สปสช นครสวรรค์, profile picture
Uploaded byสปสช นครสวรรค์
1,536 views

Diabetes

Embed presentation

Downloaded 200 times
เบาหวาน พนัส ปรีวาสนา จตุพร วิศิษฏโชติอังกูร GotoKnow.org/profile/mhsresearchi
ครีเอทีฟคอมมอนสแบบแสดงที่มา-ไมใชเพื่อการคา-อนุญาตแบบเดียวกัน (by-nc-sa) เมื่อนำเนื้อหาในหนังสือเลมนี้ไปใช ควรอางอิงถึงแหลงที่มา โดยไมนำไปใชเพื่อการคา และยินยอมใหผูอื่นนำ เนื้อหาไปใชตอไดดวยสัญญาอนุญาตแบบเดียวกันนี้ ขอมูลเพิ่มเติม : http://cc.in.th/wiki/meet-the-licenses1 1 http://cc.in.th/wiki/meet-the-licenses
สารบัญ คำนำสำนักพิมพ 3 เบาหวาน : มหันตภัยเงียบ(Silence Killer) 5 เบาหวาน : ชื่อหวานๆ แตรสชาติไมหวานสมชื่อ 7 ชนิดของ “เบาหวาน” 11 สาเหตุของ “เบาหวาน” วาดวยกรรมพันธุและพฤติกรรมการกินอาหาร 13 เบาหวาน... “เคาลาง” อยาวางใจ อะไรคือเคาลาง “บอกเหตุ” 15 ใครคือกลุมเสี่ยงเบาหวาน 17 ครอบครัวเบาหวาน... 19 อาหารของคนเปนเบาหวาน 23 ผักและสมุนไพรตานภัยเบาหวาน 27 ผัก สมุนไพรที่ควรใสใจรับประทาน 29 เทากับเบาหวาน 33 รองเทาที่เหมาะสมกับผูปวยเบาหวานเปนอยางไร? 37 เรื่องเลาจากคนทำงานเบาหวาน 41 เรื่องเลาจากเหลาเภสัชกร 49 i
เบาหวานกับนวัตกรรม 51 การสรางเครือขายเบาหวาน : พลังการเรียนรู 57 บทสงทาย : เบาหวาน มหันตภัยเงียบที่นาจับตามอง 61 เกี่ยวกับผูเขียน 63 ii
การใชประโยชนจากเนื้อหาภายในหนังสือ ตองอางอิงแหลงที่มา และหามนำเนื้อหาไปใชเพื่อวัตถุประสงค ทางการคา รวมทั้งใหใชสัญญาอนุญาตเดียวกันนี้ในการนำไปใชครั้งตอไป ขอมูลเพิ่มเติม: www.cc.in.th1 1 http://www.cc.in.th 1
2
คำนำสำนักพิมพ หนังสือภายในโครงการเผยแพรความรูจากผูปฏิบัติ (Blog to Book) เปนการรวบรวมบันทึกจากบล็อก (Blog) ภายในเว็บไซต GotoKnow.org นำมาจัดพิมพเปนหนังสือ เพื่อเผยแพรแกผูที่เกี่ยวของและบุคคลที่ สนใจ พื้นฐานแนวคิดของโครงการนี้เปนความตั้งใจของผูเขียนที่จะรวบรวมความรูจากภายในตัวบุคคล ซึ่งถือเปนฟน เฟองเล็กๆ ที่กระจัดกระจายอยูในสังคม ถายทอดเรื่องราวผานพื้นที่เสมือนออนไลนใหไดรับการเผยแพรในรูปแบบ หนังสือ เพื่อกาว ขามขอจำกัดในเรื่องของโอกาสในการเขาถึงสัญญาณอินเทอรเน็ต หรือขอจำกัดทางดานเทคโนโลยี ตางๆ นอกจากนี้การรวบรวมบันทึกดังกลาว ยังเสมือนเปนการใหรางวัลแกผูเขียนที่ไดพากเพียรในการเขียนบอกเลา เรื่องราวที่ เปนประโยชนใหแกผูอื่น การถายทอดประสบการณ ความรูสึกนึกคิด ที่ปราศจากอคตินั้น อาจเปน ประโยชนแกผูอื่นไดไม มากก็นอย โครงการเผยแพรความรูจากผูปฏิบัติ (Blog to Book) เริ่มตนขึ้นในเดือนเมษายน พ.ศ. 2552 และจะ คัดสรร บันทึกอันทรงคุณคา ทยอยตีพิมพเปนหนังสือเผยแพรใหแกผูที่เกี่ยวของและผูที่สนใจโดยไมคิดคาใชจายใดๆ ตั้งแต ขั้นตอนการคัดสรร ออกแบบ ตีพิมพ และเผยแพร เพื่อเพิ่มโอกาสใหสังคมไทยไดบริโภคความรูอันมีตนทุนนอยที่สุด เทาที่ จะเปนไปได โดยมีความมุงหวังสุดทายคือ “สังคมแหงปญญา” อันจะเกิดขึ้นในสังคมไทย 3
4
เบาหวาน : มหันตภัยเงียบ(Silence Killer) พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ปจจุบันสหพันธเบาหวานนานาชาติประมาณการวา ประชากรทั่วโลกเปนโรคเบาหวานมากกวา 285 ลานคน หรือเกือบรอยละ 7 ของประชากรผูใหญทั่วโลก1 โดยเพิ่มขึ้นอยางรวดเร็วโดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา จัดเปน “มหันตภัยเงียบ” (Silence Killer) เปนปญหาสาธารณสุขของโลกที่นากลัว คาดวาใน พ.ศ.2572 หรืออีก 20 ป ผูปวยเบาหวานรายใหมรอยละ 70 จะอยูในประเทศกำลังพัฒนา สวน ประเทศไทยในป 2551 มีผูปวยเบาหวานรายใหม 388,551 ราย เสียชีวิต 7,725 ราย คาดวาทั่วประเทศ จะมีคน กำลังเปนเบาหวานกวา 3 ลานคน มีแนวโนมเพิ่มขึ้นตอเนื่อง ผูปวยเกือบรอยละ 50 ยังไมรูตัววาเปนโรค และไม ไดรับการวินิจฉัยและการรักษาที่เหมาะสม จึงมีความเสี่ยงเกิดปญหาแทรกซอน ทั้งโรคไตวาย ตาบอด โดยเฉพาะ ตาบอด พบวาทั่วโลกมีประชากรที่เปนเบาหวานและเบาหวานขึ้นตา จนตาบอดสนิทเนื่องจากเสนเลือดไปเลี้ยงตา เสื่อมไมต่ำกวา 2.5 ลานคน สวนคนไทยที่เปนเบาหวาน พบเปนเบาหวานขึ้นตาขั้นรุนแรงไมต่ำกวา 30,000 คน หาก ไมไดรับการรักษาดูแลตั้งแตยังไมมีอาการ จะเกิดตาบอดตามมา ยอนไปในป พ.ศ. 2552ไดมีการรณรงคโรควันเบาหวานพรอมกันทั่วประเทศ โดยมีคำขวัญในการรณรงค คือ “เบาหวานควบคุมได...เพียงรูและเขาใจ” (Understand Diabetes and Take Control) มีกิจกรรมใหบริการผู ปวยโรคเบาหวาน โดยตรวจคัดกรองหาโรคแทรกซอน รวมทั้งใหความรู ความเขาใจในการควบคุมปองกันโรคเบา หวานแกประชาชนดวย และจัดโครงการสงเสริมสุขภาพปองกันตาบอดจากเบาหวานขึ้นตา เพื่อเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 84 พรรษา 5 ธันวาคม 2554 คำขวัญในการรณรงคที่บอกวาเบาหวานควบคุมได...เพียงรูและเขาใจ ทำใหเรามองเห็นถึงความสำคัญในการ สรางองคความรูเพื่อใหเทาทันโรค รวมไปถึงการออกแบบในการสงเสริมสุขภาพทั้งกลุมผูปวย คนปกติ และกลุมเสี่ยง “บทเรียน” ในการดูแลผูปวยจากสหวิชาชีพตางๆที่เกี่ยวของ มีความสำคัญมาก เพราะวา เบาหวานนอกจากเปนโรค ที่มีพยาธิสภาพที่เกิดจากตัวผูปวยเองแลว ปจจัยเอื้อที่สนับสนุนใหเปนโรคเบาหวานมาจากสิ่งแวดลอม ทั้งพฤติกรรม การกิน การอยู ซึ่งในปจจุบันเราก็พบวาพฤติกรรมสุขภาพของคนไทยก็จัดไดวาเสี่ยงตอการเปนโรคเบาหวาน และ 1 http://www.idf.org/about-diabetes 5
เปนมหันตภัยเงียบที่คราชีวิตผูคนไปเรื่อยๆ ใน Gotoknow.org ที่เปนพื้นที่สำหรับการแลกเปลี่ยนเรียนรูที่เปดกวางใหคนทำงานไดเขามาเขียนแลกเปลี่ยน ความรู แลกเปลี่ยนความคิด ความรูชุดหนึ่งถูกตอเติมจากประสบการณที่หลากหลายผานผูที่แลกเปลี่ยน Goto- know.org จึงถือวาเปนขุมพลังทางดานความรูเชิงปฏิบัติที่มีคุณคา และหากเราสามารถสกัดประเด็นตางๆ เหลานั้น ออกมารอยเรียงเปนชุดความรู จะเปนชุดความรูที่มีคุณคาและมีประโยชนตอวงการสุขภาพของไทยเปนอยางมาก Gotoknow.org มี Blogger จำนวนหนึ่งที่ทำงานเกี่ยวของกับเบาหวาน และไดถายทอดบทเรียนที่เกิดขึ้นใน การทำงาน รวมไปถึงเห็นการเชื่อมเครือขายในการแลกเปลี่ยนเรียนรูในหลายๆ อาชีพ หรือที่เรียกวา สหวิชาชีพ เกาะเกี่ยวกันอยางหลวมในการแลกเปลี่ยนแบบออนไลน และในการทำงานจริงเครือขายเหลานี้ไดทำงานสอดคลอง ประสานกันอยูแลว ในบันทึกทั้งหมดที่เกี่ยวของกับ เบาหวาน สามารถเขาถึงไดโดยผานคำสำคัญสำหรับสืบคน (Tag) ที่มีคำวา “เบา หวาน, เครือขายเบาหวาน,DM” และคำคนอื่นๆ ที่เกี่ยวของ จะพบบันทึกมากมาย และหนึ่งในจำนวนนั้นสวนใหญ เปนบันทึกของ ดร.วัลลา ตันตโยทัย2 ที่เขียน Blog ในชื่อของ DM KM Facilitator3 บันทึกของอาจารยวัลลานี่เอง ที่เกี่ยวเอาบันทึกที่เขียนเรื่องราวราวเกี่ยวกับเบาหวานเขามาดวยกัน รวมถึงเปนเสมือน CoPs (ชุมชนนักปฏิบัติ) เขา มาไวรวมกัน รายละเอียดของการทำงานเบาหวานสามารถหาอานไดจากบันทึกตามที่กลาวมา ในการสกัดบทเรียนจากขอมูลมากมาย เปนเรื่องที่ผูเรียบเรียงคอนขางใชพลังสูง โดยเฉพาะประเด็น “เบา หวาน” ที่มีจำนวนบันทึกมากมายใน Gotoknow.org ผูเขียนจึงไดกำหนดประเด็นที่มีความสำคัญและนาสนใจ เพื่อที่จะสามารถเรียบเรียงขอมูลเหลานั้นใหเปนระบบ ใหมองเห็นภาพพัฒนาการการพัฒนาและสงเสริมสุขภาพ ที่เกี่ยวของกับโรคเบาหวาน แตก็เปนเพียงสวนหนึ่งของชุดความรูที่มหาศาล ที่หยิบขึ้นมาเปนประเด็นในการเผย แพรสาธารณะในรูปแบบของการรวบรวมและสกัดบทเรียน สวนหนึ่งอาจจะตองเขาไปเรียนรูและแลกเปลี่ยนในฐาน ขอมูลออนไลนดังกลาว การนำเสนอชุดขอมูล “เบาหวาน” ในหนังสือเลมนี้เริ่มตนจาก ความรูเกี่ยวกับโรคเบาหวานในดานสมมุติฐาน ของโรค การรักษา รวมไปถึงพฤติกรรมสุขภาพที่เสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวานในอนาคต และเรื่องเลาของคน ทำงาน นวัตกรรมที่เกิดขึ้น การสรางเครือขาย ชุดความรูทั้งหมดที่ถือวาเปนพลังการเรียนรูที่ใชปญญาปฏิบัติใน การขับเคลื่อนที่มีแงมุมนาสนใจ และใชเปนตนทุนทางความรูการทำงานสงเสริมสุขภาพ เพื่อตอสูกับมหันตภัยเงียบ (Silence Killer) อยางรูเทาทัน 2 http://gotoknow.org/profile/copdmfaci 3 http://gotoknow.org/blog/dmcop 6
เบาหวาน : ชื่อหวานๆ แตรสชาติไมหวานสมชื่อ พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร “เบาหวาน เปนโรคเรื้อรังชนิดหนึ่งที่เปนแลวรักษาไมหาย แตปองกันได” ถอยคำขางตน ดูเหมือนจะเปนวาทกรรมที่คนไทยคุนชินกับปรากฏการณของโรคเบาหวานมากที่สุดอีกวาท- กรรมหนึ่ง เนื่องเพราะเปนคำจำกัดความที่บงบอกคุณลักษณะของ “โรคเบาหวาน” (Diabetes mellitus) ได เปนอยางดี เพราะเมื่อเปนโรคชนิดนี้แลว จะเกิดอาการเรื้อรังและไมสามารถรักษาใหหายขาดได กอปรกับเมื่อเปน แลว ก็มักพวงพาใหเกิดปญหาสุขภาพตางๆ รวมถึงการนำไปสูภาวะโรคแทรกซอนอยางมากมาย จนผูปวย หรือ แมแตญาติผูปวยตองพลิกตำรามารับมือเพื่อนำไปสูกระบวนการของการดูแล ควบคุมหรือปองกัน และเฝาระวัง (Surveillance) กันยกใหญ กระนั้นก็เปนที่นาสังเกตวาในสังคมไทยรูจักและใหความสนใจเกี่ยวกับโรคเบาหวานมาเมื่อไมนาน ดังจะเห็นได จากกระบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมที่เดนชัดนั้นเริ่มปรากฏจากเวทีของการจัดงาน “มหกรรมเบาหวาน” เนื่องใน “วันเบาหวานโลก” (14 พฤศจิกายน) ขึ้นในวันที่ 26 พฤศจิกายน 2551 ณ หางสรรพสินคาสยามพารากอน การจัดงานมหกรรมเบาหวานในครั้งนั้น เกิดขึ้นจากการผนึกกำลังขององคกรหลายภาคฝาย อาทิ กรุงเทพมหา- นคร สมาคมโรคเบาหวานแหงประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราช กุมารี กระทรวงสาธารณสุข ตลอดจนองคกรชั้นนำจากภาครัฐและเอกชนจำนวนมาก โดยมีเปาประสงคหลักคือ การประชาสัมพันธใหความรูและสรางความตระหนักใหคนไทยไดเขาใจถึงผลกระทบที่ไดรับจากการปวยเปนโรคเบา หวาน มหกรรมเบาหวานในครั้งนั้น จึงเปนเสมือนการจุดประกายใหคนไทยตื่นตัวหันกลับมาตระหนักเรื่องเบาหวาน กันจริงจังและเปนมีกระบวนการเรียนรูในเชิงสงเสริมสุขภาพและวิธีการ ดูแลรักษาผูปวยเบาหวานในปจจุบัน เมื่อมองยอนกลับไปยังอดีต จะพบวาคนไทยรับรูเรื่องโรคเบาหวานในหลากมุมมอง ดังจะเห็นไดจากการเรียกชื่อ โรคที่ตางกันออกไปตามบริบทของทองถิ่นและเรียกตามลักษณะเฉพาะของโรค อาทิ โรคปสสาวะหวาน หรือ โรค หนักหวาน (น้ำตาลในเลือดสูง) โรคของคนมีอันจะกิน (คนรวย) เพราะมักบริโภคแตอาหารประเภทแปงและน้ำตาล จนอวนเอาๆ จนเปนที่มาของการเรียกตอๆ กันมาอีกวา “โรคของคนอวน” แตไมแนเสมอไปลักษณะทางกายภาพ ของรางกายบอกไมไดวาใครจะปวยเปนโรคเบาหวาน 7
นอกจากนี้ยังมีชื่ออื่นๆ ที่ถูกนำมาเรียกแทนการเรียกโรคเบาหวานตรงๆ เชน โรคผูสูงอายุ เพราะมักพบในคนวัย ที่มีอายุมากกวา 40 ปขึ้นไป โรคญาติเยอะ เพราะเมื่อเปนแลวผูปวยก็มักมีโรคแทรกซอนตามมามากมายหลายโรค ยังมีผลกระทบตออวัยวะภายในของรางกายหลายสวน ไมวาจะเปน ไต ตา หัวใจ หรือแมแตหลอดเลือดแดง ก็ไม เวน หรือแมแตเมื่อปวยเปนเบาหวานแลว ก็เกิดภาวะแผลเนาเปอย รวมถึงภาวะแขนขาออนแรง จนกระทั่งมีอาการ แทรกซอนจากโรคอื่นๆ จนถึงเปนอัมพฤกษอัมพาตไดดวยเชนกัน ในทางการแพทยเปนที่รับรูและเขาใจกันในวงกวางวาโรคเบาหวานเปนโรคที่เกิดจากภาวะที่ “รางกายมีระดับ น้ำตาลในเลือดสูงกวาปกติ” หรืออาการ “หนักหวาน” นั่นเอง ภาวะดังกลาวเกิดการที่ตับออนไมสามารถสรางและ หลั่งฮอรโมนอินซูลิน (Insulin) ไดอยางเพียงพอ ซึ่งอินซูลินที่วานั้นมีหนาที่หลักในการลำเลียงน้ำตาลไปสูเนื้อเยื่อ ตางๆ เพื่อเผาผลาญเปนพลังงานใหกับรางกาย เมื่ออินซูลินทำงานบกพรอง น้ำตาลก็ถูกนำไปใชประโยชนไดไมเต็มที่ กอเกิดเปนภาวะน้ำตาลในเลือดสูง อันเปนที่มาของ “โรคเบาหวาน” นั่นเอง ในเวปบล็อก gotoknow.org ชุมชนแหงการแลกเปลี่ยนเรียนรูของ “คนทำงาน” ไดเขียนบันทึก หรือบทความ สะทอนเกี่ยวกับวาทกรรมการเรียกชื่อโรคเบาหวานไวหลายคน โดยภาพรวมเปนการสื่อถึงลักษณะอันเปนสถานะเชิง ความหมายของโรคเบาหวานไวอยางเดนชัดในหมวดหมูของ “การแพทย สุขภาพ สุขภาวะ” หรือ ผานคำสำคัญ (Tag) เชน โรคเบาหวาน อาหาร สมุนไพร น้ำตาลในเลือด ดังเชนที่ คุณอรุณ วงษชู1 ไดเขียนบันทึกที่สะทอนคำจัด กัดความของโรคเบาหวานที่เชื่อมโยงกับภาวะการเจ็บปวยที่เรื้อรังและมีโรคแทรกซอนวา “โรคเบาหวานเปนโรคเรื้อรัง และกอใหเกิดปญหาตอสุขภาพ กอใหเกิดปญหากับฟนและเหงือก ตา ไต หัวใจ หลอดเลือดแดง...เมื่อเปนโรคนี้ระยะหนึ่งจะเกิดโรคแทรกซอนที่เกิดกับหลอดเลือดเล็กเรียก Microvacular หากมี โรคแทรกซอนนี้จะทำใหเกิดโรคไต เบาหวานเขาตา หากเกิดหลอดเลือดเลือดแดงใหญแข็ง เรียก macrovascular โดยจะทำใหเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบ อัมพาต หลอดเลือดแดงที่ขาตีบนอกจากนั้นยังอาจจะเกิดปลายประสาท อักเสบ neuropathic ทำใหเกิดอาการชาขา กลามเนื้อออนแรง ประสาทอัตโนมัติเสื่อม2 ” เชนเดียวกับที่ คุณทรงลักษณ มูลมณี ที่ใชนามแฝงวา Health Star ไดแสดงแนวคิดเกี่ยวกับโรคเบาหวานวา เปนภาวะของการทำงานที่บกพรองของฮอรโมนอินซูลินวา “เบาหวาน เปนความผิดปกติของรางกายที่มีการผลิตฮอรโมนอินซูลินไมเพียงพอ อันสงผลทำใหระดับน้ำตาลใน กระแสเลือดสูงเกิน โรคนี้มีความรุนแรงสืบเนื่องมาจากการที่รางกายไมสามารถใชน้ำตาลไดอยางเหมาะสม โดยปกติ น้ำตาลจะเขาสูเซลลรางกายเพื่อใชเปนพลังงานภายใตการควบคุมของ ฮอรโมนอินซูลิน ในผูปวยที่เปนโรคเบาหวาน จะไมสามารถทำงานไดอยางมีประสิทธิภาพ ผลที่เกิดขึ้นทำใหระดับน้ำตาลในเลือดสูงขึ้น ในระยะยาวจะมีผลในการ ทำลายหลอดเลือด ถาหากไมไดรับการรักษาอยางเหมาะสม อาจนำไปสูสภาวะแทรกซอนที่รุนแรงได”3 1 http://gotoknow.org/blog/sukhapab/132527 2 http://gotoknow.org/blog/sukhapab/132527 3 http://gotoknow.org/blog/healthstar/362085 8
