong pinamili kaya’t kailangan kang magbitbit ng mabigat na bayong. Ano ang dapat mong gawin?
- 185. 214 7. Palaging nawawalaang lapis ni Ronnie sa kaniyang pencil case. Nalaman niyang si Gabriel, ang kaniyang katabi sa upuan ang kumukuha nito. Kung ikaw si Ronnie, ano ang sasabihin mo kay Gabriel? 8. Sinabi ng iyong kalarong si Tessie na hindi mo dapat kaibiganin ang isa pa ninyong kalaro na si Yvette sapagkat hindi maganda ang ugali nito. Ano ang sasabihin mo kay Tessie? 9. Pista sa inyong lugar. Kinausap ka ng inyong punong barangay na sumali sa paligsahan sa plasa.Alam niyang magaling kang sumayaw at kumanta pero nahihiya ka. Ano ang magiging pasiya mo? 10. Pinuri si Buena ng kaniyang guro dahil napakaayos ng mga aklat sa kanilang mini library. Alam ni Buena na ang kaniyang kamag-aral na si Krizzie ang nag-ayos ng bahaging ito. Ano ang dapat sabihin ni Buena sa kaniyang guro? III. Panuto para sa bilang 11-20: Gumuhit ng sa patlang kung tama ang ginawa at naman kung mali. ______ 11. Matiyaga kong tinapos ang aking takdang-aralin kahit inaantok na ako. ______ 12. Kahit alam kong mapapagalitan ako ni nanay, sinabi ko pa rin na ako ang nakabasag ng pinggan. ______ 13. Tinanggihan ko ang ibinigay sa aking parte sa programa sapagkat nahihiya ako ______ 14. Hindi ko inaway ang aking kamag-aral nang matapunan niya ng sopas ang aking kuwaderno. ______ 15. Sinulatan ng bunso kong kapatid ang aking kuwaderno. Inaway ko siya at sinaktan
- 186. 215 ______ 16. Maydumating kaming bisita at tiniis kong matulog sa sopa. ______ 17. May nabasa akong mga dapat gawin kung may bagyo. Isa-isa ko iyong inunawa at inalam kung maaaring ilapat sa sitwasyon namin sa aming bahay. ______ 18. Nainis ako nang sabihin sa akin ng aking guro na hindi masyadong maganda ang isinulat kong talata. ______ 19. Gutom na ako kaya siningitan ko ang aking kamag- aral sa pila sa pagbili sa kantina. ______ 20. Hindi ko sinabi sa guro na isa ako sa mga gumawa ng proyekto sapagkat hindi maayos ang pagkakagawa nito. IV. Panuto para sa bilang 21-30: Tapusin ang pangungusap ayon sa iniisip mong tamang gawin. 21. Hindi ako sigurado kung ang narinig kong balita sa radyo ay totoo o hindi. Ako ay _____________________________________. 22. Kinukulitakongakingkamag-aral.Siyaayaking_______________. 23 Sinabingakingkaibigannamasamasakalusuganangpag-inomng malamig na juice sa umaga. Ako ay ________________________. 24. Pinagsabihan ako ni tatay sapagkat napabayaan ko ang aking bunsong kapatid. Ako ay ______________________________. 25. Isinali kami ng aming guro sa rondalya. Hindi pa ako masyadong mahusay tumugtog ng bandurya. Sasabihin ko sa guro na ___________________________. 26. Malayo ang paaralan sa aming bahay at kailangan akong maglakad. Ako ay ________________________________.
- 187. 216 27. Medyo maluwag angnabiling sapatos ni nanay. Kailangan kong gamitin iyon pagpasok sa paaralan. Ako ay ___________________. 28. Tumatakbo ang aking kamag-aral at ako ay nabangga. Natumba ako at nasaktan. Ako ay ______________________________. 29. Hindi ako nakapasok sa paaralan nang nakaraang araw sapagkat ginabi ako sa panonood ng telebisyon. Nang tanungin ako ng guro, ang sinabi ko ay _______________________________. 30. Maingay ang katabi kong kamag-aral. Hindi ko marinig ang sinasabi ng guro. Ako ay ______________________________. V. Panuto para sa bilang 31-35: Isulat ang titik ng ipinakikitang pag-uugali. A - Katatagan ng Loob; B - Pagkamatiyaga; C - Pagkamapagtiis; D - Pagkamapagpasensiya; E - Pagmamahal sa Katotohanan; at F - Pagkamahinahon Sitwasyon Pagpapahalagang Ipinakita 31 Sinasabi ang totoo kahit mapagalitan. 32. Hindi nagagalit kahit may ginawang mali ang kamag-aral o kaibigan. 33. Isinasakatuparan ang iniatang na gawain kahit hindi madali. 34. Hindi sumisingit sa mahabang pila sa pagbili sa tindahan. 35. Ipinakikita ang kakayahan kahit kinakabahan. Susi sa Pagwawasto: 1. C 11. 16. 31. E 2. E 12. 17. 32. D 3. C 13. 18. 33. B 4. E 14. 19. 34. C 5. E 15. 20. 35.A
- 188. 217 Yunit II 1. Ipaliwanagsa mga mag-aaral ang layunin ng pagtatayang sasagutan nila. 2. Bigyan sila ng labinlimang minuto upang sagutin ang mga katanungan. 3. Iwasto ang kanilang sagot at gawin itong gabay upang mabigyan ng pagpapalalim ang pagpapahalagang mahina pa sa kanila. I. Panuto: Gaano mo kadalas ginagawa ang sumusunod na gawain? Lagyan ng tsek (ü) ang iyong sagot. Gawain Palagi Paminsan- minsan Hindi ko ginagawa 1. Tinatanggap ko ang mga negatibong puna ng maluwag sa aking kalooban. 2. Nagbibigay ako ng tulong sa mga biktima ng kalamidad. 3. Hindi ako nag-iingay kapag alam kong may natutulog pa sa bahay. 4. Hindi ako gumagamit ng mga salitang nakasasakit sa damdamin ng aking kapuwa. 5. Nakikinigakosaakinggurokapagsiya ay nagpapaliwanag ng aming aralin. 6. Tumutulong akong maglinis ng mga kanal sa barangay. 7. Iniingatan ko ang palaruan sa aming paaralan. 8. Humihingi ako ng tawad kapag nakagagawa ako ng pagkakamali sa aking kapuwa. 9. Sumasali ako sa “Oplan Linis” ng aming barangay. 10. Nakikibahagi ako sa paglilibang ng mga kaibigan.
- 189. 218 II. Sagutin angmga tanong. Isulat ang letra ng iyong sagot sa sagutang papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pagiging mahinahon sa kilos at damdamin? A. Nakikipag-away sa mga ayaw kumampi kapag may ipinaglalaban. B. Nakikiayon sa sinasabi ng kapuwa para maiwasan ang gulo. C. Nakikipag-usap ng maayos sa kapuwa upang magkaunawaan. D. Kumakampi sa mas marami ang umaayon upang hindi mapag-isa. 2. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng totoong pagiging bukas-palad? A. Naghulog ng dalawang piso sa collection box kahit walang nakakakita. B. Ibinahagi ang pagkain sa katabing walang pagkain dahil nakatingin ang guro. C. Dinala ang mga damit na ayaw nang gamitin para sa mga biktima ng baha para magkaroon nang mas madaming puntos ang aming grupo. D. Dumalo sa pag-eempake ng mga relief goods para sa mga nasalanta ng bagyo. 3. Bakit kailangan igalang ang kapuwa? A. Para mapanatili ang mapayapang pamayanan B. Para igalang ka din ng kapuwa C. Para walang magalit sa iyo D. Para masaya ang lahat 4. Bilang mag-aaral, alin sa sumusunod ang paggalang sa karapatan ng may sakit ang kaya mong gawin? A. Pagbigay ng prutas at damit B. Pagbisita sa may sakit C. Pagbibigay ng payo sa may sakit D. Pagbibigay ng gamot sa may sakit 5. Paano maipakikita ang pag-unawa sa damdamin ng kapuwa? A. Sa pakikiiyak sa kanila B. Sa pakikipag-usap sa kanila
- 190. 219 C. Sa pagbibigayng sariling kuwento sa kanila D. Sa pakikinig sa oras na may problema sila at pagbibigay ng payo III. Basahin ang sitwasyon at magbigay ng iyong pasiya. 1. Narinig mo sa isa mong kamag-aral na ang iyong katabi ay nang- umit ng pera sa kantina ng paaralan. Isinulat mo ito sa facebook at marami ang nagkomento. Nalaman mong hindi pala totoo ang narinig mong balita. Paano mo itutuwid ang iyong pagkakamali? 2. Nagpunta si Christian sa silid-aklatan ng Mababang Paaralan ng Bagolayag. Napansin niya ang maayos na pagkakasalansan ng mga aklat. Malinis din ang paligid ng lugar. Paano niya mapananatili ang kaaya-ayang paligid ng silid-aklatan? 3. Nililinis na mabuti ang mga eskuwela ni Gng. Ligaya ang palikuran ng kanilang silid-aralan sa tuwing gagamitin nila ito. Ano ang iyong maitutulong upang mapanatili ang kaayusan nito? 4. Napakaraming bata ang nakatira sa ilalim ng tulay. Nakikita mo sila tuwing papasok ka sa paaralan. Sa hapon nama’y makikita mo silang namamalimos sa mga lansangan. Ano ang magagawa mo para sa kanila? 5. May sakit ang iyong kalaro. Nais mo siyang puntahan dahil wala kang makalaro sa labas ng bahay. Sabi ng nanay niya hindi pa siya puwedeng maglaro. Ano ang gagawin mo? Susi sa Pagwawasto I. Asahan ang iba’t ibang sagot ng mga mag-aaral na maaaring gamiting gabay sa pagtutuwid ng kanilang pagpapahalaga. II. 1. C 2. A D 3. A B C D 4. A B C D 5. D
- 191. 220 III. Ito anginaasahang mga sagot, subalit maaaring magbigay ng iba’t ibang sagot ang mga mag-aaral. 1. Lalapit ako sa kamag-aral na nagawan ko ng pagkakamali at hihingi ako ng tawad sa kaniya. 2. Aayusin ko ang mga aklat at upuan sa tuwing gagamitin ko ang silid-aklatan. 3. Lilinisin ko ito sa tuwing ako ay gagamit ng aming palikuran. 4. Ipagbibigay alam ko ang kanilang kalagayan sa kinauukulang ahensiya ng pamahalaan. 5. Hindi ko aabalahin ang kaniyang pagpapahinga at hihintayin ko siyang gumaling.
- 192. 221 Yunit III I. GaanoMo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) Panuto: Kompletuhin ang mga bugtong, salawikain, linya ng tula at kanta. Punan ang patlang ng tamang salita. 1. Ang hindi lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa 2. Ang paa ay apat, hindi maka 3. Sa dagat at bundok, sa simoy at sa mong bughaw. 4. Ikaw at ako, hindi man magkalahi ay dapat matutong magmahal. Isipin mong tayong lahat ay 5. Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya sa pagkadalisay at pagkadakila, gaya ng pag-ibig sa tinubuang II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) Para sa bilang 1 – 5 Panuto: Piliin ang letra ng mga larawang nagpapakita ng sitwasyong makatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran. p p p p p p p p p p p p p p p p p p n p p p p p p p p p p p p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a a a a a
- 193. 222 Panuto: Pag-aralanang sumusunod na sitwasyon. Ano ang iyong gagawin kung ikaw ang nasa ganitong kalagayan? Isulat ang letra ng iyong sagot sa kuwaderno. 6. Pinasalubungan ka ng iyong ninang ng isang malaking balot ng tsokolateng galing sa Japan. Pag-uwi ninyo ng nanay mo sa bahay, nakita ng iyong kapatid na bunso ang pasalubong na bigay sa iyo. Namilog ang kaniyang mga mata, bakas ang tuwa. A. Aalukin ko siya kung gusto niya. B. Bibigyan ko siya pati na rin ang iba ko pang mga kapatid. C. Tatanungin ko siya kung kumakain siya ng tsokolate. D. Kunwari ay sasabihan ko siya na hindi ko siya bibigyan. 7. Naatasan ang inyong pangkat na magtanghal sa palatuntunang inihanda para sa mga mag-aaral mula sa Malaysia upang maipakilala sa kanila ang kulturang Filipino. Alin sa sumusunod ang pipiliin ninyo? A. Sumayaw ng Pandanggo sa Ilaw B. Umawit ng nauusong kanta ngayon. C. Lumikha ng bagong himig at tugtugin sa piano. D. Sumayaw ng katutubong sayaw ng Malaysia Batang lalaki na nagtatapon ng plastik na bote sa basurahan na may tatak na Hindi Nabubulok A Mga bata ng isang paaralan na pinagbubukod- bukod ang mga papel, lata, boteng plastik at babasagin B Magkakaklase na kumakain habang naglalakad ngunit itinatapon ang plastik kung saan- saan C Isang grupo ng mga tao na naglilinis ng estero at drainage D Mga batang gumagawa ng proyekto gamit ang lumang diyaryo, mga boteng plastik, karton, at iba pa. E Mga bata na nagkakampanya para i-recyle o gamitin muli ang mga patapong bagay F
- 194. 223 8. Bumisita sainyong bahay ang iyong kaibigan kasama ang pinsan niyang balikbayan. Kung ikaw ang tatanungin, ano ang ihahain mo sa kanilang meryenda? A. suman sa ibos at tsokolateng tablea B. spaghetti at pineapple juice C. pizza at softdrinks D. siopao at pansit 9. Napansin mong walang gaanong kumakausap sa bago ninyong kaklase dahil hindi siya marunong mag-Filipino. Ano ang gagawin mo? A. Hindi ko na lang din siya kakausapin dahil baka nahihiya siya. B. Ngingitian ko siya. C. Kakaibiganin ko siya at sa abot ng makakaya ay tuturuan ko siya ng Filipino. D. Kakausapin ko ang aming guro at ipaaalam kong hindi marunong mag-Filipino ang bago naming kaklase. 10. Naatasan kang mag-ulat ukol sa isang kaugaliang Filipino. Alin ang pinakamainam na piliin? Ipaliwanag kung bakit iyon ang napili. A. Utang na Loob B. Pagkamagalang C. Bahala Na D. Paghahanda kung may pista 11. Ang Pilipinas ay may iba’t ibang pangkat etniko na mayaman sa napakaraming kultura. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapakita ng kultura? A. Ang magagandang tanawin sa isang lugar B. Ang mga katutubong kasuotan, kuwentong bayan, sayaw, awit, laro at iba pa. C. Ang mga kaugalian at mga pagpapahalaga ng mga tao sa isang lugar. D. Ang mga lumang kagamitan at paraan ng pamumuhay.
- 195. 224 12. Ang sumusunoday ilan sa mga kultura ng ating bansa. Alin ang hindi? A. Pagmamano B. Pagsisimba tuwing araw ng pagsamba C. Pag-aasawa nang wala sa edad D. Pamahiin tuwing may patay 13. Alin sa sumusunod ang pagpapahalaga sa sarili mong kultura? A. Panonood ng mga pagtatanghal ng mga katutubong sayaw at awitin. B. Pagsusuot ng mga katutubong kasuotan nang may pagmamayabang. C. Pagbili ng mga produktong galing sa ibang bansa. D. Pagtangkilik sa mga Filipinong kinikilala sa pandaigdigang larangan. 14. Sino sa sumusunod ang may pagmamalaki at pagpapahalaga sa sarili niyang kultura? A. Ang mahusay na boksingerong si Larry na palaging sinasabi na siya ay galing sa kanilang probinsiya sa General Santos. B. Ang sikat na mang-aawit na si Mia na panay ang Ingles sa kaniyang mga panayam sa Pilipinas. C. Ang magaling na rapper na si Adel d Em na palaging bumabalik sa kaniyang kinagisnang probinsiya para tumulong sa kaniyang dating mga kababayan. D. Ang magandang si Maria na nagwagi bilang Miss World na Tagalog ang ginamit sa kaniyang panayam at pasasalamat. 15. Si Isabel ay isang Tasaday. Nang siya ay makapag-aral sa kabayanan at makapagtapos, bumalik siya sa kanilang lugar at tinulungan ang kaniyang mga kasama na baguhin ang mali nilang kinasanayan tulad ng hindi pagkakaroon ng tamang palikuran at ang pag-aasawa nang wala sa edad. May pagpapahalaga ba siya sa kanilang pangkat etniko? A. Mayroon B. Wala
- 196. 225 C. Maaari D. Hindiko alam 16. Anong batas sa pagpapanatili ng kaayusan at pangangalaga sa kapaligiran ang dapat ipasunod sa ilog na malinis? A. Bawal Manigarilyo Dito B. Huwag Magtapon ng Basura C. Tumawid sa Tamang Tawiran D. Iwasan ang Pagtapak sa Damuhan 17. Anong batas sa pagpapaganda ng kapaligiran sa inyong paaralan ang dapat mong sundin? A. Munting Basura, Pakibulsa Muna B. Huwag Magtakbuhan sa Hagdan C. Bawal Magsalita Nang Malakas sa Pasilyo D. Panatilihing Tahimik Anumang Oras 18. Alin ang pamayanang hindi nakasusunod ang mamamayan sa mga batas at panuntunang pinaiiral ukol sa pangangalaga nang kapaligiran? A. Ang Brgy. Kay-inam na sama-sama ang mga tao sa paglilinis ng mga kanal bago dumating ang tag-ulan. B. Ang Brgy. Maunlad na hindi magkakakilala ang mga nakatatanda dahil maagang umaalis para sa trabaho at gabi na ring umuuwi. C. Ang Brgy. Pinagkaisahan na nagkakaisa ang mga naninirahan sa paghihiwa-hiwalay ng basura sa kanilang lugar. D. Ang Brgy. Maligaya na masigasig ang kapitan sa pagpapairal ng proyekto ukol sa malinis na hangin at paninigarilyo. 19. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng disiplina sa pangangalaga sa kalikasan kahit walang nakakakita? A. Sa Parke hindi mo pinipitas ang mga magagandang bulaklak na nakikita mo.
- 197. 226 B. Sa palikuranay ipina-flush mo ang kubeta at hindi itinatapon ang tissue sa toilet bowl para malinis na magamit ng ibang tao. C. Sa palaruan ay itinatapon mo ang iyong basura sa ilalim ng slide dahil may tagalinis naman dito. D. Sa daan ay inilalaglag mo ang mga basura galing sa iyong bulsa mula sa paaralan. 20. Nagmamadali kang umuwi dahil may dadaluhan kang birthday party ng iyong kapitbahay. Paglabas mo ng silid-aralan, nakita mong umaapaw ang basura sa labas. Ikaw na lang ang tao dahil nauna nang umuwi ang iyong mga kaklase. Ano ang gagawin mo? A. Pababayaan ang basura dahil baka mahuli sa birthday party na iyong dadaluhan. B. Mabilisang aayusin ang mga basura sa sako bago umuwi. C. Magkukunwaring hindi nakita ang umaapaw na basura sa sako. D. Magkikibit-balikat dahil hindi naman ikaw ang tagalinis sa araw na iyon. 21. Palagi ninyong nararanasan ang pagbaha sa Metro Manila. Ano kaya ang dahilan kung bakit nangyayari ito? A. Maling paraan ng pagtatapon ng basura sa ating paligid na bumabara sa mga estero at kanal. B. Talagang mas malakas na ang buhos ng ulan sa ngayon. C. Masyado nang makapal ang tao sa Metro Manila. D. Tinatakpan ng mga tao ang mga drainage. 22. Bakit kailangang malaman ng mga tao na ipinagbabawal ang pagsusunog ng basura? A. Maaari itong maging sanhi ng pagkasunog ng mga bahay sa paligid. B. Puwedeng i-recycle ang mga patapong bagay na susunugin. C. Ang pagsusunog ng basura ay puwedeng magbunga ng maruming hangin at kapaligiran. D. Ang pagsusunog ay ipinagbabawal ng batas.
- 198. 227 23. Ano anggagawin mo bilang isang mamamayang may disiplina upang mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran? A. Sumunod paminsan-minsan sa mga batas na may kinalaman sa kapaligiran. B. Palagiang pagwawalis sa bakuran at kalsada. C. Madalas na pagtapon ng basura sa kanto kung saan dumadaan ang trak ng basura. D. Pagsasagawa ng paghihiwa-hiwalay ng basura sa halip na pagsunog sa mga ito, at pag-recycle ng mga patapong bagay. 24. Ano ang kahulugan ng “recycling”? A. Paggamit muli ng mga patapong bagay na puwedeng mapakinabangan B. Paghihiwa-hiwalay ng mga basura. C. Paglilinis ng mga maruming boteng babasagin at plastik. D. Pagsusunog ng mga pinagsama-samang basura. 25. Ano ang puwedeng mangyari kung patuloy na walang disiplina ang mga tao sa pamamahala ng kanilang basura? A. Magiging malinis pa rin ang paligid dahil may nangongolekta naman ng basura. B. Tuluyan nang magiging marumi at walang kaayusan ang ating kapaligiran. C. Maraming tao ang yayaman dahil sa pagbebenta ng mga basurang naiipon. D. Mag-aaway-away ang mga tao dahil mag-uunahan sa pagkuha ng basura na puwedeng ibenta. III. Unawain at Suriin A. Basahin ang mga sitwasyon. Iguhit ang masayang mukha kung ito ay paraan para mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran at malungkot na mukha kung hindi naman.
- 199. 228 1. Nagtatapon akong basura kung saan-saan lalo na kapag walang nakakakita. 2. Ang basura sa aming tahanan ay pinagbubukod-bukod para magamit pang muli ang mga ito. 3. Pinagsasabihan ko ang aking mga kaklase na itapon sa tamang tapunan ang mga basurang papel. 4. Nililinisan namin ang mga basyong lata ng gatas upang taniman ng mga halaman. 5. Nakikiisa ako sa kampanya para mag-recycle ng mga patapong bagay. B. Suriin ang mga halimbawa ng kaugaliang Filipino sa ibaba. Isulat ang PAN kung sa palagay mo ay dapat panatilihin, PANIBAGO kung dapat panatilihin ngunit may dapat baguhin at IWA kung dapat ay iwaksi na dahil hindi nakabubuti sa ating pamumuhay bilang mga Filipino. 1. Paggalang sa mga Nakatatanda 2. Paghahanda tuwing may Pista 3. Pagpapabukas ng Maaaring Gawin Ngayon 4. Pagtanaw ng Utang na Loob 5. Bayanihan Susi sa Pagwawasto (Key to Correction) I. Gaano Mo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) (5 aytems) 1. paroroonan 2. lakad 3. langit 4. magkakapatid 5. lupa II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) (25 aytems) Para sa 1-5 (A, B, D, E, F)
- 200. 229 6. B 16.B 7. A 17. A 8. A 18. B 9. C 19. B 10. B 20. B 11. A 21. A 12. C 22. C 13. C 23. D 14. B 24. A 15. A 25. B III. Unawain at Suriin (10 aytems) A. 1. 2. 3. 4. 5. B 1. PAN 2. PANIBAGO 3. IWA 4. PANIBAGO 5. PAN
- 201. 230 Yunit IV I. Panuto:Piliin ang titik ng tamang sagot sa bawat bilang at isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng tamang pangangalaga sa sarili? a. Kumain ng sapat at tamang pagkain. b. Pag-eehersisyo minsan sa isang linggo. c. Pag-iwas sa pag-inom ng gatas dahil nakasisira ito ng tiyan. d. Natutulog nang walo hanggang sampung oras bawat araw. 2. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapamalas ng pagpapahalaga sa ating kapuwa? a. Pagbabahagi ng pagkain sa walang makain b. Umaakay sa mga matatandang tumatawid sa lansangan c. Pagbibigay ng tulong sa mga piling nasalanta ng bagyo d. Pinakikitunguhan ang mga taong may kapansanan tulad ng pakikitungo ko sa iba. 3. Namasyal kayo sa Manila Zoo. Nakita mong binabato ng isang batang katulad mo ang isang buwaya. Ano ang gagawin mo? a. Babatuhin ko rin ang buwaya. b. Pagsasabihan siya ng mabibigat na salita. c. Isusumbong ko siya sa namamahala ng Zoo d. Pagsasabihan ko siya na hindi tama ang kaniyang ginagawa. 4. Ang Clean and Green ay isang paraan ng pagsasaluntian ng kapaligiran at pagpapanatiling maayos at malinis nito. Ano ang dapat mong gawin sa nasabing programa? a. Huwag pansinin b. Makisali at suportahan ito. c. Ipagwalang-bahala. d. Ipakita ang pakikilahok paminsan-minsan
- 202. 231 5. Alin sasumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. 6. Kumakain ka ng kasoy. Nang maubos mo ito, napagpasiyahan mong huwag itapon ang buto nito. Sa anong paraan nakatulong ang batang katulad mo sa pagsasagawa ng ugaling ipinakita? a. Hindi pangangalaga sa mga halaman. b. Pagpapahalaga sa pagpapatubo at pagpaparami ng halaman c. Pagpapakita ng kalinisan sa kapaligiran d. Pagpaparami ng kalat na buto 7. Alin sa sumusunod ang tama? a. Ang pagputol sa malalaking puno ay nagpapakita ng proteksiyon sa kapaligiran. b. Ang pag-iisprey ng insecticide sa mga gulayan ay tanda ng pagpapanatili ng balanseng kapaligiran. c. Ang pagsusunog ng mga tuyong dahon ng mga halaman ay tamang paraan upang tugunan ang problema sa basura. d. Ang pangangalaga at paghanga sa mga bulaklak at iba pang halaman ay isang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal sa ating Diyos. 8. Ang sumusunod ay nagpapakita ng pagmamahal sa ligaw na hayop maliban sa _______________________. a. Pagtirador sa mga Philippine Eagle b. Paggawa ng tirahan para silungan ng usa c. Paghikayat sa kaibigan na alagaan ang mga ligaw na hayop
- 203. 232 d. Panonood ngmga programa tungkol sa mga ligaw hayop upang madagdagan ang kaalaman tungkol sa mga ito 9. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga sa mga gamit o kagamitan sa inyong bahay? a. Itinatagokosakahongmatibayangmgagamitokasangkapang hindi ko na ginagamit b. Tumutulong ako sa paglilinis ng mga gamit o kagamitan sa display cabinet para magandang tingnan. c. Iniiwan ko sa mesa ang mga baso, pinggan, kutsara at tinidor na ginamit ko sa pagkain. d. Ginagamit ko nang may wastong pag-iingat ang mga gamit o kagamitan sa aming bahay upang hindi masira. 10. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. II. Lagyan ng tsek (P) kung ang pahayag ay tama at ekis (O) kung mali. ______ 11. Pinahahalagahan ko ang aking buhay dahil kaloob ito ng Diyos. ______ 12. Nilikha ng Diyos ang ating kapuwa upang maging katuwang natin sa ano mang pagsubok kaya pahalagahan natin sila. ______ 13. Magiging masaya at panatag ang loob natin kung tayo ay malusog. ______ 14. Nakakapag-isip tayo nang mabuti kapag tayo ay gutom. ______ 15. Huhuli ako ng tarsier at ipagmamalaki ko ito sa mga kaibigan ko. ______ 16. Tinatanggap ko nang maluwag sa kalooban ko ang aking kapatid na may kapansanan.
- 204. 233 ______ 17. Naipakikitako ang paggalang sa aking kapuwa sa pamamagitan ng pagsunod sa lahat ng nais niyang gawin kabilang ang pagliban sa klase. ______ 18. Ang pagtulong sa kapuwa sa panahon ng kahirapan, kaguluhan at malnutrisyon ay tanda ng pagmamahal. ______ 19. Tayo ay nilikha upang ihayag o ipakilala ang kadakilaan ng Diyos sa pamamagitan ng paggawa ng kabutihan sa kapuwa. ______ 20 Ang pagbibigay ng damo sa alagang kabayo ay tamang pangangalaga nito. ______ 21. Susuportahan ko ang panghuhuli ng mga Philippine Eagle. ______ 22. Ang pagiging luntian ng kapaligiran ay sumasagisag sa kalusugan ng katawan at isip. ______ 23. Maaaring maubos ang mga halaman dahil sa ating kapabayaan. ______ 24. Ang paghihiwalay ng basurang nabubulok sa hindi nabubulok ay tamang paraan ng pagbabasura. ______ 25 Sinusuportahan ko ang mga samahang nagtataguyod ng wastong gamit ng likas na yaman. III. Unawain ang sumusunod na sitwasyon at sabihin kung ano ang iyong gagawin. 26. Puro tocino, hotdog, fried chicken lamang ang kinakain mo. Nanghihina na ang iyong katawan. 27. Alam mong masustansiya ang gulay. Ngunit ayaw mong kumain nito. Inimbitahan ka ng kaibigan mo ngunit ang ulam nila ay gulay. 28. Gutom na gutom ka at wala kayong ulam kundi gulay at isda. Ayaw mong kumain ng mga ito. 29. Nakita mong basang-basa ng pawis ang damit ng iyong kapatid dahil naglinis siya sa bakuran at nagdilig ng mga halaman. Gusto niyang maligo agad. 30. Niyaya ka ng iyong tatay sa paghingi ng binhi ng itatanim ngunit niyaya ka ng iyong kaklase na maglaro sa plasa.
- 205. 234 31. Walang espasyo sainyong paaralan upang pagtamnan ng mga halaman ngunit hangad mong tumulong sa pagkakamit ng layunin ng Programang Clean and Green. 32. Nakita mo ang iyong mga kaibigan na sinisipa ang aso upang sumunod ito. 33. Mukhang napabayaan na ang bahay ng iyong alagang aso. May nagkalat na mga dumi sa loob nito. 34. Marumi na ang kanal sa tapat ng aming bahay. Ayokong magkaroon ng pagkabara ng basura dito. 35. May nakita akong patay na daga sa likod ng aming bahay. Malapit kami sa ilog. Para sa bilang 36-40 Ang mga nasa parihaba ay mga likha ng Diyos, mga biyayang handog Niya sa atin. Sa loob ng puso isulat kung ano ang mga maaari mong gawin bilang tanda ng pasasalamat sa mga biyayang ito. Isulat ang sagot sa loob ng puso. Pamilya Kapuwa
- 206. 235 SUSI SA PAGWAWASTO: I1. a 6. b 2. c 7. d 3. d 8. a 4. b 9. d 5. d 10. d II 11. P 16. P 21. O 12. P 17. O 22. P 13. P 18. O 23. P 14. O 19. P 24. P 15. O 20. P 25. P IV. Para sa bilang 26–35 at 36-40, inaasahang magbibigay ng iba’t ibang kasagutan ang mga mag-aaral Ligaw na hayop Halaman Kalikasan
- 207. 236 Appendix B B.1. Mapang Pilipinas (para sa Yunit III – Aralin 1) Paggagamitan: Maaaring gumuhit ng mapa ng Pilipinas o magpakita ng yari nang mapa na magagamit sa pangganyak na gawain. Sa palibot ng malaking mapa at idikit ang mga larawan ng halimbawa ng material na kulturang Filipino.
- 208. 237 B.2. Si JacobMaentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko (para sa Yunit III – Aralin 3) Jacob Maentz Agta
- 209.
- 210.
- 211.
- 212.
- 213.
- 214. 243 Tau’t Bato -Palawan
- 215. 244 B.3. Republic Act9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 (para sa Yunit III – Aralin 7)
- 216. 245 B.4. Sunog BasuraFact Sheet (para sa Yunit III – Aralin 8)
- 217. 246 Talasalitaan 4P’s - “PantawidPamilyang Pilipino Program”, isang pinakamalaking pambansang programa ng pamahalaan laban sa kahirapan at para sa kaunlarang panlipunan. Ito ay para sa mahihirap na mamamayan na may edad 0-18 na tutulong sa kanilang pag-aaral at kalusugan sa pamamagitan ng pagbibigay ng itinakdang halaga ng gobyerno. Baybayin - tumutukoy sa sinaunang script o sistema ng pagsulat at pagbasa ng mga sinaunang Pilipino na kahawig ng mga katabing kabihasnan sa Asya biodegradable - mga nabubulok na basura tulad ng tira-tirang pagkain, papel, halaman at mga patay na hayop blogsite - makabagong teknolohiya na pinagsasamang teksto, imahe, at mga link sa iba pang mga blog at mga web page at iba pang media na may kaugnayan sa paksa bugtong - matalinhagang paglalarawan ng mga bagay na ang pangunahing layunin ay hamunin o patalasin ang ating isipan bullying - kahit anong paraan ng panggigipit na ginagawa ng isa o ng isang grupo sa isa pa - pisikal man, berbal o mental - na nagbubunga ng kawalang gana o takot na pumasok ang isang estudyante sa paaralan
- 218. 247 compost pit -isang uri ng paraan upang maging mataba ang lupa sa pamamagitan ng paggamit ng mga basurang nabubulok bilang pataba sa lupang tatamnan cultural diversity - sa Tagalog, kultural na pagkakaiba-iba; tumutukoy sa pagkakaiba-iba ng mga pangkat etnikong pinanggalingan o cultural background ng mga tao; maaari ding tumukoy sa isang sitwasyon o lipunan kung saan ang mga kasapi o bahagi ay galing sa iba’t ibang pangkat etniko. Sinasabi ding umiiral ang cultural diversity sa isang lipunan kung may pagtanggap at paggalang sa pagkakaiba-iba ng kulturang pinagmulan ng mga kasapi nito. diwa - isip, kamalayan DSWD - acronym ng Department of Social Welfare and Development, o Kagawaran ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad; ang departamento ng Pamahalaan ng Pilipinas na nangangalaga sa karapatan ng bawat Pilipino sa kagalingang panlipunan at sa pagpapayabong ng pag-unlad ng Pilipinas. ekumenikal - kinabibilangan ng iba’t ibang pangkat ng tao na magkakaiba ang relihiyong pinaniniwalaan email - pinaikling electronic mail. Ito ang tawag sa liham na ipinadadala sa pamamagitan ng mga website. endangered animals - mga hayop na nanganganib mawala ang lahi experiential learning - karanasan sa pagkatuto
- 219. 248 gasera - isangilawan na yari sa recycled materials gaya ng bote, lata, mitsa na pinapailaw sa pamamagitan ng paglalagay ng gas. hayop na ligaw - mailap na hayop na matatagpuan sa kagubatan ikinararangal - ipinagmamalaki Indigenous People - mga katutubong pangkat na nakapagpanatili ng kanilang sinaunang kultura magpahanggang ngayon inestima - inasikaso internet - makabagong teknolohiya na nagbibigay ng mga impormasyon na makatutulong sa komunikasyon, pagkain, trabaho, medisina at iba pa ipinagbubunyi - ipinagdiriwang ispirituwal - pagkakaroon ng mapayapang kalooban sa pamamagitan ng mabuting ugnayan sa Diyos, pamilya at sa kapuwa kaakibat - katapat kabihasnan - tumutukoy sa antas ng pamumuhay ng isang komunidad, tribo o lipunan na kakikitaan ng pag-iral ng mga institusyon (pamahalaan, relihiyon, edukasyon, ekonomiya) at sistema ng pagsulat. Sinasabing mataas na ang antas ng pamumuhay kung may kabihasnan na. Tinatawag din itong sibilisasyon kabuluhan - kahulugan o importansiya
- 220. 249 kalipi - kasamasa lipi o pangkat etniko kultura - tumutukoy sa paraan ng pamumuhay ng isang pangkat o komunidad na masasalamin sa kanilang gawi (folkways), pamantayan ng tamang pagkilos o pakikipag-ugnayan (norms), mga pagpapahalaga (values) at kaugalian (attitudes). Kabilang din dito ang mga materyal na aspekto ng kultura tulad ng mga kagamitan, imbensyon, pananamit, libangan, sining at panitikan. Ito ang nagsisislbing batayan ng pagkakakilanlan (identity) at kamalayan (consciousness) ng isang kasapi ng pangkat. May dalawang anyo ang kultura: materyal at di materyal. Materyal ang mga nahahawakang patunay ng pag-iral ng isang kultura (damit, sasakyan, kagamitan, imbensyon, produkto ng sining at panitikan) samantalang ang di materyal ay yaong mga pamantayan o batas, pagpapahalaga, paniniwala at kaugalian. likas-kayang pag-unlad - o sustainable development, ay ang tamang paggamit at pangangasiwa sa mga likas yaman atpag-iingatsamgaitoparasapangangailangan ng susunod na henerasyon lugod - saya, ligaya lumbay - lungkot lunggati - kasiyahan, kaligayahan maaliwalas - mapayapa, maliwanag
- 221. 250 magandang balita -ulat ng mga positibong pangyayari tungkol sa ginagawa ng tao na inaakalang pananabikan o mabatid at mapaglilibangan ng mambabasa, nakikinig o nanood mahinahon - pagiging kalma o panatag sa alin mang pagkakataon o sirkumstansya o pangyayari maiambag - maibahagi maibsan - mabawasan makabuluhan - mahalaga, may pakinabang mapanagutan (responsibility / accountability) - alam na may dapat gawin o kayang magawa nang may komitment mapanghamong balita - tungkol sa mga pangyayaring may karahasan, droga, sekswal na hindi angkop sa batang nanood o nakikinig mapanuring pag-iisip (critical thinking) - may kakayahang magsuri at mapag-aralan muna ang isang bagay bago magpasiya MILF - acronym ng Moro Islamic Liberation Front; isang grupo ng mga Muslim na separatista sa Timog ng Pilipinas netizen - internet citizen na gumugugol ng napakaraming oras sa loob ng isang araw upang makipagtalastasan at gamitin ang teknolohiya para sa iba’t ibang dahilan non-biodegradable - mga di nabubulok na basura tulad ng mga plastik na lalagyan, bote at bakal oyayi - awit sa pagpapatulog ng bata
- 222. 251 pagninilay - masmalalim na pag-iisip tungkol sa mga sitwasyon, pangyayari, kalagayan bago makabuo ng isang pagpapasiya pagpapasyang etikal o moral - ang pagbuo ng pasiya na may preperensiya sa kabutihan magpapaunlad o lilinang sa pagkatao ng tao. Isa itong proseso na kinapapalooban ng a;) pag-alam sa mga detalye ng sitwasyon, at b.) maingat na pagsasaalang-alang ng mga moral na pagpapahalagang nararapat sa isang sitwasyon. Sa pagbuo ng pasiya, dapat ring maging sensitibo sa mga aspektong moral ng mga sitwasyon sa pang-araw-araw na buhay at ang kamalayan sa mga tao o pangkat na maaapektuhan ng magiging pasiya pakikibahagi sa pandaigdigang pagkakaisa - pagtugon sa pangangailangan hindi lamang sa sariling bansa kundi ng buong daigdig pangkat etniko - mga taong sama-samang naninirahan sa isang lugar na may sariling wika, kaugalian, tradisyon at paniniwala
- 223. 252 panlipunan– pandamdaming pagkatuto (social- emotional learning) -pagkakaroon ng mga kailangang kakayahan sa pagkilala at pagmamahal sa sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, pagbuo ng mapanagutang pasiya, pakikipag-ugnayan at pagharap sa mga mapanghamong sitwasyon. Isaitongparaanngpaglinangngmgakakayahan ng mag-aaral upang mapagtagumpayan niya ang anumang gawaing makakaharap niya sa buhay. May limang uri ang mga kakayahang ito: a) Kamalayang Pansarili, b) Pamamahala ng Sarili, c) Kamalayang Panlipunan, d) Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan, at e) Mapanagutang Pagpapasiya patapong bagay - mga pinagbasyuhang karton, lata, bote (plastik man o babasagin), lumang papel, magasin, kalendaryo at iba pa pillow to lean on - (idioma) taong mapaghihingahan ng problema, sama ng loob, kalungkutan, kabiguan o pighati upang gumaan ang nararamdaman rabies o rabis - mula sa Latin: rabies, “kaululan” o “kabaliwan”, ay isang karamdamang sanhi ng birus na nagdudulot ng matinding pamamaga ng utak (encephalitis) sa mga hayop na maiinit ang dugo. Ang sakit na ito ay soonotiko (zoonotic), na nangangahulugang maaari itong mailipat magmula sa isang species papunta sa iba pa, katulad ng pagkahawa mula sa mga aso papunta sa mga tao, na pangkaraniwan sa pamamagitan ng isang kagat na nagmula sa isang hayop na naimpeksiyon. Ang birus ng rabis ay nakakaimpeksiyon ng sistema ng nerbiyos, na sa panghuli ay nakapagsasanhi ng karamdaman sa utak at kamatayan.
- 224. 253 recycle - tumutukoysa muling paggamit ng mga patapon ng bagay, o muling paggamit nito bilang sangkap ng ibang produkto salawikain - may hatid na aral o katotohanang magagamit nating gabay sa ating buhay social network - isang website na nagbibigay daan upang kumonekta sa mga kaibigan at kapamilya, at magbahagi ng mga kuwento, balita, larawan o video T’boli - kilala rin sa tawag na Tiboli o Tagabili, ay kabilang sa mga katutubong tao sa Timog Cotabato T’nalak - isang uri ng tela na hinabi mula sa abaca yamang likas - pangunahing pinagmulan ng yaman at batayan ng kaunlarang pangkabuhayan; yaman na biyaya ng kalikasan
- 225. 254 Sanggunian: Binagong Kodigo Penalng Pilipinas, Artikulo 253 CONSCIENCE: A Catholic Filipino View, 2nd ed. p29 DENR Administrative Order No. 37, series of 1996 Eleanor Antonio, et.al., Gabay 4 Encyclopedia Britannica, 2006 Environmental Management Bureau (EMB), Department of Environment and Natural Resources (DENR) Maricar AD. Clamor, Growing with Values Grade 5 - Innovative Educational Materials, Inc. Sr. Lourdes M. Dulay, “I Am a Child of the Universe Grade 7”, ICM. Phoenix Publishing House Predential Decree No. 705 - Revised Penal Code Republic Act No, 8485 - Animal Welfare Act of 1998 Republic Act No. 8749 - The Philippine Clean Air Act Republic Act No. 9003, Seksiyon 48 - Solid Waste Management Act Republic Act No. 9147 - Wildlife Resources Conservation and Protection Act of 1998 Republic Act No. 9275 - The Philippine Clean Water Act of 2004 United Nations Development Programme (UNDP) - Community-Based Ecological Solid Waste Management Values Education for the Filipino - 1997 Revised Version of the DECS Values Education Program, UNESCO National Commission of the Philippine Education Committee Project
- 226. 255 http://emb.gov.ph/news/053006/News_Releaseswm.htm http://emb.gov.ph/nswmc/pdf/iec/Republic%20Act%209003tagalogersion. pdf http://en.wikipedia.org/wiki/Bajau_people https://mgalarongFilipino.blogspot.com/2012/patintero.html http://www.balita.net.ph/2014/06/06/lilikha-ng-mas-malaking-butas http://www.emb.gov.ph/news/053006/sunogbasurafactsheet.pdf http://www.emb.gov.ph/portal/Portals/10/proper%20waste%20 segragation.pdf http://www.ethnicgroupsphilippines.com/people/ethnic-groups-in-the- philippines http://www.flicker.com h t tp : / / w w w . g l o b a l p i n o y. c o m / g p . t o p i c s . v 1 / v i e w t o p i c . php?postid=4fab9f8176a31channelName=4fab9f8176a31 http://www.gmanetwork.com/news/story/368317/publicaffairs/iwitness/ galamay-ng-karagatan-ngayong-sabado-10-30-pm-sa-i-witness http://www.katutuboproject.org. https://www.youtube.com/watch?v=77dEflJnQlofeature= youtube_gdata_ player https://www.youtube.com/watch?v=084UwHrnPqc http://www.youtube.com/watch?v=KsTCjhJlDnE http://www.youtube.com/watch?v=u3afgesVmfA
- 227. i 4 Edukasyon sa Pagpapakatao Patnubay ngGuro Kagawaran ng Edukasyon Republika ng Pilipinas Ang aklat na ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan, kolehiyo, at / o unibersidad. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi.
