1. FİİLLERDE (EYLEMLERDE)
ÇATI

2. Çatılarına Göre
Eylemler:
fiiller çatıları bakımından şu alt iki gruba ayrılarak incelenir.
1) Nesnelerine Göre Fiil Çatıları
2)Öznelerine Göre Fiil Çatıları

3. NESNELERİNE GÖRE FİİL
ÇATILARI
• Kendi içinde dört alt
gruba ayrılır.
Geçişli
Fiiller
Geçişsiz
Fiiller
Oldurgan Ettirgen
Fiiller Fiiller

4. a) Geçişli Eylemler:
• Öznesinin yaptığı iş başkasına geçen ,
yani nesne alan fiiller çatıları yönünden
geçişli fiil(eylem) olarak adlandırılır.
Nesne öznenin yaptığı işten etkilenen
varlıklardır.

5. Örnek: Adam, elindeki kağıtları hırsla yırttı.
(“yırtma” fiilinden etkilenen “elindeki kağıt”tır)
• Kendi elleriyle dikti bu ağacı.
(“dikme” fiilinden etkilenen “bu ağaç”tır.)
●Annem bulaşıkları duruluyor.
(“durulama” fiilinden etkilenen “bulaşıkları”dır.)

6. b) Geçişsiz Eylemler:
• Öznenin yaptığı iş başka bir varlığa
geçmeyen, yani nesne almayan fiiller,
çatıları yönünden geçişsiz fiillerdir.
Geçişsiz fiiller “neyi?, kimi?”
sorularından hiçbirine cevap vermez.

7. Örnek: Çocuklar koşarak evlerine gittiler.
(“gitme” fiilinden etkilenen varlık yani nesne yok)
● Kuşlar çok yüksekten uçuyor
(“uçma” fiilinden etkilenen varlık yani nesne yok)
● Gece sabaha kadar yağmur yağdı
(“yağma” fiilinden etkilenen varlık yani nesne yok)

8. !Dikkat:
• Bir fiilin geçişli ya da geçişsiz
olduğunu anlayabilmek için fiile “ne? ,
kim?; neyi?, kimi?”sorularını
yönelterek cevap ararız. Aldığımız
cevap işten etkilenen bir varlık ise fiil
geçişli, bulamazsak fiil geçişsizdir.

9. !Dikkat: Hem geçişli hem de geçişsiz; yani kimi anlamlarıyla
geçişli, kimi anlamlarıyla geçişsiz olan fiiller de vardır.
• Bu açıklamaya göre:
Taksi biraz önce buradan geçti. - neyi geçti?, kimi geçti?
»
Cevap alamadığımızdan geçişsizdir.
Kısa boylu atlet, hepimizi geçti. - kimi geçti? –
»
Cevap “hepimizi” bu yüzden geçişlidir.

10. !Dikkat:
Kimi fiiller aslında geçişli olmasına rağmen cümlede nesne
kullanılmayabilir.
• Öğrenciler, güzelce okudular. »
• (Cümlede nesne yok ama okumak fiili geçişlidir.)
(Öğrenciler, şarkıyı güzelce okudular.) » ( şarkıyı nesne)
Durakta, uzun süre bekledik. » (Cümlede nesne yok ama bekledik
fiili geçişlidir.)
(Durakta, uzun süre onu bekledik.) » (onu nesne )

11. c) Oldurgan Filler:
• Geçişsiz fiillerin kök ya da
gövdesine “-()r, -()t, -dır”
eklerinden uygun olanını
getirilerek fiilin geçişli
olması sağlanır. Bunlara
oldurgan fiil denir.

12. • Geçişsiz Oldurgan
•
• uçmak » uç(ur)mak → Kafesteki kuşu uçurdum. (uçurmak oldurgandır.)
uyumak » uyu(t)mak → Çocuğunu uyuttu. (uyutmak oldurgandır)
Dalmak » dal(dır)mak → Kaşığı yemeğe daldırdı. (daldırmak
oldurgandır.)

13. d) Ettirgen Fiilleri:
• Geçişli eylemlerin kök ya da gövdesine “-()r, -()t,
-dır” eklerinden uygun olanını getirilerek fiilin
geçişlilik derecesi arttırılır. Bunlara ettirgen fiil
denir.
Ettirgen fiiller, eylemi başkasına aktaran fiillerdir.
Bu tip cümlelerde özne iş yapmaz, başkasına
yaptırır.