จากประเด็นที่หยิบยกเปนตัวอยางขางตนสื่อใหเห็นถึงคำจำกัดความที่เปนลักษณะ หรือสถานะอันเปนปรากฏ- การณของโรคเบาหวานอยู 2 ประเด็นใหญๆ นั่นคือ 1. การเปนโรคเรื้อรัง 2. และการทำงานที่พบพรองของฮอรโมนอินซูลินจนกอใหเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดสูง ซึ่งก็ปฏิเสธไมไดอีก เหมือนกันวาโรคเบาหวานนั้น มีคุณลักษณะอันสำคัญอีกประการหนึ่งนั่นก็คือ “โรคเงียบ” คำวา “โรคเงียบ” ในที่นี้หมายถึงโรคที่มองไมเห็นดวยตาเปลา บางทีก็เสมือนฟาประทานมากับ “พันธุกรรม” และที่สำคัญคือเกิดขึ้นอยาง “เงียบๆ” อาการหรือผลกระทบขางเคียงจะไมไดแสดงออกอยางฉับพลัน พลอยให หลายตอหลายคนกลายเปนผูปวยเบาหวานแบบไมรูเนื้อรูตัว จนไมสามารถจัดวางระบบการปองกัน หรือควบคุม ภาวะ “เบาหวาน” (น้ำตาล) ในตัวเองผานเรื่องอาหารการกินและการออกกำลังกายไดอยางเหมาะสม กระทั่งใน ที่สุดแลวก็เสียชีวิตจากภาวะโรคแทรกซอน เปนการเสียชีวิตโดยไมรูมากอนเลยวาโรคแทรกซอนที่วานั้น คือผลพวง จากการปวยเปนโรคเบาหวานนั่นเอง แตอยางไรก็ดี ไมวาจะมองในมุมใดก็ตาม สิ่งหนึ่งที่เชื่อมโยงเกี่ยวกับโรคเบาหวานอยูตลอดเวลาก็คงหนีไมพนคำ วา “น้ำตาล” อยูดี ซึ่งคุณลักษณะที่สำคัญของน้ำตาลก็คือการมีรสชาติที่ออก “หวานๆ” เมื่อบริโภคอาหารรสชาติ หวานๆ มากเทาไหร ก็เทากับวาไดนำพาน้ำตาลเขาสูรางกายมากเทานั้น หากระบบการทำงานของอินซูลินบกพรอง จึงเสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวานไดงายๆ ดวยเหตุนี้จึงอาจเรียกไดวา คำวา “หวาน” หรือ “หนักหวาน” ในมิติของ “โรคเบาหวาน” ที่แสดงใหเห็นชัด ถึง ภาวะการเจ็บปวยเรื้อรังและถูกแทรกซอนดวยโรคตางๆนั้น ยอมไมใชชื่อเสียงเรียงนามอัน “หอมหวาน” สำหรับ ชีวิตของคนเราอยางแนนอน 9
10
ชนิดของ “เบาหวาน” พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ปจจุบันโรคเบาหวานกลายเปนกระแสหลักอีกกระแสหนึ่งใน “ระบบสุขภาพ” มีวิถีการขับเคลื่อนกันอยางเปน ระบบทั้งในระดับปจเจกและสังคม มีกระบวนการระดมความคิด มุงใหเกิดความรูและความตระหนักทั้งเชิงนโยบาย จากภาครัฐ ภาคเอกชน รวมถึงการปกธงสูการสรางเครือขายในระดับประชาชนและทองถิ่น ปรากฏการณรวมตัว หรือเคลื่อนตัวอยางมีพลังเหลานั้น ไดสะทอนใหเห็นวาผูคนในสังคมตางมีมุมมองรวมในทำนองเดียวกันวา “โรคเบา หวาน” เปนเสมือน “ภัยเงียบ” มหันตภัยที่กำลังรุกคืบเขาสูชีวิตของผูคน และสังคมอยางนากลัว การปวยเปนโรคเบาหวานแลวพวงพาไปสูปญหาสุขภาพตางๆ นั้น เปรียบไดกับ “บานประตูแหงสุขภาพ” ของ ผูคนและสังคมไดเริ่มทรุดโทรมลง หรือในอีกความหมายหนึ่งก็คือประตูแหงสุขภาพไดถูกเปดทิ้งไวตลอด 24 ชั่วโมง ซึ่งเอื้อตอการใหโรคภัยตางๆ ไดทยอยเคลื่อนตัวเขาคุกคามชีวิตของผูคนไดงายมากขึ้น และเมื่อพิจารณาขอมูลอัน เปนสถิติของผูปวยเปนโรคเบาหวานอยางละเอียด ก็ดูเหมือนจะมีแนวโนมสูงขึ้นจนนาใจหาย เภสัชกรหญิงปราณี ลัคนาจันทโชติ ไดสะทอนขอมูลในเวปบล็อก gotoknow.org ไวอยางนาสนใจวา “10 ปที่แลวองคการอนามัยโลก สำรวจพบวามีผูปวยเบาหวาน 171 ลานคน และทำนายตอไปวาอีก 30 ป จะมีจำนวนผูปวยเบาหวานเปน 366 ลาน แตเมื่อเวลาผานไป ไมถึง 30 ป กลับพบวามี ผูปวยเบาหวาน 171 ลาน คิดเปน 2.8% ของประชากรทั่วโลก โดยลาสุดเดือนมกราคม (2553) สหพันธสมาคมโรคเบาหวานระหวางประเทศ (International Diabetes Federation) คนพบวาความชุกของผูปวยเบาหวานมีจำนวน 285 ลาน และคาดการณ ไปอีก 20 ป จะเปน 439 ลานคน” 1 จากขอมูลขางตน ดูเหมือนจะตอกย้ำ หรือยืนยันใหเห็นวาสภาพการณปจจุบันนั้น ไมวาจะในระดับปจเจกบุคคล และระดับสังคมนั้น ระบบภูมิตานทานที่มีตอโรคเบาหวานกำลังถูกกัดกรอนลงทุกขณะ ในทางการแพทยไดจำแนกชนิดของโรคเบาหวานออกเปน 2 ชนิดใหญๆ คือ เบาหวานชนิดที่ตองพึ่งอินซูลิน และ เบาหวานชนิดไมพึ่งอินซูลิน 1 ttp://gotoknow.org/blog/sk-ccc/370924 11
กรณีดังกลาว Dr. maleewan lertsakornsiri ไดสรุปประเด็นอันเปนคำจำกัดความและสาเหตุของเบาหวาน ทั้งสองประเภทวา2 1. โรคเบาหวานที่ตองพึ่งอินซูลิน (insulin – dependent diabetes mellitus : IDDM หรือเรียกวา Type l) เปนเบาหวานที่เกิดจากการขาดอินซูลิน จึงมีความตองการอินซูลินในการรักษาเพื่อปองกันภาวะคี โตสิส(ketosis) สวนใหญเกิดในคนอายุนอย เชน วัยเด็กวัยรุนหรือวัยหนุมสาว 2. โรคเบาหวานที่ไมตองพึ่งอินซูลิน (Non insulin dependent diabetes mellitus : DM หรือเรียก วา Type ll) เปนเบาหวานที่มีระดับอินซูลินปกติ และเกิดโรคเบาหวานจากการดื้ออินซูลิน มักเปนผลมาจาก กรรมพันธุ พบมากกับคนที่มีอายุเกิน 40 ป ผูปวยไมจำเปนตองพึ่งอินซูลินในการรักษา แตอาจจะตองการ อินซูลินเพื่อลดระดับน้ำตาล หรือรักษาอาการของเบาหวาน เพราะกินยาและควบคุมอาหารไมไดผล ทั้งนี้เมื่อพิจารณาขอมูลอันเปนชนิดของเบาหวานจากขางตน ทำใหเกิดความเขาใจวาโดยแทที่จริงแลว โรคเบา หวานหาใชโรคเฉพาะของคนแกหรือผูสูงอายุเสียเมื่อไหร แตคนทุกเพศทุกวัยก็สามารถปวยเปนโรคเบาหวานได และโรคเบาหวานชนิดแรกนั้นเปนเบาหวานที่ไมพบบอยนัก เมื่อตับออนไมสามารถสรางอินซูลินไดเพียงพอ จึงจำ ตองฉีดอินซูลินเขาสูผิวหนัง เพื่อไปทำหนาที่ในการ ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดระยะยาว สวนโรคเบาหวานชนิดที่ สอง เปนประเภทที่พบมากกวาชนิดแรก ตับออนสามารถสรางอินซูลินไดอยางเพียงพอ หากแตประสบปญหาเรื่อง รางกายตอบสนองตออินซูลินไดนอยกวาปกติ จึงจำตองกินยาเม็ดเพื่อลดระดับน้ำตาลในเลือด ซึ่งเรียกกันโดยทั่วไป วา “ภาวะดื้อตอยาอินซูลิน” 3 2 http://gotoknow.org/blog/maleewan/134176 3 http://gotoknow.org/blog/ipdsurgbi/134926 12
สาเหตุของ “เบาหวาน” วาดวยกรรมพันธุและ พฤติกรรมการกินอาหาร พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ขึ้นชื่อวา “โรคเบาหวาน” เชื่อวาใครๆ ก็คงไมรูสึกหอมหวานกับชื่อนี้เปนแน เพราะเมื่อปวยเปนโรคชนิดนี้แลว ก็จำตองเผชิญหนากับภาวะเรื้อรังและเกิดโรคแทรกซอนตางๆ อยางนาวิตก บางรายที่ปวยเปนโรคเบาหวานและมี ภูมิตานทานทางจิตใจต่ำ ก็พลอยใหรางกายเจ็บไขและทรุดหนักไปดวย เขาทำนอง “ปวยใจ กายก็พลอยปวยตาม” ดังนั้นการเรียนรูในเรื่อง “สาเหตุ” ของการเกิดโรคเบาหวานจึงมีความสำคัญอยางยิ่ง เพราะนั่นคือกระบวนการ อันสำคัญในการที่จะสรางปราการอันเปนกำแพงสุขภาพ หรือภูมิคุมกันสุขภาพเพื่อปองกันตัวเองใหหางไกลจากการ เปนโรคเบาหวาน หรือหากตกอยูในภาวะของการปวยโรคเบาหวาน ก็จะชวยใหตนเองมีความรู ความเขาใจในการที่ จะดูแลตัวเองไดเปนอยางดี จนสามารถดำรงชีวิตไดอยางมีความสุขและมีคุณภาพชีวิตที่ดี สำหรับสาเหตุของการปวยเปนโรคเบาหวานนั้นยังไมทราบแนนอน แตก็เคยมีการตั้งคำถามชวนคิดวา “เบา หวานมาจากกรรมพันธุ หรือพฤติกรรมการกิน”1 ถึงกระนั้นก็อาจกลาวๆ ไดวาองคประกอบสำคัญที่อาจเปน สาเหตุ หรือปจจัยเสี่ยงของการเกิดเบาหวานนั้นไดยึดโยงอยูกับเรื่อง “กรรมพันธุ ความอวนและการขาดการออก กำลังกาย”2 อยูวันยังค่ำ กรณีประเด็นเรื่องสาเหตุที่เกิดจากกรรมพันธุนั้น เห็นไดชัดวาผูคนจำนวนมาก เชื่อวาโรคเบาหวานเปนโรคที่ ถายทอดมาทางพันธุกรรม ดังจะเห็นไดจากมีการกลาวถึงอยางซ้ำๆ จนเกิดเปนปรากฏการณในทำนองวา “หากคน เรามีญาติสายตรง(พอ แม พี่นอง) ในครอบครัวมีประวัติคนปวยเปนโรคเบาหวาน ก็จะมีโอกาสสุมเสี่ยงตอการ ปวย เปนโรคเบาหวานดวยเหมือนกัน” แตในความเปนจริงก็พลิกไปคนละมุมไดเหมือนกัน เพราะมีผูคนจำนวนไม นอยเหมือนกันที่ปวยเปนโรคเบาหวาน แตเมื่อตรวจสอบฐานประวัติแลวกลับพบวา ไมมีบรรดา “ญาติสายตรง” 1 http://www.gotoknow.org/blog/lab-chem/53273 2 http://gotoknow.org/blog/glucose/81562 13
ปวยเปนโรคเบาหวานเลยแมแตคนเดียว ที่ตองพึงระมัดระวังก็คือ พฤติกรรมสุขภาพที่สุมเสี่ยงตออุบัติการณของเบาหวานมาจาก พฤติกรรมของการ บริโภคอาหารจำพวกแปงและน้ำตาลมากๆ จนเกิดภาวะน้ำหนักเกินปกติ ถือเปนปจจัยเชิงสาเหตุสำคัญของการ ปวยเปนโรคเบาหวาน เพราะนั่นคือปรากฏการณของการเพิ่มปริมาณน้ำตาลเขาสูกระแสเลือดดีๆ นั่นเอง กระทั่งใน ปจจุบันนี้ไดเกิดกิจกรรมการรณรงคเกี่ยวกับการปองกัน “โรคอวน” (คนไทยไรพุง) ผานการกินและการออกกำลัง กายอยางกวางขวางในทุกมุมเมืองของสังคมไทย สิ่งเหลานี้ลวนสะทอนใหเชื่อไดวา “ความอวน” หรือ “โรคอวน” ที่เกิดจากพฤติกรรมการกินและการออกกำลังกายที่ไมเหมาะสมนั้น เปนองคประกอบอันสำคัญที่ทำใหคนเราปวย เปนเบาหวานไดโดยงาย สอดรับกับขอมูลที่ คุณศรีวรรณ มโนสัมฤทธิ์ ไดสืบคนและเขียนบันทึกไวใน เวปบล็อก วา3 “มีการศึกษาพบวา คนที่รอบเอวเกิน จะนำไปสูการเปนโรค เบาหวาน และโรคหลอดเลือดหัวใจ โดยปกติแลว รอบเอวผูหญิง ไมควรเกิน 80 เซนติเมตร หรือ 32 นิ้ว และรอบเอวผูชายก็ไมควรเกิน 90 เซนติเมตร หรือ 36 นิ้ว” หรือแมแตทัศนะชวนคิดของเภสัชกรหญิงปราณี ลัคนาจันทโชติ ที่สะทอนถึงสถิติการปวยเปนโรคอวน หรือ โรคเบาหวานนั้นเกิดจากพฤติกรรมที่คนเรานิยมรับประทานอาหารที่ไมดีตอสุขภาพ เชน แปง ขนม เนย ของหวาน4 เปนตน ดังนั้นการดูแลตัวเองภายใตแนวคิด “ระบบสุขภาพ” ตัวเองผาน “แบบแผนการกินและการออกกำลัง กาย” ที่เหมาะสม จึงถือเปนกลไกสำคัญในอันดับตนๆ ที่จะปองกันมิใหรางกายถูกคุกคามจากภาวะเบาหวาน ยิ่ง หากมองวา ยิ่งกินยิ่งอวน...ยิ่งอวบอวนยิ่งเสี่ยงตอการเปนเบาหวาน มากเทาไหรจึงยิ่งตองใหความสำคัญกับการ สงเสริมสุขภาพตัวเองมากเทานั้น โดยอาจเริ่มตนจากการเรียนรูกระบวนการของการ “วัดรอบเอว” ตัวเองเปนระ ยะๆ เพื่อเฝาระวังตนเองจากการเปนโรคอวนที่จะนำไปสูการเปนโรคเบาหวาน ดวยเหตุนี้การวัดรอบเอวจึงไมตางอะไรกับการ “ตัดไฟแตตนลม” เพราะนั่นคือกลยุทธงายๆ ในการที่จะฝก นิสัยใหเปนคนเราเห็นความสำคัญของเรื่องสุขภาพกายและสุขภาพใจ ชวยใหคนรามีทัศนคติที่ดีในการกินการอยู และตระหนักกิจกรรมการออกกำลังกายเพื่อการสรางเสริมสุขภาพอยางเปนระบบ ถายึดปฏิบัติเรื่องการกินและการ ออกกำลังกายอยางเหมาะสม หรือแมแตการวัดรอบเอวอยางสม่ำเสมอ จนทุกอยางกลายเปน “วัฒนธรรมชีวิต” ยอมเกิดเปนระบบคุมภัยชีวิตใหหางไกลจากการปวยเปนโรคเบาหวานไปโดยปริยาย เหนือสิ่งอื่นใด ถึงแมจะรับรูกันดีวาองคประกอบของการปวยเปนโรคเบาหวานนั้นจะเกี่ยวพันกับเรื่องกรรมพันธุ การกินอาหารและการออกกำลังกาย เพื่อใหรางกายแข็งแรงและไมอวนแลวก็ตาม สิ่งที่ตองเตือนตัวเองอยูตลอดก็ คือ “โรคเบาหวานนั้น ไมใชเกิดกับคนอวนเสมอไป คนผอมแหงแรงนอยก็มีสิทธิ์เปนโรคนี้ได” ดังนั้นจึงตองระวัง เรื่องการการกินใหถูกหมวดหมู ออกกำลังกายใหเหมาะสม และที่ขาดไมไดเลยก็คือการหาเวลาไปตรวจสุขภาพ เพื่อ ใหแพทยไดทำการตรวจวัดปริมาณน้ำตาลในเลือด เพราะนั่นคือวิธีที่ดีที่สุดที่จะชวยทำใหเรารูถึงสถานะของตัวเองวา สุมเสี่ยง หรือเปนโรคเบาหวานหรือไม และถารูวาตัวเองเสี่ยงตอการเปนเบาหวาน ก็ควรตองไปใหแพทยตรวจทุกๆ 3 ปเปนอยางนอย 3 http://gotoknow.org/blog/tqm/211493 4 http://gotoknow.org/blog/sk-ccc/370924 14