- 228. ii Edukasyon sa Pagpapakatao– Ikaapat na Baitang Patnubay ng Guro Unang Edisyon, 2015 ISBN: _____________ Paunawa hinggil sa karapatang-sipi. Isinasaad ng Seksiyon 176 ng Batas Pambansa Bilang 8293: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anumang akda ng Pamahalaan ng Pilipinas. Gayon pa man, kailangan muna ang pahintulot ng pamahalaan o tanggapan kung saan ginawa ang isang akda upang magamit sa pagkakakitaan ang nasabing akda. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang patawan ng bayad na royalty bilang kondisyon. Ang mga akda/materyales (mga kuwento, seleksyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kumakatawan sa paghiling ng pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Hindi inaangkin ni kinakatawan ng tagapaglathala (publisher) at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD Inilimbag sa Pilipinas ng ____________ Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 5th Floor,Mabini Bldg, DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054 at 634-1072 E-mail Address: imcsetd@yahoo.com Mga Bumuo ng Patnubay ng Guro Consultant: Fe A. Hidalgo, PhD Mga Tagasuri at Editor: Irene C. de Robles, Erico M. Habijan, at Joselita B. Gulapa Mga Manunulat: Felamer E. Abac, Gina A. Amoyen, Jesusa M. Antiquiera, Henrieta A. Bringas, Grace R. Capati, Maria Carla M. Caraan, Rodel A. Castillo, Rolan B. Catapang, Isabel M. Gonzales, Noel S. Ortega, Marilou D. Pandiño, Adelaida M. Reyes, at Portia R. Soriano Mga Tagaguhit: Eric S. de Guia, Fermin M. Febella Jr., at Randy G. Mendoza Mga Tagapagtala: Gregorio T. Pascual at Bryan R. Simara Naglay-out: Gregorio T. Pascual at Elizabeth T. Soriao-Urbano Punong Tagapangasiwa: Joselita B. Gulapa Pangalawang Tagapangasiwa: Marilou D. Pandiño
- 229. iii Para sa Iyo,Guro ng Edukasyon sa Pagpapakatao Inihanda ang patnubay na ito upang magabayan ka sa iyong pagtuturo ng Edukasyon sa Pagpapakatao (EsP) sa Ikaapat na Baitang. Layunin ng asignaturang ito na magabayan ang mga mag-aaral na makilala ang kaniyang sarili, ang bahaging ginagampanan sa kaniyang pamilya, pamayanang ginagalawan bilang isang Pilipino upang makibahagi sila sa pagtatayo ng pamayanang pinaiiral ang katotohanan, kalayaan, katarungan, at pagmamahal. Isinaalang-alang sa paghahanda ng patnubay ang sumusunod: A. Batayan • Patnubay ng kurikulum ng K to 12 pokus ang EsP • Kagamitan ng Mag-aaral sa EsP Baitang 4 • Balangkas ng DepEd sa Pagpapahalaga • Napapanahong paksa at thrust gaya ng pakikiangkop sa panahon ng pangangailangan, kaligtasan, likas kayang pag-unlad, paggalang sa sarili, pagiging positibo at iba pang pagpapahalaga na makatutulong sa mabuting pagkatao B. Prosesong Ginamit Bahagi ng magiging pag-aaral ng mga mag-aaral sa ikaapat na baitang ang mga proseso ng pag-unawa (Alamin), pagninilay (Isagawa), pagsangguni (Isapuso), pagpapasiya (Isabuhay), at pagkilos (Subukin) upang higit nilang maunawaan ang mensahe ng anumang leksiyon, maisabuhay at maisakatuparan ang tamang desisyon na may tamang pagkilos. Narito ang sumusunod na proseso na dapat gamitin: • Alamin Natin. Sa prosesong ito, ang mga mag-aaral ay binibigyan ng pagkakataong maalala o maipakita ang anumang dating kaalaman na may kinalaman sa leksiyon. Dito rin maaaring malaman o matandaan ng mga mag-aaral at maiproseso sa sarili ang anumang maling kilos o gawa at tuluyan itong itama sa patnubay ng guro.
- 230. iv • Isagawa Natin.Upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang bawat aralin, sila ay magsasagawa ng iba’t ibang gawaing batay sa anumang layunin. May mga gawaing indibidwal at pangkatan. • Isapuso Natin. Ang prosesong ito ay naglalaman ng mga kaisipang dapat tandaan at pahalagahan ng mag-aaral. Ang pagbibigay ng iba’t ibang gawaing higit na magpapatibay sa anumang natutuhan ay dapat ding isaalang-alang. • Isabuhay Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga gawaing magpapalalim ng pag-unawa sa bawat pagpapahalagang tinalakay sa bawat aralin at kung paano ito isasabuhay. • Subukin Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga pagtataya ng mga natutuhan ng bawat mag-aaral tungkol sa mga aralin batay sa mga layunin na nasa EsP Curriculum Guide. Naglaan ng tatlumpung minuto kada araw upang malinang ang mga pagpapahalaga sa bawat aralin sa Edukasyon sa Pagpapakatao.Ang bawat aralin ay maaaring umabot nang limang araw. Nilalayon nito na tumimo sa isipan ng mga mag-aaral ang mga kasanayan at pagpapahalaga. C. Mga Teorya at Estratehiyang Ginamit 1. Interaktibong Teorya ng Pagkatuto (Social Learning Theory) ni Albert Bandura Ayon sa paliwanag ng Interaktibong Teorya ng Pagkatuto o Social Learning Theory ni Albert Bandura na isang Canadian Psychologist, ang mga pagkatuto tulad ng pagkakaroon ng mabuting ugali at bagong impormasyon ay maaaring makuha sa pagmamasid sa ibang tao. Sa teoryang ito, naniniwala na ang kapaligirang kinamulatan o kinalakhan ng isang mag-aaral ang siyang humuhubog sa pagkatuto at sa pag-uugali niya. Higit din silang natututo sa pagbibigay ng direksiyon at mga paulit-ulit na
- 231. v mga gawain. Pinaniniwalaandin sa ilalim ng teoryang ito na ang anumang marahas o malupit na pag-uugali o gawi ay natutuhan ng mag-aaral ayon sa kaniyang nakita at hindi likas sa kaniya. Ang mga gagawin ng mga mag-aaral sa pag-aaral ng EsP ay dapat magmula sa guro. 2. Teorya ng Constructivism Layunin sa pagtuturo ng Constructivism na pagnilayan o magbalik-tanaw ang mga mag-aaral sa kanilang mga naging karanasan. Maaaring dito makabuo ng kongkretong ideya, kasagutan, tamang kilos, at pag-uugali ang mga mag-aaral. Sa ganitong pagkakataon din maaaring maituwid ang anumang maling kaalaman, konsepto, kilos, at pag-uugali sa pamatnubay ng guro. 3. Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan (Experiential Learning) ni David Kolb Ayon sa Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan, ang mga karanasan ang pinagkukunan ng mga pagkatuto na sinusuportahan ng Teorya ng Constructivism. Ayon sa isang artikulo, ang teoryang ito ay nagbibigay ng pagkakataon sa mga mag-aaral na makabuo ng kaalaman at kasanayan sa kanilang pag-aaral sa silid-aralan. Ito rin ay isang paraan na humuhubog sa kanilang kakayahang mamuno at mamahala. Sa paraang ito, ang mga mag-aaral ay maaaring makagawa ng positibong pagbabago sa kanilang buhay bilang mag-aaral. Ang tatlong hakbang sa modelong ito: a. Pagpaplano. Kaagapay ng guro ang mga mag-aaral sa pagbibigay ng kaniyang ideya o saloobin tungkol sa anumang pinag-usapan. Magpasiya kung ano ang dapat pang pag- aralan, gawin, at tandaan. b. Paggawa. Mahalagang isaalang-alang ng guro sa kaniyang paggabay ang kakayahan ng mag-aaral upang maunawaan ang pakikialam kung hindi kailangan.
- 232. vi c. Pagsusuri. Pagkataposng gawain, pabalikan ang mga proseso at karanasang pinagdaanan mula sa simula hanggang sa sila ay matapos. Sa ganito, matutulungan ang mga mag- aaral na makabuo ng mas malinaw na mensahe, kaisipan o ideya, at katotohanan na may kinalaman sa kanilang buhay. 4. Panlipunan-Pandamdaming Pagkatuto (Social-Emotional Learning) Ito ay ang pagkakaroon ng mga kakayahang kailangan sa pagkilala at pamamahala ng sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, paggawa ng mapanagutang pagpapasiya, pakikipag- ugnayan, at pagharap nang epektibo sa mga mapanghamong sitwasyon. Ito ay paraan ng paglinang ng mga kakayahan ng mag- aaral upang magtagumpay sa mga pang-araw-araw na gawain sa buhay. Ang limang batayang panlipunan–pandamdaming pagkatuto (SEL) ay binubuo ng sumusunod: Kamalayang Pansarili (Self-Awareness). Sa kakayahang ito ay nakikilala at nasusuri ng mga mag-aaral ang sariling damdamin, interes, at gusto. Natutukoy rin ng mga mag-aaral ang kanilang kalakasan at kayang panindigan, gayundin ang hindi pa nila kayang magawa o maipakita. Pamamahala ng Sarili (Self-Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang kanilang pamamahala sa sarili sa pagtatakda ng tunguhin o hangarin sa pamamagitan ng pagkilala sa mga pamaraang maaaring makatulong gayundin ang paghanap ng magagamit (resources) upang mapamahalaan ang anumang problema o pangamba, pagkontrol sa udyok ng damdamin, at masigasig na mapagtagumpayan ang anumang balakid. Ang mga mag-aaral ay nakapagtatakda at nasusubaybayan ang kanilang sariling pag-unlad bilang mag-aaral upang makamtam ang akademikong mithiin. Ang mga mag-aaral ay nagpapakita rin ng tamang damdamin o emosyon sa iba’t ibang pagkakataon.
- 233. vii Kamalayang Panlipunan (SocialAwareness). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagdama at pag-unawa sa damdamin ng ibang tao o grupo, sa pamamagitan ng pagkilala ng mga pahiwatig o senyas na maaaring pasalita o nakikita sa aksiyon o sitwasyon. Nahihinuha rin ang nadarama ng ibang tao sa iba’t ibang kalagayan kaya madali siyang makiramay. Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan (Relationship Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagpapanatili ng katatagan, malusog, at maayos na pakikipag-ugnayan sa kapuwa nang may pagtutulungan. Madali silang maging kabahagi ng isang team o grupo. Napaglalabanan ang anumang panggigipit at naiiwasan, napamamahalaan, at kayang lutasin ang anumang kasalungat na saloobin. Sila rin ay humihingi ng tulong kung kinakailangan. Mapananagutang Pagpapasiya(ResponsibleDecisionMaking). Dito, ang mga mag-aaral ay nakabubuo ng isang desisyon na naaayon sa etikal na pamantayan na may pagsasaalang-alang sa kaligtasan. Ang anumang desisyon ay naaangkop sa panlipunang kaugalian, na may paggalang sa kapuwa, at inaasahan ang anumang kahihinatnan ng iba’t ibang pagkilos.
- 234. ix Yunit III Pagmamahalsa Bansa at Pakikibahagi sa Pandaigdigang Pagkakaisa .............................................97 Aralin 1 Kultura ng Ating Lahi, Ating Pahalagahan………..….........100 Aralin 2 Kultura Ko, Ipinagmamalaki Kong Tunay……............….. 111 Aralin 3 Pangkat na Magkakaiba, Pinahahalagahan ng mga Pilipinong Nagkakaisa….............…….......……………..….118 Aralin 4 Kultura ng mga Pangkat Etniko, Mahalagang Malaman ..126 Aralin 5 Sariling Disiplina sa Pagsunod sa mga Batas………........136 Aralin 6 Nagkakaisang Lahi, Mundo’y Maisasalba....……..............143 Aralin 7 Disiplina sa Pagtatapon ng Basura: Isang Pandaigdigang Panawagan .......……….…….…...................……....…......148 Aralin 8 Patuloy na Panawagan: Pagsusunog ng Basura, Itigil Na! ............................................................................155 Aralin 9 Mag-Recycle ang Lahat Para sa Magandang Bukas........163 Mungkahing Pangwakas na Gawain Para sa Yunit III ……...............170 Talaan ng Nilalaman Appendix A Unang Markahang Pagsusulit…………....……..............212 Yunit I………….......………………………….…..……………...............212 Yunit II...............………....…………………..…………..……………....217 Yunit III....…………………….…………………………………..............221 Yunit IV……………………………………………..……………............ 230 Appendix B ……………………….....…………..…………………….......236 B.1 Mapa ng Pilipinas …………………..……………...............236 B.2 Si Jacob Maentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko .……237 B.3 Republic Act 9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 ……...........……..……………...244 B.3 Sunog Basura Fact Sheet ….……………..…………….... 245 Talasalitaan………………..………………..………………….……..........253
- 235.
- 236.
- 237.
- 238.
- 239.
- 240.
- 241.
- 242.
- 243.
- 244.
- 245.
- 246.
- 247.
- 248. 97 Yunit III Pagmamahal saBansa at Pakikibahagi sa Pandaigdigang Pagkakaisa
- 249. 98 Pilipino ako, ipinagmamalakiko ito Pamanang kultura, ikinararangal ko Biyaya ng Maykapal, bansang sinilangan ko Pangangalagaan at pagyayamanin ko. Kaysarap maging Pilipino! Hiling namin na sa pagbagtas ng mga mag-aaral sa mga araling nakapaloob sa yunit na ito ay maranasan nila ang damdaming ito. May tatlong mahahalagang layunin ang yunit na ito para sa mga mag-aaral. Una, ang lubos nilang makilala ang kanilang sarili bilang Pilipino habang binabalikan ang mayamang pamanang kultura ng kanilang lahi. Pangalawa, ang ikarangal nila na sila ay Pilipino, at pangatlo, ang mamuhay sila nang may giting at pagmamalasakit para sa kapuwa at bansa. Muling binalikan ng mga aralin ang makukulay na aspekto ng kulturang Pilipino. Naniniwala kaming sa pagkilala sa mayamang kultura sumisibol ang tunay na malasakit at pag-ibig sa bansa. Mas pinili ng mga manunulat na bigyang-diin ang kagandahan at kabutihan ng kulturang Pilipino upang magsilbing inspirasyon sa mga mag-aaral. Ipinakita rin sa mga aralin na ang lahing Pilipino ay nagkakaisa sa adhikain para sa kapayapaan at kaunlaran bagamat binubuo ng iba’t ibang pangkat etniko. Ipinakita ng mga aralin na ang pagtataglay ng disiplina sa sarili ay isang mabuting simula sa pagtugon sa mga adhikaing nabanggit. May magagawa sila at malaki ang kanilang maitutulong sa pagpapanatiling buhay at pagpapatuloy ng kulturang Pilipino at pangangalaga sa bansang biyaya sa kanila ng Maykapal. Ang mga mapanghamong aralin ukol sa kapaligiran ay naglalayong ipakita sa kanila ang bigat ng suliraning kinakaharap hindi lamang ng bansa kundi ng buong mundo dahil sa patuloy na pagbabale wala at pag-abuso sa kalikasan. Sa kabuuan, ang mga aralin ay mga panawagan para sa pagbabago at pagkilos na hindi na maaaring isaisantabi o ipagpaliban pa. Bilang mga Pilipino, dapat nilang tugunin ang mga panawagang ito para sa kabutihan ng bansa at ng mamamayan nito.
- 250. 99 sarili sa bawataralin. Ang mga ginamit na lunsaran sa talakayan ay batay sa mga aktuwal na pangyayari upang maging makatotohanan. Ilan sa mga aralin ay kakikitaan din ng interdisiplinaryong pagdulog. Isinaalang-alang ang pagkakaiba-iba sa kakayahan at interes ng mga mag-aaral sa mga gawaing inihanda upang maging kawili-wili at mapanghamon ang bawat yugto ng mga aralin. Ang yunit na ito ay hinati sa siyam (9) na aralin: Aralin 1: Kultura ng Ating Lahi, Ating Pahalagahan Aralin 2: Kultura Ko, Ipinagmamalaki Kong Tunay Aralin 3: Pangkat na Magkakaiba, Pinahahalagahan ng mga Pilipinong Nagkakaisa Aralin 4: Kultura ng mga Pangkat Etniko, Mahalagang Malaman Aralin 5: Sariling Disiplina sa Pagsunod sa mga Batas Aralin 6: Nagkakaisang Lahi, Mundo’y Maisasalba Aralin 7: Disiplina sa Pagtatapon ng Basura: Isang Pandaigdigang Panawagan Aralin 8: Patuloy na Panawagan: Pagsunog ng Basura, Itigil Na! Aralin 9: Mag-Recycle Ang Lahat Para sa Magandang Bukas Inaasahang ang mga aralin ay magsisilbing makabuluhang kaagapay ng mga mag-aaral sa kanilang paglalakbay tungo sa pagkakaroon ng “self- mastery” o matapat na pagkilala sa sarili bilang mga Pilipino, “pride” o dangal bilang Pilipino at “self-discipline” o displina sa sarili na kakailanganin nila sa pakikibahagi tungo sa pagtataguyod ng isang mapayapa, marangal, malinis, maayos, at mapanagutang lipunan na makapag-aambag sa pandaigdigang kapayapaan at pagkakaisa. Ang mga aralin ay masusing idinisenyo na napapanahon at may interaktibong pagdulog upang higit na maiugnay ng mag-aaral ang kanilang
- 251. 100 Aralin 1 Kulturang Ating Lahi, Ating Pahalagahan Layunin: Nakapagpapakita ng kawilihan sa pakikinig o pagbabasa ng mga pamanang kulturang materyal (halimbawa: kuwentong-bayan, awit, laro o libangan, pagkain, pananamit) Paksa/Pagpapahalaga: Pagpapahalaga sa Kulturang Pilipino Mga Kagamitan: Pampagtuturo: malaking mapa ng Pilipinas gawa sa manila paper, mga larawan ng materyal na kulturang Pilipino (tingnan sa apendiks) Para sa Brochure: bond paper, oslo paper o lumang folder na maaari pang guhitan at sulatan, mga gamit sa pagguhit tulad ng lapis, krayola, at ruler. Para sa Poster: kartolina o lumang poster na maaaring gamitin ang likurang bahagi, pentel pen, mga gamit sa pagguhit tulad ng lapis, krayola, at ruler. larawan o video na nagpapakita ng kulturang Pilipino, sagutang papel Integrasyon: Araling Panlipunan, Filipino, Sining, Edukasyon sa Pagpapalakas ng Katawan, Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan, Information and Communication Technology (ICT) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Ganyakin ang mga mag-aaral na pagmasdan ang mapa ng Pilipinas na nasa pisara. 2. Sabihin: “Pansinin natin ang mga larawan sa palibot ng mapa ng Pilipinas. Ano-ano ito?” Maaaring isulat ng guro sa pisara ang mga sagot na ibinigay ng
- 252. 101 mga mag-aaral. 3. Itanong: a. “Ano ang kaugnayan ng mga larawang ito sa Pilipinas?” b. “Paano mo ilalarawan ang Pilipinas batay sa mga larawan?” c. “Sa paanong paraan pa nakikilala ang isang bansa?” d. “Ano ang tawag natin sa pamumuhay, mga kaugalian at gawi na natatangi lamang sa isang pangkat at siyang nagbibigay sa kanila ng pagkakakilanlan?” Inaasahang sagot: Kultura Ipaunawa sa mga mag-aaral na tayo ay nakikilala sa pamamagitan ng ating kultura. Sinasaklaw ng kultura ang ating mga gawi (folkways), kaugalian at paniniwala, mga pagpapahalaga, mga bagay na sumasagisag sa ating pamumuhay at pagkatao kasama na ang mga gawang-sining. Ang mga sangkap na ito ang bumubuo sa ating kultura. Maaaring magkalap pa mula sa mga mag-aaral ng mga halimbawa ng gawing naglalarawan sa mga Filipino. Maaari ding magpakita ng mga larawan o video na nagpapakita ng kulturang Pilipino. 4. Pabuksan ang Kagamitan sa Mag-aaral sa pahina ng Aralin 1 Yunit III at ganyakin ang mga mag-aaral na basahin nang tahimik ang mga talata. 5. Talakayin ang baybayin. Tanungin kung may alam sila tungkol dito at hayaan silang magbahagi ng nalalaman (dulog konstruktibismo). Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral sa mga kaugnay na tanong. Bigyang-diin na ang pagkakaroon ng maayos na sistema ng pagbasa at pagsulat ng ating mga ninuno ay nangangahulugan lamang na may maunlad na tayong kabihasnan na hindi nahuhuli sa mga katabing bansa sa Asya.
- 253. 102 6. Tanungin angmga mag-aaral kung may iba pa silang alam na patunay ng pagkakaroon ng kultura at kabihasnan sa Pilipinas noong sinaunang panahon. 7. Pasagutan ang mga tanong at gawain saAlamin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral upang matukoy ang lawak ng kaalaman sa kanilang kultura bilang Pilipino. 8. Ipagawa ang pagbubuo ng web na makikita sa Kagamitan ng Mag- aaral. Alamin ang iskor ng mga mag-aaral at kilalanin ang mga nakakuha ng mataas na iskor. Iproseso ang kanilang sagot sa mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Isa-isang tukuyin ang mga bilang sa pamamagitan ng pagtatanong sa mga mag-aaral. Halimbawa: “Nakakain ka na ba ng kamatsile? Alam mo ba ang awit na Sa Ugoy ng Duyan?” Maaari ding ipalarawan ang mga salitang nasa kahon. Kung may mga aytem na hindi pamilyar sa mag-aaral, halimbawa ang prutas na kamatsile, maaaring magpakita ng larawan nito. Maaari ding magbigay pa ng dagdag na mga salita ang guro, (halimbawa: mansanitas, tawilis) at itanong kung alam ng mga mag- aaral kung ano ang tinutukoy ng mga salitang ito. 9. Bago tumungo sa Isagawa Natin, tanungin ang mga mag-aaral kung bakitmahalagangalamnatinangatingkultura.Bigyanngpagkakataon ang mga mag-aaral na mapag-isipang mabuti ang kanilang sagot. • Kung hindi nila agad ito masagot, maaaring tanungin ang mga mag-aaral kung saan maaaring maihambing ang kultura. Ang baybayin ay binubuo ng labing apat na katinig at mga patinig na a, e/i, o/u na may pagkakahawig sa mga sinaunang kabihasnan sa Asya. Karaniwang ginagamit ito ng mga ninuno natin sa paggawa ng liham, tula, o mga awitin o sa pagtatala ukol sa kanilang mga pang-araw-araw na gawain. Inuukit nila ang mga baybayin sa kawayan. Binabasa ang mga ito nang kaliwa papuntang kanan, mula sa unang hanay pababa. Katulad ito ng paraan ng ating pagbabasa ngayon gamit ang ating alpabeto.
- 254. 103 • Kung hindinila ito makuha, maaaring ang guro ang magbigay ng analohiya. Sabihing maaaring maihambing ang kultura sa isang mapa. Ito ay nagsisilbing gabay sa pagpunta sa isang lugar. Gayundin naman, ang kultura ay nagsisilbing gabay sa pagkilala sa mga Pilipino. Para sa mga nagnanais na maging bahagi ng lipunang Pilipino, kailangang malaman nila ang kultura nito. • Sa huli, dalhin sila sa realisasyon na bilang mga Pilipino, tungkulin nilang alamin, pagyamanin at palaganapin ang kulturang Filipino. Isagawa Natin Gawain 1 Bago ipagawa ang Gawain 1, tanungin ang mga mag-aaral kung sa palagay nila ay marami na bang pagbabago sa ating kultura. Hayaang magbigay sila ng patunay sa kanilang obserbasyon. Sabihin sa mga mag- aaral na tayong mga Pilipino ay kilala sa ating mga kahanga-hangang pagpapahalaga. 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Gawain 1 ng Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral. Gamit ang pagdulog na konstruktibismo, tanungin ang mga mag-aaral kung may mga pagkakataong naipamalas din nila ang mga pagpapahalagang ito. Maaari din silang tanungin ng iba pang mga pagpapahalagang isinasabuhay ng iba na maaaring hindi alam ng nakararami. Ang kultura natin ay nahahati sa dalawa: materyal tulad ng mga bagay na ginamit, imbensiyon, mga sagisag at mga gawang-sining. Samantala, di materyal ang tawag sa mga kaugalian, paniniwala at mga pagpapahalagang taglay ng mga Pilipino.
- 255. 104 Tanungin din silakung paanong nagiging matingkad at buhay ang mga pagpapahalagang ito. 3. Dalhin sila sa realisasyon na tayong mga Pilipino ang nagpapatuloy sa ating kultura. Pinagyayaman natin ito habang isinasabuhay o patuloy na tinatangkilik ang mga materyal at di materyal na aspekto ng ating kultura. Maaaring tanungin ang mga mag-aaral ukol sa mga kilalang Pilipino na pinagyaman o pinalaganap ang kulturang Pilipino sa pamamagitan ng natatangi nilang gawa. Gawain 2 Para sa gawaing ito, tanungin muli ang mga mag-aaral kung paano nailalarawan o nakikilala ang ating kultura. 1. Ganyakin silang tingnan ang mga larawang ginamit sa pagsisimula ng aralin. Tiyaking ang mga larawan ay nakahanay ayon sa materyal at di materyal na anyo ng kultura. Hayaan ang mga mag-aaral na tukuyin o ayusin ang mga larawan ayon sa materyal at kung ano ang materyal at di materyal na anyo ng kultura. 2. Pangkatin ang mga mag-aaral batay sa isinasaad sa Kagamitan ng Mag-aaral. Mas makabubuting may pangkat na talaga ang mga mag-aaral sa simula pa man ng taon. Para sa mga pangkatang gawain, magandang gamitin ang collaborative learning bilang isang approach sapagkat nagkakaroon ng pagkakataon ang mga mag- aaral na magbahagi ng kanilang ideya, magtalakayan, makinig sa pananaw ng iba at maging responsable sa pagkatuto ng bawat isa. Ito ay naiiba sa simpleng pangkatang gawain lamang sapagkat kung palagi na sila ang magkakasama sa pangkat at ang kanilang mga gawain ay itinatala, higit nagiging masigasig sila sa pakikilahok sa gawain. Iminumungkahi ring magbigay ng premyo o gantimpala ang guro para sa may pinakatamang gawa ayon sa mga batayan o kraytiryang ibibigay ng guro. Dapat ding sapat lamang ang bilang ng mga miyembro, mga apat hanggang lima lamang upang maiwasan ang mga floaters o free riders na aasa lamang sa iba. Bigyan din
- 256. 105 ng pagkakataon angbawat miyembro ng grupo na bigyan ng grado ang mga kasama niya sa grupo sa pagtatapos ng markahan. Sa pamamagitan ng collaborative learning, mas nagiging responsable ang mga mag-aaral sa kanilang pag-aaral at nagkakaroon sila ng kamalayan sa kanilang pag-aaral. Ito ang tinatawag nating meta- cognitive learning. 3. Bigyan ang mga mag-aaral ng lima hanggang pitong minuto upang makagawa ng kanilang word tree. Mag-obserba ang guro sa bawat pangkat at maging handa sa pagtulong sa mga mag-aaral kung makita na nahihirapan sila. Kapag nakatapos na ang mga mag-aaral sa kanilang nagawa, ipapaskil ang mga ito at bigyan ng tig-isang minuto ang bawat pangkat upang ipakita at ilarawan ang kanilang ginawa. Para sa mga may pasilidad na ICT, maaaring ipagawa sa mga mag-aaral ang word tree gamit ang alin man sa sumusunod na application: 1. Wordle 2. Easel.ly 3. Tagul.com Isapuso Natin Bago tumungo sa gawaing ito, ipaliwanag sa mga mag-aaral na ang mga pagbabago bunsod ng teknolohiya at mga bagong kaalamang natutuklasan ay maaaring makapagbago ng ating kultura. 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Ganyakin ang mga mag-aaral na tingnan ang mga larawang nagpapakita ng pagbabago sa pamumuhay ng mga tao bunsod ng mga imbensiyon. 3. Tanungin sila kung ano-ano ang pagbabagong naidulot nito sa mga kaugalian, gawi o pamumuhay ng mga tao. Dalhin sila sa realisasyon na dapat maging mapanuri tayo. Hindi lahat ng uso ay dapat nating gayahin o tanggapin.
- 257. 106 4. Tumawag ngmga mag-aaral upang magbigay ng mga patunay batay sa kanilang mga nababasa o obserbasyon. 5. Ipaalala rin sa mga mag-aaral na anumang bagay ay maaaring makasama sa isang tao kung hindi niya ito gagamitin nang tama. Halimbawa, ang cellphone ay isang bagong imbensiyon na nakatutulong upang higit na mapabilis ang komunikasyon ng mga tao ngunit dapat na isalugar din ang paggamit nito. Anumang bago na makita o marinig natin, hindi rin natin dapat kalimutan ang kulturang pinagmulan natin. Kung kayang maipahayag ng mag- aaral ang mga konseptong ito sa pamamagitan ng mga tanong, higit na makabubuti ito kaysa manggaling sa guro ang mga konsepto. Halimbawa ng mga tanong: • May naiisip ba kayong mga bagay na uso na nakapagbago sa ating kultura? Halimbawa sa pananamit, mga bagong imbensiyon, awitin o sayaw? Masasabi ba ninyong positibo ang naidulot nitong pagbabago? Bakit? • Sa inyong palagay, paano natin mapangangalagaan ang ating kultura? Dapat bang tanggapin na lamang basta-basta ng mga Pilipino ang anumang bago o uso? Kung ikaw ay maatasang ipakilala ang iyong kultura, paano mo ito ipakikilala? 6. Iproseso ang pagbabahaging ginawa ng mga mag-aaral. Ipapaskil ang nagawang poster bago sila magsimulang magbahagi. 7. Kapag natapos na ang lahat sa kanilang pagbabahagi, gabayan ang mga mag-aaral sa pagbuo ng mahahalagang konsepto batay sa kanilang mga ipinakita sa pamamagitan ng pagbubuo ng web. Tingnan ang Apendiks para sa mungkahing web. 8. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral na may pang-unawa. Ipaliwanag ito ng guro upang lubos itong maunawaan at maisapuso ng mga mag-aaral.
- 258. 107 Isabuhay Natin Para saIsabuhay Natin, maaaring magpakita ng sample brochures o leaflets para magsilbing template. Maaari ding magpakita ng video ads ng Kagawaran ng Turismo. Maglaan ng isang mesa o display board na paglalatagan ng brochures. Ipaskil ang kanilang mga gawa sa labas ng silid-aralan upang makita at mabasa ng iba. Lagyan ng kawili-wiling tag line o pamagat. Maaaring gamitin ang rubrics sa ibaba bilang kraytirya o pamantayan ng ebalwasyon ng nagawang brochure. PAMANTAYAN 4 3 2 1 1. Paksa o konseptong nais ilahad sa brochure o flyer Malinaw na nailahad ang konseptong nais ipahatid Nailahad ang konseptong nais ipahatid Hindi gaanong nailahad ang konseptong nais ipahatid Hindi nailahad ang konseptong nais ipahatid 2. Pagkaka- gawa ng brochure Malinis at maayos ang pagkaka- gawa Sa pangka- lahatan ay maayos Hindi gaanong maayos at malinis ang pagkaka- gawa Hindi malinis, parang minadali at di angkop ipamahagi. 3. Pagka- malikhain at Paghahanda sa Ginawa Napaka- malikhain. Nagpakita ng angkop na kahandaan ang gawa Malikhain ang pagkaka- gawa at may sapat na paghahanda sa paggawa Kulang sa pagka- malikhain at halatang kinulang sa panahon ng paghahanda Hindi kinakitaan ng pagka- malikhain at hindi nag-ukol ng sapat na panahon para paghandaan ang gawain. Marka Subukin Natin Ipahanda sa mga mag-aaral ang papel na sagutan at ipasagot ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 259. 108 Iproseso ang sagotng mga mag-aaral upang mapagnilayan nilang muli ang mga pagpapahalagang natutuhan. Maaaring tumawag ng ilang mag-aaral upang ibahagi ang kanilang sagot. Mga sagot sa Unang Bahagi: 1. Lydia de Vega 2. malasakit 3. Rona Mahilum 4. Emilio Advincula 5. Jollibee Mga Sagot sa Ikalawang Bahagi 1. Sagot: c Dahilan: Dahil baka hindi niya alam na mali ang kaniyang ginagawa; dahil dapat akong maging mahinahon. 2. Sagot: d Dahilan: Dahil ang sungka ay isang larong Filipino 3. Sagot: b Dahilan: Dahil dapat akong makiisa sa aming gawain; dahil magandang maipakita natin ang pagmamahal sa bansa sa pagtangkilik ng sarili nating sayaw 4. Sagot: c Dahilan: Dahil kahit mahirap ang pumunta sa nasalantang lugar ay marami pa rin sa atin ang tumutulong sa kapuwa; kahit ordinaryo lamang sila at di talagang mayaman, tumutulong pa rin sila sa nangangailangan. 5. Sagot: b Dahilan: Dahil gusto ko siyang tulungan. Mga Posibleng Sagot sa Ikatlong Bahagi 1. Pagtangkilik sa ating kultura. 2. Hindi ko ikahihiya ang aking kultura bilang Pilipino.
- 260. 109 Tanong o GawainBilang Paghahanda sa Susunod na Aralin: Gumawa ng pakikipanayam sa inyong mga lolo at lola at tanungin sila ukol sa kultura noong unang panahon. Maaari silang tanungin ukol sa mga awitin, sayaw at libangan noong kanilang panahon. Ipalarawan ang mga Pilipino noon ayon sa kanilang gawi, kaugalian at mga pagpapahalaga. Pagkatapos ay ihambing ito sa kasalukuyan. Aspeto ng Kultura Panahon Noon Panahon Ngayon Gawi (Pananamit, Pagkain, Libangan) Kaugalian/ Pagpapahalaga Sayaw Awit Tula, Bugtong, o Salawikain APENDIKS: 1. Mga Larawan ng Materyal na Kultura • Sipa • Kakanin • Dyipni • Pananamit • Mga Pambansang Sagisag 2. Mga Larawan ng Di Materyal na Kultura • Pagpapahalaga • Kaugalian
- 261. 110 3. Mga Halimbawang Brochure Source: https://www.flickr.com/ retrieved 08/15/2014 Source: http://mgalarongFilipino.blogspot.com/2012/10/patintero.html retrieved 08/15/2014
- 262. 111 Aralin 2 KulturaKo, Ipinagmamalaki Kong Tunay Layunin: Nakapagpapakita ng kawilihan sa pakikinig o pagbabasa ng mga pamanang kulturang materyal (halimbawa: kuwentong-bayan, awit, laro o libangan, pagkain, pananamit) Paksa/Pagpapahalaga: Pagpapahalaga sa Kulturang Filipino Mga Kagamitan: scrap materials na maaaring i-recycle tulad ng butones, beads, lumang magasin; tape o video ng mga awiting “Sa Ugoy ng Duyan” at “Dandansoy” (kung wala ay aawitin na lamang ito ng guro at pagkatapos ay gaganyakin ang lahat na makisabay sa pag-awit); mga bagay na maaaring gawan ng bugtong o alamat; bond paper, oslo paper o lumang folder na maaari pang pagguhitan at sulatan, kuwaderno, sagutang papel Integrasyon: Araling Panlipunan, Filipino, Sining, Edukasyon sa Pagpapalakas ng Katawan, Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan Pamamaraan: Alamin Natin: 1. Bago tumungo sa gawain, ipaunawa sa mga mag-aaral na bilang mga Pilipino, dapat nilang tangkilikin ang sariling sining at panitikan. Higit nilang makikilala ang kulturang Pilipino sa pamamagitan ng pag-aaral nito. 2. Tanungin ang mga mag-aaral kung may alam silang katutubong awit o sayaw, o may mga natatandaang bugtong, salawikain o mga kuwentong alamat. Maaaring ipaawit ang sagot kung ito ay alam. Sabihin sa mga mag-aaral na ang pamanang kultura natin ay masasalamin sa sining (pag-awit, pagsayaw, pagguhit , pagtatanghal) at panitikan (kuwento, sanaysay, tula, salawikain, salaysay).
- 263. 112 3. Sabihin sakanila na sa araw na ito ay pag-aaralan nila ang isang katutubong awitin. Tanungin kung may nakaaalam sa kanila ng “Dandansoy”. Hayaan silang magbahagi ng nalalaman. Bilang paunang impormasyon, sabihin na ang awit ay isinulat sa Hiligaynon. Ito ang diyalekto ng mga Ilonggo. Ang mga Ilonggo na karaniwang matatagpuan sa rehiyon ng Kanlurang Bisaya (Iloilo, Capiz) ay kilalang palakaibigan, malambing at mapagmahal. Ganyakin ang mga mag-aaral na makinig at makisabay sa pag-awit. Upang maintindihan ng mga mag-aaral ang nilalaman ng awitin, maghanap ng Tagalog na bersyon nito. 4. Pangunahan ang mga mag-aaral sa pag-awit. Kung hindi pamilyar ang awit sa kanila, maaaring ipakinig ito nang dalawang beses. 5. Suriin ang awit gamit ang sumusunod na tanong: • Ano sa palagay mo ang damdaming inilalarawan sa awit? (Sagot: malungkot, dahil malumanay ang tono, o dahil parang malungkot ang umaawit). • Ano kaya ang ibig sabihin ng “Dandansoy”? Pangalan kaya ito ng lugar o tao? (Sagot: Tao) Ganyakin ang mga mag-aaral na tingnan ang larawan sa Kagamitan ng Mag-aaral. Sa bahaging ito, maaaring ipakita o gamitin na lamang ang translation ng awit at ganyakin ang mga mag-aaral na suriin ang ibig sabihn nito. • Kung tunay na minamahal ni “Dandansoy” ang umawit, ano ang gagawin niya? • Anong kaugalian ang ipinakikita ng awitin?
- 264. 113 (Sagot: mapagmahal, angpagiging mayumi ng mga kababaihan, pagpupursigi ng mga kalalakihan para sa nililiyag) • Itanong sa mga mag-aaral kung may alam pa silang ibang katutubong awitin na nagpapakita ng kaugaliang Pilipino at kung ano ang ipinahihiwatig nito. Isagawa Natin Gawain 1 1. Bago ipagawa ang Gawain 1, tanungin ang mga mag-aaral kung alam nila kung ano ang bugtong at salawikain. Maaaring magpakita ng isang halimbawa ng bugtong at isang salawikain. Pahulaan ang bugtong. Itanong sa mga mag-aaral kung ano kaya ang naisip ng mga unang Pilipino nang lumikha sila ng mga bugtong. (Para malibang, para mapatalas ang isipan). Halimbawa ng bugtong: Tapat kong kaibigan, kasama ko kahit saan. (Sagot: anino). 2. Ganyakin naman silang basahin ang salawikain. Itanong sa kanila kung ano naman ang ipinahihiwatig ng salawikain. “Bakit kaya sila lumikha ng mga salawikain?” (Maaaring sagot: Upang magsilbing gabay sa kanilang buhay, payo para sa kabataan, para huwag maligaw ng landas o magkamali, para maging matagumpay). Halimbawa ng salawikain: Kapag may isinuksok, may madudukot. (Kahulugan: Kapag natutong mag-impok, sa panahon ng kagipitan ay may mapagkukunan). 3. Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral. Gamit ang teoryang konstruktibismo, tanungin muna sila kung ano ang napansin nila sa pagkakalahad ng mga bugtong.
- 265. 114 (Maaaring sagot: nakakatawa,kailangan mong mag-isip na mabuti kung ano ang tinutukoy). Para sa mga bugtong, bigyang-pokus ang cue words o mga salitang maaaring magbigay sa atin ng clue o gabay para mahulaan ang bugtong. 4. Ipasuri naman ang mga salawikain. (Matalinghaga, may tugma ang mga salita kaya magandang pakinggan o basahin). Para naman sa salawikain, ipaunawa sa mga mag-aaral na kung minsan gumagamit ng analohiya ang mga salawikain. Ibig sabihin, inihahambing nila sa isang bagay ang isang pangyayaring maaaring maranasan ng tao. (Halimbawa: Kung maiksi ang kumot matutong mamaluktot). Tiyaking nakuha ng mga mag-aaral ang nais ipahiwatig ng mga salawikain. 5. Sabihin na ang Pilipinas ay mayaman sa mga bugtong at salawikain. Mga Sagot sa Gawain 1: A. Salawikain B. Bugtong 1. nakatunganga 1. mata 2. kabaitan 2. daliri 3. painumin 3. bangka o barko 4. kumain 4. atis 5. lagi 5. yoyo Gawain 2 1. Para sa gawaing ito, ang mga mag-aaral ay bubuo ng limang pangkat. 2. Bawat pangkat ay gagawa ng dalawang sarili nilang bugtong na may tugma ang huling salita ng bawat linya, at isang salawikain na may anim o walong pantig.