14. !Dikkat:
• Oldurgan ve ettirgen yapan eklerin aynı
ekler olduğuna dikkat edilmelidir.
Oldurganlıkta geçişsiz fiiller geçişli
yapılırken; ettirgenlikte geçişli bir fiil
yeniden geçişli yapılarak geçiş
derecesi arttırılmaktadır. Ettirgen
fiillerin yüklem olduğu cümlelerde özne
işi başkasına yaptırmaktadır.

15. Geçişli Ettirgen
İçmek iç(-ir)mek → Çocuğa sütü içirdim.
(içme işini ben yapmadım çocuğa yaptırdım.)
Yıkamak yıka(-t)mak → Arabayı yıkattım
(Yıkama işini ben yapmadım, başkasına yaptırdım.)

16. ÖZNELERİNE GÖRE FİİL
ÇATILARI
Etken
Fiiller
Edilgen
Fiiller
Dönüşlü İşteş
Fiiller Fiiller

17. a) Ekten Fiiller:
• Yüklemde bildirilen işi, oluşu, hareketi
yapan, yerine getiren bir kişi ya da
varlık varsa(gerçek özne) o cümlenin
yüklemi olan fiil, çatısı yönünden
etkendir. Kısaca fiillerin yapıcısının beli
olduğu cümleler çatı yönünden
etkendir.

18. Ahmet arkadaşını sınıftan çağırdı.
• (Çağırma eylemini gerçekleştiren Ahmet’tir.)
Çok geçmeden uyumuş.
(Uyuma eylemini gerçekleştiren O’dur.)

19. b) Edilgen Fiiller:
• Yüklemde bildirilen eylemi yapanın,
yerine getirenin belli olmadığı eylemler
çatıları yönünden edilgen fiil olarak kabul
edilir. Öznelerin bilinmediği fiillerdir.
Edilgen fiiller, fiil köküne, “-il, -in” eklerinin
getirilmesiyle yapılır.

20. Acele gelmesi için ona haber gönderdim. (Gönderme
eylemini yapan Bendir.)
Acele gelmesi için ona haber gönderildi. (Haber gönderen
kim? Belli değildir.)
Çocuklar top oynarken cam kırılmış.(Kırma eylemini yapan Çocuklardır.)
Top oynarken cam kırılmış. (Kırma eylemini yapan kim? Belli değildir.)

21. c) Dönüşlü Fiiller:
• Dönüşlü fiillerde gerçek özne vardır, bu
yönüyle etken çatılıdır
• Yüklemde bildirilen eylemi öznenin
kendi kendine, kendi başına yapması;
öznenin bu eylemden yine kendisinin
etkilenmesiyle oluşan fiiller
dönüşlüdür.

22. Bir fiilin dönüşlü olması iki özelliğe bağlıdır:
1 Yüklemde bildirilen işi özne kendi başına yapacak.
2 Özne bu yaptığı bu işten yine kendisi etkilenecek.

23. Örnek:
• Sınavı kazanan Ayşe, günlerce sevindi.
(Sevinme eylemini yapanda etkilenen de Ayşe.)
● Deniz yeni girdiği işten ayrıldı
(Ayrılma eylemini yapanda etkilenen de Deniz.)

24. !Dikkat:
• Dönüşlülük ekleri kullanılmadan da “kendini,kendi,
kendine” sözcükleriyle de fiile dönüşlülük anlamı
katılır.
Gülhan, kendini yoruyordu.
Tehlikeden, kendini korudu.

25. d) İşteş Fiiller:
• Fiile “-ış, -iş, -uş, -üş” eklerinin
getirilmesiyle oluşan fiillerdir.
Bu ekleri alan fiillerin işteş olabilmesi için, şu iki anlamdan birini
karşılaması gerekir.

26. 1 Bir işin birden çok özne tarafından yapılması.
• İnsanlar trafik lambasının önünde bekleşiyorlar.
Kuşlar ötüştü, kuzular meleşti.
2 Bir işin en az iki kişi tarafından karşılıklı yapılması.
Yolda, orta yaşlı bir kadınla selamlaştık.
İki otobüs, hızla çarpıştı.
Çocuk, okulda yeni bir arkadaşla tanıştı.

27. GEÇMİŞ OLSUN !!!