เบาหวาน... “เคาลาง” อยาวางใจ อะไรคือเคาลาง “บอกเหตุ” พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ดวยเหตุที่โรคเบาหวาน เปน “โรคเงียบ” หรือ “ภัยใกลตัว” อีกชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้นแลวไมแสดงอาการอยางฉับ พลัน เมื่อเปนแลวก็ไมสามารถรักษาใหหายขาดได สิ่งสำคัญที่สุดก็คือการ “มองชีวิตในมุมบวก” ไมยอทอ และ เสียแรงใจไปกับภาวะปวยไขจนมีอันตองลมหมอนนอนเสื่อไปในที่สุด ขณะเดียวกันก็ตองเขมแข็งที่จะการ “เรียนรู อยางมีสติ” เพื่อควบคุมมิใหเกิดการเรื้อรังไปมากกวาที่เปนอยู และมุงทำความเขาใจตอกลไก หรือกลวิธีอันเปนก ระบวนการของการปองกันมิใหเกิดภาวะแทรกซอนตอรางกายใหไดมากที่สุด เพราะนั่นคือสิ่งที่ยืนยันไดวา “ชีวิตมี ทางออก” และ “ทางออกนั้นก็ไมเคยปดตาย” เมื่อมองยอนกลับไปยังปจจัยตนเหตุ หรือองคประกอบที่เอื้อตอการเกิดโรคเบาหวานแลว จะพบวาปจจัยเหลา นั้นเปนโยงใยอยูกับเรื่องกรรมพันธุ การบริโภคอาหารที่มีปริมาณแปง น้ำตาล ไขมันสูง และการละเลยที่จะออกกำลัง กายทั้งสิ้น ปจจัยที่วานั้นถือเปน “เข็มทิศของการเฝาระวัง” ตัวเองไดเปนอยางดี ทั้งยังตองใสใจเฝาสังเกตอาการ อันเปน “เคาลาง” ของโรคเบาหวานก็สำคัญไมแพกัน ถาทุกคนเชื่อวาตัวเองเปน “หมอประจำตัวเอง” ก็ตองเรียนรูวา อาการปสสาวะมาก (polyuria) ดื่มน้ำมาก (polydipsia) กินจุ หรือรับประทานอาหารจุ (polyphagia) น้ำหนักลด (weight loss) ลวนเปนเคาลางบอกเหตุ ที่สุมเสี่ยงตอการเปนเบาหวานแทบทั้งสิ้น เมื่อเขาใจแลวยอมสามารถที่จะบริหารจัดการเกี่ยวกับระบบสุขภาพตัวเอง ไดอยางมีประสิทธิภาพ1 ดังนี้ 1. ปสสาวะบอย โดยเฉพาะเวลากลางคืน ตองตื่นมาปสสาวะบอยมากกวาปกติ 2. มีอาการกระหายน้ำอยูบอยๆ และดื่มน้ำมากผิดปกติ เนื่องจากสูญเสียน้ำไปทางปสสาวะเปนจำนวนมาก 3. น้ำหนักลด เนื่องจากรางกายไมสามารถสลายพลังงานจากไขมันได จึงจำตองสลายพลังงานจากโปรตีนและไข มันแทนสงผลใหเกิดอาการ “กินเกง หิวบอย แตน้ำหลักลด” 1 http://gotoknow.org/blog/bouquet/362318 15
นอกจากนี้ยังพบอาการอื่นๆ ที่ถือเปนลางบอกเหตุสอเคาใหเห็นถึงภาวะความเสี่ยงที่จะเปนโรคเบาหวานดวย เหมือนกัน อาทิ 1. อาการอักเสบของผิวหนัง เกิดการติดเชื้องาย และเมื่อเปนแผลแลวแผลจะหายชา 2. อาการคันตามผิวหนัง อันเกิดจากผิวแหงจนเกินไป 3. มีการติดเชื้อรา โดยเฉพาะอยางยิ่งบริเวณชองคลอดของผูหญิง 4. อาการเห็นภาพไมชัด ตาพรามัวตองเปลี่ยนแวนบอยๆ ทั้งนี้อาจจะเปนเพราะมีการเปลี่ยนแปลงสายตา เชน สายตาสั้น เปนตอกระจก และน้ำตาลในเลือดสูง และที่สำคัญอีกประการหนึ่งที่มองขามไมไดเลยก็คือ อาการชา ไมมีความรูสึก เจ็บตามแขนขา หยอนสมรรถภาพ ทางเพศ รวมถึงการเกิดแผลที่เทาไดโดยงาย2 ซึ่งลวนเกิดจากภาวะที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงนานๆ จนทำใหเสน ประสาทเสื่อม กรณีผูปวยใน บางรายมีอาการเกิดบาดแผลที่เทาอยูเรื่อยๆ ยิ่งตองระมัดระวังใหมากเปนพิเศษ เนื่องจากการเปนแผลที่เทา จะเปนเสมือนการเปดประตูตอนรับเชื้อโรคตางๆ ใหเขามาสูรางกายโดยงาย คนที่ปวย เปนโรคเบาหวานก็มักจะมีอาการชาตามนิ้วเทาและฝาเทา และจะไมรูสึกเจ็บปวดกับแผลที่เกิดขึ้น สงผลใหขาดการ เฝาระวังในเรื่องดังกลาวไปโดยปริยาย จนนำไปสูภาวะเรื้อรังขั้นรายแรงที่ตองตัดขาทิ้งเลยก็มี แตก็เปนที่นาสังเกตวา ในอดีตนั้นการเฝาระวังหรือสังเกตอาการที่สอเคาวาจะเปนโรคเบาหวานนั้นมีความนา สนใจ เพราะเกี่ยวโยงกับภูมิปญญาจากการสังเกต กลาวคือคนในสมัยกอนมักจะแนะนำเปน “มุขปาฐะ” วาหาก สงสัยวาจะเปนเบาหวานหรือไม สามารถพิสูจนไดอยางงายๆ ผานวิธีใกลตัวนั่นก็คือ “ปสสาวะใหมดตอม” วิธีคิดดังกลาว เกิดจากการที่ชาวบานมีความเชื่อที่วา “คนที่เปนเบาหวาน จะปสสาวะหวาน” เมื่อปสสาวะในแตละครั้ง จึงยอมมีน้ำตาลปนออกมากับปสสาวะมากเปนพิเศษ ดังนั้นคนในสมัยกอนจึงเชื่อวา หากมีมดมาตอมปสสาวะ ก็พอจะยืนยันไดเบื้องตนวาคนๆ นั้น มีความสุมเสี่ยงตอการเปนโรคเบาหวานคอนขางจะ แนนอน ซึ่งจะวาไปแลววิธีการดังกลาว ก็ใชเปนกระบวนการหนึ่งของการพิสูจนความเปนเบาหวานไดเหมือนกัน แต วิธีการสังเกตดังกลาวเปนการวินิจฉัยเพียงเบื้องตน ดังนั้นทางที่ดีจึงควรตองไปพบแพทย เพื่อใหแพทยไดตรวจระดับ น้ำตาลในเลือดใหโดยตรง เพราะนั่นคือวิธีการที่เที่ยงตรงและแมนยำที่สุด ซึ่งจะชวยใหเกิดกระบวนการเฝาระวังตอ ระบบสุขภาพของตัวเองไปในตัว 2 http://gotoknow.org/blog/dmpathumtanee/328235 16
ใครคือกลุมเสี่ยงเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร จากประเด็นสาเหตุของการเกิดเบาหวานและเชื่อมโยงมาสูประเด็นเคาลางการบอกเหตุ ความเสี่ยงของการปวย เปนโรคเบาหวาน จะเห็นไดวาหลีกไมพนเรื่องราวหลักๆ 3 ประเด็นใหญ นั่นก็คือเรื่องกรรมพันธุ พฤติกรรมการกิน และการดูแลรางกายผานการออกกำลังกาย ซึ่งทั้งหมดนั้นไดสะทอนภาพของการดูแล ควบคุมและปองกันแทบทั้ง สิ้น โดยมีเปาประสงคหลักเพื่อนำไปสูวิถีแหงการดำเนินชีวิตยาวนานเยี่ยงคนปกติ อยางไรก็ตามเมื่อหลอมรวมประเด็นเหลานั้นแลว ก็คงไมยากกับการที่จะวินิจฉัยเพื่อการเฝาระวังวาใครคือผูที่ เสี่ยงที่จะเปนเบาหวานบาง โดยในทางกรรมพันธุนั้นก็ยังคงตองพุงประเด็นไปยังกลุมคนที่เคยมี “ญาติสายตรง” ปวยเปนเบาหวานมากอนอยูดี รวมถึงทารก หรือหญิงมีครรภที่ประวัติเคยเปนเบาหวานขณะตั้งครรภ หรือเคยคลอด บุตรตัวโตและมีน้ำหนักมากกวา 4 กิโลกรัม1 รวมถึงกลุมคนที่มีน้ำหนักมากเกินกวาปกติ (โรคอวน) ไมนิยมการ ออกกำลังกาย สงผลใหการทำงานของอินซูลินมีปญหา รวมถึงการมีพฤติกรรมเกี่ยวกับการกินอาหารประเภทออก รสหวานๆ และมีไขมันสูงมากจนเกินความจำเปน เปนตนวา “เด็กบริโภคไขมันมากเกินไปจาก 18 กรัม เพิ่มเปน 42 กรัมตอวัน”2 ก็ถือเปนกลุมคนที่เสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวานดวยเหมือนกัน เชนเดียวกับงานวิจัยที่ศึกษา และพบวา “ผูหญิงที่นิยมกินมันฝรั่งมากเทาไหร ยิ่งเสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวาน”3 เพราะมันฝรั่งเปนพืชที่ กระตุนใหเกิดภาวะน้ำตาลสูงในกระแสเลือดไดเปนอยางดี หรือแมแตผลการวิจัยชื่อวา CARDIA Study ก็เชื่อวาคน ที่ไมชอบรับประทานอาหารเชาอยางสม่ำเสมอก็มีความเสี่ยงตอการเปนเบาหวาน ไดเหมือนกัน4 1 http://gotoknow.org/blog/maleewan/134176 2 http://gotoknow.org/blog/strongkids/185168 3 http://gotoknow.org/blog/qqqqq/46274 4 http://gotoknow.org/blog/ocsckku/149286 17
18
ครอบครัวเบาหวาน... พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ในที่นี้ ครอบครัวเบาหวาน หมายถึง ลักษณะอันเปนภาวะ “โรคแทรกซอน” ที่เกิดขึ้นกับคนเราหลังการปวย เปนโรคเบาหวาน เชน โรคไต โรคหลอดเลือดหัวใจ โรคความดันโลหิตสูง รวมถึงภาวะแทรกซอนอื่นๆ เชน ภาวะ แทรกซอนทางตา ภาวะแทรกซอนในชองปาก กระเพาะปสสาวะทำงานไดไมดี เปนตน บรรดารายชื่อโรคแทรกซอนที่วานั้น ถือเปนคุณลักษณะพิเศษของโรคเบาหวานที่เปนแลวมักจะรักษาให หายขาดไมได ตรงกันขามกลับมักจะนำพาใหเกิดภาวะแทรกซอนตางๆ ตามมาเปนระยะๆ ซึ่งเปนผลพวงของ ระบบภูมิตานทานที่เสื่อมโทรมและต่ำลง จนอวัยวะตางๆ ในรางกายทำงานบกพรองมากขึ้น เกิดเปนชองโหวใน ระบบภูมิคุมกันของสุขภาพ เปดกวางใหโรคตางๆ ทยอยคืบคลานเขากัดกรอนรางกายของคนเราอยางเงียบๆ โดย ภาวะดังกลาวไดกลายมาเปนปรากฏการณสำคัญที่สื่อสารใหเห็นวาโรคเบาหวานเปนเสมือน “ครอบครัวใหญ” ที่มี โรคตางๆ มามะรุมมะตุมอยูตลอดเวลา หรืออาจตองเรียกชื่อโรคเบาหวานในอีกมุมหนึ่งวา “โรคญาติเยอะ” ปจจุบันโรคเบาหวาน (โรคญาติเยอะ) มีโครงสรางเหมือน “ครอบครัวใหญ” ที่ยึดโยงไปดวยภาวะแทรกซอน ตางๆ และกลายเปนวิกฤติทางสาธารณสุขของสังคมไทยในปจจุบัน ผูคนตางรับรูและเขาใจในทิศทางเดียวกันวา โรคแทรกซอนตางๆ นั้น บางชนิดจะเกิดขึ้นเงียบๆ หลังการเปนเบาหวานมาแลวนับ 10 ปเลยก็มี กลาวคือเริ่มตน จากการฝงตัวอยางเงียบๆ และคอยๆ รุกคืบอยูในตัวผูปวยอยางชาๆ ทำใหผูปวยไมรูเนื้อรูตัววากำลังเกิดภาวะโรค แทรกซอนอันเกิดจากโรคเบาหวานในรางกาย จนเมื่อสั่งสมถึงขั้นเรื้อรังจึงคอยปรากฏโฉมหนาใหพบเห็นอยางเดน ชัดผานอาการเฉพาะของโรคนั้นๆ และเมื่อเกิดขึ้นแลว ก็ลำบากตอการบำบัดรักษา เพื่อใหคืนกลับสูสภาพดังเดิม ขณะที่บางราย โชครายถึงขั้นไมสามารถฟนฟูสภาพรางกายกลับมาไดเลยก็มี กรณีดังกลาวนี้ คุณกานดา สุตาวงศ ไดอางอิงขอมูลโรคแทรกซอนเรื้อรังจากสมุดบันทึกประจำตัวของผูปวยโรค เบาหวานจากโรงพยาบาลสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม ซึ่งเกี่ยวของกับภาวะเรื้อรังในอวัยวะตางๆ ของคนเรา คือ หัวใจ สมอง ดวงตา และไต1 ดังนี้ 1 http://gotoknow.org/blog/kandanalike/319044 19
1. หลอดเลือดหัวใจตีบตันหรืออุดตัน ทำใหเกิดกลามเนื้อหัวใจตาย จะมีอาการเจ็บแนนหนาอกราวไปที่ไหลซาย มีอาการหอบ เหนื่อยเร็ว หัวใจลมเหลวและเสียชีวิต อยางเฉียบพลันได 2. หลอดเลือดสมองตีบตัน ทำใหเปนอัมพาต พูด หรือออกเสียงไมชัด 3. ตาพรามัว ถึงขั้นตาบอด อันเกิดจากหลายสาเหตุ เชน สายตาเปลี่ยน ตอกระจกและเสนเลือดในตาอุดตัน เลือดออกในตา 4. ไตเสื่อม หรือ ไตวาย ในระยะแรกจะมีอาการบวม ออนเพลีย คลื่นไส อาเจียน เมื่อภาวะไตเสื่อมมากขึ้น จะมี อาการปสสาวะลดลง มีของเสียคั่งในรางกายมากขึ้น เชนเดียวกับขอมูลที่คุณทรงลักษณ มูลมณี ไดสื่อสารถึงรายละเอียดของภาวะแทรกซอนในทางการแพทยวา2 1. ภาวะแทรกซอนทางสายตา (Diabetic retinopathy) เกิดจากการที่น้ำตาลเขาไปใน endothelium ของหลอดเลือดเล็กๆ ในลูกตา ทำใหหลอดเลือดเหลานี้มีการสรางไกลโคโปรตีนซึ่งจะถูกขนยายออกมาเปน Basement membrane มากขึ้น ทำให Basement membrane หนา แตเปราะ หลอดเลือดเหลานี้ จะฉีกขาดไดงาย เลือดและสารบางอยางที่อยูในเลือดจะรั่วออกมา และมีสวนทำให Macula บวม ทำให เกิด Blurred vision หลอดเลือดที่ฉีกขาดจะสรางแขนงของหลอดเลือดใหมออกมามากมายจนบดบังแสง ที่มาตกกระทบยัง Retina ทำใหการมองเห็นของผูปวยแยลง 2. ภาวะแทรกซอนทางไต (Diabetic nephropathy) พยาธิสภาพของหลอดเลือดเล็กๆ ที่ Glomeruli จะทำให Nephron ยอมให albumin รั่วออกไปกับ filtrate ได Proximal tubule จึงตองรับภาระในการดูดกลับสาร มากขึ้น หากเปนนานๆ ก็จะทำใหเกิด Renal failure ได ซึ่งผูปวยมักจะเสียชีวิตภายใน 3 ป นับจากแรกเริ่ม มีอาการ 3. ภาวะแทรกซอนทางระบบประสาท (Diabetic neuropathy) หากหลอดเลือดเล็กๆที่มาเลี้ยงเสนประสาท บริเวณปลายมือปลายเทาเกิดพยาธิสภาพ ก็จะทำใหเสนประสาทนั้นไมสามารถนำความรูสึกตอไปได เมื่อผู ปวยมีแผล ผูปวยก็จะไมรูตัว และไมดูแลแผลดังกลาว ประกอบกับเลือดผูปวยมีน้ำตาลสูง จึงเปนอาหารอยาง ดีใหกับเหลาเชื้อโรคและแลวแผลก็จะเนาและนำไปสู Amputation ในที่สุด ไมเฉพาะแตภาวะแทรกซอนที่เกิดขึ้นกับอวัยวะที่เปนหัวใจ สมอง ดวงตา ไต หรือแมแตระบบประสาทจากขาง ตนเทานั้น แตในทางการแพทยนั้น ยังพบวา โรคเบาหวานเปน “ปจจัยนำ” ปจจัยหนึ่งของการเกิด “โรคปริทันต” ดวยเหมือนกัน กลาวคือ ผูปวยโรคเบาหวานที่ควบคุมไมได จะมีการอักเสบของเหงือกมากผิดปกติ และมากกวาผูที่ ควบคุมได ทั้งๆ ที่มีคราบจุลินทรียเพียงเล็กนอยเทานั้น ซึ่งก็ถือวาเปนภาวะโรคแทรกซอนเรื้อรังอีกโรคหนึ่งที่เกิดขึ้น หลังจากการเปนเบาหวาน3 และไมเชื่อก็ตองเชื่อวาปจจุบันวงการแพทยไดมีการยืนยันแลววา เบาหวานเปนตนเหตุหนึ่งของภาวะ “เซ็กส เสื่อม” กลาวคือเมื่อเปนเบาหวาน และเริ่มสูงอายุ มักจะมีอาการลงพุง มีไขมันสะสม มีความดันสูง สิ่งเหลานี้จะหนุน สงใหเกิดภาวะสมรรถภาพทางเพศเสื่อมเร็วขึ้นทั้งหญิงและชาย 2 http://gotoknow.org/blog/healthstar/362085 3 http://gotoknow.org/blog/chalong/93266 20
แตอยางไรก็ตาม ถึงแมจะเปนที่รับรูวาโรคเบาหวานเปนโรคที่เกิดขึ้นแลว รักษาไมหายขาด แตจะเรื้อรังและ มีภาวะแทรกซอนมากมาย สิ่งสำคัญที่สุดก็คงตองย้ำเตือนกับตัวเองเสมอวาชีวิตไมไดตีบตันดวยโรคภัยชนิดนี้เสีย ทั้งหมด จึงตองมองโลกและชีวิตในมุมบวก เพื่อใหสามารถใชชีวิตไดอยางปกติสุข เพราะในความเปนจริงก็คือ ถึงแม โรคเบาหวานจะเปนโรคที่รักษาไมหายขาด แตก็สามารถควบคุมและปองกันได จึงไมควรหดหูและสิ้นหวังเมื่อตอง เผชิญกับโรคชนิดนี้ 21
22
อาหารของคนเปนเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ในยามที่ชีวิตตัวเอง หรือญาติมิตรตองชะตากรรมดวยการปวยเปนโรคเบาหวาน อันดับแรกตองไมลืมที่จะเตือน ตัวเองใหรูสึกเสมอวา การปวยเปนโรคเบาหวาน ไมใชความโชครายหรือเลวรายเสียทั้งหมด ถาคิดและเขาใจใน ทำนองนั้นได ก็จะทำใหมีขวัญกำลังใจที่จะใชชีวิตและเรียนรูกระบวนการแหงการควบคุมโรคเบาหวานในตัวเองได เปนอยางดี โดยเริ่มตนใหความสำคัญกับเรื่องอาหารการกินอยางจริงจัง ไมใชกินตามมีตามเกิดหรือกินตามอำเภอใจ โดยไมสนใจวาสิ่งที่บริโภคเขาไปนั้น จะเพิ่มปริมาณไขมันและน้ำตาลในระดับเลือดมากนอยแคไหน หรือเปนปจจัย นำสูภาวะแทรกซอนตางๆ อยางไรบาง สำหรับผูที่ปวยเปนเบาหวานนั้น สิ่งที่ตองระมัดระวังเปนพิเศษเลยก็คือการหลีกเลี่ยงอาหารประเภทที่มีระดับ น้ำตาลในเลือดสูง รวมถึงขนมหวานตางๆ เชน ทองหยิบ ทองหยอด ขนมชั้น ผลไมชนิดหวานจัดๆ เชน เงาะ ขนุน นอยหนา ทุเรียน ออย ตลอดจนเครื่องดื่มน้ำอัดลมชนิดตางๆ ซึ่งนั่นก็รวมถึงเครื่องดื่มประเภทที่มีแอลกอฮอลดวย เกี่ยวกับเรื่องดังกลาวนี้ ดร.จันทวรรณ ปยะวัฒน ไดบันทึกขอมูลที่เปนประโยชนอันเกิดจากการศึกษาคนควา และการดูแลบิดาที่เปนเบาหวานดวยตนเอง โดยจัดหมวดหมูประเภทของอาหารไวดังนี1 ้ 1.กลุมอาหารหามรับประทาน ไดแก • อาหารที่มีน้ำตาลทุกชนิด รวมถึงน้ำผึ้ง น้ำตาลจากผลไม • ขนมหวานและขนมเชื่อมตางๆ เชน ฝอยทอง ขนมชั้น สังขยา ลอดชอง • ผลไมกวน เชน มะมวงกวน ทุเรียนกวน สัปปะรดกวน ฯลฯ • น้ำหวานตางๆ น้ำผลไม ยกเวน น้ำมะเขือเทศ นมรสหวานรวมทั้งน้ำอัดลมและ 1 http://gotoknow.org/blog/dad/36808 23