- 266. 115 3. Pagkatapos aymagkakaroon sila ng laro. Pahuhulaan ng bawat pangkat ang nagawa nilang bugtong. Tutukuyin naman ang paksa ng nilikhang salawikain. Gawing paligsahan ang pagbabahagi upang maging mas kawili-wili ang gawain. Isapuso Natin 1. Bago tumungo sa gawaing ito, itanong sa mga mag-aaral kung may napag-aralan na silang mga kuwento, sayaw, awit, at produktong sining ng mga Pilipino sa kanilang ibang asignatura. Ipaalala sa kanila ang mga ito. Maaari ding maglaan ng mga babasahin ang guro bilang sanggunian ng mga mag-aaral sa kanilang gagawin. 2. Bawat pangkat ay may nakalaang gagawin na makikita sa Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 3. Ibigay ang mga pamantayan sa pagganap o kraytirya para sa ebalwasyon ng performans o ginawa. 4. Bigyan ng sapat na panahon ang mga mag-aaral upang makapaghanda. Magbigay ng lugar o puwesto upang doon sila maaaring magtalakayan at maghanda para sa kanilang presentasyon. 5. Kilalanin ang mga mag-aaral sa kanilang magandang performans at likha. Maaaring bigyan ng insentibo ang pangkat na may pinakamataas na nakuhang iskor. Bigyan ng pagkakataon ang mga mag-aaral na punahin ang presentasyon ng bawat pangkat. 6. Kapag natapos na ang lahat sa kanilang paglalahad o pagpapakita ng nagawa, gabayan ang mga mag-aaral sa pagbuo ng mahahalagang konsepto ukol sa aralin gamit ang isang graphic organizer. Ipakita na angmgamateryalnakulturatuladngmgabagayokagamitangginamit, mga gawang sining at panitikan ay pare-parehong nagpapakita ng natatangi nating kultura bilang mga Pilipino. Patnubayan din sila sa realisasyon na ang ating naiiba o katangi-tanging kultura ay sumasalamin sa ating pinagmulan at pagkakakilanlan. Dapat nating tangkilikin at ipagmalaki ang sarili nating kultura.
- 267. 116 7. Bago tumungosa susunod na gawain, ipabasa sa mga mag-aaral nang may pang-unawa ang Tandaan Natin sa Kagamitan ng Mag- aaral. Ipaliwanag ito ng guro upang lubos itong maunawaan at maisapuso ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin Para sa Isabuhay Natin, hayaan ang mga mag-aaral na pumili ng nais nilang gawin. Kung kukulangin sa oras, maaaring ipagpatuloy ang kanilang ginagawa sa bahay ngunit tiyaking nakita ng guro ang kanilang nasimulang gawa. Tulungan silang mapaganda o mapabuti pa ito. Sabihin sa mga mag-aaral na ang kanilang ginawa ay ididispley sa isang exhibit na ioorganisa ng klase sa tulong ng guro. Subukin Natin 1. Iparinig sa mga mag-aaral ang awiting “Sa Ugoy ng Duyan”. 2. Ipahanda sa mga mag-aaral ang kanilang kuwaderno at ipasagot ang Unang Bahagi ng Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral. Bagay o Kagamitan Sining Panitikan
- 268. 117 Mga Sagot saUnang Bahagi: a) Tama b) Wala c) Mali d) Tama e) Mali f ) Tama g) Wala h) Tama i ) Tama j) Mali 3. Ipasagot naman sa sagutang papel ang Ikalawang Bahagi ng Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Mga Sagot sa Ikalawang Bahagi: 1. d 2. a 3. e 4. c 5. b 4. Ipasagot naman sa bond paper ang Ikatlong Bahagi ng Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 5. Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral upang mapagnilayan nilang muli ang mga pagpapahalagang natutuhan. Maaaring tumawag ng ilang mag-aaral upang ibahagi ang kanilang sagot. Tanong o Gawain Bilang Paghahanda sa Susunod na Aralin: Kakapanayamin ng mga mag-aaral ang kanilang mga magulang at tatanungin nila kung ano ang pangkat etnikong kinabibilangan nila. Maglilista sila ng ilang katangian ng kanilang pangkat etniko. Magsasaliksik ang mga mag-aaral ng limang pangkat etniko at maglilista ng tigtatatlong katangian ng bawat isa. Ibabahagi nila ito sa klase. Kung ang paaralan ay may internet connection, maaaring ipabisita sa kanila ang mga site na ito: Ethnic Groups of the Philippines at Katutubong Filipino Project.
- 269. 118 Aralin 3 Pangkatna Magkakaiba, Pinahahalagahan ng mga Pilipinong Nagkakaisa Layunin: Naipagmamalaki / napahahalagahan ang nasuring kultura ng iba’t ibang pangkat etniko, tulad ng kuwentong bayan, katutubong sayaw, awit, laro at iba pa Bagamat ito ang nakasaad sa kurikulum, ninais ng manunulat na isama ang konsepto ng paggalang sa pagkakaiba-iba ng mga pangkat etniko. Nilalayon nitong mahimok ang mga mag-aaral na makatulong sa pagtataguyod ng lipunang may pagtanggap sa iba’t ibang pangkat etniko at paggalang sa kanilang pamanang kultura. Paksa/Pagpapahalaga: Pagpapahalaga at Paggalang sa Pagkakaiba- iba ng Kultura Mga Kagamitan: mga larawan ng iba’t ibang pangkat etniko, padron, at mga gamit sa paggawa ng “biographic doll“ patpat o karton na maaaring gamiting suporta sa flower organizer, lumang folder o kartolina na maaaring gamitin sa paggawa ng flower organizer (maaaring patungan ng art paper), pentel pen o krayola, gunting, glue o pandikit, lumang magasin, kalendaryo o poster, sagutang papel, tray, malaking mapa ng Pilipinas Integrasyon: Araling Panlipunan, Filipino, Sining, Edukasyon sa Pagpapalakas ng Katawan, Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan Pamamaraan:
- 270. 119 Alamin Natin 1. Bagoang gawain, ipaunawa sa mga mag-aaral ang konsepto ng diversity o pagkakaiba-iba, na ito ay isang realidad o katotohanan. Maaari ding ipakilala ang konsepto ng “cultural diversity.” 2. Dalhin ang mga mag-aaral sa realisasyon na kahit iba-iba tayo ng pinanggalingang pangkat etniko, lahat tayo ay mga Pilipino. Iisa ang bansa natin. Sa kabila ng mga pagkakaiba-iba, kayang-kaya nating itaguyod ang pagkakaisa. 3. Ipagawa sa mga mag-aaral ang nakalagay sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipasulat sa isang papel ang kanilang sagot sa mga tanong. 4. Ganyakin ang mag-aaral sa tanong na, “Ipinagmamalaki mo ba na ikaw ay isang Pilipino?” Pangatwiranan. 5. Gamit ang principle of integration, iugnay ang mga natutuhan nila sa asignaturang Araling Panlipunan. Dagdag Kaalaman Ang Pilipinas ay binubuo ng mahigit isang daang pangkat etniko. Bawat pangkat ay may kani-kaniyang kinagisnang gawi o kultura. Gayon pa man, iisa ang ating pagkakakilanlan. Pare-pareho tayong mga Pilipino kaya marapat na tayo ay nagtutulungan para sa ikauunlad ng bawat isa at ng ating bansa. Sa araling ito ay mababatid mo na ang Pilipinas ay binubuo ng iba’t ibang pangkat etniko. Bawat pangkat ay may taglay na mga katangian. Naiiba man sila sa pangkat na kinabibilangan mo, dapat natin silang igalang at mahalin pagkat tulad natin, sila ay Pilipino rin. Handa ka na bang sila ay kilalanin?
- 271. 120 Ayon sa EthnicGroups of the Philippines (2014), tinatayang mahigit sa 150 ang mga pangkat etniko rito sa Pilipinas. Ang bawat pangkat ay makikilala sa kanilang mga katangiang pisikal, mga paniniwala, kagawian at wika o diyalekto. Dumami ang mga pangkat etniko sa bansa at lumawak ang pakikipag-ugnayan sa bawat pangkat. Nagkaroon ng “intermarriage” o pag-aasawa sa pagitan ng magkaibang pangkat. Kaya sa ngayon, ang ibang mga Pilipino ay bunga na ng iba’t ibang pangkat. Halimbawa, maaaring ang iyong nanay ay Cebuano ngunit ang tatay mo ay Ilokano. Samakatuwid, maaaring maimpluwensiyahan ka ng mga katangiang Cebuano at Ilokano. Magkagayun man, ikaw at ang mga magulang mo ay magkakaparehong Pilipino. • Ano ang maaaring epekto ng pagkakaroon ng iba’t ibang pangkat etniko? • May iba pa ba kayong alam na pangkat etniko bukod sa nasa mapa? Ilarawan sila. 1. Sabihing ang Pilipinas ay tahanan ng iba’t ibang pangkat etniko na may kani-kaniyang kultura. Tanungin ang mga mag-aaral kung alam nila ang pangkat na kinabibilangan nila.
- 272. 121 2. Para sapagpapakilala ng mga mag-aaral na kumakatawan sa ilang pangkat etniko, maaaring tumawag ng mga mag-aaral na gaganap bilang mga mag-aaral tulad ng nakalagay sa Kagamitan ng Mag-aaral. Maaaring tumawag din ng iba pang mag-aaral upang ipakilala ang kanilang sarili sa pamamagitan ng pagbanggit sa kanilang pangkat na pinagmulan. 3. Matapos ang mga pagpapakilala, tanungin muli ang mga mag-aaral ng konsepto ng kultura. Balikang muli ang konsepto nito, na ito ay kumakatawan sa mga katangian at karanasang pinagsasaluhan (shared) ng isang pangkat o kalipunan ng mga tao mula sa isang maliit na komunidad, tribo, lipunan hanggang sa bansa. Sinasaklaw nito ang mga kaugalian, paniniwala, gawi at mga pananaw na maaaring makaimpluwensiya sa mga kabilang sa pangkat. 4. Itanong sa mga mag-aaral kung paano natututuhan ang kultura ng isang pangkat? Halimbawa, gamit ang pagdulog na konstruktibismo itanong sa mga mag-aaral kung paano nila natutuhan ang kanilang pagkain, pananamit, pagsagot sa nakatatanda, pag-aalaga sa sarili at iba pang mga gawi. Dalhin sila sa realisasyon na ipinanganak tayo sa isang pangkat na may kultura na at sa patuloy nating pakikipag-ugnayan sa mga miyembro nito, nakukuha o natututuhan natin ang kanilang kultura. Halimbawa, tanungin sila kung paano kaya natuto ng Filipino ang mga banyagang nandito? Sa puntong ito, maaaring ipaalala sa mga mag-aaral ang konsepto ng “cultural diversity.” Maaaring magkakaiba-iba tayo ng kultura ngunit hindi ito hadlang sa pagkakamit ng matiwasay na pamumuhay at kapayapaan. Kailangan lamang na pagtuunan natin ng pansin ang ating pagkakatulad sa halip na pagkakaiba-iba. • Tanungin ang mga mag-aaral kung saan sila nagkakatulad. -- Mga bata -- Naghahangad ng kapayapaan -- May mga karapatan -- May mga pangarap
- 273. 122 • Tanungin angmga mag-aaral ng iba’t ibang paraan kung paano makapagpapakita ng paggalang at pagtanggap sa kultura ng iba. Isagawa Natin Gawain 1 1. Ipagawa ang Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Linawin sa mag-aaral ang kanilang gagawin. 2. Bigyan ng kalayaan ang mga mag-aaral sa pagpili ng pangkat etnikong nais gawin. Gamitin ang teoryang scaffolding. Maaaring magpakita ng halimbawa ang guro ng sariling gawa ngunit sabihin sa mga mag-aaral na malaya silang disenyuhan ang kanilang mga manika ayon sa mga katangian ng kinabibilangang kultura. May dalawang opsiyon para sa gawaing ito: a. Isasabit ang mga nagawang manika sa isang napiling lugar o sulok ng silid-aralan. b. Ididikit ang mga manika sa isang malaking mapa ng Pilipinas. 3. Gabayanangmgamag-aaralhabanggumagawa.Kungkinakailangan, tulungan sila sa higit na pagpapainam ng kanilang nagawa sa pamamagitan ng pagbibigay ng mga mungkahi o tuwirang pagtulong sa kanila lalo na sa pagdidisenyo. Maaaring itago ang kanilang mga nagawa at gamitin sa exhibit na isa sa mga pangwakas na gawain para sa Ikatlong Markahan. 4. Iproseso ang nagawa ng mga mag-aaral. Mangalap ng ilang impresyon matapos makita ang kabuuan ng kanilang ginawa bilang isang klase. Muli, ipaalala sa kanila ang konsepto ng diversity. Maaaring magkakaiba sila ng estilo ng paggawa ngunit kapag pinagsama-sama na ang mga ito, isang magandang larawan ang mabubuo. Ganito rin ang nais nating mangyari hindi lamang sa ating bansa kundi maging sa buong mundo.
- 274. 123 Gawain 2 1. Parasa gawaing ito, ipakilala si Jacob Maentz. Bigyang-diin na bagamat isa siyang banyaga, naroon ang marubdob niyang pagnanais na ipakilala ang mga katutubong pangkat na kahanga- hangang napanatiling buhay ang kanilang kultura. Maaaring magdagdag ng impormasyon ukol sa kaniya at sa kaniyang adbokasiya. Maaaring ipakilala ang konsepto ng Indigenous People o IP. 2. Bubuo ang mga mag-aaral ng limang pangkat. Sabihin sa kanila na sa pamamagitan ng mga larawang ibibigay ng guro, aalamin nila ang kultura ng mga pangkat etnikong naitalaga sa kanila. Maaaring gumamit din ng karagdagang materyal ang guro ukol sa mga katutubong pangkat. 3. Maaaring gamitin ng bawat pangkat para sa kanilang pag-uulat ang mga gabay na tanong na makikita sa Kagamitan ng Mag-aaral. 4. Ipaalala sa mga mag-aaral ang pamantayan sa paghahanda at presentasyon at ang mga kraytirya sa ebalwasyon. Sabihin sa mga mag-aaral na malaya silang gumawa ng sarili nilang graphic organizer sa pagpapakita ng kanilang nagawa. 5. Bago tumungo sa Isapuso Natin, gabayan ang mga mag-aaral sa paghahalaw ng mga paraan ng pagpapakita ng pagtanggap at paggalang sa kultura ng iba. 6. Itanong, “Sa paanong paraan natin maipakikita ang pagtanggap at paggalang sa kultura ng iba?” Isapuso Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Para sa gawaing ito, tiyaking nauunawaan ng mga mag-aaral ang kanilang gagawin. 2. Gabayan sila habang ginagawa ang kanilang flower organizer. Bigyang-diin sa kanila na sa bud ng bulaklak o sa bilog ay isusulat
- 275. 124 ang pagkakatulad. Maaaringilagay dito ang kanilang mga katangian, pangarap, hangarin at dalangin. 3. Bigyan ng sapat na panahon ang mga mag-aaral na mabasa ang ginawa ng lahat ng pangkat. Pagkatapos, maglagay ng isang bulaklak na blangko ang mga talulot at sa bud nito ay hayaan ang ilan na sumulat dito. Tiyakin lamang na magkaroon ng sistema upang hindi sila magkagulo. Maaaring tumawag lamang ng ilang mag-aaral. 4. Sabihin sa mga mag-aaral na may mga katutubong pangkat na may kinakaharap na mga suliranin ngayon. Maaaring magbigay ng ilan - displacement, sanitasyon, kalusugan at iba pa. 5. Para sa pagpapayaman ng kaalaman, maaaring puntahan ang mga site na ito: http://www.katutuboproject.org/. http://www.ethnicgroupsphilippines.com/people/ethnic- groups-in-the- philippines 6. Tapusin ang gawain sa isang maikling panalangin. 7. Ipabasa sa mga mag-aaral ang Tandaan Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Gabayan sila sa ipinahihiwatig ng nilalaman nito. Isabuhay Natin Para sa Isabuhay Natin, maaaring magpakita ng isang segment ng palabas na ang naka-feature ay isang pamilyang Agta at ang kanilang kalagayan. Tanungin ang mga mag-aaral kung ano ang maaari nilang magawa upang matulungan ang iba pang mga katutubong tulad ng batang Agta sa palabas o larawan. Maaring bisitahin ang site na ito: http://www.gmanetwork.com/ news/story/368317/publicaffairs/iwitness/galamay-ng-karagatan- ngayong-sabado-10-30-pm-sa-i-witness Para mapanood ang episode ng i-witness na “Galamay ng Karagatan”, pumunta sa: https://www.youtube.com/watch?v=77dEflJnQlo feature=youtube_gdata_player
- 276. 125 Kung nais nai-download ang video para mapanood ng klase, mag- install ng youtube downloader at dito i-download ang naturang video. Pagkatapos ay i-save sa iyong computer o i-save sa USB o CD. Hayaanggumawangplanoangmgamag-aaralparasaisangproyekto na maaari nilang mailunsad para makatulong sa mga batang katutubo. Maaari din silang pasulatin ng isang liham para sa mga kinauukulan upang matulungan ang mga kapatid nating katutubo sa kanilang kalagayan. Subukin Natin Ipahanda sa mga mag-aaral ang papel na sagutan at ipasagot ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral lalo na sa ikalawa at ikatlong bahagi. Kung mapagtanto na may kailangang itama sa kanilang pananaw, tiyaking nagawa ito ng guro. Maaaring tumawag ng ilang mag-aaral upang ibahagi ang kanilang sagot. Unang Bahagi: a. Mansaka d. Tau’t Bato b. Agta e. Indigenous People / Katutubong Pangkat c. Amerasian Tanong o Gawain Bilang Paghahanda sa Susunod na Aralin: Gumawa ng pagsasaliksik sa mga pangkat etniko sa Mindanao. Ilarawan sila ayon sa kanilang: 1. materyal na kultura (pananamit, pagkain, gawi, laro o libangan, panitikan, sining)di-materyal na kultura (paniniwala, pananaw at pagpapahalaga) 2. di materyal na kultura (paniniwala, pananaw at pagpapahalaga).
- 277. 126 Aralin 4 Kulturang mga Pangkat Etniko, Mahalagang Malaman Layunin: Naipagmamalaki / napahahalagahan ang nasuring kultura ng iba’t ibang pangkat etniko tulad ng kuwentong bayan, katutubong sayaw, awit, laro at iba pa Paksa/Pagpapahalaga: Pagpapahalaga sa Kultura Mga Kagamitan: repolyong’ yari sa binilog na papel, music player, masiglang tugtugin, pinalaking larawan para sa Isapuso Natin, video clip sa Isabuhay Natin, video player/laptop o projector, kuwaderno Integrasyon: Araling Panlipunan, Sining Pamamaraan: Alamin Natin Paalaala sa Guro: Ang kuwentong “Maipagmamalaking T’boli si Tatay!” sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral ay medyo mahaba. Maaaring ipabasa ito bilang takdang-aralin bago sumapit ang araw ng pagtuturo: 1. Kung sa oras ng klase babasahin ang kuwento, maaaring gawin ang sumusunod: Itanong: -- “Naranasan na ba ninyo ang magbakasyon sa probinsiya?” “Saang probinsiya naman kayo nakapagbakasyon?” (Hayaang makapaglahad ang mga mag-aaral ng kanilang karanasan sa bahaging ito. Huwag magmadali ang guro.) -- “Alam ba ninyo kung nasaan ang South Cotabato?”
- 278. 127 Sabihin: • May babasahintayong kuwento ukol sa isang pamilyang nagbakasyon sa South Cotabato. Sa kanilang pagbabakasyon at pamamasyal ay may natuklasan ang dalawang batang tauhan dito ukol sa kanilang kultura. Ating alamin. • Gabayan ang mga mag-aaral sa pagbasa ng kuwentong “Maipagmamalaking T’boli si Tatay!” na nasa Kagamitan ng Mag-aaral 2. Kapag ibinigay mo bilang takdang-aralin ang kuwento, ito naman ang maaaring gawin: • Sa oras ng klase, pag-usapan kung ano ang kuwentong kanilang binasa. Maaaring itanong ang sumusunod: -- “Ano ang kuwentong ipinabasa sa inyo sa bahay”? -- “Katulad ng kuwento, naranasan na rin ba ninyo ang magbakasyon sa probinsiya? Saang probinsiya naman kayo nakapagbakasyon?” (Hayaang makapaglahad ang mga mag-aaral ng kanilang karanasan sa bahaging ito. Huwag magmadali ang guro.) 3. Pagkatapos na mabasa ang kuwento ipagawa ang gawaing MagLAR-NUNGAN Tayo: Cabbage Roll kung saan sasagutan ng mga mag-aaral ang mga tanong tungkol sa kuwento na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Sabihin: “Napakahalaga na nabasa mo ang kuwentong “Maipagmamalaking T’boli si Tatay!” upang makalahok ka nang mahusay o masagot mo ang mga tanong sa ating susunod na gawain. Handa ka na ba”? MagLAR-NUNGAN Tayo: Cabbage Roll a. Sa saliw ng isang masiglang tugtugin, ipapasa ng guro sa isang mag-aaral ang isang ‘repolyo’ na yari sa binilog na mga papel.
- 279. 128 b. Ipapasa rinniya ito sa kaniyang mga kamag-aral habang tumutugtog. c. Pag tumigil ang tugtog ay tatayo ang natiyempuhang mag-aaral na may hawak ng ‘repolyo’. d. Aalisin ng may hawak ng ‘repolyo’ ang isang balat nito at pagkatapos ay babasahin at sasagutin niya ang isang tanong na nakasulat dito. Maaari siyang humingi ng tulong sa kaniyang kaklase upang sumagot. e. Maaaring maglagay din sa ilang bahagi ng dahon ng repolyo sa pagitan ng mga tanong na ang nakasulat ay, “Magandang araw! Kumusta ang iyong pakiramdan?” o “Binabati kita, may premyo ka sa iyong guro” upang maging mas masigla at kaiga-igaya ang pagpapasahan ng repolyo. Maaaring magbigay ang guro ng ilang simpleng sorpresa tulad ng lapis o gamit sa pag aaral Paalaala sa Guro: Ang guro ay inaasahang tagapaggabay lamang sa oras ng tanungan habang nagpapasahan ng ‘repolyo’. Hayaang ang mga mag-aaral ang magpalawak ng mga ideya at kasagutan sa mga tanong sa pamamagitan ng kaniyang pagiging matalinong tagapamagitan Karagdagang Paalala: Maaaring banggitin ang integrasyon sa buwan ng Disyembre bilang pagdiriwang ng Historical, Cultural and Arts Festival of Excellence kung saan ay binibigyang halaga ang mga kalinangan at kahusayan ng iba’t ibang kultura sa Pilipinas. Isagawa Natin Makatutulong upang mapalawak pa ang pagkaunawa ng mga mag- aaral sa kagandahang asal na nais maituro ng guro ang sumusunod na gawain:
- 280. 129 Itanong: “Ano-anong kulturangT’boli ang nabanggit sa kuwento sa kanilang katutubong kasuotan, sayaw, awit, instrumentong pangmusika at iba pa?” Gawain 1 Maaaring gumamit ng larawan ng mga T’boli upang mas maging kawili-wili pa at makatotohanan ang pagbibigay ng impormasyon. Ipagawa ang Gawain 1 sa kanilang kuwaderno. Sabihin: “Ngayong araw ay kultura naman ng sarili nating pangkat etniko ang ating dapat ipagmalaki. Handa na ba kayong malaman ang mga ito?” Gawain 2 Inaasahang magsasaliksik ang guro sa bahaging ito ukol sa kultura ng pangkat etnikong kinabibilangan ng rehiyon o pangkat etniko. Sundan lamang ang padron ng sanaysay katulad sa ibaba. Palitan lamang ang mga detalye na nakasalungghit. Maaaring magbawas ng mga nakalistang kultura depende sa kakayahang makalap ang impormasyong hinihingi o wala talaga nito sa tinutukoy na rehiyon o pangkat etniko. Halimbawa 1: Ang Cavite ay nasa Rehiyong Timog Katagalugan. Ang mga tao rito ay kabilang sa pangkat etniko ng mga Caviteño. Mayaman din sa kultura ang ating pangkat etniko. Kilala tayo sa katutubong kasuotan na Barong Tagalog sa kalalakihan at Baro’t Saya sa kababaihan. Ilan sa kuwentong- bayan na kilala rito ay ang Bernardo Carpio ng Rizal at Maria Makiling ng Laguna. Ilan sa mga katutubong sayaw na dito rin nanggaling ay ang Subli ng Batangas at Maglalatik ng Laguna. Sa mga awitin naman ay ilan sa mga itinuturo sa paaralan ang ‘Tayo na sa Antipolo’ at ‘Lutong Filipino’ mula sa Rizal. Kung pagkain naman ang pag-uusapan, sa Timog Katagalugan matatagpuan ang kesong puti, puto, kalamay at iba pa. Sa mga larong pambata, bahagi na ng kasaysayan ang mga laro tulad ng taguan, patintero at luksong tinik na nilalaro din ng ibang pangkat etniko.
- 281. 130 Halimbawa 2: Ang Tawi-tawiay nasa Rehiyong ARMM o Autonomous Region in Muslim Mindanao. Ang mga tao rito ay kabilang sa pangkat etniko ng mga Badjao. Mayaman din sa kultura ang ating pangkat etniko. Kilala tayo sa katutubong kasuotang patadjong. Ilan sa kuwentong bayan na kilala rito na nasa anyong paawit o kata-kata ay ang Kuwento ni Prinsesa Ayesha ng Johore at Ang mga Sultan ng Brunei at Sulu. Ilan sa mga katutubong sayaw na dito rin nanggaling ay ang Pangigal na sinasaliwan ng tugtog na Dayang-dayang. Sa mga awitin naman ay ilan sa mga itinuturo sa paaralan ang leleng, binoa, tenes, panulkin, at ang lugu. Kung pagkain naman ang pag-uusapan, sa Tawi-tawi matatagpuan ang syagul, guso, syanglag, tyula itum at iba pa. Sa mga larong pambata, bahagi na ng kasaysayan ang larong sipa na namana natin sa kalapit na bansang Malaysia. Source: http://en.wikipedia.org/wiki/Bajau_people h t t p : / / w w w. g l o b a l p i n o y. c o m / g p . t o p i c s . v 1 / v i e w t o p i c . php?postid=4fab9f8176a31channelName=4fab9f8176a31 Paalaala sa Guro: Ang halimbawa 2 ay ginamitan ng manunulat ng pangkat etnikong Badjao sa Tawi-tawi. Mayroon pa ring ibang pangkat etnikong nakatira sa Tawi-Tawi tulad ng Sama o Samal, Tausug at iba pa kaya’t maaaring baguhin rin ito ng guro. Kapag nabuo na ang sanaysay sa itaas, basahin ito habang nakikinig ang mga mag-aaral. Gabayan sila na sagutan ang tsart. Ipasagot din ang tanong na nasa ibaba nito. Ipagamit ang kuwaderno sa gawaing ito. Kultura Mga Halimbawa Mula sa Pangkat Etnikong Kinabibilangan Mo Kuwentong Bayan Katutubong Sayaw Awit Laro
- 282. 131 Paano mo maipagmamalakiat pahahalagahan ang mga ito? ___________________________________________________________ ___________________________________________________________ _______________________________________________ Isapuso Natin 1. Upang mahinuha at maisakatuparan pa ng mga mag-aaral ang layunin ng aralin ng guro sa linggong ito kailangang gabayan ng guro ang mga mag-aaral na maisadamdamin ang kalinangan sa pagpapahalaga, pagmamalaki at pagsasabuhay ng nakagisnang kultura sa pangkat etnikong kinabibilangan. Sabihin: Ngayongaraw,naiskongmalamankungmaipagmamalaki na talaga ninyo ang inyong sariling pangkat etniko. • Ano kaya ang maituturing natin sa isang tao na hindi nagmamalaki sa kaniyang pangkat etniko? • Mayroon na ba kayong nabalitaan o nakita mismo na taong ikinahihiya ang sarili niyang pangkat etniko? 2. Ipagawa ang Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Magpaskil ng mas malaking modelo ng larawan sa Isapuso Natin. 3. Ganyakin ang mga mag-aaral na buuin ang larawan dito sa pamamagitan ng pagguhit ng katutubong kasuotan ng pangkat etnikong kanilang kinabibilangan. Ipalagay rin ang kanilang larawan sa loob ng kahong nakalaan. Kung babae ay sa kaliwa at kung lalaki naman ay sa kanan. Maaaring pakulayan ang iginuhit. 4. Ipabuo rin ang patlang sa pamamagitan ng paglalagay ng hinihinging impormasyon. 5. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral.
- 283. 132 6. Maaaring magbigayng takdang-aralin: Magsaliksik pa ng ibang kultura ng ating pangkat etniko sa katutubong awit, laro at sayaw. Maaari ding magdala ng katutubong kasuotan na inyo pang naitatago. Isabuhay Natin Sabihin: “Kahapon ay nalaman ko na tunay na naisapuso ninyo ang pagmamalaki at pagpapahalaga sa sarili nating pangkat etniko. Ngayon naman ay nais kong makita kung maisabubuhay na rin ninyo ang pagmamalaki rito.” Itanong: “May nagdala ba sa inyo ngayong araw ng ilang halimbawa ng nasaliksik pa ninyong mga kulturang atin? May nakapagdala ba ng katutubong kasuotan? Ikinahihiya ba ninyong isuot ito dahil sa maiikling damit na uso ngayon? Tingnan ko nga kung ano-ano ito?” 1. Maaaring magkaroon muna ng video presentation ang guro na nagpapakita ng isang balita tungkol sa mga mag-aaral na Ifugao na naglaro ng basketball nang nakabahag lamang. 2. Narito ang link ng video mula sa Youtube: https://www.youtube.com/ watch?v=084UwHrnPqc 3. Pangkatang Gawain Pagkatapos mapanood ang mga mag-aaral ng isang paaralan sa Baguio City na naglalaro ng basketball habang nakasuot ng bahag na kanilang katutubong kasuotan, itanong: “Ano ang masasabi ninyo rito? Paano nila ipinakita ang pagpapahalaga at pagmamalaki sa kanilang kultura? Makabuluhan ba ang kanilang ginawa?” 4. Kung wala namang maipakikitang video ay maaaring basahin ng guro ang maikling kuwento na may pamagat na “Mga Kasuotang Tatak Pilipino”. Hayaang makinig ang bawat pangkat.
- 284. 133 Mga Kasuotang TatakPilipino Ako ay nagtaka nang iabot sa akin ni Ginoong Castro, aking tagasanay sa pagsulat ng lathalain, ang dalawang pirasong lumang larawan at sinabing, “Mona, galing ang mga larawang ito sa mga gamit ng dating tagamasid pampurok na matagal nang sumakabilang buhay. Gumawa ka nga ng lathalain ukol dito.” Bulong ko sa sarili, “Nakakainis! Ano naman kayang artikulo ang maisusulat ko para sa mga lumang larawang ito? At saka nakakatakot naman, baka multuhin pa ako ng mga taong narito sa mga larawan.” Ngunit nang aking tingnan ang mga nagsisimula nang magbitak-bitak at kupas na mga larawan napagtuunan ng aking pansin ang kakaibang kasuotan ng mga tao rito. Tinawag ko ang aking kaibigang si Claret at siya man ay namangha at naaliw sa mga larawang ito. “A, ito ang tinatawag na baro at saya ng mga babae at barong tagalog naman para sa mga lalaki. Ang mga ito ang isinusuot ng mga ninuno natin noong unang panahon. Sabi ng lola ko, mas magaganda at makukulay pa ang isinusuot kapag may espesyal na pagdiriwang, lalo na ang mga kadalagahan,” wika ni Claret. “Talaga!Nakakatuwanamanangmgakasuotannoon.Kaygagara at mahahaba ang yari, parang kayhirap isuot!” sagot ko sa kaniya. “Hindi naman, pero kung estilo ang titingnan at ikokompara sa mga uso at modernong kasuotan sa ngayon ay nagpapakita ng simple, maganda ngunit kagalang-galang na pananamit,” sagot niya sa akin. Napag-isip-isip ko, tama siya.Ang baro at saya at barong tagalog ay sumasalamin sa payak na pamumuhay ng mga Pilipino noon. Sa aking pagmumuni-muni ay sumabad muli ang aking kaklase, “Mona, tingnan mo o, pati ang mga bata sa larawan ay gayundin ang suot! Ano kaya’t ganito pa rin ang kasuotan natin sa ngayon?” tanong niya sa akin na nanlalaki ang mga mata.
- 285. 134 “Ewan ko. Peroalam ko mahihirapan tayong tumakbo kapag huli na tayo sa klase,” nakangiti kong wika. “Naku, oo nga! Huli na tayo para sa susunod nating klase. Halika na!” sabay hagilap niya sa kaniyang mga gamit. At nagmamadali kaming pumunta sa susunod naming klase. At habang patakbo-takbong akay ng kaklase, naalaala ko ang bilin ni Ginoong Castro na nagbigay ng dalawang mahahalaga palang larawang nasa aking mga kamay. “Naku, gusto kong makita rin ito ng iba pang mag-aaral na tulad ko. Ito ay bahagi ng kasaysayang Pilipino. Aba, may naisip na akong artikulo! Sana’y magustuhan ito ng guro ko,” bulong ko sa aking sarili. 5. Bawat pangkat na may piniling lider ay susulat ng isang maikling talata hinggil sa napanood na video/napakinggang kuwento at ilahad sa harap ng klase sa pamamagitan ng sumusunod: Pangkat 1 - Pakoro Pangkat 2 - Rap Pangkat 3 - Sabayang Bigkas Pangkat 4 - Haiku (isang uri ng tula na may lima-pito- lima (5-7-5) na pantig at binubuo ng tatlong taludtod Subukin Natin 1. Sabihin sa mga mag-aaral na sa araw na ito ay nais mong malaman kung gaano na kalalim ang pagpapahalaga nila sa kultura na kinapapalooban ng mga katutubong kasuotan, sayaw, awit, kuwentong bayan, laro at iba pa mula sa mga pangkat etniko sa bansa na kanilang natutuhan. 2. Ipasagot ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 286. 135 3. Sabihin dinna walang maling sagot sa mga pagpipilian dito. Bibigyan sila ng pagkakataong ipaliwanag ang kanilang sariling kuro-kuro at saloobin kung bakit iyon ang napili nilang letra ng sagot. 4. Pagkatapos masagutan ng mga mag-aaral ang bawat katanungan, muli itong iproseso. Mahalagang magabayan ng guro ng wastong pagpapaliwanag at mga tamang kadahilanan kung bakit ang sumusunod ang mga pinakatumpak na sagot: 1. c 2. b 3. c 4. a 5. a Bigyan ng mga kasagutan ang mga tanong na: • Naniniwala ka ba sa iyong mga sagot? • Pinaninindigan mo ba ang iyong mga sagot? Muli itong pagnilayan. Batiin ang mga mag-aaral sa natapos na aralin at ihanda sila sa susunodnaaralin.Maaaringmagbigayngtakdang-aralinkungkinakailangan para magsilbi itong motibasyon sa susunod na pag-aaralan.
- 287. 136 Aralin 5 SarilingDisiplina sa Pagsunod sa mga Batas Layunin: Nakasusunod sa mga batas/panuntunang pinaiiral tungkol sa pangangalaga ng kapaligiran kahit walang nakakakita Paksa/Pagpapahalaga: Pagkakaroon ng Disiplina Mga Kagamitan: sample ng plano ng isang arkitekto o mula sa internet, sample ng hand stamping, kuwaderno, manila paper, water color na kulay berde, bond paper Integrasyon: Araling Panlipunan, Environmental Education, Sining Pamamaraan: Alamin Natin 1. Itanong: a. “Gusto ba ninyo ng buhay na laging may nakakakita sa lahat ng inyong ginagawa?” b. “Paano kaya kung ganoon ang bawat isa sa atin?” 2. Sabihin: “Alam natin na ang ilan sa mga tao ay gumagawa lamang nang mabuti dahil alam nilang may ibang taong nakakakita sa kanila. Ano ang masasabi ninyo sa mga taong ganoon?” 3. Gabayan sila sa babasahing kuwentong “Kahit Walang Nakakakita, Gumawa ng Tama.” 4. Pagkatapos basahin ang kuwento, ipasagot ang mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 288. 137 Isagawa Natin Makatutulong sapagbuo ng konsepto ng aralin ang pagsagot sa Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Sabihin: “Tingnan natin kung tulad ng tauhan sa kuwentong ating binasa kahapon ay matutularan din ninyo ang kaniyang ginawa.” 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Talakayin ang mga sagot sa bawat larawan. Bigyang-diin ang pagsunod sa batas nang wasto at dahil ito ang idinidikta ng kanilang damdamin kahit walang nakakakita. 2. Patnubayan ang mga mag-aaral sa pagsasagawa ng Gawain 2: Arkitekto Kami! Kung may maipakikitang halimbawa ng isang plano o guhit ng hardin mula sa internet ay maaaring ipakita ito. a. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagpapangkat at sa pagpili ng lider. Sabihing sila ay magiging mga arkitekto. b. Ipaliwanag nang pahapyaw kung ano ang arkitekto. c. Bawat pangkat ay ilalaan sa isang bahagi ng paaralan na dapat bigyan ng pansin ukol sa kalinisan at kaayusan. d. Sabihing iguhit sa manila paper ang isang plano kung paano mapagaganda pa ang lugar na inilaan para sa kanila. e. Sabihing dapat makita sa plano ang mga plant boxes, mga nakatanim na halamang gulay o namumulaklak at mga puno. f. Pipiliin ng guro ang may pinakamagagandang plano. Maaaring magbigay ng ribbon ang guro sa bawat pangkat na mapipili.
- 289. 138 Paalaala sa Guro: Magbigayng takdang-aralin sa mga mag-aaral ukol sa mga kagamitang gagamitin sa Isapuso Natin. Isapuso Natin Para lalo pang mapalalim at maitimo sa damdamin ng mga mag- aaral ang konseptong gustong buuin ng pangkat, makatutulong na ipagawa ang sumusunod: 1. Sabihin: “Ngayong araw ay nais kong maipakita ninyo sa akin ang malalim ninyong intensiyon na makatulong at makasunod sa mga ipinapatupad na alituntunin sa pangangalaga sa ating kapaligiran. Gagawa tayo ng isang artwork mula sa mga kagamitang ipinadala ko sa inyo kahapon.” Itanong: “Bakit kaya kailangang mag-stamp ang mga tao sa mga legal na dokumento kagaya ng sedula?” 2. Sabihin: “Tulad ng sedula, palad ang gagamitin natin sa pag-iistamp o pagbakat sa isang buong bond paper. Berdeng water color lamang ang ating gagamitin. Sasagisag ito sa inyong konbiksiyon o matinding hangarin bilang mga sundalong magliligtas sa kalikasan.” “Pagkatapos ninyong magawa ito at habang pinatutuyo ninyo ang kaniya-kaniyang bond paper, gawin at buuin ninyo ang Panata para sa Kapaligiran. Kapag sigurado ka na sa iyong panata ay isulat mo na ito nang may disenyo sa ilalim ng inistamp o binakat mong palad sa bond paper.” 3. Pipiliin ng guro ang may pinakamagagandang ginawa at ipapaskil sa bulletin board ng Edukasyon sa Pagpapakatao.
- 290. 139 4. Bigyang-diin angTandaan Natin. Bilang karagdagang impormasyon, basahin ang tungkol sa ikapitong Millenium Development Goal ng United Nations at iba pang impormasyon upang maiangat ang antas ng ating kamalayan tungkol sa pangangalaga sa kapaligiran. Paalala sa Guro Ayon sa RepublicAct 9512: EnvironmentalAwareness and Education Act of 2008 ito ay isang batas na itinataguyod ang kamalayan tungkol sa kapaligiran sa pamamagitan ng Environmental Education at sumasaklaw sa integrasyon sa kurikulum ng paaralan sa lahat ng antas, maging ito ay pampubliko o pribado, kabilang ang pormal, teknikal, bokasyonal, at out-of- school youth na kurso o mga programa. AngSeksiyon6ngbatasaynagsasabinaangDepEd,CHED,TESDA, DENR, DOST at iba pang mga ahensiya ng gobyerno, sa pagsangguni sa mga dalubhasa sa kapaligiran at sa academe, ay humantong sa pagpapatupad ng edukasyon at kamalayan sa mga programang pampubliko sa proteksiyon at pangangalaga ng kapaligiran sa pamamagitan ng PANATA PARA SA KAPALIGIRAN Ako ay nilalang ng Diyos katulad din ng kalikasan. Katungkulan ko ang pangalagaan ang kapaligiran at ang kalikasan. Para sa ikagaganda ng kapaligiran, ako ay __________. Para sa kalinisan nito, ako ay _________________________. Para tularan ako ng aking mga kamag-aral, ako ay ________________ upang lalo pang maging maayos ang aming paaralan. Sa bahay naman ako ay ________________ upang matuwa ang aking mga magulang. Nais ko ring ang buong bansa at ang mundo ay maging ligtas kaya ako ay susunod sa ____________________________. Kasihan nawa ako ng Poong Maykapal.