• ผลไมที่มีรสหวานจัด เชน ทุเรียน องุน ลำไย มะมวงสุก ละมุด นอยหนา ลิ้นจี่ ออย สัปปะรด ผลไมแชอิ่ม หรือ เชื่อมน้ำตาล • ของขบเคี้ยวทอดกรอบ และอาหารชุบแปงทอดตางๆ เชน ปาทองโก กลวย แขก ขาวเมาทอด 2.กลุมอาหารที่รับประทานได แตตองจำกัดปริมาณ ไดแก • อาหารพวกแปง ขาว เผือก มัน ถั่วเมล็ดแหงตางๆ กวยเตี๋ยว ขนมจีน ขนมปง มักกะโรนี กวยเตี๋ยว • ลดอาหารไขมัน เชน ขาหมู ขาวมันไก หมูสามชั้น หรือ อาหารทอดมันมากๆ ไขมันมากๆ • ตลอดจนไขมันจากพืชบางอยาง เชน กะทิ น้ำมันปาลม ควรใชน้ำมันถั่วเหลือง น้ำมันขาวโพด น้ำมันมะกอก • อาหารสำเร็จรูป หรืออาหารพิเศษสำหรับผูปวยเบาหวาน เชน น้ำตาลเทียม น้ำตาลจากผลไม • ผักประเภทที่มีแปงมาก เชน ฟกทอง กระเจี๊ยบ หัวปลี แครอท สะเดา ถั่วลันเตา หอมหัวใหญ ผลไมบางอยาง เชน ฝรั่ง กลวย เงาะ มะละกอ • อาหารจากโปรตีนประเภทเนื้อสัตว หรือโปรตีนจากพืช เชน ถั่ว เตาหู ใหรับประทานปกติ หลีกเลี่ยงเนื้อติด มัน ไกติดหนัง 3.กลุมอาหารที่รับประทานไดไมจำกัด ไดแก ผักใบเขียว เชน ผักกาด ผักคะนา ผักบุง ถั่วงอก เปนที่นาสังเกตวา รายการอาหารและผลไม หรือแมแตขนมที่กลาวอางถึงขางตน สวนใหญมีคุณลักษณะรวม เดียวกันก็คือออกรสหวานและมีไขมันเปนที่ตั้ง แตในความเปนจริงที่ไมอาจมองขามไปไดก็คือ เมื่อปวยเปนโรคเบา หวานแลว ผูปวยตองลดอาหารที่มี รสเค็มลงดวยเชนกัน เพราะโซเดียมในเกลือจะทำใหรางกายสรางกระบวนการ กักเก็บน้ำไวในรางกายมากขึ้น สงผลใหเกิดภาวะความดันโลหิตสูงไปไดโดยงาย และยังสงผลกระทบตอระบบการ ทำงานของไตโดยตรง ยิ่งเปนเบาหวานอยูแลว จึงเสี่ยงสูงตอการเกิด ภาวะแทรกซอนทางไต สวนกรณีเกี่ยวกับเครื่องดื่มประเภทกาแฟ ก็มีความเกี่ยวโยงกับเบาหวานดวยเชนกัน โดยรวมแลวเครื่องดื่ม ประเภทชากาแฟนั้น ผูปวยเบาหวานควรเลือกดื่มกาแฟดำ ไมใสน้ำตาล ไมใสนมขนหวาน หรือครีมเทียมแทน ดัง รายละเอียดที่ นายแพทยวัลลภ พรเรืองวงศ ไดนำเสนอขอมูลไวในเวปบล็อกวา “อาจารยเบซา สมิธ และคณะ แหงมหาวิทยาลัยแคลิฟอรเนีย ซาน ดิเอโก ในลาโฮลลา ทำการศึกษากลุม ตัวอยางอายุ 50 ปขึ้นไป จำนวน 910 คน โดยการติดตามไปนาน 8 ป ซึ่งผลการศึกษาพบวา คนที่ดื่มกาแฟ ไมวา จะเปนชนิดมีกาเฟอีน หรือสกัดกาเฟอีนออก จะมีความเสี่ยงตอโรคเบาหวานในผูใหญ (diabetes type2) ลดลง 60%”2 ซึ่งจากการที่นายแพทยวัลลภ ไดนำเสนอขอมูลขางตนไวใน เว็ปบล็อกชุมชน แหงการแลกเปลี่ยนเรียนรู แลว ก็พบวามีการ “ตอยอดความคิด” และนำไปสูการ “ปฏิบัติจริง” อยางกวางขวาง ดังจะเห็นไดจากการเสริมแรงให เกิดพลังใจและมุมมองใหม หรือ “ความรูใหม” แก ดร.จันทวรรณ ปยะวัฒนในการที่จะดูแลบิดาที่ปวยเปนเบา 2 http://gotoknow.org/blog/health2you/56905 24
หวาน เปนเรื่องเลาที่เชื่อมโยงจากองคความรูจาก Blog กับการปฏิบัติในชีวิตจริง “อานเรื่อง กาแฟสักถวยดีไหม3 ในบล็อก Health2You.gotoknow.org ของ ทานอาจารยหมอวัลลภ แลวตอง รีบนำมาเขียนไวในบล็อก Dad.gotoknow.org4 คะ เพราะเปนความรูใหมสำหรับดิฉันคะ คือ การดื่มกาแฟชวยลด ความเสี่ยงตอการเปนเบาหวานประเภทที่ 2 คะ พอเปนเบาหวานมานานแลวคะ ประมาณ 30 ปคะ และพอก็เปนคนดื่มกาแฟมาโดยตลอด แตหลังจากที่พอมา ลมปวยเปนอัมพฤกษจากโรคหลอดเลือดสมอง โรคความดันสูง และ โรคเบาหวาน คุณหมอก็ใหหยุดดื่มกาแฟ แตพอเลิกยากกาแฟไดยากมากคะ แตสามารถเลิกบุหรี่ไดทันทีคะแมจะสูบมาตลอดตั้งแตวัยหนุมก็ตาม (บุหรี่ ทำใหเลือดเหนียวหนืดคะ ไมดีตอคนที่เปนโรคหลอดเลือดสมอง) ดิฉันจึงซื้อกาแฟแบบไมมีกาเฟอีนใหพอดื่มแทนกาแฟปกติ และไมใสน้ำตาล คะ แมจะไมสามารถชวยปองกัน เบาหวานใหพอได เพราะเปนอยูแลว ดิฉันก็รูสึกอุนใจที่ไดรับความรูใหมนี้คะ เพราะเบาหวานเปนพันธุกรรมคะ ดิฉัน จะไดรูวา ดิฉันและลูกๆหลานๆ ควรปฏิบัติตนอยางไรเพื่อลดความเสี่ยงตอการเปนเบาหวานคะ”5 เกี่ยวกับเรื่องกาแฟที่มีผลตอการลดระดับปริมาณของน้ำตาลในเลือดนั้น ในงานวิจัยจากอินเดียก็ยืนยันทำนอง เดียวกันวากาแฟสามารถลดระดับน้ำตาลในเลือดไดจริง ซึ่งก็ถือวาเปนชุดความรูอีกชุดหนึ่งที่เปนประโยชนตอการ ดื่มกาแฟของผูปวยเปนโรคเบาหวานดวยเหมือนกัน ดังทีคุณกานดา สุตาวงศ ก็ไดสะทอนขอมูลในทำนองเดียวกัน ่ วา “รายงานผลการทดลอง ในป คศ.1994 ประเทศอินเดียมีรายงานผลการทดลองสารสกัดจาดเมล็ดกาแฟ ตอผลเมตะบอลิซึมของคารโบไฮเดรต และผลการทดลองระดับน้ำตาลในเลือดของกาแฟ ผลการทดลองพบวา กาแฟสามารถ ลดระดับน้ำตาลในเลือดได”6 ถึงตรงนี้จึงพอจะสรุปไดแลววาอาหารที่ผูปวยเบาหวานควรหลีกเลี่ยงนั้นลวนเปนอาหารประเภท “รสหวาน ไขมันสูง และเค็ม” รวมถึงเครื่องดื่มน้ำอัดลม เครื่องดื่มแอลกอฮอล และกาแฟก็ลวนแลวแตเปนสิ่งที่ตองพึงระวัง ดวยเหมือนกัน เพราะมีผลตอการกัดกรอนระบบสุขภาพของผูปวยโรคเบาหวานโดยตรง สวนอาหารเพราะเภทพืช ผักใบเขียวนั้น จัดไดวาเปนคุณประโยชนตอรางกายของผูปวยเบาหวานอยางยิ่ง เชนเดียวกับที่คนในสมัยโบราณได เปรียบเปรยไวอยางนาฟงในทำนองวา “กินขาวเปนหลัก กินผักเปนยา” ซึ่งนั่นก็เทากับวาพืชผักตางๆ นั้น ลวนแลว แตมีสถานะของการเปนยาสมุนไพรดวยเหมือนกัน 3 http://gotoknow.org/blog/health2you/56905 4 http://gotoknow.org/blog/dad 5 http://gotoknow.org/blog/dad/56932 6 http://gotoknow.org/blog/kanda01/323273 25
26
ผักและสมุนไพรตานภัยเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร เปนที่ยอมรับวา โรคเบาหวานสวนใหญเกิดจากพฤติกรรมการกินการบริโภคเปนหลัก ดังนั้นจึงจำเปนตองระวัด ระวังเรื่องอาหารการกินอยางมีสติ พยายามสรางความสมดุลในการรับประทานอาหารประเภทแปง น้ำตาลและไข มันสูงไปพรอมๆ กับการ ออกกำลังกายอยางสม่ำเสมอ และที่สำคัญตองไมละเลย หรือเพิกเฉยที่จะบริโภค “พืชผัก และสมุนไพร” ตางๆ เพราะนี่คือทางออกที่ดีสำหรับการปองกันและรักษาโรคเบาหวานที่เกิดขึ้นกับคนเรา การบริโภคพืชผักและสมุนไพร ถือเปนกระบวนการทาง “ธรรมชาติบำบัด” ที่นาสนใจเปนอยางมาก เพราะนั่น หมายถึงการเสริมสงจากพลังอันเปน “ภูมิปญญา” สูนวัตกรรมทางการแพทยหรือสาธารณสุข โดยพืชผัก สมุนไพรที่ บริโภคเขาไปจะกระตุน หรือเสริมการทำงานของฮอรโมนอินซูลินใหสามารถนำน้ำตาลออกจากกระแสเลือดไปใชได เร็วขึ้น รวมถึงคุณลักษณะอันสำคัญของผักและสุมนไพรก็ยังมีสวนประกอบของวิตามินซีและวิตามินอีสูง จึงมีผลตอ การปองกันไมใหตับออนถูกทำลาย เอื้อใหมีการสรางอินซูลินไดเปนปกติ อีกทั้งยังชวยลดความเสี่ยงของการเกิดโรค หัวใจอันเปนภาวะแทรกซอนจากโรคเบาหวานไดดวย 27
28
ผัก สมุนไพรที่ควรใสใจรับประทาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ในเว็บบล็อก gotoknow.org ไดมีการศึกษาคนควาเรื่องราวเกี่ยวกับประโยชนของสมุนไพรที่มีตอการตานภัย เบาหวานอยูหลายทานดวยกัน ดังเชน คุณ Chem ขาราชการครูจากโรงเรียนลำปลายมาศ จังหวัดบุรีรัมย ก็ได สะทอนขอมูลดังกลาวในเรื่อง “อาหารสำหรับคนเปนโรคเบาหวาน” ไวอยางชัดเจนวา1 1. มะระ สวนใหญจะใชมะระขี้นก โดยใชผลดิบแกที่ยังไมสุก และยอดออน ใชเนื้อรับประทานเปนผักจิ้ม ผลของ มะระนำมาลวกรับประทานกับน้ำพริก สวนผลมะระจีน ใชประกอบอาหาร เชนแกงจืด ผัด สรรพคุณทาง ยา : ตามตำรายาไทย เปนยารสขม ชวยเจริญอาหาร น้ำคั้นจากผลชวยแกไข และใชอมแกปากเปอย ผลของ มะระจีนที่โตเต็มที่แลวนำมาหั่นตากแหงชงกับน้ำรอน ใชดื่มแทนน้ำชา แกโรคเบาหวาน ใบสดของมะระขี้นก หั่นชงกับน้ำรอนใชถายพยาธิเข็มหมุดและนอกจากนั้นในผลและใบของมะระยังมีสารที่มีฤทธิ์ลดระดับน้ำตาล ในเลือด ไดแก พี-อินซูลิน (p-insulin) ซึ่งเปนสารโปรตีน และคาแรนติน(charantin) ซึ่งเปนสารผสมของส เตียรอยด กลัยโคไซด 2 ชนิด 2. ตำลึง ตำลึงเปนผักพื้นบาน ที่มีคุณคาทางดานอาหารสูง :ประกอบดวยวิตามิน 10 แรธาตุแคลเซียม ฟอสฟอรัส และวิตามินอื่นๆ อีกมาก ยอดตำลึงใชปรุงอาหารไดหลายชนิด เชนแกงจืด ผัดผัก ลวกจิ้ม น้ำพริก แกงเลียง ใสกวยเตี๋ยว นอกจากจะมีประโยชนและคุณคาทางอาหารสูง ในตำลึงยังพบกรดอะมิโน หลายชนิด ในผลตำลึงพบสารคิวเดอร บิตาซินบี (cucurbitacinB) สรรพคุณทางยา : ใบและเถาตำลึงมีฤทธิ์ลดน้ำตาล ในเลือดได โดยมีการทดลองใชน้ำคั้นจากใบและเถาตำลึง น้ำคั้นจากผลดิบ และสารสกัดจากเถาตำลึงดวย แอลกอฮอลพบวามีฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือดของกระตายที่เปนเบาหวานได 3. เตยหอม ใบเตยมีสีเขียว น้ำคั้นจากใบเตย มีกลิ่นหอมนำมาใชแตงสีขนมแตงกลิ่น อาหาร นอกจากนี้ยังนิยม นำมาเปนเครื่องดื่ม น้ำที่ไดจากใบเตยมีสารสำคัญหลายชนิด เชน ไลนาลิลอะซีเตท (Linalyl acetate), เบน ซิลอะซีเตท (benzyl acetate), ไลนาโลออล(Linalool), และเจอรานิออล (geraniol) และมีสารหอมคูมา ริน (Coumarin) และเอททิลวานิลลิน (ethyl vanilin) สรรพคุณทางยา : ในตำรายาไทย ใชใบเตยสดเปน 1 http://gotoknow.org/blog/phy/220551 29
ยาบำรุงหัวใจ ใหชุมชื่นชวยลดอาการกระหายน้ำ รากใชเปนยาขับปสสาวะ ใชรักษาเบาหวาน น้ำตมรากเตย สามารถลดน้ำตาลในเลือดของสัตวทดลองได เชนเดียวกับขอมูลที่ คุณอัครพงศ บุญริมสนอง ก็ไดนำเสนอไวในเว็บบล็อกของ gotoknow.org ดวยเหมือนกัน ไดกลาวอางถึงผักพื้นบานที่ชื่อวา “พลูคาว หรือคาวตอง” ที่มีสรรพคุณหลากหลายอยาง ซึ่งหนึ่งในนั้นก็เกี่ยวของ กับการปองกันโรคเบาหวานไดดังวา “พลูคาว” หรือ คาวตอง เปนผักพื้นบานทางภาคเหนือและภาคอีสาน ปลูกไดดีในบางพื้นที่ที่มีภูเขาและความ ชุมชื้นระดับหนึ่ง โดยสวนตัวแลวไมคอยชอบกลิ่น รสคาว ขื่น เผ็ด ของพลูคาวเทาใดนัก แมวาหมอยาหลายทานจะ บอกวา พลูคาวกินกับแจวสมมะเขือเครือโดยเอาผักคาวทำคำใหญๆ คุย แซบนัก หรือกินสดๆ แกลมกินกับลาบกับ กอย ใสซุบหนอไม ตมไก ตมปลา ซั่วกบ ซั่วหอย ซั่วกบหมื่น ลาบปลา แจวกุง ใสลาบเทา อรอยมากๆ กินแลวมีแฮ งก็ตาม แตเมื่อไดลิ้มชิมรสแลวไมเคยรูสึกวาแซบหรืออรอย ตามคำบอกเลา สักที คาวตอง ผักเปนยา ใชเปนยาเบาหวาน ยาความดัน ยาริดสีดวง ยารักษาแผลในกระเพาะอาหารหมอยาทั่วไป ทั้งหมอยาอิสาน ภาคเหนือหรือไทยใหญ มีความเชื่อวาการกินคาวตองสดๆ กับน้ำพริก ลู ลาบ หรือใชรากตมกับ ปลาไหล รากตำเปนน้ำพริกกินจะเปนยารักษาไดหลายโรค เชน เบาหวาน ขับปสสาวะ ชวยรักษาความดันโลหิต สูง ริดสีดวงทวาร แผลในกระเพาะอาหาร สวนหมอยากะเหรี่ยงทุงใหญนเรศวรตะวันออก นอกจากจะเชื่อวาการกิน คาวตองเปนผักจะทำใหแข็งแรงแลว ยังชวยบำรุงเลือดใหสตรีที่ตกเลือดหลังคลอด รับประทานแลวจะเปลงปลั่งมีน้ำ มีนวลดังเดิม”2 ไมเพียงแตเฉพาะ มะระ ตำลึง เตยหอม และพลูคาว หรือคาวตองเทานั้น แตยังมีพืชผักและสมุนไพรอีก จำนวนมากที่ไดรับการกลาวถึงเกี่ยวกับสรรพคุณในการปองกัน หรือแมแตควบคุมโรคเบาหวานในรางกายของคน เรา เปนตนวา “ผูปวยเบาหวานควรรับประทานผักเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะผักบุง ผักกาด โดยผักเหลานี้สามารถรับ ประทานไดไมจำกัดปริมาณ รับประทานไดทั้งแบบสด และแบบที่ปรุงสุกแลว”3 สวน คะนา ตำลึง ผักกาดขาว กะหล่ำปลี ก็ลวนแลวแตมีมีความสำคัญกับการบริโภคเพื่อการปองกันและควบคุมเบาหวานไดเปนอยางดี4 เปนที่นาสังเกตวากรณีผักบุงนั้น ถือเปนผักที่คนไทยคุนเคยกันเปนอยางดี เพราะในอดีต คนไทยจะปลูกฝงให เกิดเปนทัศนคติในเชิงบวกตลอดเวลาวา “ผักบุงเปนผักที่บำรุงสายตา” เมื่อรับประทานจำนวนมากๆ จะชวยให สายตาดีไมฟาฟาง แตปจจุบันไดมีการยืนยันแลววาผักบุงมีสารคลายอินซูลิน จึงเหมาะตอการนำมาปรุงเปนอาหาร ตานเบาหวานเปนอยางยิ่ง เพราะอยางนอยก็เปนผักที่ปลูกงาย และเกิดไดเองตามธรรมชาติ สามารถเก็บมาปรุงเปน อาหารไดสะดวกเปนการลดตนทุนในการจายตลาดไดมากพอสมควร ขณะที่ผักสวนครัวอื่นๆ ก็มีสรรพคุณที่เปนประโยชนในทำนองเดียวกัน เชน ฟกทอง สะตอ ใบมะยม กระเทียม หัวหอม ซึ่งสามารถปลูกเองในครัวเรือนได และสัมพันธกับวิถีวัฒนธรรมการกินการอยูของคนไทยอยางสนิทแนนอยู แลว จึงนาจะไมลำบากนักกับการบริโภคเพื่อเสริมพลังใหกับระบบสุขภาพ เวนเสียแตจะมีคานิยมไมชอบบริโภคผัก มาตั้งแตสมัยเด็กๆ เทานั้นเอง 2 http://gotoknow.org/blog/thai-herbal/423288 3 http://gotoknow.org/blog/nutrition111/336180 4 http://gotoknow.org/blog/suni55/329523 30
ภาพรวมของผัก และสมุนไพร อาจดูเหมือนเปนประโยชนตอการบริโภคแทบทั้งสิ้น แตก็ยังพบวามีพืชผัก สมุนไพรจำนวนหนึ่งที่ผูปวยเปนโรคเบาหวานตองพึง “ระมัดระวัง” กอนการบริโภค เนื่องเพราะผักเหลานั้น เมื่อ บริโภคเขาสูรางกายแลวจะกระทบตอระบบสุขภาพไดโดยงาย เปนตนวา กระจับ กลอย เผือก มันเทศ ใบขี้เหล็ก และ แหวจีน ซึ่งผักที่วานี้จะมีปริมาณน้ำตาล 20-30 เปอรเซ็นต จึงอาจดูไมเหมาะกับผูปวยเบาหวานในบางรายที่ ตองควบคุมปริมาณน้ำตาลในเลือดเปนพิเศษ5 ถาจะใหดีก็ควรตองปรึกษาแพทยกอนรับประทาน หรือไมก็งดที่จะ รับประทานไปเลยก็ได เพราะจะไดไมเสี่ยงตอการเพิ่มปริมาณน้ำตาลเขาสูรางกายมากเกินความจำเปน 5 http://gotoknow.org/blog/emprom/144107 31
32
เทากับเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร การดูแลเทาในผูปวยเบาหวานมีความสำคัญ เนื่องจากภาวะของโรคที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงเปนเวลานานจน ระบบประสาทรับความรูสึกสูญเสียไป จะเดินเหยียบของมีคม หรือแมกระทั่งหินอยูในรองเทายังไมรูสึกเจ็บ เทาเปน อวัยวะที่อยูคูกับการดำเนินกิจวัตรประจำวัน แมแตคนปกติก็ยังไดรับคำแนะนำใหดูแลทำความสะอาด ใสรองเทาให เหมาะกับการใชงาน ไมคับจนเกินไป แตคนที่เปนเบาหวานตองดูแลแบบใสใจเปนพิเศษ สถิติที่บงบอกถึงคนเปนแผล ที่เทามากขึ้นและสงผลลุกลามจนตองตัดนิ้ว ตัดเทา ตัดขาเริ่มมีมากขึ้น มากจนผูปวยบางรายเกิดความเครียดและ วิตกกังวลเมื่อรูวามี “เพื่อนซี้” (โรคเบาหวาน) มาอยูดวยเปนเพื่อนที่ไมไดรับเชิญ บางรายกังวลจนทอแทกับการเปน โรค ไมสนใจดูแลตนเองยิ่งทำใหสุขภาพแยลงไปอีกเรื่องการดูแลเทาสำหรับผูปวยโรคเบาหวาน เปนเรื่องที่มีมานาน มากแตชวงนี้จะเห็นไดวาเวลาไปประชุมหรืออบรมเกี่ยวกับผูปวยโรคเบาหวานประเด็นเรื่อง “เทากับเบาหวาน” มัก ถูกหยิบยกขึ้นมาเปนประเด็นเรียนรูเสมอ ที่โรงพยาบาลเทพธารินทร เปนหนวยบริการที่เปนผูนำดานการดูแลโรคเบาหวานมากวา 20 ป โดย ศ.นพ.เทพ หิมะทองคำ ที่มีความมุงมั่นที่จะพัฒนาระบบการบริการผูปวยเบาหวานในประเทศไทย ทางโรงพยาบาลไดจัดทำ บัญญัติ 10 ประการของการดูแลเทาในผูปวยเบาหวานในคูมือการดูแลสุขภาพเทา ซึ่งชุมชนคนทำงานจำนวนมากได รวมกันแสดงความคิดเห็นในชุมชน gotoknow.org ถึงการนำบัญญัติ 10 ประการนี้มาใช แตยังขาดรายละเอียดดาน วิธีการ วันนี้จึงนำเกร็ดความรู นี้มานำเสนอ ซึ่งสามารถสืบคนเพิ่มเติมไดที่เวบไซดของโรงพยาบาลเทพธารินทร1 บัญญัติ 10 ประการของการดูแลเทาในผูปวยเบาหวาน ขอที่หนึ่ง ลางเทาดวยสบู ถูสะอาด ผาแหงพาด เช็ดซอกเทา เอาใหแหง บรรจงเช็ด อยางละมุน อยารุนแรง ตองจัดแจง ทุกวัน นั่นแหละดี 1 http://www.theptarin.com 33
ขอที่สอง ตองตรวจเทาทุกวัน วันละครั้ง ตรวจผิวหนังของเทาเราทุกที่ หากซีดคล้ำ ดานหนา ตาปลามี ตุมพุพองไมเขาทีพบหมอพลัน ขอที่สาม ตามติด พินิจผิว ปองกันริ้ว รอยแตก ผิดแผกผัน หยดโลชั่น ลูบไล ใหทุกวัน ชวยปองกัน ผิวแตก โรคแทรกแซม ขอที่สี่ สวมถุงนอง ถุงรองเทา อยาเลือกเอาที่รัด เหมือนมัดแหนม หากสวมถุงใยฝาย ใสรอนแรม จะยิ้มแยม ไมโศก ไรโรคภัย ขอที่หา เลือกรองเทา มาใสใหพอเหมาะ อยาใหเหมือนขันชเนาะ เพราะเทาใหญ ใสรองเทาหัวแหลมมาก ลำบากใจ เพราะบีบใหเทายุง โรคนุงนัง ขอที่หก อยายกเทา แชน้ำอยางซ้ำซาก อันตรายหลายหลาก ตอผิวหนัง จะเปอยงาย ยุยยับ ถึงกับพัง เชื้อโรคฝงติดงาย อาจรายแรง ขอที่เจ็ด เมื่อเทามีบาดแผลรีบแกไข รีบลางแผลโดยไว ไมตองแหยง ถาแผลอักเสบ ปวดนวม บวมช้ำแดง รีบชี้แจง ปรึกษาหมอ อยารอรี ขอที่แปด การตัดเล็บ ก็ตองมี วิธีตัด เดินถนัด ไมเบียด ไมเสียดสี สวมรองเทา เดินงาย สบายดี สองเทามี เล็บอยู ตองดูแล ขอที่เกา ตองหมั่นบริหารเทา เปนการเฝา ปองกัน กอนการแก ใหเลือดไหลเวียนคลองไมตองแคร ไมมีแผล ไมมีทุกข สุขสบาย 34
ขอที่สิบ ควรงดสูบบุหรี่ เปนวิธี ตอชีวา ไมลาหาย ไรบุหรี่ก็ไรโรคโศกก็คลาย พนโรคราย...สุขสันตนิรันดร วิถีชีวิตของผูปวยเบาหวาน เปนสวนหนึ่งที่เสี่ยงตอการเกิดบาดแผลที่เทา โดยเฉพาะเกษตรกรที่ตองดำนา หรือ แชเทาอยูในน้ำสกปรก อาจตองปรับวิธีการจากนาดำเปนนาหวานแทน หรือสวมรองเทายางที่ไมใหเทาไดสัมผัสกับ น้ำ แตตองพึงระวังความรอนหรือความอับชื้นของเทาบอยๆ การแลกเปลี่ยนเรียนรูจากบันทึก ที่วาดวยเรื่อง “รองเทาที่เหมาะสำหรับผูปวยเบาหวาน” มีเรื่องราวที่นา สนใจที่เปนประสบการณตรงจากผูปวยคอนขางมาก ซึ่งสวนใหญผูปวยมักใสรองเทาคีบ การเปลี่ยนใหใชรองเทาที่ หุมสวนของเทาทั้งหมด ยังมีปจจัยเรื่องคาใชจายที่เพิ่มขึ้นอีก อยางไรก็ตามผูปวยทุกคน ควรตองรับรูขอดีขอเสียของการดูแลเทา และการใสรองเทาที่เหมาะสม บางหนวย บริการทำไปแลวเห็นผลผูปวยเริ่มมีรองเทาใหมแทนคูเกากันแลว มีเรื่องเลาที่โรงพยาบาลครบุรี มีไอเดียเก ที่นี่ตั้ง “กองทุนรองเทา” ใหผูปวยซื้อจากกองทุนโดยผอนชำระที่ไมมีดอกเบี้ย รวมทั้งมีผูใจดีใหทุนตั้งตนดำเนินการอีกดวย 35
36
รองเทาที่เหมาะสมกับผูปวยเบาหวานเปนอยางไร? พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ในหลายๆ โรงพยาบาล ปญหาที่พบเกี่ยวกับรองเทากับเบาหวานคือ การที่โรงพยาบาลไมสามารถจัดหารองเทา ที่เหมาะสมใหผูปวยได อีกทั้งมีราคาแพงตองใชงบประมาณในการจัดซื้อสูงมาก และรูปแบบรองเทาเบาหวาน มักจะ เปนรองเทาหุมสนมิดชิดที่ตัดเฉพาะราย (Custom molded shoe) รองเทากีฬา (sport shoe) ซึ่งเหมาะสมกับชีวิต เมืองมากกวาชนบท เพราะประชาชนสวนใหญนิยมใชรองเทาแตะ ทำใหรองเทาเบาหวานไมสามารถเขาถึงผูปวยเบา หวานระดับรากหญารองเทาแตะประยุกตที่มีคุณสมบัติอยางนอยที่สุดที่จำเปนสำหรับผูปวยเบาหวานที่มีภาวะเสน ประสาทปลายเทาเสื่อม ซึ่งเราสามารถนำคุณสมบัตินี้ไปเปรียบเทียบกับรองเทาที่มีในทองตลาดเพื่อประยุกตใหเขา กับความนิยม และลักษณะภูมิประเทศ และภูมิอากาศได คุณสมบัติของรองเทาที่เหมาะสมกับผูปวยเบาหวาน 1. ตองมีความนุม (cushioning) ความนุมที่เหมาะสมสำหรับ ผูปวยเบาหวานคือ 15 องศาชอว วัดไมยาก คือ ความนุมที่เอามือบีบแลวยุบลงครึ่งหนึ่งของความหนาเดิม เพราะผูปวยมักมีความผิดปกติเชน นิ้วเทาจิกงอ (Claws toes) การโปนของปุมกระดูก (Bony prominent) บริเวณนี้จะมีแรงกดสูงกวาปกติ อันจะสงผลใหเกิด ตาปลา หนัง แข็งนำไปสูการเปนแผลได เราตองการความนุมเพื่อลดแรงกระแทก และหนังแข็ง 2. ปรับสายคาดได (Adjustable) เพราะเทาคนเราขนาดไมเทากันแตละชวงเวลา โดยเฉพาะอยางยิ่ง ผูปวย เบาหวานที่มี ปญหาหลอดเลือด โรคแทรกซอนทางไต มักจะมีการบวมไดงาย การปรับไดจะทำใหลดการกดบริเวณ หลังเทา ซึ่งอาจไปขัดขวางการไหลเวียนเลือดไปเลี้ยงที่เทา (blocked Dorsalis pedis artery) 3. ตองมีสายรัดสน (back strap) เนื่องจากกลามเนื้อในเทาออนแรงจากปลายประสาทเสื่อม สงผลใหรองเทา หลุดออกจากเทาไดงาย ผูปวยจะพยายามจิกนิ้วเทากับรองเทาเพื่อไมใหหลุด อันเปนการสงเสริมใหเกิดภาวะนิ้วงอ (Claw Toe) ตามมา สงผลใหเกิดเปนความผิดปกติระดับทุติยภูมิ (Secondary Impairment) ตามมาจากภาวะ ปลายประสาทเสื่อม จะกอใหเกิดปญหาตามมามากมาย 37
4. รูปแบบตองเปนที่ยอมรับ สำหรับตัวผูสวมใสเอง ลักษณะอาชีพ สังคม รองเทาที่ดีใสแลวตองรูสึกสบาย และสิ่งที่พิสูจนในขั้นสุดทายวารองเทานั้นดี คือ เทาตองไมมีแผล ไมวาแผลเกาหรือแผลใหม ดังนั้นสิ่งที่ทีมงานดูแลผู ปวยเบาหวาน คาดหวังกับรองเทา คือ “Injury prevention” การเลือกรองเทากับสภาพการตรวจเทาดวย Monofilament1 ระดับที่ 1 เทาปกติ (Normal) จิ้ม monofilament แลวรูสึก ไมมีนิ้วงอ นิ้วจิก กางหุบนิ้วได เดินรองเทาไม หลุด การเลือกรองเทาที่เหมาะสมไดทุกแบบ ทุกสไตล ตามแฟชั่น แตมีขอแม ตองคุมน้ำตาลในเลือดดีๆ หากกลาย เปนระดับ 2 จะอดสวย อดหลอ แนๆ ตองใสรองเทาเพื่อสุขภาพ เราก็รูๆกันอยูวาสุขภาพมันสวนทางกับแฟชั่น เทา ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 1 ป ระดับที่ 2 กลุมเสี่ยง (Risk group) จิ้ม monofilament แลวไมรูสึก กางหุบนิ้วไมได เดินรองเทาหลุด แต ยังไมมีนิ้วงอ นิ้วจิก การเลือกรองเทาที่เหมาะสม หากเปนรองเทาแตะตองพื้นนุม ขนาดพอดีเทา มีสายรัดสน สวน รองเทาทำงานตองปดหุม หนังไมแข็งเกินไป ที่สำคัญตองปรับได เชน เชือกผูกรองเทา หรือตีนตุกแก (เพราะprotec- tive sensation เสียเราเลยตองปดๆ หุมไว เพราะผูปวยเหยียบแกว เตะโตะก็ไมรูสึก กันๆ ไว) รองเทากีฬาสามารถ ใชทั่วไปได ยังไมตองปรับเปลี่ยนอะไร ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 6 เดือน ระดับที่ 3 กลุมเสี่ยงสูง (High risk) จิ้ม monofilament แลวไมรูสึก กางหุบนิ้วไมได เดินรองเทาหลุด มีนิ้ว งอ นิ้วจิก หรือความผิดรูปของเทาหรือนิ้วเทา พวกนิ้วจิก งอ (Claw toe) นิ้วหัวแมเทาเกเขาหานิ้วชี้ (Bunion) หรือ ความผิดปกติอื่นๆ มักสงผลใหเกิด แรงกดสูงขึ้นในบางจุด ระดับนี้อาจตองทำอุปกรณพิเศษบางอยาง เพื่อลดจุดกด บริเวณดังกลาว รองเทาที่เหมาะสม รองเทาแตะตองพื้นนุม ขนาดพอดีเทา อาจหลอขึ้นจากเทาผูปวยเองเลย มีสาย รัดสน ใสในบานและนอกบาน รองเทาทำงานตองปดหุม หนังไมแข็งเกินไป ที่สำคัญ ตองวัดและตัดตามเทาเรา ไป เดินหางแลวสวยๆ ซื้อมาไมไดเด็ดขาดเพราะแบบนั้นเคาทำมาสำหรับเทา มาตรฐาน ควรปรับได เชนเชือกผูกหรือ ตีนตุกแก มีแผนรองพิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทาผูปวย สวนรองเทากีฬาตองใชที่มีแผนรองพิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทา ผูปวย ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 3 เดือน ระดับที่ 4 กลุมความเสี่ยงสูงมาก (Very high risk) เทาชา เคยมีแผลที่แผลหายแลว มีแผลเปน เคยมี ประวัติการตัดนิ้วหรือบางสวนของเทา เทาที่เปลี่ยนรูปรางไป รองเทาที่เหมาะสม รองเทาแตะตองหลอขึ้นจากเทา ผูปวยเองเลย พื้นนุม ขนาดพอดีเทา อาจ มีสายรัดสน ใสในบานและนอกบาน ในกรณีเปนแผลอยางเดียวรองเทา อาจคลายๆ ระดับที่ 2 แตหากมีการหักของกระดูกเทาหรือขอเทา (Charcot foot) รองเทาทำงานตองปด สูงหุม ขอ โดยตัดตามเทาผูปวยโดยเฉพาะ หนังไมแข็งเกินไป ที่สำคัญ ตองปรับได เชนเชือกผูกหรือตีนตุกแก มีแผนรอง พิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทาผูปวย รองเทากีฬาหุมขอเพื่อชวยประคองขอเทามีแผนรองพิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทาผู ปวย ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 3 เดือน 1 http://gotoknow.org/profile/ptthiti 38
การตรวจเทาผูปวยเบาหวาน การปองกันยอมดีกวาเปนแลวมาแกไข การใหความรูผูปวยเรื่องการดูแลเทาจึงจำเปนอยางมาก ความเขาใจของ ผูปวยเกี่ยวกับการตัดขาเปนดาบสองคม ทำใหผูปวยที่ยังไมเปนรูสึกกลัว แตในขณะเดียวกันผูปวยเบาหวานที่เปน แผลไมกลามาหาหมอ2 การดูแลเอาใจใสของหมอและทีมดูแลจะทำใหผูปวยไววางใจ มั่นใจในการไปหาหมอ การ ตรวจเทาก็เชนเดียวกันนอกจากเขาจะเห็นวาไดรับการดูแลเอาใจใส แมกระทั่งเทาที่คนไทยโดยทั่วไปถือวาเปนของ ต่ำหมอก็ยังไมรังเกียจ ปจจุบันนี้มีเครื่องมือในการตรวจเทาที่เรียกวา Monofilament บางโรงพยาบาล เชน โรง พยาบาลครบุรี ผลิตขึ้นใชเองโดยใชเทียนไขเปนที่จับ ซึ่งพบวาใชการไดดี ระยะเวลาที่ควรตรวจเทาในผูปวยเบาหวาน ผูปวยเบาหวานตองตรวจเทาตนเองทุกวัน เมื่อพบวาผิดปกติตองพบหมอ แตทีมดูแลผูปวยเบาหวานควรตรวจ เทาทุกครั้งที่มารับการรักษา3 ซึ่งนักกายภาพบำบัดใหความเห็นวาไมจำเปนตองตรวจทุกครั้งที่ผูปวยมาตามนัด4 การ ตรวจเทาเปนการสังเกตวามีแผล หรือความผิดปกติทั่วไปอยางไร แตการใช Monofilament เปนการดูอาการแสดง ของเสนประสาทเสื่อม อยางไรก็ตามคงตองดูบริบทของผูปวยดวย การตรวจบอยๆก็ทำใหรักษาไดเร็ว ดังนั้น อาจ ตรวจทุกครั้งหรือไมทุกครั้งขึ้นอยูกับความเหมาะสมของทุกฝาย ทั้งความสะดวกสบายของผูตรวจและผูปวยก็ควรได รับการรักษาทันทีที่เริ่มเกิดแผล สิ่งสำคัญคือการทำใหผูปวยรับรู ดูแลตนเองและพบหมอทันที ที่มีแผลหรือมีความ ผิดปกติเกิดขึ้นสำคัญที่สุด การตรวจ Monofilament การตรวจ monofilament เดิมมีขอแนะนำใหตรวจ 10 จุด แตปจจุบันประเด็นการตรวจเพียง 4 จุดถูกจุด ประกายอยางกวางขวาง ภายหลังการอบรมเชิงปฏิบัติการ เรื่อง Foot care in Diabetic ของสมาคมผูใหความรู โรคเบาหวาน ซึ่งอาจารยศิริวรรณ บุตะเดช ผูเชี่ยวชาญเรื่องการดูแลสุขภาพเทาประจำ คลินิกสุขภาพเทา แหงโรง พยาบาลเทพธารินทร กลาววา ลาสุด American Diabetic Association: ADA ไดแนะนำการตรวจMonofilament แบบใหม แค 4 จุด คือ นิ้วหัวแมเทา (Big toe) และหัวกระดูกบริเวณโคนนิ้วที่ 1, 3, 5 รวมเปน4จุด จิ้มแลวไมรูสึก แคจุดเดียวใน 4 จุดนี้ก็ถือวา Impairment (Neuropathy) เลย ซึ่งจากเดิมเราจะใช 10 จุด หากตอบไมไดเกิน 4 ใน 10 จุดถือวามีภาวะImpairment of Protective sensation หากจิ้มแลวคนไขบอกไมไดเลยใหถือวา Loss of Protective sensation 2 http://gotoknow.org/profile/bukpat 3 http://gotoknow.org/profile/crown_pcu 4 http://gotoknow.org/profile/ptthiti 39
เปรียบเทียบอันเดิม 10 จุด กับอันใหม 4 จุด การดูแลเอาใจใสกับอวัยวะทุกสวนเปนสิ่งสำคัญ โดยเฉพาะเทาซึ่งเปนอวัยวะที่ถูกใชงานอยางหนัก เพราะหาก เกิดอันตรายกับเทาแลว นั่นหมายถึงความไมสุขสบายที่จะเกิดขึ้น และอาจจะเกิดความพิการขึ้นได ดังนั้น เริ่มตน ดูแลเทาตั้งแตวันนี้ กอนที่จะไมมีเทาใหดูแล 40
เรื่องเลาจากคนทำงานเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร บริการบนพื้นฐานความเขาใจผูปวยเบาหวาน ระบบบริการสุขภาพปจจุบัน มุงเนนวัดผลสัมฤทธิ์บริการเชิงปริมาณ มีตัวชี้วัดมากมาย บุคลากรสาธารณสุขตอง ใชเวลาประจำวันไปกับการทำงานที่ตอบสนองตัวชี้วัด เพื่อใหไดผลงาน และรับเงินคาตอบแทนตามที่ระบบกำหนด สัมพันธภาพบริการที่ดีทั้ง ผูใหบริการและผูรับบริการ หรือผูใหบริการดวยกันเองเปลี่ยนไป เวลาที่มีใหบริการกับ ผูปวยนอยลง เนื่องดวยภาระงานเกี่ยวกับเอกสาร การจัดเก็บขอมูลมากขึ้น ผูรับบริการเพิ่มกวาเดิมในขณะที่ผูให บริการไมเพียงพอ ผูใหบริการจึงเกิดความเบื่อหนาย ทอแท ชินชา ขาดความกระตือรือรน สรางสรรคงานใหมๆ ประกอบกับความเจริญของการใหบริการทางการแพทยสมัยใหม ที่เนนการรักษาในมุมมองทางชีวการแพทยที่มอง แบบแยกสวน มุงรักษาโรค ไมใชรักษาคน ในขณะที่บริการสุขภาพควรเปนแบบองครวมที่มองเรื่องสุขภาพและการ เจ็บปวยทุกมิติ ทั้งทางกาย จิตใจ อารมณและสังคมและวัฒนธรรม ที่ตองบริการดวยหัวใจของความเปนมนุษย การ เขาใจผูปวย ผูปวยอาจตีความหมายของภาวะหรือการเจ็บปวยที่แตกตางจากความหมายทางการแพทย เปนการ ตีความหมายบนความเขาใจ จากประสบการณ จากความเชื่อ ตามสภาพสังคม วัฒนธรรมและสิ่งแวดลอมรอบตัวเขา การสื่อสารที่ตรงกัน งาย ชัดเจน เขาใจตรงกันจึงเปนเรื่องสำคัญ ในการดูแลผูปวยเบาหวานของบุคลากรสาธารณสุข จำเปนอยางยิ่งที่ตองเขาใจบริบทชีวิตของผูปวย เพื่อเชื่อม โยงใหเห็นแบบแผนการดำเนินชีวิต และขอมูลจากผูปวยเปนสวนหนึ่งของการออกแบบการรักษาพยาบาล ชุมชนแลกเปลี่ยนเรียนรูใน Gotoknow.org มีเรื่องเลาจาก นายแพทยสุธี สดุดี หรือ คุณหมอจิ้น1 โรงพยาบาล วารินชำราบ ที่เลาถึงการสื่อสารดวยภาษา และความหมายที่เขาใจตางกันระหวางหมอ กับผูปวยเบาหวานที่ กวาจะ รูคำตอบที่สงสัยวาทำไมผูปวยจึงควบคุมระดับน้ำตาลไมได ตองผานการเรียนรูหลายกระบวนการ ยกตัวอยางที่ คุณหมอจิ้นเลา “การสื่อสารในชีวิตประจำวัน ถาเราสังเกตดู มีบอยครั้งมากที่มีความเขาใจไมตรงกัน คำพูดเดียวกัน แปลความ หมายไมเหมือนกัน ทั้งๆ ที่ภาษาคนเหมือนกัน ดวยบริบทของคนพูด ของคนฟงตางกัน มาทำงานที่อุบลใหมๆ ถาม 1 http://gotoknow.org/profile/crown_pcu 41
คนไขเปนยังไงจะปา คนไขบอก “ ไคแน “ ผมนึกในใจ วา “ โห ทำไมนักเลงจังจะ (จ แทน ว)” มาถามวาใครแน แถวนี้ คุณพยาบาล เห็นผมงง เลยแปลบ อกผมวา “ ไคแน “ แปลวา OK คะ หมอ ( แปลลาวเปน ภาษาอังกฤษเสียดวย) เมื่อสัปดาหกอน ตรวจที่ PCU แนะนำเรื่องการดูแลเทา กับคนไข ถามปา แกวา ใชอะไรตัดเล็บแกบอก “ก็ใชมีดแลว คุณหมอ” ตามจินตนาการ ของผมนึกถึงมีดปอกผลไม มีดปอกหมาก ขึ้นมาทันที “อาว ไมไดใชกรรไกรตัดเล็บเหรอ?” ( บานผมเรียก กรรไกรตัดเล็บบางทีก็เรียกที่ตัดเล็บ) แกบอก “ เปลา! ใชมีดไมไดใชกรรไกร ” มีการแนะนำเรื่องการใชอุปกรณตัดเล็บ (ภาษาหนังสือใชคำวาอุปกรณตัดเล็บ) วาไมควรใชมีดเพราะมันจะบาด ได เกิดแผล คุยไปคุยมาปรากฏวา ที่พูดทั้งหมดเปน อุปกรณตัดเล็บเดียวกัน ที่เราใชปกตินี่แหละครับ แกเรียก “มีด” เรียกทั้งบาน ทั้งตำบล จนพูดไปพูดมา ผมก็งงเองวา..เอ..สงสัยที่บานผมจะเรียกผิดหรือเปลา หรือวาเขา เรียก มีดตัดเล็บจริงๆ ก็ไมมีใครพูดผิดหรอกครับ เคาเรียกมีดมาตั้งแตเกิด แมก็เรียก พอก็เรียก เพื่อนที่โรงเรียนก็ เรียก จะใหเรียกกรรไกรตัดเล็บไดอยางไร ไอผมก็เรียกอยางนี้มาตั้งแตเด็กเหมือนกัน หลังจากนั้นเปนอันเขาใจตรงกัน “ผมมีคนไขคนหนึ่ง ชื่อลุงไพรเวียง รักษาเบาหวานมาหลายปแลวครับ รักษานานจนกินยาเบาหวานชนิดเม็ด ไมไดผล แมขนาด maximum dose แลว FBS2 ยัง 300 – 400 mg% เลยตองฉีดยา Insulin ฉีดมาประมาณ 2– 3 ป บางชวงมีปญหา เดี๋ยวน้ำตาลก็สูงมากๆ ตอมาอยูดีๆ น้ำตาลต่ำเฉยเลย หมดสติมาหลายครั้ง เปนอยางนี้ เรื่อยมา รักษากับอายุรแพทยก็หลายครั้ง ผมก็เปนคนดูแลแกเองตอนอยู โรงพยาบาล แตก็ไมสามารถจะตามไปดูวา แกใชชีวิตอยางไร ปรับยาทีก็ตองนัดเปนอาทิตย เปนเดือน กวาจะเจอกันที บางทีกอนจะเจอกัน มา Admit เสียแลว พอดีมาเจอแกที่ PCU ก็ไดโอกาสเสียที ผมไดมีโอกาสไปเยี่ยมบาน ไดคุยกับภรรยา คุยกับแมยาย สังเกตที่บานลุง ไพรเวียง มีน้ำหวานอยูตามจุดตางๆ ในบาน ที่ตระแกรงหนารถแกก็เอาน้ำตาลทรายมาวางไว ระหวางนั่งคุยกัน อยูดีๆ แกมองขามไหลผมตาลอยๆ แลวไมพูดอะไรตอ อยูนิ่งสักพัก บอก “คุณหมอ ผมวาน้ำตาลผมกำลังต่ำนะ” เมียแกรีบเอาน้ำแดงขนมาใหกิน 2-3 ชอนแกง สักครูแกพูดไดตอใหเจาะน้ำตาลดู ไดคา 62 mg% เมื่อเดือนกอน ผมอานบันทึกเจอบันทึกของ เบาหวานโรงพยาบาลพุทธชินราช เรื่องของคุณลุงวิเชียร ถูกใจ ครับ ไดเอามาใช บอกลุงไพรเวียง ลองจด ดูซิวากินอะไรบาง ฉีดยาตอนไหน เอาละเอียดเลยนะวากินขาวไปเทาไหร แกบอก “ได ” 2 FastingbloodsugarFBS() FBS 42
สัปดาหตอมาแกเอาสมุดมาใหดู ที่ PCU ครับ ตรวจยาก็ฉีดถูกครับ เวลาก็ OK แถมกินนอยมากครับ กินขาว 3 ชอนแกง กับปนปลา เที่ยงกินกับปลาปน เย็นกินขาว 2 ชอนแกง กับปนเห็ด เชากินกับปลาปน ปนปลา ปลาปน ปน เห็ด เห็ดปน อยูอยางนี้แหละครับ ผมวา เอ! ทำไมกินนอยจัง สงสัยเขาใจวาคุมอาหารคือ อดขาว มั้ง แตน้ำตาลก็ สูงมั๊กมาก แกบอกวาก็กินอยางนี้มานานแลว เปนอาหารในชีวิตประจำวัน ดูซิเนี่ยรักษากันมาหลายป ทำไมไมเคยรู มากอนเลย แกบอกวา “ปกติกินขาวเหนียว เดี๊ยวนี้เอาขาวเหนียว 1 สวน ขาวจาว 2 สวน วันไหนเบื่ออาหาร ก็กินแค 1 – 2 ชอน วันไหน กินขาวแซบ (แปลวา อรอย) กินไดมื้อละ 4 ชอน” ผมวา โอ! นี่ขนาดกินอรอยนะเนี่ย มินา Hypoglycemia มาบอยๆ เดี๊ยวสูง เดี๊ยวต่ำ อยางนี้นี่เอง แตเดี๋ยว กอน! (เหมือน โฆษณา TV direct ชอบกล ทำนอง ซื้อตอนนี้แถม อีก หนึ่ง) สัปดาหกอน ไปเยี่ยมบานกับนักศึกษาพยาบาลที่จะทำงานที่ PCU ครับ พาไปเยี่ยมแกที่บาน นักศึกษาถามวา “วันๆ กินยังไงจะลุง?” แกเอาชอนกินขาวใหดู เดินไปตัก ขาวใหดู “เปนอยางเนี้ยครับ จานนี้ 2 ชอนครับ จานนี้ 3 ชอน” คิดดู 4 ชอนจะขนาดไหน ผมตองมาตั้งสติ สตังใหม ตองทบทวนกันใหมอีกแลว ที่เขาใจมานะมันไมใชอยางที่คิด บานนี้ไมใชทัพพีตักขาว ครับ ใชชอนเลย ที่แกเขียน 3 ชอน มันเทากับ 3 ทัพพีใหญ ที่บานผมเลยครับ ภาษาพระเรียก สมมุติ สิ่งเดียวกัน ในธรรมชาติมันเกิดมันมีปกติของมัน เราไปสมมุติมัน สมมุติไมเหมือนกัน เพราะตางความเปนอยู ตางกรรม ตาง วาระ จะไปยึดถือ ใครผิดใครถูกไดลำบาก เรียก น้ำ เรียก water เรียก จุย มันก็อันเดียวกัน หมอจะไปบอกวาแก พูดไมถูกก็ไมได ก็หมอพูดไมเหมือนเขาเอง แถมคุณหมอจิ้นยังทิ้งทายวา “พูดภาษาไทยเหมือนกัน คำวา ชอน วามีด เหมือนกัน เวลาแปลความหมาย มันยังตางกันพอสมควรทีเดียว สิ่งหนึ่งที่ นักสื่อสารสุขภาพ ที่ดี ตองมีคือ การเปนผูใหที่ดี การรับฟง และการ ถอดรหัสคำพูด ทั้งของตนเองและผูรับ” ทุกวันนี้ผมก็ยังฝกอยู งานสุขศึกษาประชาสัมพันธที่ผมไดสัมผัสมา (เฉพาะ ที่ไดสัมผัสมานะครับ) เปนการสื่อสารทางเดียว ซะสวนใหญเลยครับ การรับ และการปรับเขาหากันนอยมาก ความ สำเร็จที่ยั่งยืน ก็ยังไมเกิด แตเราก็ยังตองเดินหนาตอไป เรื่องเลาของ คุณพิชชา ถนอมเสียง3 ที่ไปโรงพยาบาลกับแมที่เปนเบาหวาน แลวเลาเรื่องราวที่พบเห็นที่แสดงให เห็นถึงการสื่อสารที่ตองระวัง อาจเกิดความเขาใจที่ไมตรงกัน อาจตองแสดงของจริง เพื่อใหไมสับสน สังเกตวาผูปวย ที่มารอรับบริการหลายคนรอลุนผลเลือดของตัวเองวาน้ำตาลมีมากนอยแคไหน ขนาดแมยังพูดขึ้นมาวา “โอย..น้ำตาลจะขึ้นไหมเนี่ย...เดี๋ยวเจอหมอบนแน” หมอที่แมหมายถึง คือพยาบาลที่บอกผลเลือดวัดความดัน และจะใหขอแนะนำในการปฏิบัติตัวเมื่อพบวาน้ำตาล ในเลือดสูง แมพูดเมื่อไดยินพยาบาลสาวสวยคนหนึ่งถามคุณปาที่กำลังวัดความดัน ที่พบวาผลน้ำตาลสูงเกือบๆ สอง รอยวา 3 http://gotoknow.org/profile/ocsckku 43
“ปาไปทำอะไรมา กินอะไรบางไหนบอกสิ” หลังจากทราบเรื่องอาหารการกินโดยปกติของคุณปาคนนั้นแลว พยาบาลก็ใหคำแนะนำวา “คราวหนานะ ปา กินขาวเหนียวนะ ไดมื้อหนึ่งประมาณ 2 ปน ปนละเทาไขไกเบอร 3” วาแลวคุณพยาบาลสาวก็ทำมือขนาดไขเบอร 3 ใหคุณปาดู คุณปาก็ทำมือตามแตไขคุณปาใบใหญพยาบาลเลย ใหทำมือใหมเทากับไขเบอร 3... ไมรูปานนี้ปาตองซื้อไขเบอร 3 มาเปนตัวอยางหรือเปลา? เรื่องเลาของ พญ.กมลรัตน บัญญัตินพรัตน โรงพยาบาลดงหลวง จังหวัดมุกดาหาร ผานบันทึกของ เภสัชกร อเนก ทนงหาญ4 การดูแลผูปวยโรคเบาหวานทำใหไดเรียนรูวา มีผูปวยโรคเบาหวานจำนวนมากในปจจุบัน และ ผูปวยแตละคนก็มีความแตกตางกัน ไมวาจะเปนเรื่องการปฏิบัติตัวตางๆ การควบคุมอาหาร การรับประทานยา ตลอดจนการเฝาระวังภาวะแทรกซอนที่จะเกิดขึ้น การไดดูแลรักษาผูปวยเบาหวานก็สรางความประทับใจไดหลาก หลายเชนกัน ทั้งในแงบวกและแงลบ หรือตลอดจนบางเรื่องที่คาดไมถึงวาจะมีเรื่องแบบนี้เกิดขึ้นจริงๆ ผูปวยเบาหวานที่มารับการรักษา หลายคนที่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดไดเปนอยางดี ทั้งๆ ที่เปน เพียงชาวบานธรรมดา การศึกษาคอนขางนอยดวยซ้ำ แตคนเหลานั้นตระหนักดีถึงความสำคัญของการควบคุมระดับ น้ำตาลในเลือด ไมตองการใหมีภาวะแทรกซอนจากโรคเบาหวานเกิดขึ้น ผูปวยกลุมนี้จะจดจำระดับน้ำตาลในเลือด ในแตละเดือนของตนเองไดดี และจะนำมาเปรียบเทียบกับระดับน้ำตาลในเดือนปจจุบันที่มาตรวจทุกครั้ง โดยจะ ถามวา “คุณหมอ เดือนนี้น้ำตาลเทาไรคะ / ครับ” พอทราบผลก็จะพูดทันทีวา เดือนที่แลวน้ำตาลเทากับ ....... เอง ถาระดับน้ำตาลในเลือดสูงกวาเดิมก็จะบนวา “ทำไมสูงขึ้น ไมไดกินของหวานเลยนะเนี่ย ” ทั้งๆ ที่ระดับน้ำตาลอยูในเกณฑที่ดี สูงขึ้นกวาเดิมเพียง 5-10 mg/dl เทานั้น หลังจากที่ตรวจเสร็จ เมื่อเห็นวา ผูปวยสามารถควบคุมระดับน้ำตาลไดดีแลวก็จะนัดติดตามการรักษาหางขึ้น เพื่อความสะดวกในการเดินทางของผู ปวย แตผูปวยจะตอบวา “คุณหมอ อยานัดหางเลย นัดเทาเดิมเถอะ ไมอยากหางหมอ เดี๋ยวน้ำตาลจะสูงขึ้น” (ทั้งๆ ที่ ตัวแปรหลักใน การควบคุมน้ำตาลคือ ผูปวยเองก็ตาม) พอผูปวยมาตรวจเบาหวานไดสักระยะหนึ่ง ก็จะเริ่มถาม “ คุณหมอ ไมตรวจดูไตเหรอ กลัวเบาหวานลงไต” 4 http://gotoknow.org/blog/dmthatpanom/52449 44
สิ่งเหลานี้ แสดงใหเห็นวาผูปวยมีความรูเรื่องเบาหวานอยูระดับหนึ่งแลว จึงชวยใหการควบคุมเบาหวานในผู ปวยกลุมนี้งายขึ้น ในขณะเดียวกันก็มีผูปวยอีกบางกลุมที่ไมสามารถควบคุมระดับน้ำตาลได เนื่องจากเหตุผลหลายอยาง เชน รับ ประทานยาไมสม่ำเสมอ ไมควบคุมอาหาร หรือรับประทานยาตามความพอใจของตนเอง (ปรับยาเอง/ไมไดฟงวิธีรับ ประทานยาที่หมออธิบาย/ลืมวาหมอใหปรับยา) หรือแมกระทั่งเอายาของผูอื่นมารับประทาน เปนตน ผูปวยบางคน ก็ยังมีปญหาเรื่องการดูแลสุขอนามัยของตน บางคนปลอยใหเทาเปนแผลเหวอะหวะขนาดใหญเปนเวลานานกวาจะ มาพบแพทย จนผลสุดทายตองลงเอยที่การตัดเทา/ขาทิ้ง ผูปวยกลุมนี้ไมใชวาไมดูแลตนเอง แตพวกเขาดูแลในแบบ วิธีของตนเองจนเห็นวาความพยายามของตนเองไมไดผลแลวจึงมาพบแพทย ถาเราสามารถดูแลผูปวยในกลุมหลังใหมีความรูความเขาใจเกี่ยวกับโรคที่เปนอยูไดเหมือนผูปวยในกลุมแรก ได ก็คงจะสามารถรักษาผูปวยเบาหวานใหมีประสิทธิภาพไดดียิ่งขึ้น ผูปวยเบาหวานก็จะมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ลด การเกิดภาวะแทรกซอนจากโรคเบาหวานใหนอยลง สงผลใหลดงานทางสาธารณสุขไดดวย แลวทำใหนึกถึงการทำงานของเราทุกวัน ที่อาศัยจากการซักถามเปนหลัก แลวสั่งการรักษาสั่งยา แนะนำสารพัด แตขาดการรับฟง หรือแมกระทั่งการตามไปเยี่ยมบาน ซึ่งดูมีคุณคามาก ที่จะพบกับปญหาที่แทจริง และชวยคนไข ไดอยางตรงจุด สิ่งสำคัญอีกอยางที่ตองมอง ก็คือการใหผูปวยไดมีสวนรวมในการตัดสินใจ รับรูในสภาพการเจ็บปวย เพื่อให สามารถปฏิบัติตัวที่เหมาะสมไดเอง และไมมีคำพูดวา หมอสั่ง หรือหมอบอกใหทำ อีกตอไป อีกหนึ่งเรื่องเลาที่เห็นแงมุมนาสนใจดานจิตวิทยาในการดูแลผูปวย จาก ดร.นิภาพร ละครวงศ5 เลาผานบันทึก วา พบยายคนหนึ่งปวยเปนโรคเบาหวานมานาน และตนเองนั้นควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดไมได คิดนอยใจใน ตนเองที่ทำไมอาการไมดีขึ้น เปนภาระใหกับลูกหลานตอนที่เราคุยกันนั้นคุณยายมีลูกหลานมาดวยหอมลอมอยาง อบอุน และมีนองสาวชื่อ ยายจอม ที่มีอายุไลเลี่ยหางกันไมมากที่คอยดูแลพูดคุยกัน เปนภาพที่อบอุนเหมือนกัน ถาม ความแลวคุณยายนอยใจ เปนความคิดชั่วขณะที่ถูกอารมณและความรูสึก ผลัก ปะทุใหกระทำ สำหรับรายนี้ขาพเจาไดตัดสินใจนำแนวทางของจิตวิทยาแนวพุทธมาเปนเครื่องมือนำทางใหผูปวยไดเรียนรูทุกข คนหาสาเหตุของความทุกข การมีความระลึกรูอยูตามลมหายใจของตนเอง ซึ่งผูปวยก็พอมีตนทุนอยูบางในการ ฝกฝน การเพิ่มกิจกรรมในวิถีประจำวัน แทนการนั่งนอนเฉยๆ เพราะทำใหไรคา การที่ไดทำกิจกรรมเล็กๆ นอยๆ เชน ปลูกตนไม รดน้ำตนไม... ก็ยังทำใหคุณยายไดเคลื่อนไหวรางกาย สำหรับรายนี้ไมมีความคิดฆาตัวตายซ้ำ…เปนอีกประเด็นหนึ่งที่นาสนใจ ที่ทีมดูแล หรือผูดูแลผูปวยควรนึกถึง ประเด็นฆาตัวตายอาจมีไมบอยนักแตไมควรมองขาม อีกเรื่องเลาที่นาสนใจเกี่ยวกับ การใหความหมายในการดูแลตนเองของผูปวยที่ตางกันกับหมอ ที่อาจเปนขอคิด 5 http://gotoknow.org/profile/kapoom 45