- 291. 140 collaborative inter-agency atmga multi-sectoral sa pagsusumikap sa lahat ng antas. Nakasaad sa ikapitong adhikain ng Millenium Development Goals o MDG ng United Nations ang masiguro ang pagpapanatili ng kalikasan. Kaakibat nito ang tatlong mahahalagang layunin tulad ng : 1. Isama sa konsepto ng sustainable development o likas–kayang pagpapaunlad sa mga batas at programa ng bawat bansa upang maibalik ang pagkawala ng mga likas na kayamanan, 2. Makalahati, sa taong 2015, ang bilang ng mga taong may koneksiyon sa malinis at naiinom na tubig, at 3. Makamit ang makabuluhang pagbuti sa buhay ng humigit-kumulang 100 milyong tao na nakatira sa mahihirap na mga lungsod. Dahil sa mga nabanggit, marapat lamang na ang bawat isa, bata man o matanda ay patuloy na makapag-isip at makapagpasiya nang wasto tungkol sa epekto ng tulong-tulong na pangangalaga sa kapaligiran para sa kaligtasan ng bansa at daigdig. Susunod ang bawat isa sa mga pinaiiral na batas at alituntunin para sa pangangalaga ng kapaligiran. Ang buwan ng Nobyembre ay itinalaga bilang Environmental Awareness Month. • Maaaring magsaliksik pa ng mga detalye ukol dito. Isabuhay Natin 1. Ipagawa ang Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral sa pamamagitan ng pangkatang gawain. Makatutulong ito sa pagpapalalim ng tinalakay na kagandahang asal. Sabihin: “Tulad ng ginawa natin kahapon, alam kong naisapuso na ninyo ang pagiging mabuting mag-aaral dahil sa pagsunod sa mga batas at tuntunin sa pangangalaga ng kapaligiran. Ngayong araw
- 292. 141 naman ay masnais kong makita kung tataglayin nga ninyo ang katangiang ito habang kayo ay nabubuhay.” Itanong: “Masarap ba sa pakiramdam kapag nagiging bahagi ka ng paghilom ng mga sugat o pagkasira ng ating kalikasan?” Sabihin: “Pumikit nga tayo at huminga nang malalim at damhin ang inyong mga sarili.” 2. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagbuo ng pangkat at pagpili ng lider. Ipagawa ang sumusunod sa bawat pangkat. Maglaan ng oras kung gaano kahaba ang gugugulin sa pagbuo ng mga gawain. Pangkat 1 - Gumawa ng infomercial na humihikayat sa mga tao sa pansariling disiplina tungo sa kaligtasan ng kalikasan. Pangkat 2 - Gumawa ng skit na nagpapakita ng paggawa ng maganda para sa kalikasan kahit walang nakakakita Pangkat 3 - Gumawa ng awit na nagsasaad ng mga batas na dapat nating sundin ukol sa pangangalaga sa kalikasan kahit walang nakakakita. Pangkat 4 - Gumawa ng komiks na naglalarawan ng komunidad na may sariling disiplina at tulong- tulong na nangangalaga sa kalikasan. Paalaala sa Guro Iproseso muli ang mga ginawa ng mga mag-aaral. Pansinin ang naging daloy ng pagpapakita ng bawat pangkat. Papurihan ang mga mag- aaral na nakapagpakita ng kagalingan sa kanilang pangkatang gawain.
- 293. 142 Subukin Natin 1. Ipahandasamgamag-aaralangkuwaderno.Ipasipiangtalahanayan atipasagot ito. 2. Pagkatapos masagutan ng mag-aaral ang gawain, muli itong iproseso. Mahalagang maipakita ang kanilang pagninilay sa kanilang mga sagot. Bigyan ng mga kasagutan ang mga tanong na: • Ano ang iyong masasabi sa iyong mga sagot? • Naniniwala ka ba sa iyong mga sagot? • Pinaninindigan mo ba ang iyong mga sagot? Muli itong pagnilayan. Batiin ang mga mag-aaral sa natapos na aralin at ihanda sila sa susunod na aralin.
- 294. 143 Aralin 6 NagkakaisangLahi, Mundo’y Maisasalba Layunin: Nakasusunod sa mga batas/panuntunang pinaiiral tungkol sa pangangalaga ng kapaligiran kahit walang nakakakita Paksa/Pagpapahalaga: Pagkakaroon ng Disiplina, Kalinisan at Kaayusan Mga Kagamitan: limangenvelopenamaylamangtig-isangtanong, pinalaking crossword puzzle, kuwaderno Integrasyon: Environmental Education, Araling Panlipunan, Sining Pamamaraan: Alamin Natin Paalala sa Guro • Mainamnamaunawaanngguronasaaralinnaitonamaykaparehong layunin ay mas lalalim pa ang pagkaunawa at pagkaukit ng ideya sa diwa ng mga mag-aaral. • Inaasahan na babasahin mo muna ang panimulang talata bago magsimula sa leksiyong ito. 1. Sabihin: “May babasahin tayong tula na may pamagat na Disiplina para sa Kapaligiran.” Itanong: “Ano ba ang katangian ng taong disiplinado?” “Kailan natin dapat ipakita ang pagiging disiplinado?” 2. Pagkatapos mabasa ang tula, pasagutan ang mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Maaaring gamitin ang paraang MagLAR-
- 295. 144 NUNGAN (Larong-Tanungan) Tayokung kinakailangan para mas maging interaktibo ang talakayan. a. Paghiwalayin ang grupo ng lalaki at babae. Sabihing magkakaroon ngayong araw ng question and answer portion para sa Munting Ginoo at Binibining Kalikasan sa inyong klase. b. Papiliin ang dalawang grupo ng tiglimang kalahok mula sa kanilang pangkat na siyang sasagot ng mga tanong mula sa envelope na hawak ng guro. Papuntahin sila sa harap upang magpakilala. c. Sa iyong hudyat ay sabay na lalapit sa iyo ang tig-isang kalahok mula sa magkabilang pangkat para bumunot ng isang katanungan na pareho nilang sasagutin. d. Gawin ito sa mga susunod pang kalahok hanggang sa matawag silang lahat. e. Ilalahad ng guro ang tatlong may pinakamagandang sagot sa bawat pangkat. f. Iproseso muli ang mga kasagutan at ilahad kung sino sa dalawang pangkat ang nagwagi. Isagawa Natin Sabihin: “Sa araw na ito ay nais kong malaman kung naunawaan talaga ninyo ang diwa at aral ng tulang ating binasa kahapon.” 1. Ipasagot sa kuwaderno ang Gawain 1 sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Iproseso ang mga sagot pagkatapos. 2. Maaaring ipagawa ang crossword puzzle bilang karagdagang gawain sa mga seksiyon ng mag-aaral na marurunong.
- 296. 145 3. Pagkatapos maisagawaang Gawain 1, bumuo ng limang grupo para sa susunod na gawain. Gabayan ang mga mag-aaral na unawain at pag-usapan ang mga sitwasyon sa Gawain 2. Hikayatin ang bawat isa na makiisa. Isapuso Natin 1. Talakayin isa-isa ang mga larawan sa Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Bigyang-pansin ng guro ang mga naging sanhi ng mga ipinapakita sa larawan. 2. Lalong bigyang-pansin ang magiging bunga nito kung pababayaan ito ng mga tao. Bigyang lunas ang mga suliranin sa pamamagitan ng pagkalap ng mga sagot mula sa mga mag-aaral kung papaano nila ito mabibigyan ng lunas. Sagutin ang crossword puzzle. Ang mga kasagutan dito ay may kaugnayan sa tulang binasa. 3 2 5 4 1 Pahalang 1. itinuturing na ‘ina’ sa tula Pababa 2. gawin 3. gawain ng tao na nakapagdudulot ng kaayusan 4. pinaiiral at dapat sundin 5. tawag sa gawaing maayos
- 297. 146 Mga Larawan PosiblengMensahe ng Larawan 1 Huli na nang magsisi ang mga tao sa kanilang ginawang pag-ubos sa likas na yaman. 2 Papel na lamang ang ginawang kunwari-kunwariang puno ng mga bata dahil hindi na sila nakakakita nito. 3 Sa internet na lamang nakakakita ng kagubatan ang mga tao dahil ubos na ang mga puno. 4 Ang mga digmaan din ay nagiging sanhi ng pagkasira ng kalikasan. Mainam na mas bigyan ng pansin ng mgabansaangukolsakalikasankaysapagpapalakas ng kanilang mga sandatang pandigma. 5 Isang malaking pagkakamali na ang mga batas o paalaala sa pagbabawal sa pagputol ng puno ay nakasulat sa peryodiko kung saan milyon-milyong papel din ang ginamit mula sa pinutol na mga puno. 6 Dahil sa paghahangad na magkaroon ng mas maraming salapi, ang mga tao ay hindi tumatanggi sa napakaraming industriyang itinatayo sa ating lugar. 3. Bigyang diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral.
- 298. 147 Isabuhay Natin 1. Sabihin: “Bataypa rin sa napag-aralan nating tula ukol sa pagkakaroon ng kalinisan at kaayusan bilang pagpapakita ng disiplina kahit saanman, magkakaroon uli tayo ngayon ng pangkatang gawain.” 2. Bawat isang pangkat ay magpapakita ng isang buong pamilya. Magpakita ng maikling skit na ang eksena ay pumunta ang inyong mag-anak sa isang lugar at bawat isa ay nakasusunod sa mga batas at panuntunan sa lugar na inyong pinuntahan ukol sa kalinisan ng kalikasan. Pangkat 1 - Sa Luneta Park Pangkat 2 - Sa pamamasyal sa siyudad Pangkat 3 - Sa pagbibiyahe Pangkat 4 - Sa bahay dalanginan Paalala sa Guro: Maaaring maghanda ang guro ng props na gagamitin o magpadala sa mga mag-aaral. Maaaring sombrerong buli ang sa tatay, basket pampiknik ang sa nanay, at iba pa. 3. Iproseso muli ng guro ang mga ginawang skit ng mga mag-aaral. Subukin Natin 1. Pasagutan sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Hayaan din silang magbigay ng mga batas at alituntuning dapat ipairal. 3. Muli pagnilayan ang mga sagot. Batiin ang mga mag-aaral sa natapos na aralin at ihanda sila sa susunodnaaralin.Maaaringmagbigayngtakdang-aralinkungkinakailangan para magsilbi itong motibasyon sa susunod na pag-aaralan.
- 299. 148 Aralin 7 Disiplinasa Pagtatapon ng Basura: Isang Pandaigdigang Panawagan Layunin: Nakatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran saanman sa pamamagitan ng: • segregasyon o pagtapon sa tamang lagayan ng mga basurang nabubulok at di nabubulok Paksa/Pagpapahalaga: Pagkakaroon ng Disiplina (Discipline) Kalinisan at Kaayusan (Cleanliness and Orderliness) Mga Kagamitan: tong/gloves o anumang supot na puwedeng gamitin sa pagpulot ng basura; tatlong kahon para lalagyan ng basura; manila paper; lumang kalendaryo, diyaryo, magasin at iba pang patapong bagay na puwedeng i-recycle; pentel pens; lokal na materyales; awitin tungkol sa kapaligiran. Integrasyon: Agham, Asignaturang Pangkalusugan, Sining Pamamaraan: Ipabasa sa mga mag-aaral ang panimulang kaisipan bilang paghahanda sa araling ito. Maaaring magbigay ng sagot ang ilang mag- aaral tungkol sa mga tanong na nakapaloob dito. Alamin Natin 1. Ipabasa sa mga mag-aaral ang isang tula na naglalayong maipakita ang kondisyon sa kapaligiran na epekto ng maling paraan ng pagtatapon ng basura. 2. Pagkatapos na mabasa nila ang tula, bigyan ng ilang minuto na pagnilayan nila kung ano ang mensahe nito sa kanila bilang isang mag-aaral.
- 300. 149 3. Pasagutan angmga tanong. Kinakailangang iproseso ang sagot ng mga mag-aaral. Ipaalala na mahalaga ang palagiang pagmamasid at pagninilay upang mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran. Bilang paghahanda sa susunod na gawain, magpadala ng iba’t ibang klase ng basura na makikita sa kanilang tahanan, paaralan o kahit sa pamayanan. Bilang pag-iingat, ipaalala na dapat silang magsuot ng gloves, tong (pansipit kapag namulot ng basura) o anumang supot sa kamay bilang proteksiyon bago mamulot ng basura. Ipadala rin ang gloves o tong sa klase. Maghanda rin ng tatlong kahon na gagamitin para sa segregasyon ng basura. Bisitahin ang website na nasa ibaba para higit na maunawaan ang tamang pagbubukod-bukod ng basura bago ipagawa ang gawain. http://emb.gov.ph/nswmc/pdf/iec/Republic%20Act%209003tagalogersion.pdf Isagawa Natin Gawain 1 1. Ihanda ang tatlong kahon na gagamitin para sa gawaing ito. Lagyan ng marka ang bawat isa tulad ng nasa ibaba. Siguraduhin na mababasa ng mga mag-aaral ang mga ito. TUYONG PAPEL AT DAHON MGA TIRANG PAGKAIN, PRUTAS AT GULAY LATA, BOTE, AT IBA PANG LALAGYAN NA YARI SA GLASS, PLASTIK, AT METAL
- 301. 150 Mga halimbawa ngbasura: Papel Plastik Metal Lata Garapong babasagin Bote Food wastes -- mga sirang pagkain, prutas, gulay -- pinagbalatan ng anumang prutas at gulay 2. Sa simula, tumawag ng tatlong mag-aaral na unang magtatapon ng basura sa mga kahong nasa harap ng klase. Ipaalala na basahin muna ang nakasulat sa mga kahon at tumayo sa tapat nito. Dapat nilang ipakita ang basurang dala-dala bago ihulog sa mga kahon sa senyas ng guro. Siguraduhin na ang buong klase ay magmamasid sa gagawing pagtatapon. 3. Palinyahin ang mga mag-aaral na isa-isang magtatapon ng kanilang basura sa dapat nitong kalalagyan. Kung may isang awitin tungkol sa kapaligiran, maaari itong patugtugin hanggang sa matapos ang lahat ng mag-aaral. Kung nakapagtapon na ang lahat, pasagutan ang mga tanong sa Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral. Mga karagdagang tanong: • Batay sa iyong karanasan o obserbasyon, ganito rin ba ang iyong ginagawa sa tahanan, paaralan o pamayanan? Pangatwiranan ang iyong sagot. (Itala sa pisara ang bilang ng mga mag-aaral na pare-pareho ang obserbasyon. Ito ay puwedeng maging batayan upang paigtingin ang kampanya sa tamang pagtatapon ng basura.) • Ano kaya ang mangyayari kung isasabuhay ng bawat isa ang ganitong paraan ng pagtatapon ng basura?
- 302. 151 4. Pagkatapos ngmaikling talakayan, maaaring magsaliksik ang mga mag-aaral ng mga lugar kung saan isinasagawa ang segregasyon ng basura. Gawain 2 1. Pangkatin ang klase sa tatlo. Bigyan sila ng panahon na pag-usapan at pagnilayan ang iba’t ibang mukha ng pagtatapon ng basura sa kanilang tahanan, paaralan, barangay o pamayanan. 2. Umikot sa bawat grupo para masubaybayan ang talakayang ginagawaatupanggabayansilasakanilangdapatgawinpagkatapos mag-usap. 3. Gamit ang manila paper, ipaguhit sa kaliwang bahagi ng itinuping manila paper ang isang gawain na magpapakita ng totoong sitwasyon sa pagtatapon ng basura. Ipasulat naman sa kanang bahagi ang kanilang suhestiyon o rekomendasyon para mabago ang maling pagtatapon ng basura. 4. Muling pasagutan ang mga tanong. Piliting mailabas sa talakayan na may responsibilidad ang bawat tao pagdating sa pagtatapon ng basura. Isapuso Natin 1. Pangkatin ang klase sa apat. Bawat pangkat ay papipiliin ng kanilang lider at tagatala. 2. Sa pagkakataong ito, tuluyan nang ipakikita ng iba’t ibang grupo ang naiisip nilang plano para maiwasan ang maling ugali sa pagtatapon ng basura. 3. Ipahanda rin ang mga kagamitan para sa pagbuo ng isang modelo (miniature) ng kanilang plano. Himukin ang mga mag-aaral na gumamit ng lokal na materyales o mga patapong bagay upang makatipid.
- 303. 152 4. Ipabasa angimpormasyon na nasa Tandaan Natin. Tulungan ang mga mag-aaral na maintindihan at maisapuso ang tunay na dahilan kung bakit kailangang ipraktis agad-agad ang segregasyon ng basura. Ipaalala rin sa kanila ang nararamdaman nating epekto nito sa ating bansa pati na sa buong mundo. Isabuhay Natin 1. Sa pagkakataong ito, muling magsasagawa ng isang pangkatang gawain ang mga mag-aaral. Magtalaga ng pangkat na magmamasid sa bawat silid-aralan mula sa Una hanggang sa Ikaanim na baitang maliban sa Ikaapat na Baitang. Sundin ang nasa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Bago isagawa ang imbestigasyon, ipaalam sa punongguro at mga guro na iikot ang mga mag-aaral upang magmasid sa loob ng kanilang silid-aralan. Magkaroon ng malinaw na pamantayan na dapat isagawa upang higit na magamit ang itinakdang oras para sa gawaing ito at maiwasan ang pagkalito at ingay sa oras ng pag- iikot. 3. Ipatala sa mga mag-aaral ang kanilang obserbasyon kung paano isinasagawa ng bawat klase ang pagpapanatili ng kalinisan sa loob ng silid-aralan. 4. Pagbalik mula sa pag-ikot, hayaan ang bawat pangkat na mag-usap at ipakita sa isang role play ang kanilang natuklasan. Itanong ang sumusunod na tanong at iproseso ang sagot ng mag-aaral upang higit nila itong maunawaan. • “Ano ang inyong naisip habang papunta sa mga silid-aralan?” • “Sa inyong palagay, may disiplina ba ang mga mag-aaral sa iba’t ibang klase? Ipaliwanag ang inyong sagot?”
- 304. 153 • “Ano namanang inyong maitutulong para matuto ang kapuwa- mag-aaral na magsegregeyt ng kanilang basura?” • “Kung ipatutupad ng lahat ng tao ang segregasyon, ano kaya ang mangyayari sa ating kapaligiran pagkalipas ng limang taon?” Subukin Natin 1. Hayaan ang mga mag-aaral na muling pagnilayan ang kanilang gawain mula sa Alamin Natin hanggang sa Isabuhay Natin. 2. Pangkatin ang klase sa tatlo na magpapakita ng skit batay sa nakalagay sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 3. Bigyan ng kaunting oras ang bawat pangkat para sa paghahanda ng isang skit na magpapakita ng tunay na segregasyon ng basura. Ipaalala ang masusing panonood ng bawat isa. Bigyan ng limang minuto ang bawat grupo para rito. 4. Bigyan ng marka ang bawat pangkat gamit ang rubric scoring guide na nasa ibaba. Pamantayan 3 2 1 Husay sa pagganap Lahat ng kasapi sa pangkat ay nagpakita ng kahusayan sa pagganap 1-2 kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng kahusayan sa pagganap 3-4 na kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng kahusayan sa pagganap
- 305. 154 Pamantayan 3 21 Tamang paraan ng pagtatapon ng basura Naipakita nang maayos at may tiwala ang tamang paraan ng pagtatapon ng basura Naipakita nang maayos ngunit may pag- aalinlangan ang tamang paraan ng pagtatapon ng basura Hindi naipakita ang tamang paraan ng pagtatapon ng basura 5. Bilang takdang-aralin, ipagawa sa mga mag-aaral ang segregasyon sakani-kanilangtahanan.Upangmasiguronaitoaykanilangginawa, magpadala sa mga mag-aaral ng larawan bilang ebidensiya nito. Sa gawaing ito, mabibigyan ng pagkakataon ang mga mag- aaral na isabuhay ang kanilang natutuhan sa wastong segregasyon ng basura sa ating kapaligiran. Dito ay ginagamit natin ang pamamaraang experiential learning na dito, natututo ang mga mag- aaral sa pamamagitan ng paulit-ulit na pagsasagawa ng anumang natutuhan o tinatawag nating learning by doing. Sa pamamaraan ding ito nahahasa ang kakayahan ng mag-aaral sa pamamahala at pamumuno. Maaari ding lumawak ang pag-unawa at pag-intindi ng mga mag-aaral sa kanilang aralin sa pagkakataong ito. 6. Muling ipaalala na mahalaga na maisabuhay ang patuloy na pagtulong at paghikayat sa iba na pangalagaan ang kapaligiran para sa pananatili ng kaligtasan at kalinisan ng bansa at daigdig.
- 306. 155 Aralin 8 Patuloyna Panawagan: Pagsusunog ng Basura, Itigil Na! Layunin: Nakatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran saanman sa pamamagitan ng: • pag-iwas sa pagsunog ng anumang bagay Paksa/Pagpapahalaga: Pagkakaroon ng Disiplina (Discipline) Kalinisan at Kaayusan (Cleanliness and Orderliness) Mga Kagamitan: cards, pentel pens, flyer mula sa DENR http://www.emb.gov.ph/news/053006/ sunogbasurafactsheet.pdf, kuwaderno Integrasyon: Agham, Asignaturang Pangkalusugan, ICT, Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan Pamamaraan: Ipabasa sa mga mag-aaral ang panimulang pananalita. Bigyan sila ng pagkakataon na pagnilayan ang mga tanong. Maaaring tumawag ng ilang mag-aaral upang sagutin ang mga tanong. Kung hindi masagot ang ibang tanong, ipaliwanag na higit nilang maiintindihan ang pagpapahalaga na dapat isabuhay upang maibsan o mabawasan ang masamang epekto ng pagsusunog ng basura. Alamin Natin 1. Ipasuring mabuti ang bawat sitwasyon sa mga larawan. 2. Pagkatapos ng ilang minuto, gabayan ang mga mag-aaral upang maisulat sa metacards ang posibleng dahilan ng mga pangyayari sa larawan. Ipapaskil ang kanilang isinulat upang makita ng buong klase. 3. Ipasuri sa buong klase ang ipinaskil na sagot ng mga mag-aaral. Pasagutan ang mga tanong at iproseso ang sagot ng mga mag-aaral.
- 307. 156 Mga karagdagang tanong: • Masdan mo naman ang babae sa susunod na larawan. Ano ang posibleng dahilan ng pagsakit ng kaniyang ulo? • Pagmasdan naman ang ikatlo at ikaapat na larawan. Ano ang posibleng dahilan ng panghihina o pamamayat ng mga tao o hayop? • Ngayong alam na ninyo ang epekto ng pagsunog ng basura, ano ang maaari ninyong gawin upang mabawasan ang ganitong pangyayari? • Sa inyong palagay, nangyayari rin kaya ang mga ito sa ibang parte ng mundo? Pangatwiranan ang inyong sagot. 4. Suriin ng guro kung lumabas ang konsepto ng pagsusunog ng basura. Magdagdag ng tanong kung kinakailangan. Isagawa Natin Gawain 1 Gagamitin sa gawaing ito ang teorya ng konstruktibismo na dito, mahalaga ang mga naunang kaalaman ng mga mag-aaral. Sa mga halimbawang ibinigay, binibigyan natin ng pagkakataon ang mga mag-aaral na palagian nilang isipin ang kanilang mga karanasan upang makita nila ang kaugnayan nito sa kanilang buhay. Higit ding mahalaga na maitama nila kung anumang maling kilos o gawa tulad ng pagsusunog ng basura na sa tingin nila ay tama. 1. Ihanda ang kalooban ng mga mag-aaral para sa gawaing ito. Gamit ang estratehiyang Think-Pair-Share, ipasuri ang mga larawan sa Gawain 1 ng Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral at pagnilayan kung may karanasan silang katulad ng mga sitwasyon. Pagkatapos nilang makapagnilay, maaari na silang humanap ng kapareha para ibahagi ang kanilang kuwento. Ulitin ang prosesong ito nang tatlong beses. Ipaalala na dapat nilang itala kung ilan sa kanilang mga kaklase ang nakaranas nito. 2. Pagkatapos ng gawain, itanong ang sumusunod:
- 308. 157 • “Nagustuhan baninyo ang gawain?” • “Ilang kamag-aral ang inyong nakausap?” • “Ano ang inyong napansin habang nagbabahagi kayo ng inyong karanasan sa inyong kapareha?” • “Sa isang banda, may pagkakaiba ba sa inyong mga karanasan?” • “Gagawin ba ulit ninyo ang mga gawaing ito? Pangatwiranan ang inyong sagot.” • “Ngayong alam na ninyo ang posibleng epekto ng pagsusunog ng basura, paano ninyo ito ibabahagi sa iba?” 3. Pasagutan ang mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Kinakailangan ang malalim na pag-intindi sa mga tanong upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral na kinakailangan nang paigtingin ang pagbawal sa pagsunog ng basura upang maiwasan ang malawakang pagbabago ng klima sa ating bansa at sa iba’t ibang panig ng daigdig. Tiyaking tatatak sa isipan nila na ang bawat tao ay may responsibilidad na sumunod sa mga alituntunin ukol sa pangangalaga sa kapaligiran upang mabawasan na ang masamang dulot ng pagsusunog sa kalusugan ng tao at mga hayop pati na rin ng ating kapaligiran. Gawain 2 Bilangpanimula,ipaalalasamgamag-aaralanggawainnilasaAlamin Natin. Sabihin na sa pagkakataong ito, patuloy pa rin nating tutuklasin ang iba’t ibang praktis sa pagsusunog ng mga basura. Kailangang gabayan ang mga mag-aaral para maituwid at maitama ang mga maling desisyon tungkol sa kapaligiran. 1. Pangkatin ang klase sa apat. Ang bawat pangkat ay may nakatalagang sitwasyon kung saan dapat nilang pagnilayan at pag- usapan hanggang makabuo sila ng isang desisyon. 2. Subaybayan ang bawat pangkat at gabayan kung kinakailangan para higit na mapalalim ang kanilang ideya.
- 309. 158 3. Pagkatapos makapag-ulatsa pamamagitan ng rap o isang malikhaing sayaw, iproseso ang mga ito gamit ang mga tanong sa Gawain 2 ng Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipasuri kung ang bawat desisyon ay tumutugon o umaayon sa mithiin na matigil ang pagsusunog ng basura. Kung hindi ito tumutugon, maaaring tulungan ang grupo sa pamamagitan ng pagsuri ng buong klase sa sitwasyon. Muli ang iyong paggabay bilang guro ay higit na kailangan. Isapuso Natin 1. Ipabasa ang mensahe bago ang gawain. Nilalayon na sa pagkakataong ito ay tunay na titimo sa isipan at puso ng mga mag- aaral na dapat bigyan ng pansin ang palagiang pagninilay upang makagawa ng isang desisyon na makabubuti sa lahat ng nilikha - tao, hayop at ang Inang Kalikasan. 2. Sa gawaing ito, mahalaga ang desisyong gagawin ng isang mag- aaral. Dito pa lang ay mahahasa na ang kanilang kakayahan na suriin at palaging pagnilayan ang anumang desisyon. Mahalaga na maunawaan nila na marami pa rin ang hindi sumusunod sa patakaran na tigilan ang pagsunog ng basura at sila bilang may kaalaman ay may kakayahang magdesisyon kung ano ang tama at nararapat. Sa pagkakataong ito, naisabubuhay na nila ang ethical decision making. Mainam din na maunawaan nila na sa anumang desisyon ay kailangan ang katatagan ng loob dahil alam nila ang katotohan at mayroon din itong kaakibat na responsibilidad. 3. Kung ang dahilan ng mag-aaral ay taliwas sa katotohanan, maaaring tulungan siya ng guro upang hindi siya malito kung ano ang tama at mali. Mahalaga ang higit na pang-unawa para gabayan ang mag- aaral at hindi uuwi na may agam-agam sa kaniyang isipan. 4. Ipabasa ang Tandaan Natin para sa karagdagang impormasyon. Maaari mong bisitahin ang sumusunod na websites para sa karagdagang impormasyon.
- 310. 159 • http://www.balita.net.ph/2014/06/06/lilikha-ng-mas-malaking-butas/ • http://www.emb.gov.ph/news/053006/sunogbasurafactsheet.pdf Karagdagangimpormasyon. Sanggunian: http://emb.gov.ph/news/053006/News_Releaseswm.htm Pagbabawal sa Pagsusunog ng Basura Pinatindi Mas magiging matindi ang kampanya laban sa pagsusunog ng basura mula sa mga lokal na pamahalaan. Ito ay matapos na matagumpay na maisagawa ang Forum ukol sa Bantay Sunog Basura na inilunsad ng Environmental Management Bureau (EMB) ng Department of Environment and Natural Resources (DENR), sa pakikipagtulungan ng National Solid Waste Management Commission (NSWMC) – Secretariat. Ang pagtitipong ito na dinaluhan ng ilan sa mahahalagang sektor ng lipunan, kabilang ang mga Punong Barangay, mga opisyal ng lokal na pamahalaan, mga guro, at ilang mamamayan, ay isang pagsasamang puwersa ng lokal na pamahalaan, at ng DENR, upang isulong ang pagtataguyod ng ordinansa ng mga lokal na pamahalaan laban sa pagsusunog ng basura. Ipinagbabawal ang pagsusunog ng basura sa ilalim ng Republic Act No. 9003, o ng Ecological Solid Waste Management Act, at sa Republic Act No. 8749, o ng Philippine Clean Air Act. Ito ay sa dahilang ang pagsusunog ng basura ay nakapagdudulot ng lasong nakaaapekto sa kapaligiran, lalo sa kalusugan ng mamamayan. Ang kampanyang Bantay Sunog Basura ay inilunsad sa ilalim ng Programang Linis Hangin noong Nobyembre taong 2004 na dito ay kinilala ang masamang epekto ng usok na idinudulot ng pagsusunog ng basura. Sa isinagawang Forum ay nagpahayag ng layong makiisa ang mga lokal na pamahalaan sa kampanyang ito, sa pamamagitan ng pagpaplano ng mga gawaing sang-ayon sa alituntunin ng Bantay Sunog Basura na ipinatupad mula Abril 2006 hanggang Disyembre 2007. Isa sa mga nangunguna sa paggawa at pagpapatupad ng ordinansang
- 311. 160 nagbabawal sa pagsusunogng basura ay ang munisipalidad ng San Juan. Sa bisa ng ordinansa ay mahigpit na ipinagbabawal ang pagsisiga at ang pagsusunog ng basura sa kahit anong kalye o bakuran, pribado man o pampubliko, dahil sa masamang epekto ng gawaing ito sa kapaligiran, hangin, kalusugan ng tao, bukod pa sa maaari itong maging sanhi ng sunog. Ang mga mahuhuling magsusunog ng basura sa San Juan ay pagmumultahin ng mula P500.00 hanggang P1,000.00. Kabilang din sa mga lokal na pamahalaan na nagpapatupad ng mga ordinansang alinsunod sa pagbabawal sa pagsusunog ng basura ay ang Makati, na may kaukulang P1,000.00 multa o lima hanggang tatlumpung araw na pagkakulong sa mga taong susuway dito; ang Lungsod Quezon P1,000.00 hanggang P3,000.00 o isang araw na pagseserbisyong pangkomunidad at seminar, hanggang isang araw na pagkakulong, ang parusa sa mga lalabag sa ordinansa; gayundin naman sa Navotas, na may parusang mula P500.00 hanggang P1,500.00 multa, o, tatlong araw hanggang pitong araw na serbisyong pangkomunidad, o pagkakulong hanggang labinlimang araw. Ilan sa mga ipinangako ng mga dumalo sa Forum ang pagpapalaganap ng kaalaman hinggil sa masamang epekto ng pagsusunog ng basura, kabilang na ang tamang paraan ng pagkokompost, sa pamamagitan ng malawakang edukasyon; ang pagtatanim ng mga puno para makamit ang balanse sa ekolohiya; ang pagbuwag ng sistemang “palakasan”; ang pagtataguyod ng “Talakayan sa Barangay”; ang paglalagay ng mga “streamers”, at ang pagbuo ng mga grupong susuporta sa kampanya laban sa pagsusunog ng basura. Kabilang sa mga tagapagsalita sa nasabing Forum ay sina Direktor Fernandino Concepcion ng EMB-DENR; Engr. Ma. Sonabel Anarna ng Department of Health; Regional Director Arnulfo Hernandez ng EMB-NCR; at si Executive Director Atty. Zoilo Andin ng NSWMC-Secretariat. Para sa karagdagang impormasyon hinggil sa kampanyang Bantay Sunog Basura, at sa tamang pangangasiwa ng basura, maaaring bumisita sa tanggapan ng National Solid Waste Management Commission – Secretariat, sa Ikalawang Palapag ng HRD Bldg., DENR Compound, Visayas Avenue,
- 312. 161 Diliman, Quezon City.Maaari ding tumawag sa mga numero 920-2252; 920-2279; 925-4796/925-4797 lokal 3. Isabuhay Natin 1. Pasagutan sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Sabihin na dapat pag-isipang mabuti ang isang tamang desisyon sa bawat bilang ng gawain. Dito masasalamin kung tunay na tumimo sa puso at isipan ng mga mag-aaral ang adhikaing itigil na ang pagsusunog ng basura para sa pagpapanatili ng kalinisan at kaligtasan ng ating bayan. 3. Ipasuring muli ang mga desisyong tumatalima sa adhikain para maunawaan ng lahat. Humingi ng ilang pagpapaliwanag sa mga sumagot dito. Para sa desisyong mukhang di malinaw o medyo salungat sa adhikain, tulungan ang mga mag-aaral na makita ang buong larawan kung bakit kailangang baguhin ang desisyong mali. Bilang guro, hindi mo dapat diktahan ang mag-aaral bagkus ay gabayan mo siya na maliwanagan hanggang makamit niya ang desisyong makabubuti sa lahat. Subukin Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral 2. Gabayan ang buong klase para matagumpay na maisakatuparan ang kampanya laban sa pagsusunog ng basura. 3. Tulungan sila sa mga kagamitan na dapat nilang ihanda upang mas maging epektibo ang kanilang kampanya. 4. Muli, ipaalam sa inyong punongguro at mga guro ang gawaing ito. 5. Tiyaking handa ang mga mag-aaral sa pagsagot sa anumang tanong kung bakit hindi dapat magsunog ng basura.
- 313. 162 Gamitin ang rubricsa ibaba sa pagtataya ng gawain. Pamantayan 3 2 1 Husay sa paghahanda para sa kampanya Lahat ng kasapi sa pangkat ay nagpakita ng kahusayan sa paggawa ng mga materyales at ng plano para sa gagawing kampanya 1-2 kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng kahusayan sa paggawa ng mga materyales at ng plano para sa gagawing kampanya 3-4 na kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng kahusayan sa paggawa ng mga materyales at ng plano para sa gagawing kampanya Paghahatid ng kampanya laban sa pagsusunog ng basura Naihatid nang maayos at may tiwala ang impormasyon tungkol sa pagbabawal sa pagsunog ng basura Naihatid nang maayos ngunit may pag- aalinlangan ang impormasyon tungkol sa pagbabawal sa pagsunog ng basura Hindi naihatid ang impormasyon tungkol sa pagbabawal sa pagsunog ng basura Para sa karagdagang gawain, ipatala sa mga mag-aaral ang kanilang obserbasyon tungkol sa pagsusunog ng basura. Ito ay isang paraan para mapaigting sa barangay o pamayanan ang pagbabawal sa gawaing ito. Palagian itong ipaalala upang patuloy itong maisabuhay ng mga mag-aaral. Pasalamatan ang pakikiisa ng mga mag-aaral sa gawaing ito.
- 314. 163 Aralin 9 Mag-Recycleang Lahat Para sa Magandang Bukas Layunin: Nakatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran saanman sa pamamagitan ng: • pagsasagawa ng muling paggamit ng mga patapong bagay (Recycling) Paksa/Pagpapahalaga: Pagkakaroon ng Disiplina (Discipline) Kalinisan at Kaayusan (Cleanliness and Orderliness) Mga Kagamitan: kuwaderno, manila paper, pentel pens, krayola, flyer mula sa DENR: http://www.emb.gov.ph/portal/Portals/10/ proper%20waste%20segragation.pdf Integrasyon: Agham, Asignaturang Pangkalusugan, Sining Pamamaraan: Alamin Natin Bilang panimula, ipakilala sa mga mag-aaral ang salitang recycle o paggamit muli ng anumang bagay. Ipaliwanag na may mga gamit sa tahanan o paaralan tulad ng basyong lata ng gatas, bote at karton na maaaring maging kapaki-pakinabang sa halip na itapon ang mga ito. Maaaring itanong ang sumusunod: • “Saan karaniwang nakapaskil ang salitang recycle?” • “Ginagawa na ba ninyo ito sa inyong tahanan o paaralan?”
- 315. 164 Pagkatapos ng maiklingtalakayan tungkol sa pag-recycle, maaari nang tumuloy sa unang gawain. Sa pagkakataong ito, isinasaalang-alang ang gamit ng experiential learning na dito dapat nilang balikan ang anumang karanasan na may kinalaman sa larawan. Maaaring makinig ang ibang mag-aaral sa kuwento ng kanilang kaklase na walang naranasan tungkol dito. 1. Hayaang magnilay ang mga mag-aaral para sa mga dahilan kung bakit nagkaroon ng ganitong klaseng problema sa kapaligiran. Maaaring tumawag ng ilang mag-aaral para magbahagi sa klase. 2. Ipasagot sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang mga tanong saAlamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Kung may ilang mag-aaral na nakaranas na nito, itanong ang sumusunod na tanong: • “Ano ang inyong naramdaman noong mga panahong nararanasan ninyo ang matinding pagbaha at maraming basura ang nakalutang sa tubig?” • “Ano kaya ang dahilan kung bakit nagkaroon ng ganitong problema?” Isaalang-alang ang damdamin ng mga mag-aaral sa pagkakataong ito. Maaaring may ibang karanasan na sobrang tumatak sa isip ng mag-aaral at nagkaroon sila ng phobia. Kung may ganitong pagkakataon, mainam na kausapin ang mag-aaral upang lumakas ang kaniyang loob at mawala ang takot sa dibdib niya. Paalalahanan ang buong klase na makinig nang mabuti at isipin kung bakit kaya nangyari ito sa kanilang lugar. Para sa mga hindi nakaranas ng ganitong kalamidad, itanong ang sumusunod: • “Ano ang masasabi ninyo sa mga kaklase ninyong nakaranas ng ganito?” • “Kung kayo ang nasa sitwasyon, ano ang inyong mararamdaman?”
- 316. 165 Itanong sa lahat: • “Sa inyong palagay, matindi ba ang epekto ng basura sa malawakang pagbaha sa ating bayan? Pangatwiranan ang inyong sagot.” Mahalaga rin na maintindihan nila na maraming tao pa rin ang matigas ang ulo o mapagsamantala at hindi iniisip ang kahihinatnan kung patuloy na dadami ang basura. Ipaunawa na kung hindi matututo ang mga tao na mag-recycle, hindi lamang tayo o ang ating bansa ang maaapektuhan kundi pati na rin ang buong daigdig. Ipaalala na ang anumang pagsira ng isang tao sa kapaligiran ay maaaring magbunga ng malawakang pagkasira ng Inang Kalikasan. Isagawa Natin Gawain 1 1. Ipakompleto ang talahanayan na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Bago ito ipagawa, tiyaking naunawaan ng mga mag-aaral ang mga bahagi nito. Ipagawa ito sa kanilang kuwaderno. 2. Kapag nakompleto na ng mga mag-aaral ang gawain, ipasagot na ang mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Iproseso ang iba’t ibang sagot sa mga tanong. Gawain 2 1. Pangkatin ang klase sa tatlo. Hikayatin ang bawat pangkat na magkaroon ng malalim na talakayan kung ano ang masamang dulot sa kalusugan at kapaligiran ng patuloy na hindi pag-recycle ng mga patapong bagay. 2. Sa oras ng talakayan, kailangang subaybayan ang bawat pangkat upang matiyak na may pokus ang kanilang pinag-uusapan. Siguraduhin na ang bawat miyembro ay may kontribusyon sa talakayan.
- 317. 166 3. Gabayan angmga mag-aaral habang iginuguhit ang kanilang mga ideya. Ang gawa ng bawat pangkat ay dapat bigyan ng pansin at dapat iproseso upang higit nilang maunawaan ang masamang epekto kung patuloy na hindi magre-recycle ang mga tao. Ipapaskil ang mga ito sa silid-aralan pagkatapos ng leksiyon. Sa gawaing ito, ang teorya ng konstruktibismo ay isinaalang-alang na ang mga mag-aaral ay nag-iisip kung ano ang posibleng maging epekto ng maling pag-uugali ng mga tao pagdating sa pamamahala ng basura. Binibigyan din sila ng pagkakataon na maitama ang maling pag-uugali tungkol sa pagtapon ng basura. Ito ay makatutulong din para mahasa ang kanilang critical thinking sa pagbuo ng mga konsepto at kakayahan na kanilang dapat tandaan at isabuhay kalaunan. Pag-aralan ang karagdagang impormasyon kung ano ang magiging epekto naman kung patuloy tayong magre-recycle. Source: Solid Waste Management Module for Schools (2005) Miriam College-Environmental Studies Institute Environmental Management Bureau-DENR Isapuso Natin 1. Para sa gawaing ito, ang mas malalim na pagninilay ay kinakailangan upang higit na maisapuso ang recycling. 2. Gabayan ang mga mag-aaral na kompletuhin ang mga pangungusap sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaliwanag na ang bubuo sa bawat bilang ay magpapahayag ng tamang desisyon na buhat sa konteksto ng paggamit muli ng mga patapong bagay.
- 318. 167 Posibleng sagot: • Magsisimulana akong mag-recycle dahil alam kong makababawas ito sa basura namin sa bahay. • Bago ako bumili ng isang bagay, iisipin kong mabuti kung ito ay aking kailangan o hindi. • Tinutupi ko at tinatalian ang mga tuyong karton para hindi ito kumalat at magamit pang muli kung kinakailangan. • Kung hindi pa alam ng kapatid ko ang pag-recycle dapat ko siyang turuan at paliwanagan tungkol dito. • Ako ay palagi nang magre-recycle dahil makatutulong ito sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran. 3. Ilan lamang ang mga ito sa posibleng sagot. Para sa may ibang sagot, tanungin kung bakit ito ang kanilang naging sagot. Gabayan natin sila hanggang maintindihan nila ang bawat aytem. Maaaring may ibang sagot din na batay sa ibang karanasan. 4. Ipabasa ang Tandaan Natin para sa karagdagang kaalaman. Muling iproseso kapag may magtanong. Isabuhay Natin Kaya na ba ninyong isabuhay ang pagre-recyle? Gawain 1 1. Hayaan ang mga mag-aaral na mag-isip kung anong produkto ang puwedeng gawin kapag ni-recycle ang mga bagay na nakasaad sa Gawain 1 ng Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipasulat sa kuwaderno ng mga mag-aaral ang kanilang sagot.
- 319. 168 Gawain 2 1. Bumuongmuli ng apat na pangkat. Ipatalakay sa bawat pangkat ang magandang idudulot ng pagre-recycle. 2. Gabayan ang mga mag-aaral na maghanda para sa gagawing kampanya upang paigtingin ang pag-recycle ng mga patapong bagay. Magpagawa sa kanila ng mga campaign materials gamit ang iba’t ibang estratehiya na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 3. Habang naghahanda ang ibang pangkat, pulungin ang lider ng bawat pangkat para pag-usapan at pagplanuhan ang gagawing kampanya sa loob ng paaralan. Muling kausapin ang punongguro upang mas maging maayos ang iskedyul ng kampanya at magkaroon ng partisipasyon ang mga mag-aaral buhat sa ibang baitang. Subukin Natin 1. Panatilihin ang apat na pangkat para sa gawaing ito. Ipaliwanag na kailangan nilang balikan ang kanilang natutuhang pagpapahalaga sa mga nakalipas na araw tungkol sa recycling. Ipagawa sa kanila ang kanilang plano para sa isang proyekto gamit ang talahanayan bilang gabay. 2. Ipaalaala ang mga panukalang pangkaligtasan upang maiwasan ang anumang aksidente habang isinasagawa ang proyekto. Kung hindi matapos ang gawain sa loob ng 30 minuto maaaring gawin ng mga mag-aaral sa kanilang libreng oras hanggang sa ito ay matapos sa itinakdang oras. Ipalarawan at ipaliwanag ang dahilan ng anumang proyektong ginawa. 3. Palagyan ito ng pangalan, tema at kung saang materyal ito yari. Ipaskil ito sa isang bahagi ng silid-aralan. Maaari itong gamitin sa exhibit o kung pulido ang pagkakagawa maaari rin naman itong ibenta upang may maipon ang klase na maaaring gamitin sa iba
- 320. 169 pang proyekto. Ipaalalana mabuti ng hasain nila ang kanilang kakayahan. 4. Kumausap ng ilang magulang o miyembro ng komunidad upang makatulong ng mga mag-aaral para sa medyo mabigat o delikadong gawain. Sabihin ito sa mga mag-aaral bago simulan ang anumang proyekto. 5. Muling gabayan ang mga mag-aaral para makagawa ng mga mas kapaki-pakinabang na bagay. 6. Ipaliwanag na maaari silang magpraktis pa upang mahasa ang kanilang kakayahan. Batiin ang mga mag-aaral sa pagkakaroon ng bukas na isipan para sa tunay na pagpapahalaga para sa ating kapaligiran. Iugnay ang kanilang mga natutuhan sa yunit na ito sa susunod na yunit tungkol sa Pagmamahal sa Diyos.
- 321. 170 Mungkahing Pangwakas naGawain Para sa Yunit III Sa pagtatapos ng Ikatlong Markahan, ang pampinid na gawaing ito ay iminumungkahi upang masukat ang antas ng natutuhan ng mga mag- aaral tungkol sa mga pamanang kulturang materyal tulad ng kuwentong bayan, alamat, mga epiko at mga pamanang kulturang di materyal tulad ng magagandang kaugalian at iba pa. Layunin din nito na maipagmalaki o mapahalagahan ang nasuring kultura ng iba’t ibang pangkat etniko tulad ng kuwentong bayan, katutubong sayaw, awit, laro at iba pang magagandang ambag o kontribusyon na magpapakilala at magpapayaman sa kanilang kultura. Maliban dito, binibigyan ng pansin ang pagsunod sa mga batas o panuntunang pinaiiral tungkol sa pangangalaga ng kapaligiran at iba’t ibang paraan upang mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapalagiran. Bilang hudyat ng pagtatapos sa panahon ng Ikatlong Markahan, inihanda ang mga mungkahing gawain kung saan (1) mabubuo, mapagsasama-sama ang mga nalinang na pagpapahalaga; (2) masusubaybayan ng guro ang mga bagay na ipinangako ng bawat mag- aaral kung ito ba ay natupad na o sinimulang isabuhay pa lamang; (3) magkakatulungan sa pamamagitan ng paglahok ng mga magulang o tagapag-alaga at iba pang taong may kinalaman sa pagpapakatao ng mag- aaral. Pumili ng mga gawain na nakatala sa ibaba bilang pagpapakita ng pagpapahalaga ng kultura ng iba’t ibang pangkat etniko at gawain na magpapahalaga sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan sa kapaligiran. I. Maikling Palatuntunan na Magtatanghal ng mga Kultura ng Iba’t ibang Pangkat Etniko. 1. Maaaring magkaroon ng pagpapakita ng mga kasuotan at katutubong tugtugin, awit at sayaw ang bawat klase na maaaring ihanda ng lahat ng grado. Kung iisa lang ang pangkat ng Baitang 4 sa paaralan ay maaaring bumuo na lamang ang guro ng mga pangkat. Maaaring mag-imbita sa paaralan ng pangkat etniko
- 322. 171 na maaaring makapagbahaging kanilang kultura. Mainam din kung magkaroon ng pagbigkas ng mga tula at pagbabasa ng kuwento. 2. Ipaalala ang kahalagahan ng pagiging simple at matipid na paghahanda para sa gawaing ito. 3. Kapag may malapit na museo, maaari ding iplano ang pagbisita rito upang makita ng mga mag-aaral ang mga pamanang materyal at di materyal mula sa ating mga ninuno. Mekaniks: • Gabayan ang mga mag-aaral sa kanilang pagpaplano ngunit hayaang sila ang magpatakbo ng palatuntunan. • Maglaan ng panahon para sa kanilang paghahanda sa pagtatanghal at gabayan sila sa kanilang praktis. • Ianunsiyo sa palatuntunan ang adbokasiya ng klase. • Bigyang-diin pa rin ang mga aralin sa pagpapahalaga at pagmamalaki sa mga kultura ng bawat pangkat etniko. II.- A. Pagkakaroon ng Interaktibong Eksibit May tatlong tema o paksa ang eksibit na ito: 1. Ipakita ang iba’t ibang pangkat etniko at kanilang natatanging kultura. 2. Muling bigyang-buhay o alalahanin ang sining at panitikang Pilipino. 3. Itaguyod ang mga gawain o proyektong nagsusulong ng pangangalaga ng kapaligiran at responsableng paggamit ng mga likas-yaman.
- 323. 172 Mekaniks: • Bigyan ngsapat na panahon ang mga mag-aaral na maghanda para sa ilalagay nila sa kanilang eksibit. Maaaring bumuo ng mga komite na mamamahala ng mga gawain. • Maaaring gamitin ang mga naunang proyekto o output ng mga mag-aaral sa mga naging aralin sa Ikatlong Markahan (advocacy materials, comic strip, drawing o paintings, panitikan). • Dagdagan lamang ito ng ilang larawan at babasahin tulad ng mga aklat o nobela. • Maglaan ng isang estasyon para sa isang pagsubok na dito ay maaaring bumunot ng mga tanong ang mga magmamasid. Maaari silang bigyan ng simpleng token tulad ng recycled crafts o bookmark na may nakasulat na mga pananalitang nagbibigay ng pag-asa. • Maglaan din ng isang estasyon para sa pagtanggap ng mga donasyon tulad ng mga gamit sa paaaralan, toiletries, tsinelas o de-lata na ipamimigay sa napiling paaralan o komunidad. • Maglaaan din ng estasyon para sa pangangalap ng pirma para sa pangangalaga ng kapaligiran. Halimbawa: Laban sa pagsusunog o pagsisiga. B. Paglingap sa mga Batang Katutubo Mga Paghahanda: • Gamit ang mga patapong bagay at iba pang gamit, gumawa ng mga kapaki-pakinabang na bagay tulad ng bag na puwedeng ibenta. Ang kikitain ay maaaring ipambili ng mga personal na gamit para ibigay sa mga kapatid nating katutubo.
- 324. 173 • Ang ibapang makakalap na kagamitang pang-eskuwela at toiletries ay maaaring ibigay nang direkta sa paaralan o ipadaan sa mga organisasyong may kahawig na adbokasiya tulad ng “Klasrum ng Pag-asa” na naglalayong makapagpatayo ng mga silid-aralan sa mga paaralang nasa mga liblib na lugar at may higit na pangangailangan sa pasilidad. • Maglakip ng isang simpleng kard o bookmark na nagbibigay ng pag-asa sa mga mag-aaral na tatanggap ng tulong. C. Alay-Tanim sa Bagong Taon para sa Kalikasan, Panayam at Eksibit • Dahil sa buwan ng Enero magtatapos ang Ikatlong Yunit, maaaring isagawa ang gawain sa unang Biyernes ng Bagong Taon. Ito ay bilang pagsasabuhay sa pangangalaga sa kalikasan kahit walang nakakakita. Magpadala ng mga puno na itatanim ng mga mag-aaral o kung hindi ay maaaring manghingi sa opisina ng lokal na tagapangalaga ng kapaligiran sa mga munisipyo o barangay. • Magkaroon ng isang forum tungkol sa segregasyon ng basura, bakit ipinagbabawal ang pagsusunog ng basura at ang pagsusog sa recycling. Mag-imbita ng mga taong may katungkulan sa pangangalaga sa kalikasan upang magbigay ng panayam. Mainam ang gawaing ito para masalamin ng mga mag-aaral ang mahalagang bahagi nila sa pagliligtas at pangangalaga sa kalikasan. • Pagkatapos ng forum, bigyang-daan ang isang eksibit ukol dito. Magpadala ng mga na-recycle na kagamitan na ginagamit nila sa tahanan. Pangkatin ang klase at maglaan ng mga mesa o exhibit area ang guro sa labas ng kanilang silid-aralan.
- 325. 174 Parasalahatnggawain,tapusinangbawataktibidadsapamamagitan ng isang pagninilaytungkol sa mga isinagawang gawain. Maaari nilang isulat sa metacards ang kanilang mga nararamdaman o iguhit ito. Ipaskil ang mga ito sa isang korner sa silid-aralan. Tapusin ang pampinid na gawain sa isang panalangin na maaaring pamunuan ng isang mag-aaral o magulang.
- 326. 212 Appendix A - Unang Markahang Pagsusulit Yunit I I. Panuto para sa bilang 1-5: Piliin ang tamang sagot sa bawat bilang. 1. Napili ka ng iyong guro na siyang maging tagapagdaloy ng palatuntunan, ano ang iyong gagawin? A. Pipilitin ko ang aking kamag-aral na palitan ako. B. Sasabihin kong ayokong maging tagapagdaloy ng palatuntunan. C. Lalakasan ko ang aking loob at tatanggapin ang ibinigay na gawain. D. Magdadahilan ako na masakit ang aking lalamunan at hirap sa pagsasalita. E. Makikiusap ako na iba na lamang ang gawing tagapagdaloy ng palatuntunan. 2. Maraming nilabhang damit ang Nanay. Ipinasasampay niya ang mga ito kay Annie. Ano ang dapat gawin ni Annie? A. Itago ang mga damit na ipinasasampay ng nanay. B. Magkunwari na hindi narinig ang utos ng nanay. C. Magsabi sa Nanay na hindi niya ito kayang gawin. D. Iutos sa nakababatang kapatid ang pagsasampay ng damit. E. Pagtiyagaang isampay ang mga damit para makatulong sa nanay. 3. Oras ng rises, mahaba ang pila sa pagbili ng pagkain sa kantina. Nasa bandang hulihan ng pila si Paolo. Kung ikaw si Paolo, ano ang gagawin mo? A. Hindi na pipila at titiisin na lamang ang gutom. B. Sisingit sa bandang gitna ng pila para mapabilis.
- 327. 213 C. Magtitiis napumila hanggang sa makaabot sa unahan. D. Pupunta sa unahan ng pila at makikiusap na paunahin siya. E. Uutusan ang kamag-aral na nasa may unahan ng pila na ibili na lamang siya ng pagkain. 4. Narinig ni Mark na may parating na bagyo at sinuspinde na ang mga klase sa kalapit na lugar. Ano ang dapat gawin ni Mark? A. Magdasal na lalong lumakas ang ulan. B. Muling matulog dahil wala na rin sigurong klase sa kanilang paaralan. C. Tawagan ang mga kamag-aral at sabihing wala na rin silang pasok. D. Sabihin sa nanay na ayaw niyang pumasok sa paaralan dahil umuulan. E. Makinig sa radyo o manood sa telebisyon para sa mahahalagang pahayag. 5. Tuwang-tuwa ka dahil pinasalubungan ka ng tatay ng isang kahong “loombands”. Itinago mo ito bago pumasok sa paaralan. Pagdating mo sa bahay, nakakalat ang mga ito at ang iba ay itinapon ng iyong nakababatang kapatid. Ano ang gagawin mo? A. Mag-iiiyak ako. B. Aawayin ko ang aking kapatid. C. Sasabihin ko sa tatay na paluin ang aking kapatid. D. Itatapon ko na lamang ang natitira pang “loombands”. E. Magtitimpi ako at iaayos ang natitirang “loombands”. II. Panuto para sa bilang 6-10: Ilahad ang inyong mga sagot sa sumusunod na tanong sa bawat talata. 6. Isinama ka ni nanay sa palengke. Marami kayong pinamili kaya’t kailangan kang magbitbit ng mabigat na bayong. Ano ang dapat mong gawin?
- 328. 214 7. Palaging nawawalaang lapis ni Ronnie sa kaniyang pencil case. Nalaman niyang si Gabriel, ang kaniyang katabi sa upuan ang kumukuha nito. Kung ikaw si Ronnie, ano ang sasabihin mo kay Gabriel? 8. Sinabi ng iyong kalarong si Tessie na hindi mo dapat kaibiganin ang isa pa ninyong kalaro na si Yvette sapagkat hindi maganda ang ugali nito. Ano ang sasabihin mo kay Tessie? 9. Pista sa inyong lugar. Kinausap ka ng inyong punong barangay na sumali sa paligsahan sa plasa.Alam niyang magaling kang sumayaw at kumanta pero nahihiya ka. Ano ang magiging pasiya mo? 10. Pinuri si Buena ng kaniyang guro dahil napakaayos ng mga aklat sa kanilang mini library. Alam ni Buena na ang kaniyang kamag-aral na si Krizzie ang nag-ayos ng bahaging ito. Ano ang dapat sabihin ni Buena sa kaniyang guro? III. Panuto para sa bilang 11-20: Gumuhit ng sa patlang kung tama ang ginawa at naman kung mali. ______ 11. Matiyaga kong tinapos ang aking takdang-aralin kahit inaantok na ako. ______ 12. Kahit alam kong mapapagalitan ako ni nanay, sinabi ko pa rin na ako ang nakabasag ng pinggan. ______ 13. Tinanggihan ko ang ibinigay sa aking parte sa programa sapagkat nahihiya ako ______ 14. Hindi ko inaway ang aking kamag-aral nang matapunan niya ng sopas ang aking kuwaderno. ______ 15. Sinulatan ng bunso kong kapatid ang aking kuwaderno. Inaway ko siya at sinaktan
- 329. 215 ______ 16. Maydumating kaming bisita at tiniis kong matulog sa sopa. ______ 17. May nabasa akong mga dapat gawin kung may bagyo. Isa-isa ko iyong inunawa at inalam kung maaaring ilapat sa sitwasyon namin sa aming bahay. ______ 18. Nainis ako nang sabihin sa akin ng aking guro na hindi masyadong maganda ang isinulat kong talata. ______ 19. Gutom na ako kaya siningitan ko ang aking kamag- aral sa pila sa pagbili sa kantina. ______ 20. Hindi ko sinabi sa guro na isa ako sa mga gumawa ng proyekto sapagkat hindi maayos ang pagkakagawa nito. IV. Panuto para sa bilang 21-30: Tapusin ang pangungusap ayon sa iniisip mong tamang gawin. 21. Hindi ako sigurado kung ang narinig kong balita sa radyo ay totoo o hindi. Ako ay _____________________________________. 22. Kinukulitakongakingkamag-aral.Siyaayaking_______________. 23 Sinabingakingkaibigannamasamasakalusuganangpag-inomng malamig na juice sa umaga. Ako ay ________________________. 24. Pinagsabihan ako ni tatay sapagkat napabayaan ko ang aking bunsong kapatid. Ako ay ______________________________. 25. Isinali kami ng aming guro sa rondalya. Hindi pa ako masyadong mahusay tumugtog ng bandurya. Sasabihin ko sa guro na ___________________________. 26. Malayo ang paaralan sa aming bahay at kailangan akong maglakad. Ako ay ________________________________.
- 330. 216 27. Medyo maluwag angnabiling sapatos ni nanay. Kailangan kong gamitin iyon pagpasok sa paaralan. Ako ay ___________________. 28. Tumatakbo ang aking kamag-aral at ako ay nabangga. Natumba ako at nasaktan. Ako ay ______________________________. 29. Hindi ako nakapasok sa paaralan nang nakaraang araw sapagkat ginabi ako sa panonood ng telebisyon. Nang tanungin ako ng guro, ang sinabi ko ay _______________________________. 30. Maingay ang katabi kong kamag-aral. Hindi ko marinig ang sinasabi ng guro. Ako ay ______________________________. V. Panuto para sa bilang 31-35: Isulat ang titik ng ipinakikitang pag-uugali. A - Katatagan ng Loob; B - Pagkamatiyaga; C - Pagkamapagtiis; D - Pagkamapagpasensiya; E - Pagmamahal sa Katotohanan; at F - Pagkamahinahon Sitwasyon Pagpapahalagang Ipinakita 31 Sinasabi ang totoo kahit mapagalitan. 32. Hindi nagagalit kahit may ginawang mali ang kamag-aral o kaibigan. 33. Isinasakatuparan ang iniatang na gawain kahit hindi madali. 34. Hindi sumisingit sa mahabang pila sa pagbili sa tindahan. 35. Ipinakikita ang kakayahan kahit kinakabahan. Susi sa Pagwawasto: 1. C 11. 16. 31. E 2. E 12. 17. 32. D 3. C 13. 18. 33. B 4. E 14. 19. 34. C 5. E 15. 20. 35.A
- 331. 217 Yunit II 1. Ipaliwanagsa mga mag-aaral ang layunin ng pagtatayang sasagutan nila. 2. Bigyan sila ng labinlimang minuto upang sagutin ang mga katanungan. 3. Iwasto ang kanilang sagot at gawin itong gabay upang mabigyan ng pagpapalalim ang pagpapahalagang mahina pa sa kanila. I. Panuto: Gaano mo kadalas ginagawa ang sumusunod na gawain? Lagyan ng tsek (ü) ang iyong sagot. Gawain Palagi Paminsan- minsan Hindi ko ginagawa 1. Tinatanggap ko ang mga negatibong puna ng maluwag sa aking kalooban. 2. Nagbibigay ako ng tulong sa mga biktima ng kalamidad. 3. Hindi ako nag-iingay kapag alam kong may natutulog pa sa bahay. 4. Hindi ako gumagamit ng mga salitang nakasasakit sa damdamin ng aking kapuwa. 5. Nakikinigakosaakinggurokapagsiya ay nagpapaliwanag ng aming aralin. 6. Tumutulong akong maglinis ng mga kanal sa barangay. 7. Iniingatan ko ang palaruan sa aming paaralan. 8. Humihingi ako ng tawad kapag nakagagawa ako ng pagkakamali sa aking kapuwa. 9. Sumasali ako sa “Oplan Linis” ng aming barangay. 10. Nakikibahagi ako sa paglilibang ng mga kaibigan.
- 332. 218 II. Sagutin angmga tanong. Isulat ang letra ng iyong sagot sa sagutang papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pagiging mahinahon sa kilos at damdamin? A. Nakikipag-away sa mga ayaw kumampi kapag may ipinaglalaban. B. Nakikiayon sa sinasabi ng kapuwa para maiwasan ang gulo. C. Nakikipag-usap ng maayos sa kapuwa upang magkaunawaan. D. Kumakampi sa mas marami ang umaayon upang hindi mapag-isa. 2. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng totoong pagiging bukas-palad? A. Naghulog ng dalawang piso sa collection box kahit walang nakakakita. B. Ibinahagi ang pagkain sa katabing walang pagkain dahil nakatingin ang guro. C. Dinala ang mga damit na ayaw nang gamitin para sa mga biktima ng baha para magkaroon nang mas madaming puntos ang aming grupo. D. Dumalo sa pag-eempake ng mga relief goods para sa mga nasalanta ng bagyo. 3. Bakit kailangan igalang ang kapuwa? A. Para mapanatili ang mapayapang pamayanan B. Para igalang ka din ng kapuwa C. Para walang magalit sa iyo D. Para masaya ang lahat 4. Bilang mag-aaral, alin sa sumusunod ang paggalang sa karapatan ng may sakit ang kaya mong gawin? A. Pagbigay ng prutas at damit B. Pagbisita sa may sakit C. Pagbibigay ng payo sa may sakit D. Pagbibigay ng gamot sa may sakit 5. Paano maipakikita ang pag-unawa sa damdamin ng kapuwa? A. Sa pakikiiyak sa kanila B. Sa pakikipag-usap sa kanila
- 333. 219 C. Sa pagbibigayng sariling kuwento sa kanila D. Sa pakikinig sa oras na may problema sila at pagbibigay ng payo III. Basahin ang sitwasyon at magbigay ng iyong pasiya. 1. Narinig mo sa isa mong kamag-aral na ang iyong katabi ay nang- umit ng pera sa kantina ng paaralan. Isinulat mo ito sa facebook at marami ang nagkomento. Nalaman mong hindi pala totoo ang narinig mong balita. Paano mo itutuwid ang iyong pagkakamali? 2. Nagpunta si Christian sa silid-aklatan ng Mababang Paaralan ng Bagolayag. Napansin niya ang maayos na pagkakasalansan ng mga aklat. Malinis din ang paligid ng lugar. Paano niya mapananatili ang kaaya-ayang paligid ng silid-aklatan? 3. Nililinis na mabuti ang mga eskuwela ni Gng. Ligaya ang palikuran ng kanilang silid-aralan sa tuwing gagamitin nila ito. Ano ang iyong maitutulong upang mapanatili ang kaayusan nito? 4. Napakaraming bata ang nakatira sa ilalim ng tulay. Nakikita mo sila tuwing papasok ka sa paaralan. Sa hapon nama’y makikita mo silang namamalimos sa mga lansangan. Ano ang magagawa mo para sa kanila? 5. May sakit ang iyong kalaro. Nais mo siyang puntahan dahil wala kang makalaro sa labas ng bahay. Sabi ng nanay niya hindi pa siya puwedeng maglaro. Ano ang gagawin mo? Susi sa Pagwawasto I. Asahan ang iba’t ibang sagot ng mga mag-aaral na maaaring gamiting gabay sa pagtutuwid ng kanilang pagpapahalaga. II. 1. C 2. A D 3. A B C D 4. A B C D 5. D
- 334. 220 III. Ito anginaasahang mga sagot, subalit maaaring magbigay ng iba’t ibang sagot ang mga mag-aaral. 1. Lalapit ako sa kamag-aral na nagawan ko ng pagkakamali at hihingi ako ng tawad sa kaniya. 2. Aayusin ko ang mga aklat at upuan sa tuwing gagamitin ko ang silid-aklatan. 3. Lilinisin ko ito sa tuwing ako ay gagamit ng aming palikuran. 4. Ipagbibigay alam ko ang kanilang kalagayan sa kinauukulang ahensiya ng pamahalaan. 5. Hindi ko aabalahin ang kaniyang pagpapahinga at hihintayin ko siyang gumaling.
- 335. 221 Yunit III I. GaanoMo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) Panuto: Kompletuhin ang mga bugtong, salawikain, linya ng tula at kanta. Punan ang patlang ng tamang salita. 1. Ang hindi lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa 2. Ang paa ay apat, hindi maka 3. Sa dagat at bundok, sa simoy at sa mong bughaw. 4. Ikaw at ako, hindi man magkalahi ay dapat matutong magmahal. Isipin mong tayong lahat ay 5. Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya sa pagkadalisay at pagkadakila, gaya ng pag-ibig sa tinubuang II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) Para sa bilang 1 – 5 Panuto: Piliin ang letra ng mga larawang nagpapakita ng sitwasyong makatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran. p p p p p p p p p p p p p p p p p p n p p p p p p p p p p p p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a a a a a
- 336. 222 Panuto: Pag-aralanang sumusunod na sitwasyon. Ano ang iyong gagawin kung ikaw ang nasa ganitong kalagayan? Isulat ang letra ng iyong sagot sa kuwaderno. 6. Pinasalubungan ka ng iyong ninang ng isang malaking balot ng tsokolateng galing sa Japan. Pag-uwi ninyo ng nanay mo sa bahay, nakita ng iyong kapatid na bunso ang pasalubong na bigay sa iyo. Namilog ang kaniyang mga mata, bakas ang tuwa. A. Aalukin ko siya kung gusto niya. B. Bibigyan ko siya pati na rin ang iba ko pang mga kapatid. C. Tatanungin ko siya kung kumakain siya ng tsokolate. D. Kunwari ay sasabihan ko siya na hindi ko siya bibigyan. 7. Naatasan ang inyong pangkat na magtanghal sa palatuntunang inihanda para sa mga mag-aaral mula sa Malaysia upang maipakilala sa kanila ang kulturang Filipino. Alin sa sumusunod ang pipiliin ninyo? A. Sumayaw ng Pandanggo sa Ilaw B. Umawit ng nauusong kanta ngayon. C. Lumikha ng bagong himig at tugtugin sa piano. D. Sumayaw ng katutubong sayaw ng Malaysia Batang lalaki na nagtatapon ng plastik na bote sa basurahan na may tatak na Hindi Nabubulok A Mga bata ng isang paaralan na pinagbubukod- bukod ang mga papel, lata, boteng plastik at babasagin B Magkakaklase na kumakain habang naglalakad ngunit itinatapon ang plastik kung saan- saan C Isang grupo ng mga tao na naglilinis ng estero at drainage D Mga batang gumagawa ng proyekto gamit ang lumang diyaryo, mga boteng plastik, karton, at iba pa. E Mga bata na nagkakampanya para i-recyle o gamitin muli ang mga patapong bagay F
- 337. 223 8. Bumisita sainyong bahay ang iyong kaibigan kasama ang pinsan niyang balikbayan. Kung ikaw ang tatanungin, ano ang ihahain mo sa kanilang meryenda? A. suman sa ibos at tsokolateng tablea B. spaghetti at pineapple juice C. pizza at softdrinks D. siopao at pansit 9. Napansin mong walang gaanong kumakausap sa bago ninyong kaklase dahil hindi siya marunong mag-Filipino. Ano ang gagawin mo? A. Hindi ko na lang din siya kakausapin dahil baka nahihiya siya. B. Ngingitian ko siya. C. Kakaibiganin ko siya at sa abot ng makakaya ay tuturuan ko siya ng Filipino. D. Kakausapin ko ang aming guro at ipaaalam kong hindi marunong mag-Filipino ang bago naming kaklase. 10. Naatasan kang mag-ulat ukol sa isang kaugaliang Filipino. Alin ang pinakamainam na piliin? Ipaliwanag kung bakit iyon ang napili. A. Utang na Loob B. Pagkamagalang C. Bahala Na D. Paghahanda kung may pista 11. Ang Pilipinas ay may iba’t ibang pangkat etniko na mayaman sa napakaraming kultura. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapakita ng kultura? A. Ang magagandang tanawin sa isang lugar B. Ang mga katutubong kasuotan, kuwentong bayan, sayaw, awit, laro at iba pa. C. Ang mga kaugalian at mga pagpapahalaga ng mga tao sa isang lugar. D. Ang mga lumang kagamitan at paraan ng pamumuhay.
- 338. 224 12. Ang sumusunoday ilan sa mga kultura ng ating bansa. Alin ang hindi? A. Pagmamano B. Pagsisimba tuwing araw ng pagsamba C. Pag-aasawa nang wala sa edad D. Pamahiin tuwing may patay 13. Alin sa sumusunod ang pagpapahalaga sa sarili mong kultura? A. Panonood ng mga pagtatanghal ng mga katutubong sayaw at awitin. B. Pagsusuot ng mga katutubong kasuotan nang may pagmamayabang. C. Pagbili ng mga produktong galing sa ibang bansa. D. Pagtangkilik sa mga Filipinong kinikilala sa pandaigdigang larangan. 14. Sino sa sumusunod ang may pagmamalaki at pagpapahalaga sa sarili niyang kultura? A. Ang mahusay na boksingerong si Larry na palaging sinasabi na siya ay galing sa kanilang probinsiya sa General Santos. B. Ang sikat na mang-aawit na si Mia na panay ang Ingles sa kaniyang mga panayam sa Pilipinas. C. Ang magaling na rapper na si Adel d Em na palaging bumabalik sa kaniyang kinagisnang probinsiya para tumulong sa kaniyang dating mga kababayan. D. Ang magandang si Maria na nagwagi bilang Miss World na Tagalog ang ginamit sa kaniyang panayam at pasasalamat. 15. Si Isabel ay isang Tasaday. Nang siya ay makapag-aral sa kabayanan at makapagtapos, bumalik siya sa kanilang lugar at tinulungan ang kaniyang mga kasama na baguhin ang mali nilang kinasanayan tulad ng hindi pagkakaroon ng tamang palikuran at ang pag-aasawa nang wala sa edad. May pagpapahalaga ba siya sa kanilang pangkat etniko? A. Mayroon B. Wala
- 339. 225 C. Maaari D. Hindiko alam 16. Anong batas sa pagpapanatili ng kaayusan at pangangalaga sa kapaligiran ang dapat ipasunod sa ilog na malinis? A. Bawal Manigarilyo Dito B. Huwag Magtapon ng Basura C. Tumawid sa Tamang Tawiran D. Iwasan ang Pagtapak sa Damuhan 17. Anong batas sa pagpapaganda ng kapaligiran sa inyong paaralan ang dapat mong sundin? A. Munting Basura, Pakibulsa Muna B. Huwag Magtakbuhan sa Hagdan C. Bawal Magsalita Nang Malakas sa Pasilyo D. Panatilihing Tahimik Anumang Oras 18. Alin ang pamayanang hindi nakasusunod ang mamamayan sa mga batas at panuntunang pinaiiral ukol sa pangangalaga nang kapaligiran? A. Ang Brgy. Kay-inam na sama-sama ang mga tao sa paglilinis ng mga kanal bago dumating ang tag-ulan. B. Ang Brgy. Maunlad na hindi magkakakilala ang mga nakatatanda dahil maagang umaalis para sa trabaho at gabi na ring umuuwi. C. Ang Brgy. Pinagkaisahan na nagkakaisa ang mga naninirahan sa paghihiwa-hiwalay ng basura sa kanilang lugar. D. Ang Brgy. Maligaya na masigasig ang kapitan sa pagpapairal ng proyekto ukol sa malinis na hangin at paninigarilyo. 19. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng disiplina sa pangangalaga sa kalikasan kahit walang nakakakita? A. Sa Parke hindi mo pinipitas ang mga magagandang bulaklak na nakikita mo.
- 340. 226 B. Sa palikuranay ipina-flush mo ang kubeta at hindi itinatapon ang tissue sa toilet bowl para malinis na magamit ng ibang tao. C. Sa palaruan ay itinatapon mo ang iyong basura sa ilalim ng slide dahil may tagalinis naman dito. D. Sa daan ay inilalaglag mo ang mga basura galing sa iyong bulsa mula sa paaralan. 20. Nagmamadali kang umuwi dahil may dadaluhan kang birthday party ng iyong kapitbahay. Paglabas mo ng silid-aralan, nakita mong umaapaw ang basura sa labas. Ikaw na lang ang tao dahil nauna nang umuwi ang iyong mga kaklase. Ano ang gagawin mo? A. Pababayaan ang basura dahil baka mahuli sa birthday party na iyong dadaluhan. B. Mabilisang aayusin ang mga basura sa sako bago umuwi. C. Magkukunwaring hindi nakita ang umaapaw na basura sa sako. D. Magkikibit-balikat dahil hindi naman ikaw ang tagalinis sa araw na iyon. 21. Palagi ninyong nararanasan ang pagbaha sa Metro Manila. Ano kaya ang dahilan kung bakit nangyayari ito? A. Maling paraan ng pagtatapon ng basura sa ating paligid na bumabara sa mga estero at kanal. B. Talagang mas malakas na ang buhos ng ulan sa ngayon. C. Masyado nang makapal ang tao sa Metro Manila. D. Tinatakpan ng mga tao ang mga drainage. 22. Bakit kailangang malaman ng mga tao na ipinagbabawal ang pagsusunog ng basura? A. Maaari itong maging sanhi ng pagkasunog ng mga bahay sa paligid. B. Puwedeng i-recycle ang mga patapong bagay na susunugin. C. Ang pagsusunog ng basura ay puwedeng magbunga ng maruming hangin at kapaligiran. D. Ang pagsusunog ay ipinagbabawal ng batas.
- 341. 227 23. Ano anggagawin mo bilang isang mamamayang may disiplina upang mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran? A. Sumunod paminsan-minsan sa mga batas na may kinalaman sa kapaligiran. B. Palagiang pagwawalis sa bakuran at kalsada. C. Madalas na pagtapon ng basura sa kanto kung saan dumadaan ang trak ng basura. D. Pagsasagawa ng paghihiwa-hiwalay ng basura sa halip na pagsunog sa mga ito, at pag-recycle ng mga patapong bagay. 24. Ano ang kahulugan ng “recycling”? A. Paggamit muli ng mga patapong bagay na puwedeng mapakinabangan B. Paghihiwa-hiwalay ng mga basura. C. Paglilinis ng mga maruming boteng babasagin at plastik. D. Pagsusunog ng mga pinagsama-samang basura. 25. Ano ang puwedeng mangyari kung patuloy na walang disiplina ang mga tao sa pamamahala ng kanilang basura? A. Magiging malinis pa rin ang paligid dahil may nangongolekta naman ng basura. B. Tuluyan nang magiging marumi at walang kaayusan ang ating kapaligiran. C. Maraming tao ang yayaman dahil sa pagbebenta ng mga basurang naiipon. D. Mag-aaway-away ang mga tao dahil mag-uunahan sa pagkuha ng basura na puwedeng ibenta. III. Unawain at Suriin A. Basahin ang mga sitwasyon. Iguhit ang masayang mukha kung ito ay paraan para mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran at malungkot na mukha kung hindi naman.
- 342. 228 1. Nagtatapon akong basura kung saan-saan lalo na kapag walang nakakakita. 2. Ang basura sa aming tahanan ay pinagbubukod-bukod para magamit pang muli ang mga ito. 3. Pinagsasabihan ko ang aking mga kaklase na itapon sa tamang tapunan ang mga basurang papel. 4. Nililinisan namin ang mga basyong lata ng gatas upang taniman ng mga halaman. 5. Nakikiisa ako sa kampanya para mag-recycle ng mga patapong bagay. B. Suriin ang mga halimbawa ng kaugaliang Filipino sa ibaba. Isulat ang PAN kung sa palagay mo ay dapat panatilihin, PANIBAGO kung dapat panatilihin ngunit may dapat baguhin at IWA kung dapat ay iwaksi na dahil hindi nakabubuti sa ating pamumuhay bilang mga Filipino. 1. Paggalang sa mga Nakatatanda 2. Paghahanda tuwing may Pista 3. Pagpapabukas ng Maaaring Gawin Ngayon 4. Pagtanaw ng Utang na Loob 5. Bayanihan Susi sa Pagwawasto (Key to Correction) I. Gaano Mo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) (5 aytems) 1. paroroonan 2. lakad 3. langit 4. magkakapatid 5. lupa II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) (25 aytems) Para sa 1-5 (A, B, D, E, F)
- 343. 229 6. B 16.B 7. A 17. A 8. A 18. B 9. C 19. B 10. B 20. B 11. A 21. A 12. C 22. C 13. C 23. D 14. B 24. A 15. A 25. B III. Unawain at Suriin (10 aytems) A. 1. 2. 3. 4. 5. B 1. PAN 2. PANIBAGO 3. IWA 4. PANIBAGO 5. PAN
- 344. 230 Yunit IV I. Panuto:Piliin ang titik ng tamang sagot sa bawat bilang at isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng tamang pangangalaga sa sarili? a. Kumain ng sapat at tamang pagkain. b. Pag-eehersisyo minsan sa isang linggo. c. Pag-iwas sa pag-inom ng gatas dahil nakasisira ito ng tiyan. d. Natutulog nang walo hanggang sampung oras bawat araw. 2. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapamalas ng pagpapahalaga sa ating kapuwa? a. Pagbabahagi ng pagkain sa walang makain b. Umaakay sa mga matatandang tumatawid sa lansangan c. Pagbibigay ng tulong sa mga piling nasalanta ng bagyo d. Pinakikitunguhan ang mga taong may kapansanan tulad ng pakikitungo ko sa iba. 3. Namasyal kayo sa Manila Zoo. Nakita mong binabato ng isang batang katulad mo ang isang buwaya. Ano ang gagawin mo? a. Babatuhin ko rin ang buwaya. b. Pagsasabihan siya ng mabibigat na salita. c. Isusumbong ko siya sa namamahala ng Zoo d. Pagsasabihan ko siya na hindi tama ang kaniyang ginagawa. 4. Ang Clean and Green ay isang paraan ng pagsasaluntian ng kapaligiran at pagpapanatiling maayos at malinis nito. Ano ang dapat mong gawin sa nasabing programa? a. Huwag pansinin b. Makisali at suportahan ito. c. Ipagwalang-bahala. d. Ipakita ang pakikilahok paminsan-minsan
- 345. 231 5. Alin sasumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. 6. Kumakain ka ng kasoy. Nang maubos mo ito, napagpasiyahan mong huwag itapon ang buto nito. Sa anong paraan nakatulong ang batang katulad mo sa pagsasagawa ng ugaling ipinakita? a. Hindi pangangalaga sa mga halaman. b. Pagpapahalaga sa pagpapatubo at pagpaparami ng halaman c. Pagpapakita ng kalinisan sa kapaligiran d. Pagpaparami ng kalat na buto 7. Alin sa sumusunod ang tama? a. Ang pagputol sa malalaking puno ay nagpapakita ng proteksiyon sa kapaligiran. b. Ang pag-iisprey ng insecticide sa mga gulayan ay tanda ng pagpapanatili ng balanseng kapaligiran. c. Ang pagsusunog ng mga tuyong dahon ng mga halaman ay tamang paraan upang tugunan ang problema sa basura. d. Ang pangangalaga at paghanga sa mga bulaklak at iba pang halaman ay isang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal sa ating Diyos. 8. Ang sumusunod ay nagpapakita ng pagmamahal sa ligaw na hayop maliban sa _______________________. a. Pagtirador sa mga Philippine Eagle b. Paggawa ng tirahan para silungan ng usa c. Paghikayat sa kaibigan na alagaan ang mga ligaw na hayop
- 346. 232 d. Panonood ngmga programa tungkol sa mga ligaw hayop upang madagdagan ang kaalaman tungkol sa mga ito 9. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga sa mga gamit o kagamitan sa inyong bahay? a. Itinatagokosakahongmatibayangmgagamitokasangkapang hindi ko na ginagamit b. Tumutulong ako sa paglilinis ng mga gamit o kagamitan sa display cabinet para magandang tingnan. c. Iniiwan ko sa mesa ang mga baso, pinggan, kutsara at tinidor na ginamit ko sa pagkain. d. Ginagamit ko nang may wastong pag-iingat ang mga gamit o kagamitan sa aming bahay upang hindi masira. 10. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. II. Lagyan ng tsek (P) kung ang pahayag ay tama at ekis (O) kung mali. ______ 11. Pinahahalagahan ko ang aking buhay dahil kaloob ito ng Diyos. ______ 12. Nilikha ng Diyos ang ating kapuwa upang maging katuwang natin sa ano mang pagsubok kaya pahalagahan natin sila. ______ 13. Magiging masaya at panatag ang loob natin kung tayo ay malusog. ______ 14. Nakakapag-isip tayo nang mabuti kapag tayo ay gutom. ______ 15. Huhuli ako ng tarsier at ipagmamalaki ko ito sa mga kaibigan ko. ______ 16. Tinatanggap ko nang maluwag sa kalooban ko ang aking kapatid na may kapansanan.
- 347. 233 ______ 17. Naipakikitako ang paggalang sa aking kapuwa sa pamamagitan ng pagsunod sa lahat ng nais niyang gawin kabilang ang pagliban sa klase. ______ 18. Ang pagtulong sa kapuwa sa panahon ng kahirapan, kaguluhan at malnutrisyon ay tanda ng pagmamahal. ______ 19. Tayo ay nilikha upang ihayag o ipakilala ang kadakilaan ng Diyos sa pamamagitan ng paggawa ng kabutihan sa kapuwa. ______ 20 Ang pagbibigay ng damo sa alagang kabayo ay tamang pangangalaga nito. ______ 21. Susuportahan ko ang panghuhuli ng mga Philippine Eagle. ______ 22. Ang pagiging luntian ng kapaligiran ay sumasagisag sa kalusugan ng katawan at isip. ______ 23. Maaaring maubos ang mga halaman dahil sa ating kapabayaan. ______ 24. Ang paghihiwalay ng basurang nabubulok sa hindi nabubulok ay tamang paraan ng pagbabasura. ______ 25 Sinusuportahan ko ang mga samahang nagtataguyod ng wastong gamit ng likas na yaman. III. Unawain ang sumusunod na sitwasyon at sabihin kung ano ang iyong gagawin. 26. Puro tocino, hotdog, fried chicken lamang ang kinakain mo. Nanghihina na ang iyong katawan. 27. Alam mong masustansiya ang gulay. Ngunit ayaw mong kumain nito. Inimbitahan ka ng kaibigan mo ngunit ang ulam nila ay gulay. 28. Gutom na gutom ka at wala kayong ulam kundi gulay at isda. Ayaw mong kumain ng mga ito. 29. Nakita mong basang-basa ng pawis ang damit ng iyong kapatid dahil naglinis siya sa bakuran at nagdilig ng mga halaman. Gusto niyang maligo agad. 30. Niyaya ka ng iyong tatay sa paghingi ng binhi ng itatanim ngunit niyaya ka ng iyong kaklase na maglaro sa plasa.