สำหรับคนทำงานทุกทาน จาก พญ.ศิริรัตน สุวันทโรจน6 หรือหมอเจ จากบันทึกเรื่อง ผมคิดวา “ไอ” ไมเปนไร ครับ เรื่องเลามีอยูวา ยุคของขอมูลขาวสาร ทำใหผูคนแทบจะสำลักกับขอมูลใหมๆที่ผานเขามาใหบริโภค ทีมนำระบบงานพัฒนา คุณภาพในโรงพยาบาลจึงตองมีความไวในการกลั่นกรอง จัดกลุม และเปนที่ปรึกษาใหขอคิดเห็นกับผูคนในระบบที่ เปนทีมงาน เพื่อปรับความคิดเห็นใหเกิดเปนความรูที่ถองแท และใหประโยชนแกผูรับบริการที่องคกรดูแล 2 วันที่ผานมา ฉันไดพบกับ นองยม คนไขที่เคยเขากลุมแลกเปลี่ยนเรียนรู นองยมบอกไววา “เขากลัวมากที่ จะเปนไตวาย” วันนั้นฉันสัมผัสไดวาเขามีความสุขมากขึ้น สีหนาดูคลายเศรา แววตาแจมใสไมหมนมัวเหมือนที่เปน บอกใหฉันรูวาเขามีกำลังใจที่จะตอสูตอไปเพื่อตัวเขาเอง เขาไดความมั่นใจคืนมา คนไขรายนี้เปนรุนนองของฉัน อาชีพรับจาง ทำงานเกี่ยวกับการทำความสะอาดเสื้อผา ไมตองทำงานกะ กอน ทำงานนี้ เขาเคยทำงานหนัก เปนงานที่ตองแบกลาก ตองทำงานทุกวัน บางวันตองทำงานกะดึก หลับๆ ตื่นๆ เพราะ งานที่เขามาเปนงานที่ไมแนนอน ดีหนอยที่เชาขึ้นไดหยุดพักครึ่งวันกอนมาเขางานตอ เขาทำงานอยางนี้เปนเวลา ประมาณ 10 ปก็เปนเบาหวาน การเปนโรคเบาหวานทำใหเขาเปลี่ยนมาทำงานทำความสะอาดเสื้อผา การมีเครื่อง ซักผาเปนเครื่องมือผอนแรง ทำใหงานซักผาเบาลง แตก็ยังตองทำงานแบกลากอยูดี ตอนที่มาเขากลุม ฉันสังเกตวา เขาไมคอยมีสมาธิ บอยครั้งที่เขาจมอยูกับความคิดของตนเอง มีอยูชวงหนึ่งที่ใหกลุมแลกเปลี่ยนเรียนรู เรื่องยา เขา กลับเลาวา “ผมไปหาหมอแลวหมอวา เบาหวานขึ้นตา เวลาผมทำงาน ผมตั้งโปรแกรมเครื่องซักผาผิดบอยๆ เพื่อนใน ที่ทำงานจะตอวาผมเสมอ ผมไมรูจะทำยังไง” กวาจะดึงเขากลับมาอยูในประเด็นเรื่องยาได ทีมก็ตองใชความสามารถเปนอยางสูง คำพูดบางอยางของนองยม เมื่อตอนเขาแลกเปลี่ยนเรียนรู (แลกเปลี่ยนเรียนรู) สะกิดใจฉันใหคิดถึงวานาจะมี Administration error เกิดขึ้นจากระบบงานเภสัชกรรมบำบัดของเราโดยเราไมไดนึกถึง นองยมไดเขารวม แลกเปลี่ยนเรียนรู ที่ตั้งหัวปลา (หัวขอเรียนรู) วา “อยากรูวาคนไขกินยาอยางไร” เครื่องมือ ที่ใชในการ แลกเปลี่ยนเรียนรู ในกลุม คือ ตัวอยางยาที่ตองจายใหผูปวยเบาหวาน ความดันโลหิตสูง จำนวนหนึ่ง คุณอำนวยนำใหคนไขที่มาเขากลุมแลกเปลี่ยนเรียนรูกันดวยโจทยวา “ใหหยิบยาของตัวเองขึ้นมาใหดูกอน แลวมีอะไรอยากเลา อยากคุย อยากถาม เกี่ยวกับยาใหคุยได” นองยมไดหยิบยา Enaril, Daonil, Glucophage ขึ้นมาใหดู แลวเลาวา “หมอบอกวา อยาหยุดยา ใหกินยาไปเรื่อยๆ จะไดคุมโรคได ทุกวันผมจะมีอาการไอตอนเย็นๆ ไออยูเปนป แลว ไปหาหมอขอยาแกไอมากินหลายครั้งแลว” 6 http://gotoknow.org/profile/aekasilapa 46
เมื่อคุณอำนวยไดหยิบยา Enaril ขึ้นมาสรุปใหฟงวา “คนไขคนไหนกินยาตัวนี้แลวมีอาการไอ หมอจะหยุดยา และเปลี่ยนเปนตัวอื่นที่มีฤทธิ์ใกลเคียงกันให” ฉันไดยินนองยมรำพึงวา “หมอบอกเราวา ยาที่เลือกใหกินเปนยาดี ไมรูเลยวา หยุดยาได” นองยมมาพบเพื่อนอีกคนที่ทำงานอยูที่เดียวกัน ชื่อ นองหลี เมื่อเขากลุม แลกเปลี่ยนเรียนรู ทั้ง 2 คนเพิ่งมารู เรื่องการปวยของกันและกันก็ตอนมาเขากลุม นองหลี หยิบยา Daonil, Glucophage ขึ้นมาและเลาวา “หมอบอกวา ใหกินยาใหตรงเวลา ผมไดยานี้แหละมากิน กินวันละ 2 มื้อ เชา กับ เย็น มีบอยๆ ที่หลังกินยา แลวใจสั่นตอนเชาของทุกวัน เวลา 7 โมง ผมจะกินยาทันที แลวมาทำงาน” ฉันไดรวมฟงดวยตอนที่นองหลีเลาเรื่องของเขา ฉันจึงบอกใหเขาเลาเกี่ยวกับมื้ออาหารและการดูแลตัวเองเมื่อมี ใจสั่นใหฟง นองหลีเลาวา “ผมกินกาแฟเปนอาหารเชา บางวันมากินที่ทำงาน บางวันกินมาจากบาน บางวันมาถึงที่ทำงานก็ไดกินเลย บางวันก็ติดงานไดกินตอน 10 โมง บางวันที่มีอาการใจสั่น ก็หาอะไรหวานๆ เขาปากไวกอนเสร็จงานจึงไปกิน กาแฟ” เมื่อฉันใหเขาเลาตอเกี่ยวกับการมาทำงาน เขาเลาวา “ผมไปทำงานดวยมอเตอรไซด ใชเวลาเดินทางประมาณ 15 นาทีโดยเฉลี่ย มาทำงานคนเดียว เวลาออก จากบานสวนใหญก็เปนเกือบ 8 โมงบาง 7 โมงครึ่งบาง” นองหลีเปนคนไขที่มีคา HbA1C 10 ขึ้นไปตลอดปที่ผานมา เรื่องที่เขาเลาทำใหฉันเขาใจจุดปญหาในระบบ บริหารยาที่กอผลตอภาวะคุมน้ำตาลไมไดของนองหลีชัดเจนขึ้น ฉันจึงใหคำแนะนำวา “นองหลีเอายาไปกินที่ ทำงานแลวกัน ครึ่งชั่วโมงกอนจะไปหาอะไรกินตอนเชา นองหลีคอยกินยานะ” ในชวงตอมาตอนเจอกับนองยม เขายื่นประวัติผูปวยใสมือฉัน และมองหนาเหมือนใจจดจออยูกับอะไรบางอยาง สายตาฉันแวบไปดูผลเลือดในประวัติ ความยินดีก็บังเกิด ฉันวานองยมชนะแลว วันนี้นองยมมีผลน้ำตาลในเลือด เพียงแค 155 มก./มล. ในขณะที่ในอดีตที่ผานมา มันจะอยูที่ 300 ขึ้นไปตลอด ฉันบอกเขาพรอมถามไปวา “ดีใจ ดวย คาเลือดเธอดีมาก ลดลงเยอะเลย ตั้งใจตอนะ เธอยังมีอาการใจสั่นอีกไหม” คำตอบคือ “ไมมีแลว” ผลเลือดของนองยม บอกใหฉันรูวา การจัดเวที แลกเปลี่ยนเรียนรู ระหวางกันใหกับคนไขเบาหวานดวยวิธี KM ที่ไดเรียนรูจากทีมคุณหมอนิพัธ ไดชวยการคลายทุกขใหคนไขบางคน เรื่องของนองยม และนองหลี ทำใหฉันไดเรียน รู ประเด็นที่เกิด Administration error จากระบบบริหารยาของเรา และนี่คือคุณภาพงานสุขศึกษาในระบบบริหาร ที่ควรมี P D C A (Plan-Do-Check-Action) กำกับ ในบริบท “การเชื่อมโยงสูชุมชนของวิชาชีพที่มีบทบาท บริหารยาใหผูปวยทุกคน” อันเปนบริบทหนึ่งที่ถูกคาดหวังจาก HpHA คุณคาของ Agility ในระบบเภสัชกรรม 47
บำบัดของ โรงพยาบาล จึงไมไดอยูที่การมีรายงาน Administration error ที่ครอบคลุมครบถวน รายงาน ADR ครบถวน แตอยูที่ความเร็วในการตรวจจับปญหาในระบบภายในที่วิชาชีพทำกันเอง และความไวในการรับรูผลขาง เคียงที่เกิดจากการบริหารยาในผูรับบริการจากการใหสุขศึกษา โดยหมอเจเลาตอวา บันทึกนี้แทนคำขอบคุณแดทีม งานเวชศาสตรครอบครัว ร.พ.พุทธชินราช พิษณุโลก และหมอเจยังเลาถึงการใหความหมายของคนไขเกี่ยวกับการ รักษาตางจากคนรักษา ดังนี้ “กินยาตรงเวลา ในความหมายของคนไข หมายถึง เวลาตามนาิกา กินยาตรงเวลา ในความหมายของคน รักษา หมายถึง เวลาที่เหมาะสมกับความตองการใหยาออกฤทธิ์” “กินยากอนอาหาร ในความหมายของคนไข หมายถึง ไมกินยาเมื่อทองวาง กินยาใหกอนกินอาหารมื้อนั้นๆ อยางนอยกอนเริ่มกินอาหาร” กินยากอนอาหาร ในความหมายของคนรักษา สำหรับยาทั่วไป มีความหมายเดียวกับ คนไข และ หมายถึง เวลากินยาเริ่มที่เวลาครึ่งชั่วโมงกอนเริ่มกินอาหาร” สรุปเปนความรูไดวา กินยาตรงเวลาสำหรับคนไขเบาหวานมีนัยยะ หมายถึง กินยากอนอาหารตรงเวลาที่ สามารถใหยาออกฤทธิ์โดยไมเกิดผลขางเคียง คือ น้ำตาลในเลือดต่ำ หากไมตองการใหคนไขเบาหวาน เกิดน้ำตาลใน เลือดต่ำ ผูบริหารยาพึงประเมินผลการบริหารยากอนอาหารโดยตัวผูปวยวา ถูกตองตามประสงคหรือไม การบริหารยากอนอาหารที่พึงประสงคของผูปวยเบาหวาน ซึ่งชวยลดภาวะแทรกซอนทั้งน้ำตาลในเลือดต่ำ และน้ำตาลในเลือดเกิน คือ 1. เมื่อบริหารยาแลว ระยะเวลาที่ผูปวยกินยากับมื้ออาหารนั้นๆ หางกันครึ่งชั่วโมง เพื่อใหยาออกฤทธิ์เหมาะสม ที่สุด 2. การไมบริโภคอาหารซ้ำเพื่อใหไดชื่อวากินยากอนอาหาร ซึ่งเปนสาเหตุเสริมใหน้ำตาลในเลือดคุมไมได การบริการสุขภาพโดยเฉพาะในผูปวยเรื้อรัง ที่เปนโรคที่เกี่ยวของกับวิถีชีวิต เกี่ยวของกับพฤติกรรมดูแลตนเอง ดังนั้น ผูปวยตองควบคุมตนเอง การจัดการกับโรคดวยตนเอง จึงจะสงผลลัพธที่ดีตอสุขภาพ การรักษาดวยยาเปน เพียงสวนหนึ่งของการรักษาเทานั้น การบริการที่ดีตองบริการแบบองครวมที่นอกจากดูแลรางกายแลว ตองดูปจจัย อื่นที่มีผลตอการดูแลรักษาดวย และตองเขาใจความหมายที่ผูปวยใหเกี่ยวกับการดูแลรักษาวาถูกตองเหมาะสมอยาง ไร ตองปรับกระบวนการดูแลใหมีประสิทธิภาพไดอยางไร 48
เรื่องเลาจากเหลาเภสัชกร พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร บทบาทของเภสัชกรกับการดูแลผูปวยเบาหวาน บทบาทของเภสัชกรมีมากขึ้นในการดำเนินการเชิงรุกเพื่อการดูแลผูปวยเบาหวาน ระยะหลังไดมีการอบรม เภสัชกร รานขายยา เกี่ยวของกับการคัดกรองผูปวยเบาหวานโดยการเจาะเลือดปลายนิ้ว เรื่องของการใชยากับ ผูปวยเบาหวาน การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมผูปวย ฯลฯ โดยมีเปาหมายเพื่อใหประชาชนเขาถึงบริการมากขึ้น ซึ่ง ปจจุบันนี้ รานขายยาที่กระจายอยูทั่วประเทศ และมีจำนวนไมนอยที่ผานการรับรองเปน “รานยาคุณภาพ” ผูปวย สวนหนึ่งที่ไมไปรับบริการที่โรงพยาบาล สามารถเขาถึงบริการนี้ไดโดยสะดวก งาย โดยเฉพาะคนทำงานที่หาเชากิน ค่ำ ไมมีเวลา มักไปใชบริการที่รานยา ซึ่งจะเปนแหลงที่จะชวยคัดกรองผูปวยกอนเขาสูระบบรักษาไดเปนอยางดี โดย เฉพาะเภสัชกรที่นาจะเปนบุคลากรสาธารณสุขที่ตองเขาใจเบาหวานที่ครบทุกมิติ ดร.วัลลาตันตโยทัย1 ไดพูดถึงเภสัชกรกับการดูแลผูปวยเบาหวานดวยความชื่นชมวา เภสัชกรแตละจังหวัดมี การรวมกลุมกันดีมาก จนสามารถสรางนวตกรรมดานการดูแลผูปวยเบาหวาน ไมวาจะเปนเรื่องการใชใชวิธีงายๆ ใน การชวยใหผูปวยเบาหวานรับประทานไดถูกเวลาและถูกขนาด เรื่องการสงมอบยาฉีดอินซูลินใหผูปวยที่รักษาระบบ ความเย็น เปนตน เรื่องเลาจาก เภสัชกรศุภรักษ ศุภเอม2 จากโรงพยาบาลอุบลรัตน ที่บันทึกความรูในการเลือกใชยาของบุคลากร สาธารณสุขกับการดูแลผูปวยเบาหวาน ที่ตองใหความระมัดระวังในระดับสูงจากบันทึกเรื่อง “ยาคูนี้ ไมใชสีเทา lopid+simvas จงอยาประมาท” “ปจจุบันเราอาจพบวา การใชยารวมกันระหวาง gemfibrozil+simvastatin แมมีขอหามใช แตแพทยก็ยัง สั่งยาคูกันเพราะ มีความเชื่อวาไดประโยชนกับผูปวย แตทวาจากงานวิจัยที่ตีพิมพ ป 2010 เรื่อง Effects of Combination Lipid Therapy in Type 2 Diabetes Mellitus พบวา การใชยาสองชนิดรวมกัน ไมเกิดผล ดีเหนือกวาการใช simvastatin เพียงตัวเดียว นอกจากนี้ในอดีต คดีความที่แพทยในอเมริกาแพคดี ตองจายเงินให คนไขมากมาย เพราะการใชยา statin+ยา lopid นี่แหละชัดเจน หาก ใครจายยาคูนี้ออกไป จงดูแลตนเองระวังถูก 1 http://gotoknow.org/profile/copdmfaci 2 http://gotoknow.org/profile/frxeak 49
ฟองรองได ในกรณีที่หากเกิดอะไรขึ้นมากับคนไข” เรื่องเลาในบันทึกอาจารยวัลลา ที่ชื่นชมความคิดของเภสัชกรในการใสใจในคุณภาพของการเก็บรักษาอินซูลิน เพื่อสงมอบอินซูลินแชเย็นใหผูปวย ที่ผูปวยก็สามารถทำไวใชพกพาเมื่อตองเดินทางไกลได ที่ ภก.เอนก ทนงหาญ3 สงเรื่องเลาการดูแลผูปวยเบาหวานในบทบาทของเภสัชกรเปนเรื่องราวของ ภก.ปญญา ธีระกำจาย แหงโรงพยาบาล โพนสวรรค จ.นครพนม ดังนี้ ผูปวยตองนำอินซูลินจากโรงพยาบาลเพื่อไปฉีดที่บานตอ จำเปนตองเก็บรักษายาอินซูลินในสภาพที่แชเย็น หอง ยาจะจายยาอินซูลินใหกับผูปวยพรอมกับแนะนำใหผูปวยซื้อน้ำแข็งเพื่อแชในระหวางที่เดินทางกลับบาน ผูปวยบาง รายจะนำกระติกใสน้ำแข็งมาเอง แตผูปวยสวนใหญจะไมไดเตรียมภาชนะอะไรมาเลย บานของผูปวยบางคนอยูไกล จากโรงพยาบาลมาก เชน ที่ ต.บานคอ มีระยะทางหางจากโรงพยาบาลถึง 40 กิโลเมตร ตองใชเวลาในการเดินทาง นาน หองยาไดแกปญหาที่เกิดขึ้นโดยใชกระปองยาที่เหลือใช นำไปบรรจุน้ำเพื่อทำเปนน้ำแข็ง แลวใสอินซูลินใหผู ปวยนำกลับบาน พรอมทั้งแนะนำวิธีการเก็บรักษาอินซูลินที่ถูกตอง ตามฉลากยาควรเก็บอินซูลินไวที่เย็น อุณหภูมิ 2–8 องศา C หรือตูเย็น แตหามแชแข็งและตองไมถูกแสงแดด วัสดุอุปกรณ ใชกระปองยาที่เหลือใช น้ำ ชองแชแข็งในตูเย็นเก็บวัคซีน การเตรียมการดำเนินงาน กอนวันคลินิกเบาหวาน (วันพฤหัสบดี, ศุกร) คนงานคัดเลือกกระปองยาที่เหลือใช เลือกกระปองที่มีขนาดพอเหมาะ นำมาทำความสะอาด แลวบรรจุน้ำใสกระปองประมาณ ½ ของปริมาตรภาชนะ นำไปไวในชองแชแข็งประมาณ 1 วัน วิธีการดำเนินงาน พิมพฉลากยา วิธีการฉีด ปริมาณการใชแลวนำฉลากยาบรรจุลงในซองซิปนำอินซูลินออกจาก กลองยา และใสในซองซิปเพื่อปองกันฉลากยาเปยกน้ำ ใสในกระปองยาที่แชแข็งที่เตรียมไว สงมอบยาใหกับผูปวย พรอมแนะนำวิธีการเก็บยาที่ถูกตอง ประโยชนที่จะไดรับคือ ผูปวยไดรับยาอินซูลินที่มีประสิทธิภาพ เปนการรักษา ยาที่ถูกตองตามระบบการรักษายาที่ตองแชเย็น (Cold Chain) และทำใหผูปวยทราบวิธีการเก็บรักษายาอินซูลินที่ ถูกตอง ปญหาก็มีบางในกรณีที่ผูปวยบางรายไมไดนำเอาอินซูลินที่แชในกระปองออก เมื่อเก็บไวในตูเย็นที่บาน ขวดยา และฉลากยาจึงแชในน้ำเมื่อน้ำแข็งละลายตัว ทำใหฉลากยาเปอยยุย สวนการแกไขปญหาที่เกิดขึ้นแนะนำใหผูปวย เอายาอินซูลินและฉลากยาแยกออกจากกัน กอนที่จะเก็บไวในตูเย็นที่บาน ใหเก็บกระปองน้ำแข็งไวในชองแชแข็ง ซึ่ง จะมีประโยชนเมื่อผูปวยจำเปนตองพกพาอินซูลินไปในสถานที่อื่นๆ สวนยาอินซูลินใหเก็บไวในชองแชเย็นปกติ เรื่องราวดีๆ แบบนี้ มาจากการสรางสรรคของคนทำงานที่พัฒนาบริการใหมีคุณภาพ ผูรับประโยชนคือตัวของ ผูปวยเบาหวานที่มีไดรับการรักษาที่เอาใจใสจากบุคลากรทางการแพทยที่เขาใจพวกเขา เปนการรักษาที่คำนึงถึง บริบทของผูปวยตามแนวทางของการบริการทางการแพทยดวยหัวใจของความเปนมนุษย 3 http://gotoknow.org/profile/thanonghan 50