- 348. 234 31. Walang espasyo sainyong paaralan upang pagtamnan ng mga halaman ngunit hangad mong tumulong sa pagkakamit ng layunin ng Programang Clean and Green. 32. Nakita mo ang iyong mga kaibigan na sinisipa ang aso upang sumunod ito. 33. Mukhang napabayaan na ang bahay ng iyong alagang aso. May nagkalat na mga dumi sa loob nito. 34. Marumi na ang kanal sa tapat ng aming bahay. Ayokong magkaroon ng pagkabara ng basura dito. 35. May nakita akong patay na daga sa likod ng aming bahay. Malapit kami sa ilog. Para sa bilang 36-40 Ang mga nasa parihaba ay mga likha ng Diyos, mga biyayang handog Niya sa atin. Sa loob ng puso isulat kung ano ang mga maaari mong gawin bilang tanda ng pasasalamat sa mga biyayang ito. Isulat ang sagot sa loob ng puso. Pamilya Kapuwa
- 349. 235 SUSI SA PAGWAWASTO: I1. a 6. b 2. c 7. d 3. d 8. a 4. b 9. d 5. d 10. d II 11. P 16. P 21. O 12. P 17. O 22. P 13. P 18. O 23. P 14. O 19. P 24. P 15. O 20. P 25. P IV. Para sa bilang 26–35 at 36-40, inaasahang magbibigay ng iba’t ibang kasagutan ang mga mag-aaral Ligaw na hayop Halaman Kalikasan
- 350. 236 Appendix B B.1. Mapang Pilipinas (para sa Yunit III – Aralin 1) Paggagamitan: Maaaring gumuhit ng mapa ng Pilipinas o magpakita ng yari nang mapa na magagamit sa pangganyak na gawain. Sa palibot ng malaking mapa at idikit ang mga larawan ng halimbawa ng material na kulturang Filipino.
- 351. 237 B.2. Si JacobMaentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko (para sa Yunit III – Aralin 3) Jacob Maentz Agta
- 352.
- 353.
- 354.
- 355.
- 356.
- 357. 243 Tau’t Bato -Palawan
- 358. 244 B.3. Republic Act9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 (para sa Yunit III – Aralin 7)
- 359. 245 B.4. Sunog BasuraFact Sheet (para sa Yunit III – Aralin 8)
- 360. 246 Talasalitaan 4P’s - “PantawidPamilyang Pilipino Program”, isang pinakamalaking pambansang programa ng pamahalaan laban sa kahirapan at para sa kaunlarang panlipunan. Ito ay para sa mahihirap na mamamayan na may edad 0-18 na tutulong sa kanilang pag-aaral at kalusugan sa pamamagitan ng pagbibigay ng itinakdang halaga ng gobyerno. Baybayin - tumutukoy sa sinaunang script o sistema ng pagsulat at pagbasa ng mga sinaunang Pilipino na kahawig ng mga katabing kabihasnan sa Asya biodegradable - mga nabubulok na basura tulad ng tira-tirang pagkain, papel, halaman at mga patay na hayop blogsite - makabagong teknolohiya na pinagsasamang teksto, imahe, at mga link sa iba pang mga blog at mga web page at iba pang media na may kaugnayan sa paksa bugtong - matalinhagang paglalarawan ng mga bagay na ang pangunahing layunin ay hamunin o patalasin ang ating isipan bullying - kahit anong paraan ng panggigipit na ginagawa ng isa o ng isang grupo sa isa pa - pisikal man, berbal o mental - na nagbubunga ng kawalang gana o takot na pumasok ang isang estudyante sa paaralan
- 361. 247 compost pit -isang uri ng paraan upang maging mataba ang lupa sa pamamagitan ng paggamit ng mga basurang nabubulok bilang pataba sa lupang tatamnan cultural diversity - sa Tagalog, kultural na pagkakaiba-iba; tumutukoy sa pagkakaiba-iba ng mga pangkat etnikong pinanggalingan o cultural background ng mga tao; maaari ding tumukoy sa isang sitwasyon o lipunan kung saan ang mga kasapi o bahagi ay galing sa iba’t ibang pangkat etniko. Sinasabi ding umiiral ang cultural diversity sa isang lipunan kung may pagtanggap at paggalang sa pagkakaiba-iba ng kulturang pinagmulan ng mga kasapi nito. diwa - isip, kamalayan DSWD - acronym ng Department of Social Welfare and Development, o Kagawaran ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad; ang departamento ng Pamahalaan ng Pilipinas na nangangalaga sa karapatan ng bawat Pilipino sa kagalingang panlipunan at sa pagpapayabong ng pag-unlad ng Pilipinas. ekumenikal - kinabibilangan ng iba’t ibang pangkat ng tao na magkakaiba ang relihiyong pinaniniwalaan email - pinaikling electronic mail. Ito ang tawag sa liham na ipinadadala sa pamamagitan ng mga website. endangered animals - mga hayop na nanganganib mawala ang lahi experiential learning - karanasan sa pagkatuto
- 362. 248 gasera - isangilawan na yari sa recycled materials gaya ng bote, lata, mitsa na pinapailaw sa pamamagitan ng paglalagay ng gas. hayop na ligaw - mailap na hayop na matatagpuan sa kagubatan ikinararangal - ipinagmamalaki Indigenous People - mga katutubong pangkat na nakapagpanatili ng kanilang sinaunang kultura magpahanggang ngayon inestima - inasikaso internet - makabagong teknolohiya na nagbibigay ng mga impormasyon na makatutulong sa komunikasyon, pagkain, trabaho, medisina at iba pa ipinagbubunyi - ipinagdiriwang ispirituwal - pagkakaroon ng mapayapang kalooban sa pamamagitan ng mabuting ugnayan sa Diyos, pamilya at sa kapuwa kaakibat - katapat kabihasnan - tumutukoy sa antas ng pamumuhay ng isang komunidad, tribo o lipunan na kakikitaan ng pag-iral ng mga institusyon (pamahalaan, relihiyon, edukasyon, ekonomiya) at sistema ng pagsulat. Sinasabing mataas na ang antas ng pamumuhay kung may kabihasnan na. Tinatawag din itong sibilisasyon kabuluhan - kahulugan o importansiya
- 363. 249 kalipi - kasamasa lipi o pangkat etniko kultura - tumutukoy sa paraan ng pamumuhay ng isang pangkat o komunidad na masasalamin sa kanilang gawi (folkways), pamantayan ng tamang pagkilos o pakikipag-ugnayan (norms), mga pagpapahalaga (values) at kaugalian (attitudes). Kabilang din dito ang mga materyal na aspekto ng kultura tulad ng mga kagamitan, imbensyon, pananamit, libangan, sining at panitikan. Ito ang nagsisislbing batayan ng pagkakakilanlan (identity) at kamalayan (consciousness) ng isang kasapi ng pangkat. May dalawang anyo ang kultura: materyal at di materyal. Materyal ang mga nahahawakang patunay ng pag-iral ng isang kultura (damit, sasakyan, kagamitan, imbensyon, produkto ng sining at panitikan) samantalang ang di materyal ay yaong mga pamantayan o batas, pagpapahalaga, paniniwala at kaugalian. likas-kayang pag-unlad - o sustainable development, ay ang tamang paggamit at pangangasiwa sa mga likas yaman atpag-iingatsamgaitoparasapangangailangan ng susunod na henerasyon lugod - saya, ligaya lumbay - lungkot lunggati - kasiyahan, kaligayahan maaliwalas - mapayapa, maliwanag
- 364. 250 magandang balita -ulat ng mga positibong pangyayari tungkol sa ginagawa ng tao na inaakalang pananabikan o mabatid at mapaglilibangan ng mambabasa, nakikinig o nanood mahinahon - pagiging kalma o panatag sa alin mang pagkakataon o sirkumstansya o pangyayari maiambag - maibahagi maibsan - mabawasan makabuluhan - mahalaga, may pakinabang mapanagutan (responsibility / accountability) - alam na may dapat gawin o kayang magawa nang may komitment mapanghamong balita - tungkol sa mga pangyayaring may karahasan, droga, sekswal na hindi angkop sa batang nanood o nakikinig mapanuring pag-iisip (critical thinking) - may kakayahang magsuri at mapag-aralan muna ang isang bagay bago magpasiya MILF - acronym ng Moro Islamic Liberation Front; isang grupo ng mga Muslim na separatista sa Timog ng Pilipinas netizen - internet citizen na gumugugol ng napakaraming oras sa loob ng isang araw upang makipagtalastasan at gamitin ang teknolohiya para sa iba’t ibang dahilan non-biodegradable - mga di nabubulok na basura tulad ng mga plastik na lalagyan, bote at bakal oyayi - awit sa pagpapatulog ng bata
- 365. 251 pagninilay - masmalalim na pag-iisip tungkol sa mga sitwasyon, pangyayari, kalagayan bago makabuo ng isang pagpapasiya pagpapasyang etikal o moral - ang pagbuo ng pasiya na may preperensiya sa kabutihan magpapaunlad o lilinang sa pagkatao ng tao. Isa itong proseso na kinapapalooban ng a;) pag-alam sa mga detalye ng sitwasyon, at b.) maingat na pagsasaalang-alang ng mga moral na pagpapahalagang nararapat sa isang sitwasyon. Sa pagbuo ng pasiya, dapat ring maging sensitibo sa mga aspektong moral ng mga sitwasyon sa pang-araw-araw na buhay at ang kamalayan sa mga tao o pangkat na maaapektuhan ng magiging pasiya pakikibahagi sa pandaigdigang pagkakaisa - pagtugon sa pangangailangan hindi lamang sa sariling bansa kundi ng buong daigdig pangkat etniko - mga taong sama-samang naninirahan sa isang lugar na may sariling wika, kaugalian, tradisyon at paniniwala
- 366. 252 panlipunan– pandamdaming pagkatuto (social- emotional learning) -pagkakaroon ng mga kailangang kakayahan sa pagkilala at pagmamahal sa sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, pagbuo ng mapanagutang pasiya, pakikipag-ugnayan at pagharap sa mga mapanghamong sitwasyon. Isaitongparaanngpaglinangngmgakakayahan ng mag-aaral upang mapagtagumpayan niya ang anumang gawaing makakaharap niya sa buhay. May limang uri ang mga kakayahang ito: a) Kamalayang Pansarili, b) Pamamahala ng Sarili, c) Kamalayang Panlipunan, d) Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan, at e) Mapanagutang Pagpapasiya patapong bagay - mga pinagbasyuhang karton, lata, bote (plastik man o babasagin), lumang papel, magasin, kalendaryo at iba pa pillow to lean on - (idioma) taong mapaghihingahan ng problema, sama ng loob, kalungkutan, kabiguan o pighati upang gumaan ang nararamdaman rabies o rabis - mula sa Latin: rabies, “kaululan” o “kabaliwan”, ay isang karamdamang sanhi ng birus na nagdudulot ng matinding pamamaga ng utak (encephalitis) sa mga hayop na maiinit ang dugo. Ang sakit na ito ay soonotiko (zoonotic), na nangangahulugang maaari itong mailipat magmula sa isang species papunta sa iba pa, katulad ng pagkahawa mula sa mga aso papunta sa mga tao, na pangkaraniwan sa pamamagitan ng isang kagat na nagmula sa isang hayop na naimpeksiyon. Ang birus ng rabis ay nakakaimpeksiyon ng sistema ng nerbiyos, na sa panghuli ay nakapagsasanhi ng karamdaman sa utak at kamatayan.
- 367. 253 recycle - tumutukoysa muling paggamit ng mga patapon ng bagay, o muling paggamit nito bilang sangkap ng ibang produkto salawikain - may hatid na aral o katotohanang magagamit nating gabay sa ating buhay social network - isang website na nagbibigay daan upang kumonekta sa mga kaibigan at kapamilya, at magbahagi ng mga kuwento, balita, larawan o video T’boli - kilala rin sa tawag na Tiboli o Tagabili, ay kabilang sa mga katutubong tao sa Timog Cotabato T’nalak - isang uri ng tela na hinabi mula sa abaca yamang likas - pangunahing pinagmulan ng yaman at batayan ng kaunlarang pangkabuhayan; yaman na biyaya ng kalikasan
- 368. 254 Sanggunian: Binagong Kodigo Penalng Pilipinas, Artikulo 253 CONSCIENCE: A Catholic Filipino View, 2nd ed. p29 DENR Administrative Order No. 37, series of 1996 Eleanor Antonio, et.al., Gabay 4 Encyclopedia Britannica, 2006 Environmental Management Bureau (EMB), Department of Environment and Natural Resources (DENR) Maricar AD. Clamor, Growing with Values Grade 5 - Innovative Educational Materials, Inc. Sr. Lourdes M. Dulay, “I Am a Child of the Universe Grade 7”, ICM. Phoenix Publishing House Predential Decree No. 705 - Revised Penal Code Republic Act No, 8485 - Animal Welfare Act of 1998 Republic Act No. 8749 - The Philippine Clean Air Act Republic Act No. 9003, Seksiyon 48 - Solid Waste Management Act Republic Act No. 9147 - Wildlife Resources Conservation and Protection Act of 1998 Republic Act No. 9275 - The Philippine Clean Water Act of 2004 United Nations Development Programme (UNDP) - Community-Based Ecological Solid Waste Management Values Education for the Filipino - 1997 Revised Version of the DECS Values Education Program, UNESCO National Commission of the Philippine Education Committee Project
- 369. 255 http://emb.gov.ph/news/053006/News_Releaseswm.htm http://emb.gov.ph/nswmc/pdf/iec/Republic%20Act%209003tagalogersion. pdf http://en.wikipedia.org/wiki/Bajau_people https://mgalarongFilipino.blogspot.com/2012/patintero.html http://www.balita.net.ph/2014/06/06/lilikha-ng-mas-malaking-butas http://www.emb.gov.ph/news/053006/sunogbasurafactsheet.pdf http://www.emb.gov.ph/portal/Portals/10/proper%20waste%20 segragation.pdf http://www.ethnicgroupsphilippines.com/people/ethnic-groups-in-the- philippines http://www.flicker.com h t tp : / / w w w . g l o b a l p i n o y. c o m / g p . t o p i c s . v 1 / v i e w t o p i c . php?postid=4fab9f8176a31channelName=4fab9f8176a31 http://www.gmanetwork.com/news/story/368317/publicaffairs/iwitness/ galamay-ng-karagatan-ngayong-sabado-10-30-pm-sa-i-witness http://www.katutuboproject.org. https://www.youtube.com/watch?v=77dEflJnQlofeature= youtube_gdata_ player https://www.youtube.com/watch?v=084UwHrnPqc http://www.youtube.com/watch?v=KsTCjhJlDnE http://www.youtube.com/watch?v=u3afgesVmfA
- 370. i 4 Edukasyon sa Pagpapakatao Patnubay ngGuro Kagawaran ng Edukasyon Republika ng Pilipinas Ang aklat na ito ay magkatuwang na inihanda at sinuri ng mga edukador mula sa mga publiko at pribadong paaralan, kolehiyo, at / o unibersidad. Hinihikayat namin ang mga guro at ibang nasa larangan ng edukasyon na mag-email ng kanilang puna at mungkahi sa Kagawaran ng Edukasyon sa action@deped.gov.ph. Mahalaga sa amin ang inyong mga puna at mungkahi.
- 371. ii Edukasyon sa Pagpapakatao– Ikaapat na Baitang Patnubay ng Guro Unang Edisyon, 2015 ISBN: _____________ Paunawa hinggil sa karapatang-sipi. Isinasaad ng Seksiyon 176 ng Batas Pambansa Bilang 8293: Hindi maaaring magkaroon ng karapatang-sipi sa anumang akda ng Pamahalaan ng Pilipinas. Gayon pa man, kailangan muna ang pahintulot ng pamahalaan o tanggapan kung saan ginawa ang isang akda upang magamit sa pagkakakitaan ang nasabing akda. Kabilang sa mga maaaring gawin ng nasabing ahensiya o tanggapan ay ang patawan ng bayad na royalty bilang kondisyon. Ang mga akda/materyales (mga kuwento, seleksyon, tula, awit, larawan, ngalan ng produkto o brand names, tatak o trademarks, palabas sa telebisyon, pelikula, atbp.) na ginamit sa aklat na ito ay nagtataglay ng karapatang-ari ng mga iyon. Pinagtibay ng isang kasunduan ng Kagawaran ng Edukasyon at Filipinas Copyright Licensing Society (FILCOLS), Inc. na ang FILCOLS ang kumakatawan sa paghiling ng pahintulot sa nagmamay-ari ng mga akdang hiniram at ginamit dito. Hindi inaangkin ni kinakatawan ng tagapaglathala (publisher) at mga may-akda ang karapatang-aring iyon. Inilathala ng Kagawaran ng Edukasyon Kalihim: Br. Armin A. Luistro FSC Pangalawang Kalihim: Dina S. Ocampo, PhD Inilimbag sa Pilipinas ng ____________ Department of Education-Instructional Materials Council Secretariat (DepEd-IMCS) Office Address: 5th Floor,Mabini Bldg, DepEd Complex Meralco Avenue, Pasig City Philippines 1600 Telefax: (02) 634-1054 at 634-1072 E-mail Address: imcsetd@yahoo.com Mga Bumuo ng Patnubay ng Guro Consultant: Fe A. Hidalgo, PhD Mga Tagasuri at Editor: Irene C. de Robles, Erico M. Habijan, at Joselita B. Gulapa Mga Manunulat: Felamer E. Abac, Gina A. Amoyen, Jesusa M. Antiquiera, Henrieta A. Bringas, Grace R. Capati, Maria Carla M. Caraan, Rodel A. Castillo, Rolan B. Catapang, Isabel M. Gonzales, Noel S. Ortega, Marilou D. Pandiño, Adelaida M. Reyes, at Portia R. Soriano Mga Tagaguhit: Eric S. de Guia, Fermin M. Febella Jr., at Randy G. Mendoza Mga Tagapagtala: Gregorio T. Pascual at Bryan R. Simara Naglay-out: Gregorio T. Pascual at Elizabeth T. Soriao-Urbano Punong Tagapangasiwa: Joselita B. Gulapa Pangalawang Tagapangasiwa: Marilou D. Pandiño
- 372. iii Para sa Iyo,Guro ng Edukasyon sa Pagpapakatao Inihanda ang patnubay na ito upang magabayan ka sa iyong pagtuturo ng Edukasyon sa Pagpapakatao (EsP) sa Ikaapat na Baitang. Layunin ng asignaturang ito na magabayan ang mga mag-aaral na makilala ang kaniyang sarili, ang bahaging ginagampanan sa kaniyang pamilya, pamayanang ginagalawan bilang isang Pilipino upang makibahagi sila sa pagtatayo ng pamayanang pinaiiral ang katotohanan, kalayaan, katarungan, at pagmamahal. Isinaalang-alang sa paghahanda ng patnubay ang sumusunod: A. Batayan • Patnubay ng kurikulum ng K to 12 pokus ang EsP • Kagamitan ng Mag-aaral sa EsP Baitang 4 • Balangkas ng DepEd sa Pagpapahalaga • Napapanahong paksa at thrust gaya ng pakikiangkop sa panahon ng pangangailangan, kaligtasan, likas kayang pag-unlad, paggalang sa sarili, pagiging positibo at iba pang pagpapahalaga na makatutulong sa mabuting pagkatao B. Prosesong Ginamit Bahagi ng magiging pag-aaral ng mga mag-aaral sa ikaapat na baitang ang mga proseso ng pag-unawa (Alamin), pagninilay (Isagawa), pagsangguni (Isapuso), pagpapasiya (Isabuhay), at pagkilos (Subukin) upang higit nilang maunawaan ang mensahe ng anumang leksiyon, maisabuhay at maisakatuparan ang tamang desisyon na may tamang pagkilos. Narito ang sumusunod na proseso na dapat gamitin: • Alamin Natin. Sa prosesong ito, ang mga mag-aaral ay binibigyan ng pagkakataong maalala o maipakita ang anumang dating kaalaman na may kinalaman sa leksiyon. Dito rin maaaring malaman o matandaan ng mga mag-aaral at maiproseso sa sarili ang anumang maling kilos o gawa at tuluyan itong itama sa patnubay ng guro.
- 373. iv • Isagawa Natin.Upang higit na maunawaan ng mga mag-aaral ang bawat aralin, sila ay magsasagawa ng iba’t ibang gawaing batay sa anumang layunin. May mga gawaing indibidwal at pangkatan. • Isapuso Natin. Ang prosesong ito ay naglalaman ng mga kaisipang dapat tandaan at pahalagahan ng mag-aaral. Ang pagbibigay ng iba’t ibang gawaing higit na magpapatibay sa anumang natutuhan ay dapat ding isaalang-alang. • Isabuhay Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga gawaing magpapalalim ng pag-unawa sa bawat pagpapahalagang tinalakay sa bawat aralin at kung paano ito isasabuhay. • Subukin Natin. Naglalaman ang bahaging ito ng mga pagtataya ng mga natutuhan ng bawat mag-aaral tungkol sa mga aralin batay sa mga layunin na nasa EsP Curriculum Guide. Naglaan ng tatlumpung minuto kada araw upang malinang ang mga pagpapahalaga sa bawat aralin sa Edukasyon sa Pagpapakatao.Ang bawat aralin ay maaaring umabot nang limang araw. Nilalayon nito na tumimo sa isipan ng mga mag-aaral ang mga kasanayan at pagpapahalaga. C. Mga Teorya at Estratehiyang Ginamit 1. Interaktibong Teorya ng Pagkatuto (Social Learning Theory) ni Albert Bandura Ayon sa paliwanag ng Interaktibong Teorya ng Pagkatuto o Social Learning Theory ni Albert Bandura na isang Canadian Psychologist, ang mga pagkatuto tulad ng pagkakaroon ng mabuting ugali at bagong impormasyon ay maaaring makuha sa pagmamasid sa ibang tao. Sa teoryang ito, naniniwala na ang kapaligirang kinamulatan o kinalakhan ng isang mag-aaral ang siyang humuhubog sa pagkatuto at sa pag-uugali niya. Higit din silang natututo sa pagbibigay ng direksiyon at mga paulit-ulit na
- 374. v mga gawain. Pinaniniwalaandin sa ilalim ng teoryang ito na ang anumang marahas o malupit na pag-uugali o gawi ay natutuhan ng mag-aaral ayon sa kaniyang nakita at hindi likas sa kaniya. Ang mga gagawin ng mga mag-aaral sa pag-aaral ng EsP ay dapat magmula sa guro. 2. Teorya ng Constructivism Layunin sa pagtuturo ng Constructivism na pagnilayan o magbalik-tanaw ang mga mag-aaral sa kanilang mga naging karanasan. Maaaring dito makabuo ng kongkretong ideya, kasagutan, tamang kilos, at pag-uugali ang mga mag-aaral. Sa ganitong pagkakataon din maaaring maituwid ang anumang maling kaalaman, konsepto, kilos, at pag-uugali sa pamatnubay ng guro. 3. Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan (Experiential Learning) ni David Kolb Ayon sa Teorya ng Pagkatuto mula sa Karanasan, ang mga karanasan ang pinagkukunan ng mga pagkatuto na sinusuportahan ng Teorya ng Constructivism. Ayon sa isang artikulo, ang teoryang ito ay nagbibigay ng pagkakataon sa mga mag-aaral na makabuo ng kaalaman at kasanayan sa kanilang pag-aaral sa silid-aralan. Ito rin ay isang paraan na humuhubog sa kanilang kakayahang mamuno at mamahala. Sa paraang ito, ang mga mag-aaral ay maaaring makagawa ng positibong pagbabago sa kanilang buhay bilang mag-aaral. Ang tatlong hakbang sa modelong ito: a. Pagpaplano. Kaagapay ng guro ang mga mag-aaral sa pagbibigay ng kaniyang ideya o saloobin tungkol sa anumang pinag-usapan. Magpasiya kung ano ang dapat pang pag- aralan, gawin, at tandaan. b. Paggawa. Mahalagang isaalang-alang ng guro sa kaniyang paggabay ang kakayahan ng mag-aaral upang maunawaan ang pakikialam kung hindi kailangan.
- 375. vi c. Pagsusuri. Pagkataposng gawain, pabalikan ang mga proseso at karanasang pinagdaanan mula sa simula hanggang sa sila ay matapos. Sa ganito, matutulungan ang mga mag- aaral na makabuo ng mas malinaw na mensahe, kaisipan o ideya, at katotohanan na may kinalaman sa kanilang buhay. 4. Panlipunan-Pandamdaming Pagkatuto (Social-Emotional Learning) Ito ay ang pagkakaroon ng mga kakayahang kailangan sa pagkilala at pamamahala ng sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, paggawa ng mapanagutang pagpapasiya, pakikipag- ugnayan, at pagharap nang epektibo sa mga mapanghamong sitwasyon. Ito ay paraan ng paglinang ng mga kakayahan ng mag- aaral upang magtagumpay sa mga pang-araw-araw na gawain sa buhay. Ang limang batayang panlipunan–pandamdaming pagkatuto (SEL) ay binubuo ng sumusunod: Kamalayang Pansarili (Self-Awareness). Sa kakayahang ito ay nakikilala at nasusuri ng mga mag-aaral ang sariling damdamin, interes, at gusto. Natutukoy rin ng mga mag-aaral ang kanilang kalakasan at kayang panindigan, gayundin ang hindi pa nila kayang magawa o maipakita. Pamamahala ng Sarili (Self-Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang kanilang pamamahala sa sarili sa pagtatakda ng tunguhin o hangarin sa pamamagitan ng pagkilala sa mga pamaraang maaaring makatulong gayundin ang paghanap ng magagamit (resources) upang mapamahalaan ang anumang problema o pangamba, pagkontrol sa udyok ng damdamin, at masigasig na mapagtagumpayan ang anumang balakid. Ang mga mag-aaral ay nakapagtatakda at nasusubaybayan ang kanilang sariling pag-unlad bilang mag-aaral upang makamtam ang akademikong mithiin. Ang mga mag-aaral ay nagpapakita rin ng tamang damdamin o emosyon sa iba’t ibang pagkakataon.
- 376. vii Kamalayang Panlipunan (SocialAwareness). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagdama at pag-unawa sa damdamin ng ibang tao o grupo, sa pamamagitan ng pagkilala ng mga pahiwatig o senyas na maaaring pasalita o nakikita sa aksiyon o sitwasyon. Nahihinuha rin ang nadarama ng ibang tao sa iba’t ibang kalagayan kaya madali siyang makiramay. Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan (Relationship Management). Naipakikita ng mga mag-aaral ang pagpapanatili ng katatagan, malusog, at maayos na pakikipag-ugnayan sa kapuwa nang may pagtutulungan. Madali silang maging kabahagi ng isang team o grupo. Napaglalabanan ang anumang panggigipit at naiiwasan, napamamahalaan, at kayang lutasin ang anumang kasalungat na saloobin. Sila rin ay humihingi ng tulong kung kinakailangan. Mapananagutang Pagpapasiya(ResponsibleDecisionMaking). Dito, ang mga mag-aaral ay nakabubuo ng isang desisyon na naaayon sa etikal na pamantayan na may pagsasaalang-alang sa kaligtasan. Ang anumang desisyon ay naaangkop sa panlipunang kaugalian, na may paggalang sa kapuwa, at inaasahan ang anumang kahihinatnan ng iba’t ibang pagkilos.
- 377. viii Yunit I PananagutangPansarili at Pagiging Mabuting Kasapi ng Pamilya ..........................................................................1 Aralin 1 Lakas ng Loob Ko, Galing sa Pamilya Ko …................…....3 Aralin 2 Pagiging Matiyaga: Uugaliin Ko! ……….......…….….......... 7 Aralin 3 Pagkamatiisin, Kaya Kong Gawin!……………........…….....11 Aralin 4 Magiging Mapanuri Ako! ..……...........................................14 Aralin 5 Sa Maayos na Kaisipan, May Tamang Pagninilay .............19 Aralin 6 Impormasyon: Bahagi at Instrumento sa Aking Pagkakatuto........................................................................25 Aralin 7 Aking Tutularan: Pagiging Mapagpasensiya………...........30 Aralin 8 Pagtitimpi, Pinahahalagahang Ugali………….....................34 Aralin 9 Ako, Mahinahon sa Lahat ng Pagkakataon.........…............37 Mungkahing Pangwakas na Gawain Para sa Yunit I………...…........ 40 Yunit II Pakikipagkapuwa-tao ..............………………………..…..43 Aralin 1 Pagkakamali Ko, Itutuwid Ko……..........................…….….46 Aralin 2 Puna at Mungkahi Mo, Tanggap Ko …..........…........……...51 Aralin 3 Mga Biro Ko, Iniingatan Ko…………….......…..…………….56 Aralin 4 Damdamin Mo, Nauunawaan Ko………………………........63 Aralin 5 Kapuwa Ko, Nandito Ako!……… ….……..……..........…….67 Aralin 6 Igagalang Ko, Oras ng Pahinga Mo……….……...….…..…74 Aralin 7 Mga Gawain Mo, Igagalang Ko…………………............…. 78 Aralin 8 Ingatan Natin, Pasilidad na Gagamitin……..........…….…..82 Aralin 9 Kaaya-ayang Kapaligiran: Sa Sarili at Kapuwa….... ....…. 88 Mungkahing Pangwakas na Gawain Para sa Yunit II………......….....93
- 378. ix Yunit IV Pananaligat Pagmamahal sa Diyos: Paninindigan sa Kabutihan …………………………….........……………... 175 Aralin 1 Buhay na Mula sa Diyos, Pahalagahan...…………...........178 Aralin 2 Pagpapahalaga sa Kapuwa, Pagmamahal sa Maylikha...182 Aralin 3 Pamilya Tungo sa Isang Mapayapang Komunidad......… 185 Aralin 4 Mga Hayop na Ligaw at Endangered, Kalingain at Alagaan............................................................................188 Aralin 5 Halamanan sa Kapaligiran, Presensiya ng Pagmamahal ng Maykapal..................................................................... 192 Aralin 6 Pangangalaga sa Kapaligiran, Tanda ng Paggalang sa Diyos na Lumikha............................ ..………....................195 Aralin 7 Mga Biyaya ng Kalikasan, Dapat na Pahalagahan...…....198 Aralin 8 Mga Yamang Likas, Ating Alagaan.......……………..........201 Aralin 9 Mga Kagamitang Gawa ng Tao, Iniingatan Ko!......….......206 Mungkahing Pangwakas na Gawain Para sa Yunit IV .....................210 Talaan ng Nilalaman Appendix A Unang Markahang Pagsusulit…………....……..............212 Yunit I………….......………………………….…..……………...............212 Yunit II...............………....…………………..…………..……………....217 Yunit III....…………………….…………………………………..............221 Yunit IV……………………………………………..……………............ 230 Appendix B ……………………….....…………..…………………….......236 B.1 Mapa ng Pilipinas …………………..……………...............236 B.2 Si Jacob Maentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko .……237 B.3 Republic Act 9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 ……...........……..……………...244 B.3 Sunog Basura Fact Sheet ….……………..…………….... 245 Talasalitaan………………..………………..………………….……..........253
- 379.
- 380.
- 381.
- 382.
- 383.
- 384.
- 385.
- 386.
- 387.
- 388.
- 389.
- 390.
- 391.
- 392. 175 Yunit IV Pananalig atPagmamahal sa Diyos: Paninindigan sa Kabutihan
- 393. 176 Ang pananalig atpagmamahal sa Diyos ay isa sa magagandang kaugalian nating mga Pilipino. Ito ay naipakikita at naisabubuhay sa pamamagitan ng paggalang, pagtanggap at pagmamahal sa lahat ng Kaniyang nilikha tulad ng tao, hayop, halaman at sa mga kagamitan o bagay na gawa ng tao mula sa likas na yaman o kalikasan. Ang pagpapahalaga sa sarili at sa ating kapuwa; pagkalinga sa mga hayop na ligaw at endangered animals; at pangangalaga sa mga halaman at mga materyal na kagamitan ay pagpapakita ng ating paninindigan tungo sa kabutihan ng lahat. Ang tao bilang tagapangalaga ng lahat ng mga likha na ipinagkaloob sa atin ng Poong Maykapal ay isa sa mga napakahalagang tungkuling iniaatang sa atin.Ang taglay nating kabutihang- loob at kagandahang-asal ay lubos nating naipakikita sa pamamagitan ng pagkalinga sa ating kapuwa lalo’t higit sa iba pang likha tulad ng mga hayop, halaman at likas na yaman. Kaya nga’t ang mga biyayang ito’y ating pagyamanin at paunlarin upang maiwasan ang pagkasira, pagkawasak o ang pagkawala nito upang mapakinabangan ang mga ito sa mahabang panahon. Hinati sa siyam na aralin ang yunit na ito upang matugunan ang sumusunod na pananaw at kaisipan: Aralin 1: Buhay na Mula sa Diyos, Pahalagahan Aralin 2: Pagpapahalaga sa Kapuwa, Pagmamahal sa Maylikha Aralin 3: Pamilya Tungo sa Isang Mapayapang Komunidad Aralin 4: Mga Hayop na Ligaw at Endangered, Kalingain at Alagaan Aralin 5: Halamanan sa Kapaligiran, Presensiya ng Pagmamahal ng Maykapal Aralin 6: Pangangalaga sa Kapaligiran, Tanda ng Paggalang sa Diyos na Lumikha Aralin 7: Mga Biyaya ng Kalikasan, Dapat na Pahalagahan Aralin 8: Mga Yamang Likas, Ating Alagaan Aralin 9: Mga Kagamitang Gawa ng Tao, Iniingatan Ko! Inaasahang ang nabanggit na mga aralin ay magsisilbing makabuluhang kaagapay ng mga mag-aaral sa kanilang paglalakbay upang mapaunlad ang kanilang espiritwalidad, mapalalim ang pananalig
- 394. 177 at pagmamahal saDiyos, maisaalang-alang at maipadama na sa bawat suliranin ng buhay ay may naghihintay na pag-asa at magsisilbing inspirasyon o halimbawa na maipakita ang pagkakawanggawa sa kapuwa upang maging kabahagi sa pagbabago ng lipunan bilang mapanagutan at produktibong mamamayan na may pag-ibig sa Diyos, kapuwa, bansa at kalikasan. Iminumungkahing talakayin ang mga araling ito sa Ikaapat na Yunit sa loob ng siyam (9) na linggo o sa ikaapat na yunit ng taong panuruan.
- 395. 178 Aralin 1 Buhayna Mula sa Diyos, Pahalagahan Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng likha ng Diyos na may buhay (halimbawa: pag-iwas sa sakit) Paksa/Pagpapahalaga: Espiritwalidad, Pagmamahal sa Diyos Mga Kagamitan: kuwaderno, bond paper, papel na sagutan Integrasyon: Health Pamamaraan: Alamin Natin 1. Itanong: “Ano-ano ang biyayang handog ng Diyos sa mga batang katulad mo?” Isulat ito sa pisara. Mula sa mga ito, sikaping makuha mula sa kanila ang sumusunod na konsepto gamit ang Teorya ng Konstruktibismo. a. Ang buhay natin ang maaaring ituring na pinakamahalaga at natatanging regalo ng ating Panginoon sa atin. b. Dahil ang buhay ay isang napakahalagang biyaya sa atin, kailangan natin itong ingatan, igalang at pahalagahan upang magkaroon ng kabuluhan ang ating buhay sa mundong ito lalong-lalo na ang lipunang ating ginagalawan. 2. Ipabasa sa mga mag-aaral ang salaysay na “Alam Ko Na.“ a. Gabayan ang mag-aaral sa pagsagot sa mga tanong. Hayaang pagnilayan nilang sandali ang pangungusap na, “Anak, ingatan mo ang iyong sarili. Handog ito sa iyo ng Diyos. Ang bawat handog ng Diyos ay may kaakibat na pananagutan.”
- 396. 179 b. Maaari dingtanungin ang mag-aaral kung ano ang nais ipahiwatig ng pamagat ng salaysay na “Alam ko Na!” Mayroon kaya siyang pagbabagong napagtanto na dapat niyang gawin? c. Maaari ding idagdag ng guro ang mga tanong na ito: Ano ba ang mabuti sa akin? Ano ang mga kailangan kong linangin? Paano ko magagamit nang wasto ang mga biyayang handog sa akin bilang isang indibidwal? Isa ba akong payapang tao? Patunayan. Isagawa Natin 1. Iugnay ang tinalakay na salaysay na “Alam Ko Na!” sa pagsisimula ng bahaging Isagawa sa Kagamitan ng Mag-aaral. Maaaring sabihin ito: “Balikan nating muli ang tinalakay kahapon. Ano ang buod ng salaysay na “Alam Ko Na!”? Ano ang sumagi sa inyong isipan tungkol sa mga nararapat na gawin niya? Bakit kaya niya gagawin ang mga ito?” 2. Ipagawa sa mga mag-aaral ang Gawain 1. Tandaang ito ay isahang gawain. Iproseso ang mga kasagutan ng mga mag-aaral sa ikatlong kolum, “Paliwanag.” Tiyaking maipalabas sa mga mag-aaral ang kanilang kaisipan at damdamin ukol sa mga sitwasyong nailahad. 3. Ipagawa ang Gawain 2. a. Ipabasa ang mga slogan na makikita sa Gawain 2 na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Talakayin. b. Pangkatin ang klase sa apat o lima depende sa bilang ng mga mag-aaral. c. Gabayan ang mga mag-aaral sa paggawa ng slogan. Tulungan din silang maghanap ng pagpapaskilan ng kanilang slogan sa istratehiyang lokasyon sa paaralan at magkaroon ng Gallery Walk upang mapahalagahan ng mag-aaral ang kanilang ginawa.
- 397. 180 d. Pagkatapos nito,maaaring sabihin ito sa mga mag-aaral: “Dapat ninyong alalahanin na ang kapayapaang panloob ay maaaring magambala kapag kayo ay hindi malusog kaya dapat alagaan natin ang ating sarili.” Isapuso Natin 1. Bago ipagawa ang gawain sa Isapuso Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral, tanungin ang mga mag-aaral: “Ano-ano ang inaasahang ginagawa ng iba’t ibang bahagi ng ating katawan? Sa iyong palagay, ang mga ito lamang kaya ang layunin ng Diyos sa paglikha ng mga ito?” Gabayan sila sa pagbuo ng kaisipang hindi lamang ginagamit ang mata sa paningin kundi upang makita ang kabutihan at kahalagahan ng iba maging sino man. Hindi lamang sa paglalakad ginagamit ang mga paa; ginagamit din ito upang isagawa ang mga plano tungkol sa pagpapahalaga sa kapuwa at tumungo sa pook na maaaring hindi marating ng iba sa pagbibigay ng serbisyong kinakailangan. Hindi lamang ginagamit ang kamay sa paghawak ng mga bagay- bagay; ginagamit din ito upang pawiin ang sakit na nadarama ng iba at upang mag-abot ng tulong sa mga nakatatanda bilang tanda ng paggalang sa kanila. Hind lamang sa pagbubuhat ginagamit ang balikat; ginagamit din ito upang magsilbing unan na masasandalan upang maibsan ang anumang suliranin. Gabayan ang mga mag-aaral sa paggawa ng gawain, gayundin sa pagsagot sa mga tanong. 2. Basahin at bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral. 3. Sikaping makuha sa mga mag-aaral ang inaasahang kasagutan sa tanong na, “Paano mo nga ba mapahaba ang iyong buhay?”
- 398. 181 4. Tapusin angsesyon sa pamamagitan ng pagbibigay-diin na mahal tayo ng Diyos kaya inaasahan Niyang alagaan natin ang ating sarili bilang tanda ng pasasalamat natin sa buhay na kaloob. Isabuhay Natin 1. Ipagawa ang A at B sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Maaaring ipadagdag ang lagda ng magulang upang magsilbing testigo at upang masubaybayan ang pagsasabuhay ng mag-aaral. Hikayatin ang mga mag-aaral na gawin din ang C. Subukin Natin 1. Gamitin ang prinsipyo ng Differentiated Instruction sa bahaging ito. (Paalala: Ang Differentiated Instruction ay isang pilosopiya na ibinatay sa premise na dapat iangkop ng guro ang kaniyang pagtuturo at pagtatasa sa kakayahan at pangangailangan ng mga mag-aaral. Ibig sabihin, bigyan ng pagpipilian ang mga mag-aaral sa gagawin) . 2. Ipahanda sa mga mag-aaral ang papel na sagutan at ipasagot ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Linawin ang panuto na pipili lamang ang mga mag-aaral ng isang gawain lamang (A, B o C). 3. Pagkatapos masagutan o magawa ng mag-aaral ang hinihingi sa Subukin Natin, muli itong iproseso, Mahalaga na maipakita ang kanilang pagninilay sa kanilang mga sagot. 4. Tapusin ang aralin sa pamamagitan ng pagsabi ng: “Binabati ko kayong lahat sa ipinakita ninyong pagkaunawa at pagmamahal ng inyong pagpapahalaga sa mga likha ng Diyos lalo na ng natatanging handog Niya sa atin: ang ating buhay. Muli, pinaaalalahanan ko kayo na alagaan natin ang ating sarili dahil mahal tayo ng Diyos at ipakita rin natin sa Kaniya na mahal natin Siya sa pamamagitan ng pangangalaga sa biyayang ito.”
- 399. 182 Aralin 2 Pagpapahalagasa Kapuwa, Pagmamahal sa Maylikha Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng mga likha ng Diyos na may buhay (halimbawa: paggalang sa kapuwa-tao) Paksa/Pagpapahalaga: Espiritwalidad, Pagmamahal sa Diyos Mga Kagamitan: kuwaderno, bond paper, smiley board, gunting Integrasyon: Science, Human Rights, Child Protection Alamin Natin 1. Simulan ang sesyon sa pamamagitan ng pag-uugnay ng pinakabuod ng nakaraang aralin sa paksang tatalakayin. Maaaring sabihin ito: Ang buhay natin ang pinakamahalagang regalo ng ating Panginoon sa atin. Dahil ang buhay ay isang napakahalagang biyaya sa atin, kailangan natin itong ingatan at pahalagahan upang magkaroon ng kabuluhan ang ating buhay sa mundong ating ginagalawan. Isang paraan ng pagpapahalaga sa buhay natin ay ang pag-iwas sa sakit. 2. Ipagpatuloy. Maaaring ito ang sasabihin: Isa pang nilikha ng Diyos ay ang mga taong nakapaligid sa atin, ang ating kapuwa. Maaaring bigkasin ang panimula ng Aralin 2 sa Kagamitan ng Mag-aaral. 3. Ipalabas ang Kagamitan ng Mag-aaral. Ipasuri sa kanila ang larawan at gabayan sila sa pagsagot sa dalawang katanungan. Isagawa Natin 1. Sa pagsisimula ng bahaging Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag- aaral, maaaring sabihin ito: “Balikan nating muli ang tinalakay kahapon. Anong mga pagpapahalaga ang inyong natutuhan?”
- 400. 183 2. Ipagawa samga mag-aaral ang Gawain 1 at 2 sa isang araw kaya tiyaking masunod ang itatakdang minuto sa bawat gawain (limang minuto para sa Gawain 1, 25 minuto para sa Gawain 2). Kung hindi posible, maaaring hatiin ito sa dalawang sesyon. Gabay para sa Gawain 2: a. Pangkatin ang klase sa ganitong mga pangalan: • Pangkat Mahal - mga may kapansanan (jazz chant) • Pangkat Kapuwa - mga nawalan ng bahay (awit) • Pangkat Handog - mga may sakit (rap) • Pangkat Likha - mga biktima ng kalamidad (tula) b. Linawin ang panuto: Bawat pangkat ay magpapakita ng palabas kung paano pahalagahan ang mga naitalang likha ng Diyos. Magsagawa ng pagpaplano sa loob ng limang minuto at ipakita ito sa loob ng tatlong minuto. 3. Linawin sa mag-aaral ang pamantayan. 4. Bigyan sila ng Smiley Board na inihanda ng guro bago ang gawain. 5. Para sa aralin bukas, magpadala ng bond paper at gunting. Isapuso Natin 1. Ipagawa ang nasa Isapuso Natin. (Gugupit ang mga mag-aaral ng hugis puso dahil dito nila isusulat ang mga taong nakasalamuha nila na kanilang iginalang at pinahalagahan at kung ano ang ginawa nila upang ipakita ang paggalang at pagpapahalaga sa mga taong sinulat nila.) Gabayan ang mga mag-aaral sa gagawin. 2. Basahin at bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral.
- 401. 184 Isabuhay Natin 1. Ipagawaang Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Linawin ang panuto. 2. Magpasulat ng isang panalangin ng pasasalamat sa buhay na kaloob ng Diyos. Subukin Natin 1. Ipagawa ang Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Maaaring sumulat ng isang tula ang mga mag-aaral sa halip na sanaysay. 3. Maaaring tapusin ang sesyon sa pamamagitan ng pagsasabi nito: “Binabati kita! Natapos na namang muli ang isang aralin. Naniniwala akong ang pagpapahalaga mo sa buhay ng iyong kapuwa-tao ay kinalulugdan ng Diyos. Inaasahan kong ipagpapatuloy mo ito sa lahat ng oras at pagkakataon. Handa ka na ba sa susunod na aralin? Ipagpatuloy mo ang hangaring matuto. Pagpalain ka ng Diyos!”
- 402. 185 Aralin 3 PamilyaTungo sa Isang Mapayapang Komunidad Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng mga buhay na likha ng Diyos (halimbawa: paggalang sa pamilyang bumubuo ng isang komunidad) Paksa/Pagpapahalaga: Espiritwalidad, Pagmamahal sa Diyos Mga Kagamitan: sagutang papel, kopya ng kantang “Ako, Ikaw, Tayo ay Isang Komunidad’, bond paper, lapis, krayola Integrasyon: Araling Panlipunan, Musika, Arts, Human Rights Alamin Natin 1. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng pagsabi nito: “Hangad ng bawat isa sa atin ang mabuhay nang matiwasay at payapa sa isang pamilya. Upang matamo ito, bawat kasapi ng pamilya ay inaasahang gumawa ng kabutihan, magmahalan, magpakita ng pagmamalasakit at paggalang, at higit sa lahat maipamalas ang kapayapaang panloob para makamtan ang magandang kinabukasan.” 2. Ipalabas ang Kagamitan ng Mag-aaral. Ipabasa ang pinagsama- samang (Ekumenikal) na Panalangin ng Isang Komunidad. Ipaliwanag ang ibig sabihin ng ekumenikal (pinagsama-samang tao mula sa iba’t ibang uri ng simbahan o pinaniniwalaan). 3. Ipasagot ang mga tanong na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 4. Tiyaking naunawaan ng mga mag-aaral ang panalangin.
- 403. 186 Isagawa Natin 1. Bagoipagawa ang Gawain 1, sikaping iugnay ang tinalakay kahapon sa gagawin ngayon. 2. Ipalabas ang mga gamit sa pagguhit at ipagawa ang Gawain 1 na nasaKagamitanngMag-aaral.Iprosesoanggawainsapamamagitan ng paggabay sa mga mag-aaral sa pagsagot sa mga tanong. 3. Linawin ang panuto sa Gawain 2 bago ito ipagawa sa mga mag- aaral. 4. Magpaguhit sa mga mag-aaral ng isang kubo sa kanilang sagutang papel. Sabihin: Tingnan ang mga pagpapahalagang nakasulat sa loob ng mga kahon. Ipalagay na ang mga ito ay “materyales” sa paggawa ng bahay. Bumuo kayo ng isang bahay gamit ang mga pagpapahalagang ito. Saang bahagi ng bahay mo ilalagay ang pagpapahalagang ito? Ipaliwanag kung bakit dito mo ito ilalagay. 5. Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral sa tanong na “Ano ang naramdaman mo sa iyong ginawa? Bakit?” Isapuso Natin 1. Ituro sa mga mag-aaral ang kantang “Ako, Ikaw, Tayo ay Isang Pamilya.” (sa tono ng kantang “Roll Over the Ocean”). 2. Sabihin sa mga mag-aaral: “Pag-aralan ang kanta at sagutin ang mga tanong.” Iproseso ang sagot ng mga mag-aaral. 3. Basahin at bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 404. 187 2. Sikaping mahikayatang mga mag-aaral na magnilay nang husto bago gumawa ng desisyon. 3. Magpadala sa mga mag-aaral ng mga kagamitan para sa gagawin kinabukasan: a. bond paper o isang buong papel b. lapis c. krayola Subukin Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Subukin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Tiyaking naunawaan ng mga mag-aaral ang panuto. 3. Tapusin ang sesyon sa pamamagitan ng pagsabi nito: “Binabati kita sa pagtatapos mo sa araling ito! Tiyak kong handang- handa ka nang tumungo sa susunod na aralin. Dalangin ko na bilang kasapi ng isang komunidad maisapuso mo ang mga inaasahang paggawa ng kabutihan, pagmamahalan, pagmamalasakit, paggalang, at higit sa lahat pagpapamalas ng kapayapaang pansarili upang tiyak na makamtan ang magandang kinabukasan para sa isang tahimik na pamayanan.”
- 405. 188 Aralin 4 MgaHayop na Ligaw at Endangered, Kalingain at Alagaan Layunin: Napapahalagahan ang lahat ng mga likha ng Diyos na may buhay (halimbawa: pagkalinga sa mga hayop na ligaw at endangered animals) Paksa/Pagpapahalaga: Pagmamahal sa Diyos (Love of God) Pagmamahal sa mga Likha ng Diyos Mga Kagamitan: larawan ng mga hayop na ligaw o endangered, sulatang papel, kuwaderno, bond paper, paste o glue, pangkulay, lapis, at pambura Integrasyon: Agham at Araling Panlipunan (Pangangalaga sa mga Hayop na Ligaw at Endangered Animals) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Magbalik-aral. Maaaring gawin ito sa pamamagitan ng maikling talakayan. 2. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng pagtatanong sa mga mag- aaral kung sila ay nakapamasyal na sa Manila Zoo. Sa bahaging ito, bigyan ng pagkakataong mag-isip ang mga mag-aaral upang alalahanin nila ang kanilang mga naging karanasan sa pamamasyal at kung paano nila pinahalagahan ang mga nakita nilang hayop na ligaw at endangered animals. 3. Ipabasa ang kuwentong “Ang Paglalakbay sa Manila Zoo” sa Kagamitan ng Mag-aaral. Magkaroon ng malayang talakayan gamit ang sumusunod na tanong: a. Ano ang gawain na siyang ikinatuwa ng magkapatid na sina Jasper at Justin?
- 406. 189 b. Ano-ano angnatuklasan ng magkapatid nang nakarating sila sa Manila Zoo? c. Sa anong pamamaraan inaalagaan at kinakalinga ang mga hayop na ligaw at endangered animals? d. Sa iyong palagay, tama bang alagaan at kalingain ang mga hayop na ligaw at endangered animals? Bakit? Sa bahaging ito ng talakayan, maaari mong gamitin ang pagpapasiyang etikal (Ethical Decision-Making) upang makabuo ang mga mag-aaral ng pasiya o maisaalang-alang ang pagpapahalaga sa mga hayop na ligaw at endangered animals. 4. Ibigay ang takdang-aralin. Sabihin sa mag-aaral na magsaliksik tungkol sa mga hayop na ligaw at endangered animals na matatagpuan dito sa ating bansa. Pagdalahin din sila ng mga lumang magasin, pandikit at gunting na gagamitin sa Isagawa Natin. Isagawa Natin 1. Ipakuha sa mga mag-aaral ang ipinadalang mga magasin at ipahanap ang mga larawan ng mga hayop na ligaw at endangered animals. Ipadikit sa kuwaderno ang napiling larawang ginupit. 2. Suriin ang kinalabasan ng gawain. Magkaroon ng maikling talakayan tungkol sa mga sagot / gawa ng mga mag-aaral. Ipagpatuloy ang gawain. 3. Ipaulat sa klase ang sinaliksik tungkol sa mga hayop na ligaw at endangered animals na matatagpuan dito sa ating bansa. Ipatala ang mga pangalan ng mga ito at ang mga pamamaraan ng pangangalaga o pagkalinga sa kanila. 4. Magkaroon ng talakayan tungkol sa kanil-kanilang saloobin sa pagkalinga sa mga hayop na ligaw at endangered animals. Ipagpatuloy ang nakalaang gawain.
- 407. 190 5. Ipaliwanag angpamantayan o rubric sa ibaba na gagamitin sa pagtataya ng kakayahan ng mga mag-aaral para sa Gawain 3 na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Bigyan sila ng sampung minuto upang maghanda sa kanilang pangkatang gawain na ipakikita sa loob ng dalawa hanggang tatlong minuto. Sa bahaging ito, bigyan ng pagkakataon ang mga mag-aaral na maipaskil ang kanilang output sa pisara upang ipaliwanag ng isa sa mga miyembro ang iginuhit na zoo. Pamantayan 3 2 1 Husay ng pagkakaguhit ng mga larawan Lahat ng kasapi sa pangkat ay nagpakita ng husay sa pagtulong sa pagbuo ng gawain. 1-2 kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng husay sa pagtulong sa pagbuo ng gawain. 3-4 na kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng husay sa pagbuo ng gawain. Tamang saloobin sa pagpapakita ng pagganap Naipakita nang maayos at may tiwala ang tamang saloobin sa pagganap. Naipakita nang maayos ngunit may pag- aalinlangan ang tamang saloobin sa pagganap. Hindi naipakita ang tamang saloobin sa pagganap. Isapuso Natin 1. Ipagawa ang Isapuso Natin. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagbuo ng “Pangako sa Pag-aalaga ng Hayop na Ligaw”. 2. Pasagutan ang kasunod na gawain. Gabayan ang mag-aaral upang lubos na maayos ang paggawa ng maikling sulat panawagan tungkol sa mga taong nanghuhuli ng mga endangered animals at gayon din sa mga nais pumatay sa kanila. 3. Magkaroon ng malayang talakayan tungkol sa mga nabanggit na sitwasyon matapos nilang sagutan ang nakalaang gawain.
- 408. 191 4. Bigyang-diin angTandaan Natin. Ipabasa nang may pang-unawa. Ipaliwanag ang mensahe upang lubos na maisapuso ito. Isabuhay Natin 1. Ipabasa at ipaliwanag sa mga mag-aaral ang gawain sa Isabuhay Natin. 2. Ipaalala sa mga mag-aaral ang maaaring gawin upang makatulong sa pagprotekta, pagkalinga at pangangalaga sa mga hayop na ligaw at endangered. Pasagutan ang nakalaang gawain. Magkaroon ng pagbabahaginan tungkol sa sumusunod na katanungan: • Sa iyong palagay, bakit mahalagang protektahan, kalingain at pangalagaan ang mga hayop na ligaw at endangered animals sa bansa? Lubos na mapapalalim ang pagpapahalagang natutuhan ng mga mag-aaral sa araling ito kung maisasakatuparan ang gawaing nakatakda. Himuking maglaan ng oras o panahon ang bawat isa sa inaasahang gawain. Subukin Natin 1. Magbigay ng pagtataya gamit ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipabasa at ipaliwanag ang panuto. Ipasulat sa kuwaderno ang kanilang sagot. 2. Matapos masagutan ng mga mag-aaral ang Subukin Natin, muling iproseso ang kanilang mga sagot. Mahalagang maipaunawa sa kanila ang kanilang mga sagot. Batiin ang mga mag-aaral sa natapos na aralin at muling ihanda sila sa susunod na aralin. Maaaring magbigay ng takdang-aralin kung kinakailangan para magsilbing motibasyon na makapaghanda sa susunod na aralin.
- 409. 192 Aralin 5 Halamanansa Kapaligiran, Presensiya ng Pagmamahal ng Maykapal Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng mga likha ng Diyos na may buhay (halimbawa: pangangalaga sa mga halaman) Paksa/Pagpapahalaga: Pagmamahal sa Likha ng Diyos, Pag-asa Mga Kagamitan: kuwaderno, sagutang papel, bond paper, lapis, krayola Integrasyon: Filipino (pagsulat ng kuwento gamit ang mga elemento nito), Science, Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan (Tree Planting o Clean and Green Project) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng pagsasabi nito: “Handa na ba kayo sa paksang tatalakayin natin sa araw na ito?” “Alam ba ninyo na sa panahon natin ngayon ang pagkakaroon ng luntiang kapaligiran ay tila imahinasyon na lamang. Naniniwala ka ba sa pahayag na ito? Ang pagsasaluntian ng kapaligiran ay pagtatanim ng mga halaman o punongkahoy upang madagdagan o mapalitan ang mga nabuwal na puno’t halaman. Naipakikita ang pagmamahal sa Poong Maykapal kung pinahahalagahan at pinangangalagaan ang mga ito. Alamin kung paano mo ito gagawin?” 2. Ipabasa ang kuwentong pinamagatang “Tayo na sa Halamanan” at ipasagot ang mga tanong. Iproseso ito.
- 410. 193 Isagawa Natin 1. Bagoipagawa ang Gawain 1, magbalik-aral upang maiugnay ang nakaraang aralin sa tatalakayin o gagawin ngayon. 2. Ipagawa ang Gawain 1 sa Kagamitan ng Mag-aaral. (Magpatala ng pangakong maaaring gawin upang makatulong sa pagpapalago at pagbibigay ng pagpapahalaga sa mga halaman.) 3. Pangkatin ang mga mag-aaral sa tatlo. Hayaang pumili ang bawat pangkat ng lider, tagasulat at tagaulat. Papipiliin ang bawat pangkat ng iguguhit na larawan upang isakatuparan. Halimbawa: a. Pagtatanim ng halaman o gulay sa paso b. Pagdidilig ng mga halamang bagong tanim c. Paggawa ng mga kampanyang humihikayat sa pagtatanim 4. Pagawain sila ng plano gamit ang Action Plan Template na nasa Kagamitan ng Mag-aaral bilang gabay. Ipasulat ito sa kanilang kuwaderno. Isapuso Natin 1. Magpakuha ng papel upang pagsulatan ng mga mag-aaral ng kanilang sagot sa gawaing nakalagay sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipagawa ang gawain. 2. Basahin at bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral.
- 411. 194 Subukin Natin 1. Ipagawasa mga mag-aaral ang gawain sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagsagot nito. 2. Tapusin ang sesyon sa pamamagitan ng pagsabi nito: “Binabati kita sapagkat maluwalhati mong natapos ang araling ito. Hinahamonkitananawa’yipagpatuloymoangiyongpagmamalasakit sa luntiang kapaligiran sa lahat ng oras at pagkakataon. Mahusay!”
- 412. 195 Aralin 6 Pangangalagasa Kapaligiran, Tanda ng Paggalang sa Diyos na Lumikha Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng mga likha ng Diyos na may buhay (halimbawa: pangangalaga ng kapaligiran sa pamamagitan ng pagtatanim ng mga puno’t halaman) Paksa/Pagpapahalaga: Pagmamahal sa Diyos, Pag-asa Mga Kagamitan: sagutang papel, bond paper, lapis Integrasyon: Science, Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan (Tree Planting o Clean and Green Project) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Bago dumako sa aralin para sa araw na ito, magbalik-aral sandali tungkol sa buod ng nakaraang aralin. Sabihin ito: “Alam ba ninyo na ayon sa mga nakatatanda, ang pagsagip sa Inang Kalikasan ay nangangahulugang pagsagip sa buhay. Sa hangarin nating umunlad, hindi natin namamalayan na unti-unti nang nasisira ang ating kapaligiran. Bilang mag-aaral, may malaki kang maiaambag sa pagpapaganda at pagsagip kay Inang Kalikasan. Matututuhan mo sa araling ito ang pangangalaga sa kapaligiran.” 2. Ipakuha ang Kagamitan ng Mag-aaral. Sabihin sa mga mag-aaral: “Basahin at unawain ninyo ang kahulugan ng bawat saknong ng tula na pinamagatang, “Halaman… Karugtong ng Buhay.”
- 413. 196 3. Ipasagot angmga tanong. Hayaang isulat ng mga mag-aaral sa kanilang kuwaderno ang kanilang mga sagot. Iproseso ito. Isagawa Natin 1. Bago ipagawa ang Gawain 1, magbalik-aral upang maiugnay ang nakaraang aralin sa ipagagawa ngayong araw. 2. Ipakuha ang mga gamit sa pagguhit at ipagawa ang Gawain 1 na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Iproseso ang gawain. 3. Isunod ang pagpapagawa ng Gawain 2. (Pagsulat ng maikli o simpleng kuwento na nagpapakita ng pagmamahal at pangangalaga sa mga halaman gamit ang mga elemento na makikita sa Kagamitan ng Mag-aaral.) Ipabasa ito sa klase ng may damdamin. Isapuso Natin 1. Ipabasa at ipasuri ang mga pangungusap sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Basahin at bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. 2. Makiusap sa punongguro na isama niya sa kaniyang SOSA (State of the School Address) bago matapos ang school year ang proyektong naisakatuparan ng mga mag-aaral.
- 414. 197 Subukin Natin 1. Ipagawasa mga mag-aaral ang gawain sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagsagot nito. 2. Tapusin ang sesyon sa pamamagitan ng pagsasabi nito: “Binabati kita! Kahanga-hanga ka dahil matiyaga mong natapos ang araling ito. Nawa’y maging handa ka sa susunod na aralin para patuloy mong maisaalang-alang ang pagpapahalaga sa ating kapaligiran.”
- 415. 198 Aralin 7 MgaBiyaya ng Kalikasan, Dapat na Pahalagahan Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng mga likha ng Diyos na may buhay (halimbawa: pagtatanim ng mga halaman) Paksa/Pagpapahalaga: Pagmamahal sa Diyos, Pag-asa Mga Kagamitan: kuwaderno, bond paper, lapis Integrasyon: Filipino, Science (Clean and Green Program) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng pagsasabi nito: “Mabait ang kalikasan sa atin. Dito natin kinukuha ang ating ikinabubuhay. Ito ang nagbibigay sa atin ng ating kinakain. Ito ang pinagmumulan ng mga yaman na ating tinatamasa. Ito ay ating proteksiyon. Ano naman kaya ang isinusukli natin sa kaniyang kabutihan?” 2. Sabihin sa mga mag-aaral: “Maglaro tayo. Ang pamagat ng ating laro ay Mag-isip tayo: Isa, Dalawa, Tatlo….. Handa na ba kayo?” 3. Ipakuha ang Kagamitan ng Mag-aaral at ipagawa ang nasa Alamin Natin. Bigyan sila ng limang minuto para sa gawain. 4. Ipasagot ang mga tanong. Hayaang isulat ng mga mag-aaral sa kanilang kuwaderno ang kanilang mga sagot. Iproseso ito. Isagawa Natin 1. Bago ipagawa ang Gawain 1, magbalik-aral upang maiugnay ang nakaraang aralin sa ipagagawa ngayong araw. 2. Ipagawa ang Gawain 1 na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Iproseso ang gawain.
- 416. 199 3. Pangkatin angmga mag-aaral sa tatlo. Hayaang pumili ang bawat pangkat ng lider, tagasulat at tagaulat para sa nakalaang gawain tungkol sa sinuring mga larawan. 4. Isunod ang pagpapagawa ng Gawain 2. (Paggawa ng maikling diyalogo gamit ang mga pangalan ng mga taong gaganap: Naranja - isang puno, Banguso - isang isda, Hagibis - isang hangin. Ipaunawa sa mga mag-aaral na kailangang bigyang-diin nila sa gagawing diyalogo ang mga hinaing ng bawat isa na sila ay mailigtas, matulungan, at mapahalagahan. Isapuso Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang sumusunod na gawain sa Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. a. Sa kuwaderno ng mga mag-aaral, magpasulat ng buong pusong pangako sa pakikilahok sa proyekto ng pamayanan para sa pangangalaga at pagpapahalaga sa malinis at ligtas na kapaligiran. b. Sa bond paper, magpagawa ng isang simpleng panalangin para sa pagmumulat ng kaisipan sa kahalagahan ng pangangalaga sa kalikasan. Ipadikit ito sa dingding ng silid- aralan upang gawing panalangin sa pagtatapos ng aralin. 2. Basahin at bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mga mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag nang mahusay ang mensahe nito upang lubos na maisapuso ito ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. (Pagguhit ng graphic organizer tungkol sa mga paraan upang maipakita ang pagtulong at pagpapahalaga sa pagpapanatili ng luntiang kapaligiran.)
- 417. 200 2. Magkaroon nggawain na “Tanim kong halaman, aking aalagaan!”. Ang mga halaman o pananim na puno na dala ng mga mag-aaral ay itatanim sa paligid ng paaralan. Payuhan ang mga mag-aaral na alagaan nila ito bilang simbolo ng kanilang pagmamahal sa luntiang kapaligiran. Subukin Natin 1. Ipagawa sa mga mag-aaral ang gawain sa Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Gabayan ang mga mag-aaral sa pagsagot nito. 2. Tapusin ang sesyon sa pamamagitan ng pagsasabi nito: “Binabati kita! Muli mo namang natapos ang isang aralin. Naniniwala akong ang pagpapahalaga mo sa balanseng kalikasan ay kahanga- hangang tunay. Hangad kong ipagpapatuloy mo ito sa lahat ng oras at pagkakataon. Handa ka na ba sa susunod na aralin? Ipagpatuloy mo ang mabuting hangaring ikaw ay matuto!”
- 418. 201 Aralin 8 MgaYamang Likas, Ating Alagaan Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng mga likha ng Diyos tulad ng mga materyal na bagay (halimbawa: pangangalaga sa mga materyal na kagamitang likas) Paksa/Pagpapahalaga: Pagkakawanggawa Pagmamahal sa mga Likha ng Diyos Mga Kagamitan: larawan ng mga likas na yaman o kalikasan na inabuso ng mga tao, ginupit na larawan na nagpapakita ng pangangalaga ng ating likas na yaman o kalikasan, paste/glue, gunting, manila paper, at kuwaderno Integrasyon: Filipino (Pagbasa ng Sanaysay) Agham (Pangangalaga ng Kalikasan at Kapaligiran) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Magbalik-aral. Maaaring gawin ito sa pamamagitan ng maikling talakayan. 2. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng pagpapakita ng mga larawan ng mga likas na yaman o kalikasan na inabuso ng mga tao. Itanong: “Ano ang mararamdaman mo kung makakita ka na ganito ang nangyayari sa likas na yaman o kalikasan? Sikaping maipalabas sa mga mag-aaral ang tunay na nararamdaman kung makikita ang ganitong sitwasyon. Magagamit mo rito ang kaalaman sa teorya ng panlipunan-pandamdaming pagkatuto (social-emotional learning)”.
- 419. 202 3. Ipabasa angsanaysay sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral na may pamagat na “Ikaw at Ako: Tagapangalaga ng Kalikasan”. Magkaroon ng malayang talakayan gamit ang sumusunod na tanong: a. Ano-ano ang likas na yaman na nabanggit sa sanaysay? b. Sino ang dapat na maging tagapangalaga ng ating kalikasan o likas na yaman? c. Kung ikaw ang kagubatan, kabundukan, ilog at karagatan, ano ang iyong magiging kahilingan sa sangkatauhan? d. Ano naman ang iyong sagot sa hiling ng likas na yaman? e. Kung kayo ay magkakasundo ng likas na yaman, ano kaya ang kahihinatnan ng iyong mundong kinabibilangan? 4. Ibigay ang takdang-aralin. Sabihin sa mag-aaral na magsaliksik sa lumang magasin ng mga larawan na nagpapakita ng pangangalaga ng likas na yaman o kalikasan. Gayundin, pagdalahin sila ng pandikit at gunting na gagamitin sa Isagawa Natin. Isagawa Natin 1. Ipasuri sa mga mag-aaral ang mga sitwasyon na makikita sa Gawain 1 ng Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Magkaroon ng talakayan tungkol sa kanilang saloobin tungkol sa maaaring mangyari sa pag-aabuso ng ating likas na yaman o kalikasan. 2. Pangkatin ang mga mag-aaral sa tatlo at ipagawa ang Gawain 2 ng Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaliwanag ang pamantayan o rubric na gagamitin sa pagtataya ng kakayahan ng mga mag-aaral para sa gawaing ito na makikita sa Kagamitan ng Mag-aaral. Bigyan sila ng sampung minuto upang pag-usapan at maghanda sa kanilang pangkatang gawain na ipakikita sa loob ng
- 420. 203 dalawa hanggang tatlongminuto. Ipaulat sa klase ang natapos na gawain. Sa bahaging ito, bigyan ng pagkakataon ang mga mag-aaral na maipaskil ang kanilang output sa pisara upang ipaliwanag ng isa sa mga miyembro ang ginupit na mga larawan na nakadikit sa manila paper at nabuong tula, awit o interpretative dance. Mga Pamantayan 3 2 1 Husay ng pagkakadikiit ng mga larawan Lahat ng kasapi sa pangkat ay nagpakita ng kahusayan sa pagtulong sa pagbuo ng gawain. 1-2 kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng kahusayan sa pagtulong sa pagbuo ng gawain. 3-4 na kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng kahusayan sa pagbuo ng gawain. Tamang saloobin sa pagpapakita ng output Naipakita nang maayos at may tiwala ang nabuong tula, awit, o interpretative dance. Naipakita nang maayos ngunit may pag- aalinlangan ang nabuong tula, awit o interpretative dance. Hindi naipakita nang wasto ang nabuong tula, awit o interpretative dance. 3. Ibigay ang takdang-aralin. Sabihin sa mag-aaral na magsaliksik o magbasa ng diyaryo o lumang magasin at gumupit ng isang balita tungkol sa pangangalaga o pang-aabuso ng mga tao sa likas na yaman o kalikasan. Magpagawa ng isang reaksiyon tungkol sa napiling sitwasyon. Ipasulat ang sagot sa kuwaderno at maghanda para sa pag-uulat nito sa klase.
- 421. 204 Isapuso Natin 1. Ipagawaang Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaulat sa klase ang nabuong reaksiyon ng mga mag-aaral sa pagsagot. Pagpangkat-pangkatin ang mga mag-aaral ayon sa pagkakatulad ng kanilang ginupit na balita upang makabuo sila ng patalastas o panawagan tungkol sa pangangalaga ng ating likas na yaman o kalikasan. Maaari silang makabuo ng isang slogan o poster. 2. Magkaroon ng malayang talakayan tungkol sa mga nabuong slogan o poster. 3. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag ng guro upang lubos itong maunawaan at maisapuso ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin 1. Ipabasa at ipaliwanag sa mga mag-aaral ang pangkatang gawain sa Isabuhay Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Bigyan sila ng lima hanggang sampung minuto upang pag-usapan sa bawat pangkat ang mga sitwasyon. Pumili ng lider na siyang magpapadaloy ng talakayan sa pangkat. Gumawa ng powerpoint presentation o dula- dulaan kung ano ang gagawin sa bawat tanong o sitwasyon. a. Sa iyong pagdating sa bahay ay nakita mong susunugin ng iyong kapatid ang mga plastik na basura. b. Naglalakad ka papasok sa iyong paaralan at napansin mong itinapon ng iyong kamag-aral ang balat ng kendi sa daan. c. Maraming bakanteng lote sa inyong lugar o barangay. Ang tatay mo ang punong-barangay. d. Ang buwan ng Marso ay pagtatapos ng pasok sa eskuwela. Ano ang gagawin mo sa mga sobrang pahina ng iyong kuwaderno? Ano naman ang gagawin mo sa mga may sulat na pahina?
- 422. 205 e. Ang diyanitorng inyong paaralan ay lagi mong nakikitang sinusunog ang mga tuyong dahon ng halaman. 2. Ipaulat sa klase ang mga kasagutan sa mga sitwasyong nabanggit sa pamamagitan ng powerpoint presentation. Subukin Natin 1. Magbigay ng pagtataya gamit ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipabasa at ipaliwanag ang panuto. Ipasulat sa kuwaderno ang kanilang sagot. 2. Matapos masagutan ng mga mag-aaral ang Subukin Natin, muling iproseso ang kanilang mga sagot upang lubos na maunawaan nila ito. Batiin ang mga mag-aaral sa natapos na aralin at muling ihanda sila sa susunod na aralin. Maaaring magbigay ng takdang-aralin kung kinakailangan para magsilbing motibasyon na makapaghanda sa susunod na aralin.
- 423. 206 Aralin 9 MgaKagamitang Gawa ng Tao, Iniingatan Ko! Layunin: Napahahalagahan ang lahat ng likha ng Diyos (halimbawa: pangangalaga sa mga materyal na gawa ng tao mula sa likas na yaman o gawa ng tao) Paksa/Pagpapahalaga: Pagmamahal sa mga Likha ng Diyos Mga Kagamitan: mga larawan ng mga kagamitang gawa sa likas na yaman, kuwaderno Integrasyon: Science (Pangangalaga ng Kalikasan at Kapaligiran); Edukasyong Pantahanan at Pangkabuhayan (Pangangalaga ng mga Kagamitan) Pamamaraan: Alamin Natin 1. Magbalik-aral. Maaaring gawin ito sa pamamagitan ng maikling talakayan. 2. Simulan ang aralin sa pamamagitan ng pagpapakita ng mga larawan ng mga kagamitang gawa sa likas na yaman. Itanong: “Ano ang mararamdaman mo kung sakaling makita mo ang mga kagamitan sa inyong bahay, paaralan o pamayanan ay napapabayaan?” Sikaping maipalabas sa mga mag-aaral ang tunay na mararamdaman sa nasabing sitwasyon. 3. Ipabasa ang tula sa Alamin Natin na nasa Kagamitan ng Mag- aaral na may pamagat na “Salamat Sa Iyo… Ikaw ang Gumawa ng mga Gamit Ko!” Magkaroon ng malayang talakayan gamit ang sumusunod na tanong:
- 424. 207 a. Ano-anong gamito kagamitan sa ating bahay, paaralan at pamayanan ang maaaring magawa mula sa likas na yaman o kalikasan? b. Tukuyin ang mga naidudulot ng mga kagamitang ito sa ating pang-araw-araw na buhay. c. Bilang tagapangalaga ng ating kalikasan, ano-ano ang dapat mong gawin upang mapangalagaan ang mga ito? 4. Ibigay ang takdang-aralin. Sabihin sa mag-aaral na magsaliksik sa lumang magasin tungkol sa mga larawan na nagpapakita ng pangangalaga ng likas na yaman o kalikasan. Gayundin, pagdalahin sila ng pandikit at gunting na gagamitin sa Isagawa Natin. Isagawa Natin 1. Ipasuri sa mga mag-aaral ang mga sitwasyon na makikita sa Gawain 1 ng Isagawa Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Magkaroon ng talakayan ng kanilang saloobin bilang tagapangalaga sa mga gamit o kagamitan mula sa kalikasan. 2. Pangkatin ang mga mag-aaral sa lima at ipagawa ang Gawain 2 ng Isagawa Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaliwanag ang pamantayan o rubric sa na gagamitin sa pagtataya ng kakayahan ng mga mag-aaral para sa gawaing ito na makikita sa Kagamitan ng Mag- aaral. Bigyan sila ng sampung minuto upang pag-usapan at maghanda sakanilangpangkatanggawainnaipakikita saloobngdalawahanggang tatlong minuto lamang. Pamantayan 3 2 1 Husay ng pagkaganap Lahat ng kasapi sa pangkat ay nagpakita ng husay sa pagganap. 1-2 kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng husay sa pagganap. 3-4 na kasapi ng pangkat ay hindi nagpakita ng husay sa pagganap.
- 425. 208 Pamantayan 3 21 Tamang saloobin sa sitwasyon Naipakita nang maayos at may tiwala ang tamang saloobin sa sitwasyon. Naipakita nang maayos ngunit may pag- aalinlangan ang tamang saloobin sa sitwasyon. Hindi naipakita ang tamang saloobin sa sitwasyon. 3. Ibigay ang takdang-aralin. Sabihin sa mga mag-aaral na magsaliksik tungkol sa isang pasyalan, fish pond o palaisdaaan na gawa ng tao gamit ang template na matatagpuan sa Kagamitan ng Mag-aaral. Isapuso Natin 1. Ipagawa ang Isapuso Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipaliwanag sa mga mag-aaral ang panuto upang mabuo ang nakalaang gawain. 2. Pag-usapan sa bawat pangkat kung papaano pinangangalagaan ng pamayanan at ng taong may-ari nito. 3. Ipaulat sa klase ang naging resulta ng talakayan sa kanilang pangkatang gawain. Magkaroon ng malayang talakayan matapos ang pag-uulat ng bawat pangkat. 4. Bigyang-diin ang Tandaan Natin. Ipabasa ito sa mag-aaral nang may pang-unawa. Ipaliwanag ito ng guro upang lubos itong maunawaan at maisapuso ng mga mag-aaral. Isabuhay Natin 1. Ipabasa at ipaliwanag sa mga mag-aaral ang pangkatang gawain sa Isabuhay Natin na nasa Kagamitan ng Mag-aaral. Bigyan sila ng lima hanggang sampung minuto upang pag-usapan ang nakalaang gawain.
- 426. 209 Gamitin ang templatena nasa Kagamitan ng Mag-aaral sa paggawa ng plano ng mga gawain. 2. Ipaulat sa klase ang mga nabuong plano ng mga gawain. Subukin Natin 1. Magbigay ng pagtataya gamit ang Subukin Natin sa Kagamitan ng Mag-aaral. Ipabasa at ipaliwanag ang panuto. Ipasulat sa kuwaderno ang kanilang kasagutan. 2. Matapos masagutan ng mga mag-aaral ang Subukin Natin, muling iproseso ang kanilang mga kasagutan. Mahalagang maipaunawa sa kanila ang kanilang mga kasagutan. Muli, batiin ang mga mag-aaral sa natapos na gawain. Mahalagang tapusin ang aralin na malinaw sa mga mag-aaral kung paano ang wastong pangangalaga sa mga gamit o kagamitan sa bahay, paaralan at pamayanan. Maligayang pagtatapos.
- 427. 210 Mungkahing Pangwakas naGawain Para sa Yunit IV Gawain: Munting Lakan at Binibining Kalikasan Konsepto: TALENT SEARCH Pamagat: Pagpapahalaga at Pangangalaga sa mga Likha ng Diyos PALATUNTUNAN 7:30 – 8:00 ng umaga • Pambansang Awit ng Pilipinas • Awit Panalangin • Pambungad na Pananalita • Pangkalahatang Bilang (Production Number) Sa bahaging ito, isasagawa ang production number ng mga kalahok na mag-aaral na may iba’t ibang kasuotan gawa sa recycled materials na makikita sa kanilang pamayanan. • Makatwirang Paliwanag (Rationale) sa Isasagawang Pagpapakita ng mga Natatanging Kakayahan / Talento • Pampasiglang Bilang 8:00 – 11:00 ng umaga • Pagpapakita ng Kakayahan o Natatanging Talento (Talent Portion) ng mga Batang Kalahok sa Patimpalak Halimbawa: • Pag-awit / Rap • Pagsayaw (modern, ethnic o interpretative dance) • Pagbigkas ng Tula • Monologue • At iba pa 11:00 – 11:30 ng umaga • Paghahayag ng mga Nagwagi sa Patimpalak • Best in Creative Costume / Kasuotan • Best in Talent
- 428. 211 • Idolo ngMasa • Munting Lakan at Binibining Kalikasan 12:00 ng tanghali – 1:00 ng hapon LUNCH BREAK 1:00 – 3:00 ng hapon • Film Viewing (Kulay ng Mukha ng Diyos) 3:00 – 4:00 ng hapon • Pagpapakita ng Ginawang Malikhaing Gawain sa Natapos na mga Aralin (Exhibit) • Posters, Slogans at iba pa 4:00 – 4:15 ng hapon • Pangwakas na Pananalita • Pangwakas na Panalangin HOME SWEET HOME…
- 429. 212 Appendix A - Unang Markahang Pagsusulit Yunit I I. Panuto para sa bilang 1-5: Piliin ang tamang sagot sa bawat bilang. 1. Napili ka ng iyong guro na siyang maging tagapagdaloy ng palatuntunan, ano ang iyong gagawin? A. Pipilitin ko ang aking kamag-aral na palitan ako. B. Sasabihin kong ayokong maging tagapagdaloy ng palatuntunan. C. Lalakasan ko ang aking loob at tatanggapin ang ibinigay na gawain. D. Magdadahilan ako na masakit ang aking lalamunan at hirap sa pagsasalita. E. Makikiusap ako na iba na lamang ang gawing tagapagdaloy ng palatuntunan. 2. Maraming nilabhang damit ang Nanay. Ipinasasampay niya ang mga ito kay Annie. Ano ang dapat gawin ni Annie? A. Itago ang mga damit na ipinasasampay ng nanay. B. Magkunwari na hindi narinig ang utos ng nanay. C. Magsabi sa Nanay na hindi niya ito kayang gawin. D. Iutos sa nakababatang kapatid ang pagsasampay ng damit. E. Pagtiyagaang isampay ang mga damit para makatulong sa nanay. 3. Oras ng rises, mahaba ang pila sa pagbili ng pagkain sa kantina. Nasa bandang hulihan ng pila si Paolo. Kung ikaw si Paolo, ano ang gagawin mo? A. Hindi na pipila at titiisin na lamang ang gutom. B. Sisingit sa bandang gitna ng pila para mapabilis.
- 430. 213 C. Magtitiis napumila hanggang sa makaabot sa unahan. D. Pupunta sa unahan ng pila at makikiusap na paunahin siya. E. Uutusan ang kamag-aral na nasa may unahan ng pila na ibili na lamang siya ng pagkain. 4. Narinig ni Mark na may parating na bagyo at sinuspinde na ang mga klase sa kalapit na lugar. Ano ang dapat gawin ni Mark? A. Magdasal na lalong lumakas ang ulan. B. Muling matulog dahil wala na rin sigurong klase sa kanilang paaralan. C. Tawagan ang mga kamag-aral at sabihing wala na rin silang pasok. D. Sabihin sa nanay na ayaw niyang pumasok sa paaralan dahil umuulan. E. Makinig sa radyo o manood sa telebisyon para sa mahahalagang pahayag. 5. Tuwang-tuwa ka dahil pinasalubungan ka ng tatay ng isang kahong “loombands”. Itinago mo ito bago pumasok sa paaralan. Pagdating mo sa bahay, nakakalat ang mga ito at ang iba ay itinapon ng iyong nakababatang kapatid. Ano ang gagawin mo? A. Mag-iiiyak ako. B. Aawayin ko ang aking kapatid. C. Sasabihin ko sa tatay na paluin ang aking kapatid. D. Itatapon ko na lamang ang natitira pang “loombands”. E. Magtitimpi ako at iaayos ang natitirang “loombands”. II. Panuto para sa bilang 6-10: Ilahad ang inyong mga sagot sa sumusunod na tanong sa bawat talata. 6. Isinama ka ni nanay sa palengke. Marami kayong pinamili kaya’t kailangan kang magbitbit ng mabigat na bayong. Ano ang dapat mong gawin?
- 431. 214 7. Palaging nawawalaang lapis ni Ronnie sa kaniyang pencil case. Nalaman niyang si Gabriel, ang kaniyang katabi sa upuan ang kumukuha nito. Kung ikaw si Ronnie, ano ang sasabihin mo kay Gabriel? 8. Sinabi ng iyong kalarong si Tessie na hindi mo dapat kaibiganin ang isa pa ninyong kalaro na si Yvette sapagkat hindi maganda ang ugali nito. Ano ang sasabihin mo kay Tessie? 9. Pista sa inyong lugar. Kinausap ka ng inyong punong barangay na sumali sa paligsahan sa plasa.Alam niyang magaling kang sumayaw at kumanta pero nahihiya ka. Ano ang magiging pasiya mo? 10. Pinuri si Buena ng kaniyang guro dahil napakaayos ng mga aklat sa kanilang mini library. Alam ni Buena na ang kaniyang kamag-aral na si Krizzie ang nag-ayos ng bahaging ito. Ano ang dapat sabihin ni Buena sa kaniyang guro? III. Panuto para sa bilang 11-20: Gumuhit ng sa patlang kung tama ang ginawa at naman kung mali. ______ 11. Matiyaga kong tinapos ang aking takdang-aralin kahit inaantok na ako. ______ 12. Kahit alam kong mapapagalitan ako ni nanay, sinabi ko pa rin na ako ang nakabasag ng pinggan. ______ 13. Tinanggihan ko ang ibinigay sa aking parte sa programa sapagkat nahihiya ako ______ 14. Hindi ko inaway ang aking kamag-aral nang matapunan niya ng sopas ang aking kuwaderno. ______ 15. Sinulatan ng bunso kong kapatid ang aking kuwaderno. Inaway ko siya at sinaktan
- 432. 215 ______ 16. Maydumating kaming bisita at tiniis kong matulog sa sopa. ______ 17. May nabasa akong mga dapat gawin kung may bagyo. Isa-isa ko iyong inunawa at inalam kung maaaring ilapat sa sitwasyon namin sa aming bahay. ______ 18. Nainis ako nang sabihin sa akin ng aking guro na hindi masyadong maganda ang isinulat kong talata. ______ 19. Gutom na ako kaya siningitan ko ang aking kamag- aral sa pila sa pagbili sa kantina. ______ 20. Hindi ko sinabi sa guro na isa ako sa mga gumawa ng proyekto sapagkat hindi maayos ang pagkakagawa nito. IV. Panuto para sa bilang 21-30: Tapusin ang pangungusap ayon sa iniisip mong tamang gawin. 21. Hindi ako sigurado kung ang narinig kong balita sa radyo ay totoo o hindi. Ako ay _____________________________________. 22. Kinukulitakongakingkamag-aral.Siyaayaking_______________. 23 Sinabingakingkaibigannamasamasakalusuganangpag-inomng malamig na juice sa umaga. Ako ay ________________________. 24. Pinagsabihan ako ni tatay sapagkat napabayaan ko ang aking bunsong kapatid. Ako ay ______________________________. 25. Isinali kami ng aming guro sa rondalya. Hindi pa ako masyadong mahusay tumugtog ng bandurya. Sasabihin ko sa guro na ___________________________. 26. Malayo ang paaralan sa aming bahay at kailangan akong maglakad. Ako ay ________________________________.
- 433. 216 27. Medyo maluwag angnabiling sapatos ni nanay. Kailangan kong gamitin iyon pagpasok sa paaralan. Ako ay ___________________. 28. Tumatakbo ang aking kamag-aral at ako ay nabangga. Natumba ako at nasaktan. Ako ay ______________________________. 29. Hindi ako nakapasok sa paaralan nang nakaraang araw sapagkat ginabi ako sa panonood ng telebisyon. Nang tanungin ako ng guro, ang sinabi ko ay _______________________________. 30. Maingay ang katabi kong kamag-aral. Hindi ko marinig ang sinasabi ng guro. Ako ay ______________________________. V. Panuto para sa bilang 31-35: Isulat ang titik ng ipinakikitang pag-uugali. A - Katatagan ng Loob; B - Pagkamatiyaga; C - Pagkamapagtiis; D - Pagkamapagpasensiya; E - Pagmamahal sa Katotohanan; at F - Pagkamahinahon Sitwasyon Pagpapahalagang Ipinakita 31 Sinasabi ang totoo kahit mapagalitan. 32. Hindi nagagalit kahit may ginawang mali ang kamag-aral o kaibigan. 33. Isinasakatuparan ang iniatang na gawain kahit hindi madali. 34. Hindi sumisingit sa mahabang pila sa pagbili sa tindahan. 35. Ipinakikita ang kakayahan kahit kinakabahan. Susi sa Pagwawasto: 1. C 11. 16. 31. E 2. E 12. 17. 32. D 3. C 13. 18. 33. B 4. E 14. 19. 34. C 5. E 15. 20. 35.A
- 434. 217 Yunit II 1. Ipaliwanagsa mga mag-aaral ang layunin ng pagtatayang sasagutan nila. 2. Bigyan sila ng labinlimang minuto upang sagutin ang mga katanungan. 3. Iwasto ang kanilang sagot at gawin itong gabay upang mabigyan ng pagpapalalim ang pagpapahalagang mahina pa sa kanila. I. Panuto: Gaano mo kadalas ginagawa ang sumusunod na gawain? Lagyan ng tsek (ü) ang iyong sagot. Gawain Palagi Paminsan- minsan Hindi ko ginagawa 1. Tinatanggap ko ang mga negatibong puna ng maluwag sa aking kalooban. 2. Nagbibigay ako ng tulong sa mga biktima ng kalamidad. 3. Hindi ako nag-iingay kapag alam kong may natutulog pa sa bahay. 4. Hindi ako gumagamit ng mga salitang nakasasakit sa damdamin ng aking kapuwa. 5. Nakikinigakosaakinggurokapagsiya ay nagpapaliwanag ng aming aralin. 6. Tumutulong akong maglinis ng mga kanal sa barangay. 7. Iniingatan ko ang palaruan sa aming paaralan. 8. Humihingi ako ng tawad kapag nakagagawa ako ng pagkakamali sa aking kapuwa. 9. Sumasali ako sa “Oplan Linis” ng aming barangay. 10. Nakikibahagi ako sa paglilibang ng mga kaibigan.
- 435. 218 II. Sagutin angmga tanong. Isulat ang letra ng iyong sagot sa sagutang papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pagiging mahinahon sa kilos at damdamin? A. Nakikipag-away sa mga ayaw kumampi kapag may ipinaglalaban. B. Nakikiayon sa sinasabi ng kapuwa para maiwasan ang gulo. C. Nakikipag-usap ng maayos sa kapuwa upang magkaunawaan. D. Kumakampi sa mas marami ang umaayon upang hindi mapag-isa. 2. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng totoong pagiging bukas-palad? A. Naghulog ng dalawang piso sa collection box kahit walang nakakakita. B. Ibinahagi ang pagkain sa katabing walang pagkain dahil nakatingin ang guro. C. Dinala ang mga damit na ayaw nang gamitin para sa mga biktima ng baha para magkaroon nang mas madaming puntos ang aming grupo. D. Dumalo sa pag-eempake ng mga relief goods para sa mga nasalanta ng bagyo. 3. Bakit kailangan igalang ang kapuwa? A. Para mapanatili ang mapayapang pamayanan B. Para igalang ka din ng kapuwa C. Para walang magalit sa iyo D. Para masaya ang lahat 4. Bilang mag-aaral, alin sa sumusunod ang paggalang sa karapatan ng may sakit ang kaya mong gawin? A. Pagbigay ng prutas at damit B. Pagbisita sa may sakit C. Pagbibigay ng payo sa may sakit D. Pagbibigay ng gamot sa may sakit 5. Paano maipakikita ang pag-unawa sa damdamin ng kapuwa? A. Sa pakikiiyak sa kanila B. Sa pakikipag-usap sa kanila
- 436. 219 C. Sa pagbibigayng sariling kuwento sa kanila D. Sa pakikinig sa oras na may problema sila at pagbibigay ng payo III. Basahin ang sitwasyon at magbigay ng iyong pasiya. 1. Narinig mo sa isa mong kamag-aral na ang iyong katabi ay nang- umit ng pera sa kantina ng paaralan. Isinulat mo ito sa facebook at marami ang nagkomento. Nalaman mong hindi pala totoo ang narinig mong balita. Paano mo itutuwid ang iyong pagkakamali? 2. Nagpunta si Christian sa silid-aklatan ng Mababang Paaralan ng Bagolayag. Napansin niya ang maayos na pagkakasalansan ng mga aklat. Malinis din ang paligid ng lugar. Paano niya mapananatili ang kaaya-ayang paligid ng silid-aklatan? 3. Nililinis na mabuti ang mga eskuwela ni Gng. Ligaya ang palikuran ng kanilang silid-aralan sa tuwing gagamitin nila ito. Ano ang iyong maitutulong upang mapanatili ang kaayusan nito? 4. Napakaraming bata ang nakatira sa ilalim ng tulay. Nakikita mo sila tuwing papasok ka sa paaralan. Sa hapon nama’y makikita mo silang namamalimos sa mga lansangan. Ano ang magagawa mo para sa kanila? 5. May sakit ang iyong kalaro. Nais mo siyang puntahan dahil wala kang makalaro sa labas ng bahay. Sabi ng nanay niya hindi pa siya puwedeng maglaro. Ano ang gagawin mo? Susi sa Pagwawasto I. Asahan ang iba’t ibang sagot ng mga mag-aaral na maaaring gamiting gabay sa pagtutuwid ng kanilang pagpapahalaga. II. 1. C 2. A D 3. A B C D 4. A B C D 5. D
- 437. 220 III. Ito anginaasahang mga sagot, subalit maaaring magbigay ng iba’t ibang sagot ang mga mag-aaral. 1. Lalapit ako sa kamag-aral na nagawan ko ng pagkakamali at hihingi ako ng tawad sa kaniya. 2. Aayusin ko ang mga aklat at upuan sa tuwing gagamitin ko ang silid-aklatan. 3. Lilinisin ko ito sa tuwing ako ay gagamit ng aming palikuran. 4. Ipagbibigay alam ko ang kanilang kalagayan sa kinauukulang ahensiya ng pamahalaan. 5. Hindi ko aabalahin ang kaniyang pagpapahinga at hihintayin ko siyang gumaling.
- 438. 221 Yunit III I. GaanoMo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) Panuto: Kompletuhin ang mga bugtong, salawikain, linya ng tula at kanta. Punan ang patlang ng tamang salita. 1. Ang hindi lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa 2. Ang paa ay apat, hindi maka 3. Sa dagat at bundok, sa simoy at sa mong bughaw. 4. Ikaw at ako, hindi man magkalahi ay dapat matutong magmahal. Isipin mong tayong lahat ay 5. Aling pag-ibig pa ang hihigit kaya sa pagkadalisay at pagkadakila, gaya ng pag-ibig sa tinubuang II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) Para sa bilang 1 – 5 Panuto: Piliin ang letra ng mga larawang nagpapakita ng sitwasyong makatutulong sa pagpapanatili ng kalinisan at kaayusan ng kapaligiran. p p p p p p p p p p p p p p p p p p n p p p p p p p p p p p p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a p p p p p p p p a a a a a a
- 439. 222 Panuto: Pag-aralanang sumusunod na sitwasyon. Ano ang iyong gagawin kung ikaw ang nasa ganitong kalagayan? Isulat ang letra ng iyong sagot sa kuwaderno. 6. Pinasalubungan ka ng iyong ninang ng isang malaking balot ng tsokolateng galing sa Japan. Pag-uwi ninyo ng nanay mo sa bahay, nakita ng iyong kapatid na bunso ang pasalubong na bigay sa iyo. Namilog ang kaniyang mga mata, bakas ang tuwa. A. Aalukin ko siya kung gusto niya. B. Bibigyan ko siya pati na rin ang iba ko pang mga kapatid. C. Tatanungin ko siya kung kumakain siya ng tsokolate. D. Kunwari ay sasabihan ko siya na hindi ko siya bibigyan. 7. Naatasan ang inyong pangkat na magtanghal sa palatuntunang inihanda para sa mga mag-aaral mula sa Malaysia upang maipakilala sa kanila ang kulturang Filipino. Alin sa sumusunod ang pipiliin ninyo? A. Sumayaw ng Pandanggo sa Ilaw B. Umawit ng nauusong kanta ngayon. C. Lumikha ng bagong himig at tugtugin sa piano. D. Sumayaw ng katutubong sayaw ng Malaysia Batang lalaki na nagtatapon ng plastik na bote sa basurahan na may tatak na Hindi Nabubulok A Mga bata ng isang paaralan na pinagbubukod- bukod ang mga papel, lata, boteng plastik at babasagin B Magkakaklase na kumakain habang naglalakad ngunit itinatapon ang plastik kung saan- saan C Isang grupo ng mga tao na naglilinis ng estero at drainage D Mga batang gumagawa ng proyekto gamit ang lumang diyaryo, mga boteng plastik, karton, at iba pa. E Mga bata na nagkakampanya para i-recyle o gamitin muli ang mga patapong bagay F
- 440. 223 8. Bumisita sainyong bahay ang iyong kaibigan kasama ang pinsan niyang balikbayan. Kung ikaw ang tatanungin, ano ang ihahain mo sa kanilang meryenda? A. suman sa ibos at tsokolateng tablea B. spaghetti at pineapple juice C. pizza at softdrinks D. siopao at pansit 9. Napansin mong walang gaanong kumakausap sa bago ninyong kaklase dahil hindi siya marunong mag-Filipino. Ano ang gagawin mo? A. Hindi ko na lang din siya kakausapin dahil baka nahihiya siya. B. Ngingitian ko siya. C. Kakaibiganin ko siya at sa abot ng makakaya ay tuturuan ko siya ng Filipino. D. Kakausapin ko ang aming guro at ipaaalam kong hindi marunong mag-Filipino ang bago naming kaklase. 10. Naatasan kang mag-ulat ukol sa isang kaugaliang Filipino. Alin ang pinakamainam na piliin? Ipaliwanag kung bakit iyon ang napili. A. Utang na Loob B. Pagkamagalang C. Bahala Na D. Paghahanda kung may pista 11. Ang Pilipinas ay may iba’t ibang pangkat etniko na mayaman sa napakaraming kultura. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapakita ng kultura? A. Ang magagandang tanawin sa isang lugar B. Ang mga katutubong kasuotan, kuwentong bayan, sayaw, awit, laro at iba pa. C. Ang mga kaugalian at mga pagpapahalaga ng mga tao sa isang lugar. D. Ang mga lumang kagamitan at paraan ng pamumuhay.
- 441. 224 12. Ang sumusunoday ilan sa mga kultura ng ating bansa. Alin ang hindi? A. Pagmamano B. Pagsisimba tuwing araw ng pagsamba C. Pag-aasawa nang wala sa edad D. Pamahiin tuwing may patay 13. Alin sa sumusunod ang pagpapahalaga sa sarili mong kultura? A. Panonood ng mga pagtatanghal ng mga katutubong sayaw at awitin. B. Pagsusuot ng mga katutubong kasuotan nang may pagmamayabang. C. Pagbili ng mga produktong galing sa ibang bansa. D. Pagtangkilik sa mga Filipinong kinikilala sa pandaigdigang larangan. 14. Sino sa sumusunod ang may pagmamalaki at pagpapahalaga sa sarili niyang kultura? A. Ang mahusay na boksingerong si Larry na palaging sinasabi na siya ay galing sa kanilang probinsiya sa General Santos. B. Ang sikat na mang-aawit na si Mia na panay ang Ingles sa kaniyang mga panayam sa Pilipinas. C. Ang magaling na rapper na si Adel d Em na palaging bumabalik sa kaniyang kinagisnang probinsiya para tumulong sa kaniyang dating mga kababayan. D. Ang magandang si Maria na nagwagi bilang Miss World na Tagalog ang ginamit sa kaniyang panayam at pasasalamat. 15. Si Isabel ay isang Tasaday. Nang siya ay makapag-aral sa kabayanan at makapagtapos, bumalik siya sa kanilang lugar at tinulungan ang kaniyang mga kasama na baguhin ang mali nilang kinasanayan tulad ng hindi pagkakaroon ng tamang palikuran at ang pag-aasawa nang wala sa edad. May pagpapahalaga ba siya sa kanilang pangkat etniko? A. Mayroon B. Wala
- 442. 225 C. Maaari D. Hindiko alam 16. Anong batas sa pagpapanatili ng kaayusan at pangangalaga sa kapaligiran ang dapat ipasunod sa ilog na malinis? A. Bawal Manigarilyo Dito B. Huwag Magtapon ng Basura C. Tumawid sa Tamang Tawiran D. Iwasan ang Pagtapak sa Damuhan 17. Anong batas sa pagpapaganda ng kapaligiran sa inyong paaralan ang dapat mong sundin? A. Munting Basura, Pakibulsa Muna B. Huwag Magtakbuhan sa Hagdan C. Bawal Magsalita Nang Malakas sa Pasilyo D. Panatilihing Tahimik Anumang Oras 18. Alin ang pamayanang hindi nakasusunod ang mamamayan sa mga batas at panuntunang pinaiiral ukol sa pangangalaga nang kapaligiran? A. Ang Brgy. Kay-inam na sama-sama ang mga tao sa paglilinis ng mga kanal bago dumating ang tag-ulan. B. Ang Brgy. Maunlad na hindi magkakakilala ang mga nakatatanda dahil maagang umaalis para sa trabaho at gabi na ring umuuwi. C. Ang Brgy. Pinagkaisahan na nagkakaisa ang mga naninirahan sa paghihiwa-hiwalay ng basura sa kanilang lugar. D. Ang Brgy. Maligaya na masigasig ang kapitan sa pagpapairal ng proyekto ukol sa malinis na hangin at paninigarilyo. 19. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng disiplina sa pangangalaga sa kalikasan kahit walang nakakakita? A. Sa Parke hindi mo pinipitas ang mga magagandang bulaklak na nakikita mo.
- 443. 226 B. Sa palikuranay ipina-flush mo ang kubeta at hindi itinatapon ang tissue sa toilet bowl para malinis na magamit ng ibang tao. C. Sa palaruan ay itinatapon mo ang iyong basura sa ilalim ng slide dahil may tagalinis naman dito. D. Sa daan ay inilalaglag mo ang mga basura galing sa iyong bulsa mula sa paaralan. 20. Nagmamadali kang umuwi dahil may dadaluhan kang birthday party ng iyong kapitbahay. Paglabas mo ng silid-aralan, nakita mong umaapaw ang basura sa labas. Ikaw na lang ang tao dahil nauna nang umuwi ang iyong mga kaklase. Ano ang gagawin mo? A. Pababayaan ang basura dahil baka mahuli sa birthday party na iyong dadaluhan. B. Mabilisang aayusin ang mga basura sa sako bago umuwi. C. Magkukunwaring hindi nakita ang umaapaw na basura sa sako. D. Magkikibit-balikat dahil hindi naman ikaw ang tagalinis sa araw na iyon. 21. Palagi ninyong nararanasan ang pagbaha sa Metro Manila. Ano kaya ang dahilan kung bakit nangyayari ito? A. Maling paraan ng pagtatapon ng basura sa ating paligid na bumabara sa mga estero at kanal. B. Talagang mas malakas na ang buhos ng ulan sa ngayon. C. Masyado nang makapal ang tao sa Metro Manila. D. Tinatakpan ng mga tao ang mga drainage. 22. Bakit kailangang malaman ng mga tao na ipinagbabawal ang pagsusunog ng basura? A. Maaari itong maging sanhi ng pagkasunog ng mga bahay sa paligid. B. Puwedeng i-recycle ang mga patapong bagay na susunugin. C. Ang pagsusunog ng basura ay puwedeng magbunga ng maruming hangin at kapaligiran. D. Ang pagsusunog ay ipinagbabawal ng batas.
- 444. 227 23. Ano anggagawin mo bilang isang mamamayang may disiplina upang mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran? A. Sumunod paminsan-minsan sa mga batas na may kinalaman sa kapaligiran. B. Palagiang pagwawalis sa bakuran at kalsada. C. Madalas na pagtapon ng basura sa kanto kung saan dumadaan ang trak ng basura. D. Pagsasagawa ng paghihiwa-hiwalay ng basura sa halip na pagsunog sa mga ito, at pag-recycle ng mga patapong bagay. 24. Ano ang kahulugan ng “recycling”? A. Paggamit muli ng mga patapong bagay na puwedeng mapakinabangan B. Paghihiwa-hiwalay ng mga basura. C. Paglilinis ng mga maruming boteng babasagin at plastik. D. Pagsusunog ng mga pinagsama-samang basura. 25. Ano ang puwedeng mangyari kung patuloy na walang disiplina ang mga tao sa pamamahala ng kanilang basura? A. Magiging malinis pa rin ang paligid dahil may nangongolekta naman ng basura. B. Tuluyan nang magiging marumi at walang kaayusan ang ating kapaligiran. C. Maraming tao ang yayaman dahil sa pagbebenta ng mga basurang naiipon. D. Mag-aaway-away ang mga tao dahil mag-uunahan sa pagkuha ng basura na puwedeng ibenta. III. Unawain at Suriin A. Basahin ang mga sitwasyon. Iguhit ang masayang mukha kung ito ay paraan para mapanatili ang kalinisan at kaayusan ng kapaligiran at malungkot na mukha kung hindi naman.
- 445. 228 1. Nagtatapon akong basura kung saan-saan lalo na kapag walang nakakakita. 2. Ang basura sa aming tahanan ay pinagbubukod-bukod para magamit pang muli ang mga ito. 3. Pinagsasabihan ko ang aking mga kaklase na itapon sa tamang tapunan ang mga basurang papel. 4. Nililinisan namin ang mga basyong lata ng gatas upang taniman ng mga halaman. 5. Nakikiisa ako sa kampanya para mag-recycle ng mga patapong bagay. B. Suriin ang mga halimbawa ng kaugaliang Filipino sa ibaba. Isulat ang PAN kung sa palagay mo ay dapat panatilihin, PANIBAGO kung dapat panatilihin ngunit may dapat baguhin at IWA kung dapat ay iwaksi na dahil hindi nakabubuti sa ating pamumuhay bilang mga Filipino. 1. Paggalang sa mga Nakatatanda 2. Paghahanda tuwing may Pista 3. Pagpapabukas ng Maaaring Gawin Ngayon 4. Pagtanaw ng Utang na Loob 5. Bayanihan Susi sa Pagwawasto (Key to Correction) I. Gaano Mo Kakilala ang Kultura Mo (Knowledge and Awareness) (5 aytems) 1. paroroonan 2. lakad 3. langit 4. magkakapatid 5. lupa II. Pagdesisyunan Mo (Decision-Making) (25 aytems) Para sa 1-5 (A, B, D, E, F)
- 446. 229 6. B 16.B 7. A 17. A 8. A 18. B 9. C 19. B 10. B 20. B 11. A 21. A 12. C 22. C 13. C 23. D 14. B 24. A 15. A 25. B III. Unawain at Suriin (10 aytems) A. 1. 2. 3. 4. 5. B 1. PAN 2. PANIBAGO 3. IWA 4. PANIBAGO 5. PAN
- 447. 230 Yunit IV I. Panuto:Piliin ang titik ng tamang sagot sa bawat bilang at isulat ang sagot sa iyong papel. 1. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng tamang pangangalaga sa sarili? a. Kumain ng sapat at tamang pagkain. b. Pag-eehersisyo minsan sa isang linggo. c. Pag-iwas sa pag-inom ng gatas dahil nakasisira ito ng tiyan. d. Natutulog nang walo hanggang sampung oras bawat araw. 2. Alin sa sumusunod ang hindi nagpapamalas ng pagpapahalaga sa ating kapuwa? a. Pagbabahagi ng pagkain sa walang makain b. Umaakay sa mga matatandang tumatawid sa lansangan c. Pagbibigay ng tulong sa mga piling nasalanta ng bagyo d. Pinakikitunguhan ang mga taong may kapansanan tulad ng pakikitungo ko sa iba. 3. Namasyal kayo sa Manila Zoo. Nakita mong binabato ng isang batang katulad mo ang isang buwaya. Ano ang gagawin mo? a. Babatuhin ko rin ang buwaya. b. Pagsasabihan siya ng mabibigat na salita. c. Isusumbong ko siya sa namamahala ng Zoo d. Pagsasabihan ko siya na hindi tama ang kaniyang ginagawa. 4. Ang Clean and Green ay isang paraan ng pagsasaluntian ng kapaligiran at pagpapanatiling maayos at malinis nito. Ano ang dapat mong gawin sa nasabing programa? a. Huwag pansinin b. Makisali at suportahan ito. c. Ipagwalang-bahala. d. Ipakita ang pakikilahok paminsan-minsan
- 448. 231 5. Alin sasumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. 6. Kumakain ka ng kasoy. Nang maubos mo ito, napagpasiyahan mong huwag itapon ang buto nito. Sa anong paraan nakatulong ang batang katulad mo sa pagsasagawa ng ugaling ipinakita? a. Hindi pangangalaga sa mga halaman. b. Pagpapahalaga sa pagpapatubo at pagpaparami ng halaman c. Pagpapakita ng kalinisan sa kapaligiran d. Pagpaparami ng kalat na buto 7. Alin sa sumusunod ang tama? a. Ang pagputol sa malalaking puno ay nagpapakita ng proteksiyon sa kapaligiran. b. Ang pag-iisprey ng insecticide sa mga gulayan ay tanda ng pagpapanatili ng balanseng kapaligiran. c. Ang pagsusunog ng mga tuyong dahon ng mga halaman ay tamang paraan upang tugunan ang problema sa basura. d. Ang pangangalaga at paghanga sa mga bulaklak at iba pang halaman ay isang paraan ng pagpapakita ng pagmamahal sa ating Diyos. 8. Ang sumusunod ay nagpapakita ng pagmamahal sa ligaw na hayop maliban sa _______________________. a. Pagtirador sa mga Philippine Eagle b. Paggawa ng tirahan para silungan ng usa c. Paghikayat sa kaibigan na alagaan ang mga ligaw na hayop
- 449. 232 d. Panonood ngmga programa tungkol sa mga ligaw hayop upang madagdagan ang kaalaman tungkol sa mga ito 9. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga sa mga gamit o kagamitan sa inyong bahay? a. Itinatagokosakahongmatibayangmgagamitokasangkapang hindi ko na ginagamit b. Tumutulong ako sa paglilinis ng mga gamit o kagamitan sa display cabinet para magandang tingnan. c. Iniiwan ko sa mesa ang mga baso, pinggan, kutsara at tinidor na ginamit ko sa pagkain. d. Ginagamit ko nang may wastong pag-iingat ang mga gamit o kagamitan sa aming bahay upang hindi masira. 10. Alin sa sumusunod ang nagpapakita ng pangangalaga at pagmamalasakit sa ating kalikasan? a. Tinatapakan ko ang bagong tanim na halaman sa aming bakuran b. Itinatapon ko ang aming basura sa tabing-ilog kung gabi. c. Hinahayaan ko ang aking kaklase na magkalat ng dumi sa aming silid-aralan. d. Tumutulong ako sa paglilinis sa aming kapaligiran. II. Lagyan ng tsek (P) kung ang pahayag ay tama at ekis (O) kung mali. ______ 11. Pinahahalagahan ko ang aking buhay dahil kaloob ito ng Diyos. ______ 12. Nilikha ng Diyos ang ating kapuwa upang maging katuwang natin sa ano mang pagsubok kaya pahalagahan natin sila. ______ 13. Magiging masaya at panatag ang loob natin kung tayo ay malusog. ______ 14. Nakakapag-isip tayo nang mabuti kapag tayo ay gutom. ______ 15. Huhuli ako ng tarsier at ipagmamalaki ko ito sa mga kaibigan ko. ______ 16. Tinatanggap ko nang maluwag sa kalooban ko ang aking kapatid na may kapansanan.
- 450. 233 ______ 17. Naipakikitako ang paggalang sa aking kapuwa sa pamamagitan ng pagsunod sa lahat ng nais niyang gawin kabilang ang pagliban sa klase. ______ 18. Ang pagtulong sa kapuwa sa panahon ng kahirapan, kaguluhan at malnutrisyon ay tanda ng pagmamahal. ______ 19. Tayo ay nilikha upang ihayag o ipakilala ang kadakilaan ng Diyos sa pamamagitan ng paggawa ng kabutihan sa kapuwa. ______ 20 Ang pagbibigay ng damo sa alagang kabayo ay tamang pangangalaga nito. ______ 21. Susuportahan ko ang panghuhuli ng mga Philippine Eagle. ______ 22. Ang pagiging luntian ng kapaligiran ay sumasagisag sa kalusugan ng katawan at isip. ______ 23. Maaaring maubos ang mga halaman dahil sa ating kapabayaan. ______ 24. Ang paghihiwalay ng basurang nabubulok sa hindi nabubulok ay tamang paraan ng pagbabasura. ______ 25 Sinusuportahan ko ang mga samahang nagtataguyod ng wastong gamit ng likas na yaman. III. Unawain ang sumusunod na sitwasyon at sabihin kung ano ang iyong gagawin. 26. Puro tocino, hotdog, fried chicken lamang ang kinakain mo. Nanghihina na ang iyong katawan. 27. Alam mong masustansiya ang gulay. Ngunit ayaw mong kumain nito. Inimbitahan ka ng kaibigan mo ngunit ang ulam nila ay gulay. 28. Gutom na gutom ka at wala kayong ulam kundi gulay at isda. Ayaw mong kumain ng mga ito. 29. Nakita mong basang-basa ng pawis ang damit ng iyong kapatid dahil naglinis siya sa bakuran at nagdilig ng mga halaman. Gusto niyang maligo agad. 30. Niyaya ka ng iyong tatay sa paghingi ng binhi ng itatanim ngunit niyaya ka ng iyong kaklase na maglaro sa plasa.
- 451. 234 31. Walang espasyo sainyong paaralan upang pagtamnan ng mga halaman ngunit hangad mong tumulong sa pagkakamit ng layunin ng Programang Clean and Green. 32. Nakita mo ang iyong mga kaibigan na sinisipa ang aso upang sumunod ito. 33. Mukhang napabayaan na ang bahay ng iyong alagang aso. May nagkalat na mga dumi sa loob nito. 34. Marumi na ang kanal sa tapat ng aming bahay. Ayokong magkaroon ng pagkabara ng basura dito. 35. May nakita akong patay na daga sa likod ng aming bahay. Malapit kami sa ilog. Para sa bilang 36-40 Ang mga nasa parihaba ay mga likha ng Diyos, mga biyayang handog Niya sa atin. Sa loob ng puso isulat kung ano ang mga maaari mong gawin bilang tanda ng pasasalamat sa mga biyayang ito. Isulat ang sagot sa loob ng puso. Pamilya Kapuwa
- 452. 235 SUSI SA PAGWAWASTO: I1. a 6. b 2. c 7. d 3. d 8. a 4. b 9. d 5. d 10. d II 11. P 16. P 21. O 12. P 17. O 22. P 13. P 18. O 23. P 14. O 19. P 24. P 15. O 20. P 25. P IV. Para sa bilang 26–35 at 36-40, inaasahang magbibigay ng iba’t ibang kasagutan ang mga mag-aaral Ligaw na hayop Halaman Kalikasan
- 453. 236 Appendix B B.1. Mapang Pilipinas (para sa Yunit III – Aralin 1) Paggagamitan: Maaaring gumuhit ng mapa ng Pilipinas o magpakita ng yari nang mapa na magagamit sa pangganyak na gawain. Sa palibot ng malaking mapa at idikit ang mga larawan ng halimbawa ng material na kulturang Filipino.
- 454. 237 B.2. Si JacobMaentz ng Katutubo Project at ang kaniyang mga kuhang larawan ng iba’t ibang pangkat etniko (para sa Yunit III – Aralin 3) Jacob Maentz Agta
- 455.
- 456.
- 457.
- 458.
- 459.
- 460. 243 Tau’t Bato -Palawan
- 461. 244 B.3. Republic Act9003 – The Ecological Solid Waste Management Act of 2003 (para sa Yunit III – Aralin 7)
- 462. 245 B.4. Sunog BasuraFact Sheet (para sa Yunit III – Aralin 8)
- 463. 246 Talasalitaan 4P’s - “PantawidPamilyang Pilipino Program”, isang pinakamalaking pambansang programa ng pamahalaan laban sa kahirapan at para sa kaunlarang panlipunan. Ito ay para sa mahihirap na mamamayan na may edad 0-18 na tutulong sa kanilang pag-aaral at kalusugan sa pamamagitan ng pagbibigay ng itinakdang halaga ng gobyerno. Baybayin - tumutukoy sa sinaunang script o sistema ng pagsulat at pagbasa ng mga sinaunang Pilipino na kahawig ng mga katabing kabihasnan sa Asya biodegradable - mga nabubulok na basura tulad ng tira-tirang pagkain, papel, halaman at mga patay na hayop blogsite - makabagong teknolohiya na pinagsasamang teksto, imahe, at mga link sa iba pang mga blog at mga web page at iba pang media na may kaugnayan sa paksa bugtong - matalinhagang paglalarawan ng mga bagay na ang pangunahing layunin ay hamunin o patalasin ang ating isipan bullying - kahit anong paraan ng panggigipit na ginagawa ng isa o ng isang grupo sa isa pa - pisikal man, berbal o mental - na nagbubunga ng kawalang gana o takot na pumasok ang isang estudyante sa paaralan
- 464. 247 compost pit -isang uri ng paraan upang maging mataba ang lupa sa pamamagitan ng paggamit ng mga basurang nabubulok bilang pataba sa lupang tatamnan cultural diversity - sa Tagalog, kultural na pagkakaiba-iba; tumutukoy sa pagkakaiba-iba ng mga pangkat etnikong pinanggalingan o cultural background ng mga tao; maaari ding tumukoy sa isang sitwasyon o lipunan kung saan ang mga kasapi o bahagi ay galing sa iba’t ibang pangkat etniko. Sinasabi ding umiiral ang cultural diversity sa isang lipunan kung may pagtanggap at paggalang sa pagkakaiba-iba ng kulturang pinagmulan ng mga kasapi nito. diwa - isip, kamalayan DSWD - acronym ng Department of Social Welfare and Development, o Kagawaran ng Kagalingang Panlipunan at Pagpapaunlad; ang departamento ng Pamahalaan ng Pilipinas na nangangalaga sa karapatan ng bawat Pilipino sa kagalingang panlipunan at sa pagpapayabong ng pag-unlad ng Pilipinas. ekumenikal - kinabibilangan ng iba’t ibang pangkat ng tao na magkakaiba ang relihiyong pinaniniwalaan email - pinaikling electronic mail. Ito ang tawag sa liham na ipinadadala sa pamamagitan ng mga website. endangered animals - mga hayop na nanganganib mawala ang lahi experiential learning - karanasan sa pagkatuto
- 465. 248 gasera - isangilawan na yari sa recycled materials gaya ng bote, lata, mitsa na pinapailaw sa pamamagitan ng paglalagay ng gas. hayop na ligaw - mailap na hayop na matatagpuan sa kagubatan ikinararangal - ipinagmamalaki Indigenous People - mga katutubong pangkat na nakapagpanatili ng kanilang sinaunang kultura magpahanggang ngayon inestima - inasikaso internet - makabagong teknolohiya na nagbibigay ng mga impormasyon na makatutulong sa komunikasyon, pagkain, trabaho, medisina at iba pa ipinagbubunyi - ipinagdiriwang ispirituwal - pagkakaroon ng mapayapang kalooban sa pamamagitan ng mabuting ugnayan sa Diyos, pamilya at sa kapuwa kaakibat - katapat kabihasnan - tumutukoy sa antas ng pamumuhay ng isang komunidad, tribo o lipunan na kakikitaan ng pag-iral ng mga institusyon (pamahalaan, relihiyon, edukasyon, ekonomiya) at sistema ng pagsulat. Sinasabing mataas na ang antas ng pamumuhay kung may kabihasnan na. Tinatawag din itong sibilisasyon kabuluhan - kahulugan o importansiya
- 466. 249 kalipi - kasamasa lipi o pangkat etniko kultura - tumutukoy sa paraan ng pamumuhay ng isang pangkat o komunidad na masasalamin sa kanilang gawi (folkways), pamantayan ng tamang pagkilos o pakikipag-ugnayan (norms), mga pagpapahalaga (values) at kaugalian (attitudes). Kabilang din dito ang mga materyal na aspekto ng kultura tulad ng mga kagamitan, imbensyon, pananamit, libangan, sining at panitikan. Ito ang nagsisislbing batayan ng pagkakakilanlan (identity) at kamalayan (consciousness) ng isang kasapi ng pangkat. May dalawang anyo ang kultura: materyal at di materyal. Materyal ang mga nahahawakang patunay ng pag-iral ng isang kultura (damit, sasakyan, kagamitan, imbensyon, produkto ng sining at panitikan) samantalang ang di materyal ay yaong mga pamantayan o batas, pagpapahalaga, paniniwala at kaugalian. likas-kayang pag-unlad - o sustainable development, ay ang tamang paggamit at pangangasiwa sa mga likas yaman atpag-iingatsamgaitoparasapangangailangan ng susunod na henerasyon lugod - saya, ligaya lumbay - lungkot lunggati - kasiyahan, kaligayahan maaliwalas - mapayapa, maliwanag
- 467. 250 magandang balita -ulat ng mga positibong pangyayari tungkol sa ginagawa ng tao na inaakalang pananabikan o mabatid at mapaglilibangan ng mambabasa, nakikinig o nanood mahinahon - pagiging kalma o panatag sa alin mang pagkakataon o sirkumstansya o pangyayari maiambag - maibahagi maibsan - mabawasan makabuluhan - mahalaga, may pakinabang mapanagutan (responsibility / accountability) - alam na may dapat gawin o kayang magawa nang may komitment mapanghamong balita - tungkol sa mga pangyayaring may karahasan, droga, sekswal na hindi angkop sa batang nanood o nakikinig mapanuring pag-iisip (critical thinking) - may kakayahang magsuri at mapag-aralan muna ang isang bagay bago magpasiya MILF - acronym ng Moro Islamic Liberation Front; isang grupo ng mga Muslim na separatista sa Timog ng Pilipinas netizen - internet citizen na gumugugol ng napakaraming oras sa loob ng isang araw upang makipagtalastasan at gamitin ang teknolohiya para sa iba’t ibang dahilan non-biodegradable - mga di nabubulok na basura tulad ng mga plastik na lalagyan, bote at bakal oyayi - awit sa pagpapatulog ng bata
- 468. 251 pagninilay - masmalalim na pag-iisip tungkol sa mga sitwasyon, pangyayari, kalagayan bago makabuo ng isang pagpapasiya pagpapasyang etikal o moral - ang pagbuo ng pasiya na may preperensiya sa kabutihan magpapaunlad o lilinang sa pagkatao ng tao. Isa itong proseso na kinapapalooban ng a;) pag-alam sa mga detalye ng sitwasyon, at b.) maingat na pagsasaalang-alang ng mga moral na pagpapahalagang nararapat sa isang sitwasyon. Sa pagbuo ng pasiya, dapat ring maging sensitibo sa mga aspektong moral ng mga sitwasyon sa pang-araw-araw na buhay at ang kamalayan sa mga tao o pangkat na maaapektuhan ng magiging pasiya pakikibahagi sa pandaigdigang pagkakaisa - pagtugon sa pangangailangan hindi lamang sa sariling bansa kundi ng buong daigdig pangkat etniko - mga taong sama-samang naninirahan sa isang lugar na may sariling wika, kaugalian, tradisyon at paniniwala
- 469. 252 panlipunan– pandamdaming pagkatuto (social- emotional learning) -pagkakaroon ng mga kailangang kakayahan sa pagkilala at pagmamahal sa sarili, paglinang ng pagmamalasakit sa kapuwa, pagbuo ng mapanagutang pasiya, pakikipag-ugnayan at pagharap sa mga mapanghamong sitwasyon. Isaitongparaanngpaglinangngmgakakayahan ng mag-aaral upang mapagtagumpayan niya ang anumang gawaing makakaharap niya sa buhay. May limang uri ang mga kakayahang ito: a) Kamalayang Pansarili, b) Pamamahala ng Sarili, c) Kamalayang Panlipunan, d) Pamamahala ng Pakikipag-ugnayan, at e) Mapanagutang Pagpapasiya patapong bagay - mga pinagbasyuhang karton, lata, bote (plastik man o babasagin), lumang papel, magasin, kalendaryo at iba pa pillow to lean on - (idioma) taong mapaghihingahan ng problema, sama ng loob, kalungkutan, kabiguan o pighati upang gumaan ang nararamdaman rabies o rabis - mula sa Latin: rabies, “kaululan” o “kabaliwan”, ay isang karamdamang sanhi ng birus na nagdudulot ng matinding pamamaga ng utak (encephalitis) sa mga hayop na maiinit ang dugo. Ang sakit na ito ay soonotiko (zoonotic), na nangangahulugang maaari itong mailipat magmula sa isang species papunta sa iba pa, katulad ng pagkahawa mula sa mga aso papunta sa mga tao, na pangkaraniwan sa pamamagitan ng isang kagat na nagmula sa isang hayop na naimpeksiyon. Ang birus ng rabis ay nakakaimpeksiyon ng sistema ng nerbiyos, na sa panghuli ay nakapagsasanhi ng karamdaman sa utak at kamatayan.
- 470. 253 recycle - tumutukoysa muling paggamit ng mga patapon ng bagay, o muling paggamit nito bilang sangkap ng ibang produkto salawikain - may hatid na aral o katotohanang magagamit nating gabay sa ating buhay social network - isang website na nagbibigay daan upang kumonekta sa mga kaibigan at kapamilya, at magbahagi ng mga kuwento, balita, larawan o video T’boli - kilala rin sa tawag na Tiboli o Tagabili, ay kabilang sa mga katutubong tao sa Timog Cotabato T’nalak - isang uri ng tela na hinabi mula sa abaca yamang likas - pangunahing pinagmulan ng yaman at batayan ng kaunlarang pangkabuhayan; yaman na biyaya ng kalikasan
- 471. 254 Sanggunian: Binagong Kodigo Penalng Pilipinas, Artikulo 253 CONSCIENCE: A Catholic Filipino View, 2nd ed. p29 DENR Administrative Order No. 37, series of 1996 Eleanor Antonio, et.al., Gabay 4 Encyclopedia Britannica, 2006 Environmental Management Bureau (EMB), Department of Environment and Natural Resources (DENR) Maricar AD. Clamor, Growing with Values Grade 5 - Innovative Educational Materials, Inc. Sr. Lourdes M. Dulay, “I Am a Child of the Universe Grade 7”, ICM. Phoenix Publishing House Predential Decree No. 705 - Revised Penal Code Republic Act No, 8485 - Animal Welfare Act of 1998 Republic Act No. 8749 - The Philippine Clean Air Act Republic Act No. 9003, Seksiyon 48 - Solid Waste Management Act Republic Act No. 9147 - Wildlife Resources Conservation and Protection Act of 1998 Republic Act No. 9275 - The Philippine Clean Water Act of 2004 United Nations Development Programme (UNDP) - Community-Based Ecological Solid Waste Management Values Education for the Filipino - 1997 Revised Version of the DECS Values Education Program, UNESCO National Commission of the Philippine Education Committee Project
- 472. 255 http://emb.gov.ph/news/053006/News_Releaseswm.htm http://emb.gov.ph/nswmc/pdf/iec/Republic%20Act%209003tagalogersion. pdf http://en.wikipedia.org/wiki/Bajau_people https://mgalarongFilipino.blogspot.com/2012/patintero.html http://www.balita.net.ph/2014/06/06/lilikha-ng-mas-malaking-butas http://www.emb.gov.ph/news/053006/sunogbasurafactsheet.pdf http://www.emb.gov.ph/portal/Portals/10/proper%20waste%20 segragation.pdf http://www.ethnicgroupsphilippines.com/people/ethnic-groups-in-the- philippines http://www.flicker.com h t tp : / / w w w . g l o b a l p i n o y. c o m / g p . t o p i c s . v 1 / v i e w t o p i c . php?postid=4fab9f8176a31channelName=4fab9f8176a31 http://www.gmanetwork.com/news/story/368317/publicaffairs/iwitness/ galamay-ng-karagatan-ngayong-sabado-10-30-pm-sa-i-witness http://www.katutuboproject.org. https://www.youtube.com/watch?v=77dEflJnQlofeature= youtube_gdata_ player https://www.youtube.com/watch?v=084UwHrnPqc http://www.youtube.com/watch?v=KsTCjhJlDnE http://www.youtube.com/watch?v=u3afgesVmfA