เบาหวานกับนวัตกรรม พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร หากนวัตกรรม หมายถึง การพัฒนาความรู วิธีการ ทักษะ กระบวนการ กิจกรรมใหมๆ การนำสิ่งที่มีอยูในชุมชน อื่นมาพัฒนา หรือปรับใชในชุมชนตนเอง และการนำสิ่งที่มีอยูมาปรับกระบวนทัศนใหม หรือทำวิธีใหมแลวไดผลแลว นวัตกรรมเกิดขึ้นตลอดเวลาในการดำเนินการสงเสริมปองกันรักษาฟนฟูโรคเบาหวาน แตหากนวัตกรรมที่เกิดขึ้นไมมี การเผยแพร การพัฒนาและการนำไปใชประโยชนก็จะไมเกิดขึ้น ดังนั้นจึงไดการรวบรวมนวัตกรรมที่เกิดจากการ ดำเนินงานดานเบาหวาน จากเวทีการแลกเปลี่ยนความรูใน Gotoknow.org เพื่อเปนคลังความรูที่ทุกคนสามารถ เรียนรูและนำไปประยุกตใช ในการพัฒนาระบบบริการสุขภาพ ดังนี้ ไมตรวจเทา (Monofilament)บานกุดจาน1 Monofilament โดยทั่วไป 1 http://gotoknow.org/blog/dmcop/88502 51
Monofilament บานกุดจาน วัตถุประสงค ใชตรวจการรับความรูสึกที่เทาของผูปวยเบาหวาน วิธีการ 1) ใชไมตะขบ (เชอรี่อิสาน) เจาะรูโดยใชเข็มฉีดยาเบอร ๒๑ หมุนลงไป 2) ใสกาวใสเอ็นเบ็ดเบอร ๔๐ 3) นำไปทดสอบแรงกดกับเครื่องชั่งสารเคมี ใหไดแรงกด ๑๐ กรัม การใชประโยชน : ใชตรวจเทาผูปวยเบาหวาน เพื่อการประเมินความเสี่ยง และจากการที่มีการประดิษฐไม ตรวจเทาได จึงทำให อสม.ประจำกลุมเบาหวาน มีอุปกรณที่เพียงพอในการปฏิบัติงาน สงผลใหเกิดการกระตุนใหผู ปวยดูแลเทาตนเองใหดียิ่งขึ้น และชุมชนมีสวนรวมในการดูแลสุขภาพเทาของผูปวยในชุมชนของตน โดย คุณวัลภา เฟอยงาราช นักวิชาการสาธารณสุข ๕ สถานีอนามัยบานกุดจาน จ.สกลนคร 52
สัญลักษณชวยใหใชยาไดถูกตอง2 สัญลักษณบอกขนาดและเวลารับประทานยา วัตถุประสงค เพื่อชวยใหผูปวยเบาหวานซึ่งอานหนังสือไมไดใหสามารถใชยาไดถูกตอง วิธีการ การกำหนดสัญลักษณวิธีการกินยาที่ผูปวยสามารถเขาใจไดอยางงายๆ การนำไปใชประโยชน ใชสัญลักษณวิธีการกินยาชวยผูปวยอานหนังสือไมไดใหสามารถใชยาได โดย ภก.อับดุลเลาะ แวนาแว โรงพยาบาลยะรัง จ.ปตตานี “off loading”3 2 http://gotoknow.org/blog/dmcop/89262 3 http://gotoknow.org/blog/footcareclinic/219884 53
วัตถุประสงค เพื่อฟนฟูการเกิดแผลในผูปวยเบาหวาน วิธีการ ใชหลักชีวกลศาสตร (Biomechanics) ของการเกิดแผลในผูปวยเบาหวานเพื่อทำใหน้ำหนักไมลงที่แผล มาใชฟนฟูในผูปวยเบาหวาน โดย นศพ.จุฑามาส สุวัฒนภักดี ,นศพ.ไพบูลย ศรีพงษสาร,นศพ.ศิรินาถ จุฬาวงศสวัสดิ์ นักศึกษาแพทยป 5 คณะแพทยศาสตรโรงพยาบาลรามาธิบดี ถุงผาแทนใจ ใชยาเบาหวาน4 วัตถุประสงค การตรวจสอบวาผูปวยเบาหวานรับประทานยาไดถูกตอง ครบถวน หรือไม และเพื่อเปนการลด การใชถุงพลาสติกในโรงพยาบาล วิธีการ 1) แจกถุงผาใหกับคนไข 2) ผูปวยนำยาที่เหลือกลับมาดวยทุกครั้งเพื่อนำยามาคืน 3) เจาหนาที่จะตรวจสอบวายาที่ไดกลับคืนมาคิดเปนมูลคาเทาไหร การนำไปใชประโยชน นำไปกับผูปวยเบาหวานคลินิกเบาหวาน โรงพยาบาลสีชมพู โดย โรงพยาบาลสีชมพู อ.สีชมพู จ.ขอนแกน เบาหวาน เบาใจ5 4 http://gotoknow.org/blog/dmht-sichomphu/360320 5 http://gotoknow.org/blog/ambulampang/408654 54
วิธีการ จัดทำแผนพับแข็งขนาดจิ๋ว มีหนาหลัง พับครึ่ง มีขอความไมมากแตเปนขอความสำคัญที่ผูปวยควรจะจำ ไดและนำไปใชประโยชนในการดูแลตัวเอง ลักษณะของแผนพับ หนาแรก ปกมีชื่อ เบาหวาน เบาใจ และก็มีกลอนวา คุมอาหารดี ชีวีมีสุข ออกกำลังกายไรทุกข สนุกสนาน กินยาสม่ำเสมอ จิตใจเบิกบาน คุมเบาหวานได ในมือคุณ หนาที่สอง แสดงเปาหมายในการควบคุมโรคเบาหวาน เรื่องของตัวเลขตางๆ ที่ผูปวยควรรู จะไดทราบถึง สถานะโรคของตัวเองได รวมทั้งขอควรปฏิบัติเมื่อมาเจาะเลือด หนาที่สาม เปนการเตือนความจำถึงเรื่องการตรวจรางกายประจำปของผูปวยเบาหวาน ซึ่ง จะตองมีการตรวจ หลักๆ ไดแก ตา ไต เทา ฟน ที่ผูปวยลงบันทึกวันที่ ที่ตัวเองมาตรวจเพื่อเตือนวา ปนี้ไดตรวจอะไรบางและหนา สุดทายก็จะเปนการไขขอสงสัยเกี่ยวกับเรื่องยา การนำไปใชประโยชน แจงใหผูปวยหลังรับบริการใหคำปรึกษาผูปวย 55
56
การสรางเครือขายเบาหวาน : พลังการเรียนรู พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ภาคีเครือขาย เปนกลไกการขยายกิจกรรมไปสูชุมชนที่กวางขวาง สรางกระบวนการเรียนรู ผานการแลกเปลี่ยน ประสบการณและการสื่อสารระหวางสมาชิกเครือขาย และถือเปนกลไกที่มีประสิทธิภาพในการจัดสรร จัดการ ทรัพยากรฯ การดำเนินงานดานการสงเสริม ปองกัน รักษา โรคเบาหวาน ที่ผานมามีลักษณะการทำงานเปนภาคี เครือขายที่เกิดตอเนื่องจากเครือขายจัดตั้ง มีการพัฒนาและเสริมแรงจากภายใน ไดรับการกระตุนจนสมาชิกเครือ ขายเริ่มสรางพันธะสัญญาของตนเอง ตอเครือขาย กอใหเกิดการมีสวนรวมจากทุกภาคสวน ทำใหเกิด “พลัง” และ “กำลัง” ในการขับเคลื่อนกิจกรรม และเกิดกระบวนการการทำงานในลักษณะที่เปน “การดูแล และแบงปน” หรือ “Care share process” เครือขายที่เชื่อมรอยเกาะเกี่ยวกัน ทำใหเกิดการเติบโตทั้งวิธีคิดและวิถีปฏิบัติไปดวย กัน ในบันทึกของ Gotoknow.org ก็จะเห็นถึงเครือขายที่เกิดขึ้นทั้งในรูปแบบเครือขายทางวิชาการที่มาแลกเปลี่ยน เรียนรู และสวนหนึ่งเปนเครือขายที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่ ตัวอยางเครือขายเหลานี้เชน ตลาดนัดความรูในการดูแลผูปวยเบาหวาน รูปแบบนี้ นำหลักทางการตลาดมาปรับใชในการจัดการความรู พรอมๆ กับการสรางเครือขายการทำงาน มี รูปแบบการดำเนินงานที่นาสนใจ เชน พอคา-แมขายในงานนี้คือ ทีมสหสาขาวิชาชีพที่ใหการดูแลผูปวยเบาหวาน จากโรงพยาบาล PCU และสถานีอนามัย และภาคีเครือขาย ลูกคาคือ ผูปวย และ ญาติ และบุคคลที่สนใจ ใช กระบวนการจัดการความรูและทำ AAR ทุกครั้ง กระบวนการเรียนรูเหลานี้ทำใหผูที่สนใจเรียนรูไดแลกเปลี่ยนความ รู ประสบการณ ไดเรียนรู รูจักเครือขายคนทำงานขามวิชาชีพ ประเด็นที่แลกเปลี่ยนในตลาดนัดความรูจะเปนเรื่อง ระบบบริหารจัดการ การทำงานเปนทีมสหสาขาวิชาชีพ การพัฒนาบุคลากร ระบบรายงานและการเก็บขอมูล การ ทำงานเชิงรุก การคัดกรองกลุมเสี่ยง การดูแลรักษาตามเกณฑ การสงตอและการติดตามเยี่ยม การใหสุขศึกษา การ สนับสนุนใหผูปวยดูแลตนเอง เชน เครือขายเบาหวานระดับจังหวัดฉะเชิงเทรา ปตตานี นครพนม อุบลราชธานี ระยอง สุราษฎรธานี เกิดการเคลื่อนตอของแตละจังหวัด มีการจัดทำแผนงานเพื่อขับเคลื่อน เนนการประสานงาน ทีมิใชการสั่งการ เพื่อกอใหเกิด ความยั่งยืน มีการประสานระหวางโรงพยาบาล ศูนยสุขภาพชุมชน (PCU) เริ่มจาก อำเภอเดียวกัน ทำงานอยางเปนทีม และ จัดทำ “คูมือ” สำหรับผูปวยเบาหวาน ยังมีการขยายรูปแบบการรวมเครือ ขายลักษณะเดียวกันนี้เปนตลาดนัดความรูการดูแลผูปวยเบาหวาน-ความดันโลหิตสูง ที่มีการจัดขึ้นในทุกภาค 57
ประกอบดวย กิจกรรมการพัฒนาศักยภาพบุคลากรสาธารณสุขใหมีความรูและทักษะในการสรางเครือขาย สราง และพัฒนาศักยภาพแกนนำชุมชนใหสามารถดำเนินกิจกรรมคัดกรอง ปองกัน สงเสริม ดูแลรักษาและฟนฟูสุขภาพ ในเรื่องเบาหวาน ความดันโลหิตสูง พัฒนาความรูเรื่องโรคเบาหวาน ความดันโลหิต แกประชาชน และคนหา Best practice ในชุมชน มหกรรม KM เบาหวาน กิจกรรมที่ถือวาเปนกิจกรรมใหญๆ ที่สรางพื้นที่ในการแลกเปลี่ยนเรียนรูใหกับผูสนใจ เราจะรูจักกันดีในชื่อของ มหกรรม KM เบาหวาน ประกอบดวยกิจกรรมที่มีวัตถุประสงคที่มุงใหเกิดแลกเปลี่ยนเรียนรู Best practice เพื่อการ ดูแลผูปวยเบาหวานที่มีประสิทธิภาพ สรางความรูเรื่องการดูแลผูปวยเบาหวานจาก Best practice ที่มีอยูภายใน เครือขาย ตลอดจนสรางความรูเรื่องการจัดการความรู หรือ KM ที่ทำใหการดูแลผูปวยเบาหวานที่มีประสิทธิภาพ มี การสรางขอตกลงความรวมมือระยะยาวภายในเครือขายที่ชัดเจนกลุมเปาหมายคือเจาหนาที่ที่ถึงตัวชาวบาน โดยใช หลักการสังคมแหงการเรียนรู (learning society) หากมองในมุมพื้นที่ ก็มีกลุม/เครือขายที่รวมตัวกันในระดับพื้นที่ เชน เครือขายแพทยแผนไทยกับการดูแลผู ปวยเบาหวาน จ.อุดรธานี กลุมเครือขายแพทยแผนไทยกับการดูแลผูปวยเบาหวาน จ.อุดรธานี ประกอบดวยโรง พยาบาลและ สถานีอนามัยในเขตอำเภอกุดจับ,หนองวัวซอ, โนนสะอาด,ไชยวาน,บานผือ,เมือง และโรงพยาบาล ศูนยอุดรธานี มีการรวมกันจัดทำ การขั้นตอนการจัดบริการ และ CPG (Clinical practice guideline แปลวา ”แนวทางเวชปฏิบัติที่ใชเปนคูมือในการดูแลรักษาผูปวย”จะเปนแนวปฏิบัติเรื่องใดก็ได เชน “CPG การดูแลผูปวย เบาหวาน”, “แนวทางเวชปฏิบัติเรื่องวัณโรค” เปนตน) พรอมทั้งรูปแบบการรายงาน แนวทางการใหบริการ การ นวดเทาดวยตนเอง และ ขั้นตอนการนวดเทาของหมอนวดแผนไทย โดยจะไมใชไมกดจุด โดยมีเข็มมุงที่จะใหคนไขที่ อยูในโครงการสามารถนวดเทาตนเองไดทุกราย เปดพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรูออนไลนใน gotoknow.org เพื่อเปนสื่อ กลางการดำเนินงานของเครือขาย ชมรมเพื่อนเบาหวานตำบลบานนา โดยกลุมงานเวชศาสตรครอบครัวและบริการสุขภาพชุมชนของโรงพยาบาลบานนา จัดกิจกรรมออกเยี่ยมบานใน ชุมชน ใหคำแนะนำการดูแลสุขภาพตนเอง ครอบครัว ชุมชนตามวิถีชีวิตที่เปนอยูจริง ทำใหผูปวยเกิดความตระหนัก ในการเฝาระวังภาวะแทรกซอนของโรค เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรูซึ่งกันและกันเปนเครือขายในการดูแลตนเองของ ผูปวยเบาหวาน จากปรากฏการณจะเห็นไดวาเครือขายการทำงานดานเบาหวานไดมีการพัฒนาการของภาคีเครือขายผานระยะ ที่ 1 ระยะที่กอรูป พบวาสมาชิกหรือภาคีของเครือขายโดยเฉพาะกลุมแกนนำหรือภาคีสวนนำ เห็นเงื่อนไขและความ จำเปนที่จะตองทำงานประสานกันเปนเครือขายสะทอนออกมาในรูปของเจตนารมณอุดมการณ วิสัยทัศนรวมกัน (common perception) และสวนใหญกำลังกาว สูระยะที่ 2 ระยะขับเคลื่อน พบวาเครือขายมีฟอรมของการกอตัว ขึ้น เห็นโครงสรางทางความคิดชัดเจน ทั้งในแงปฏิสัมพันธ หรือกลไกการเชื่อมประสาน(bridge) การสื่อสาร และการ บริการจัดการซึ่งสวนมากมีลักษณะความสัมพันธแบบไมมีลำดับชั้น(hierarchy) แตละคน แตละกลุม แตละองคกร เปนอิสระตอกัน ภาคแตละสวนสามารถบริหารจัดการตนเอง (Self-regulating) ในการทำงานเครือขายไดอยาง อิสระ และบางเครือขายกำลังกาวเขาสูระยะที่ 3 คือ ระยะขยายตัว ที่มีการเคลื่อนเครือขายเกิดประโยชนตามความ 58
สนใจรวม(Mutual interests/benefits) การทำงานเครือขายมีลักษณะเปนการทำงานที่สมาชิกภาคีเครือขายมีสวน รวมอยางกวางขวาง(all stakeholders participation) สมาชิกมีลักษณะเสริมสรางซึ่งกันและกัน (complemen- tary relationship ) มีการดำรงอยูในเครือขายแบบพึ่งพิงอาศัยกันและกัน (interdependence) อยางไรก็ตาม การ ดำรงอยูของภาคีเครือขาย ขึ้นอยูกับความสามารถในการบริการจัดความสัมพันธใหเกิดการบมเพราะความสัมพันธ ความศรัทธา และความไวเนื้อเชื่อใจตลอดจนการสรางกรอบทางความคิด เพื่อใหเกิดการแลกเปลี่ยนขอมูลขาวสาร การแกปญหารวมกันอยางสรางสรรค รวมทั้งการดำเนินการรวมกันระหวางองคกรอยางตอเนื่อง ขอเปนกำลังใจให กับทุกเครือขายในการขับเคลื่อนกาวไปขางหนา เพื่อสุขภาพที่ดีของคนไทย 59
60
บทสงทาย : เบาหวาน มหันตภัยเงียบที่นาจับตา มอง พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร เบาหวาน (Diabetes mellitus) ถือเปนโรคอีกโรคหนึ่งที่กลายมาเปนโรคของคนกระแสหลักในระบบสุขภาพ ของคนในสังคมไทยและสังคมโลก เนื่องเพราะมีคุณลักษณะที่สำคัญคือ “เมื่อเปนแลวรักษาไมหายขาด แตก็ สามารถปองกันได” และที่สำคัญอีกประการก็คือ เมื่อเปนแลวมักจะเกิดภาวะแทรกซอนหรือโรคแทรกซอนเรื้อรัง ตามมาอีกหลายชนิด ในทางของการเกิดเบาหวานนั้น เปนผลจากการที่ฮอรโมนอินซูลินทำงานบกพรอง ไมสามารถดึงเอาน้ำตาล (Insulin) ออกมาเผาผลาญเปนพลังงานแกรางกายได พลอยใหน้ำตาลถูกกักเก็บในกระแสเลือดมากจนเกินความ จำเปน จนเกิดเปนภาวะ “น้ำตาลในเลือดสูงเกินปกติ” ดังนั้นดวยความที่เกี่ยวของกับน้ำตาล คนไทยจึงมีชื่อที่เรียก เบาหวานหลายหลายชื่อ อาทิ โรคหนักหวาน โรคปสสาวะหวาน (โรคมดตอม) โรคคนอวน โรคของคนรวย หรือ แมแตโรคผูสูงอายุก็เรียก เพราะในอดีตนั้นมีความเขาใจวาเปนโรคที่เกิดขึ้นกับผูสูงอายุนั่นเอง เปนที่นาสังเกตวาบรรดาชื่อที่นำมาเรียกเบาหวานนั้น จะเห็นไดวาสวนใหญยึดโยงกับพฤติกรรมการกิน การอยู แทบทั้งสิ้น กลาวคือเปนโรคที่เกิดจากภาวะที่ผูคนนิยมบริโภคอาหารที่มีปริมาณของน้ำตาล แปง และไขมันสูง ซึ่ง ปจจุบันพบวามีสถิติผูปวยเพิ่มมากขึ้นอยางนาตกใจ จนอาจมองไดวาโรคเบาหวานเปนโรคอีกโรคหนึ่งที่สะทอนให เห็นภาพการเปลี่ยนแปลงทางสังคมไดเปนอยางดี เพราะจากอดีตที่เปนสังคมเกษตรกรรม ผูคนก็นิยมบริโภคอาหาร ที่ “เปนผักเปนปลา” (กินปลาเปนหลัก กินผักเปนพื้น) สิ่งเหลานั้นเปนวิถีวัฒนธรรมที่เรียบงาย สมถะ เปนภาพชีวิต ที่รอยรัดสนิทแนนอยูกับธรรมชาติ กินอยูไมซับซอนและเรงดวน สิ่งที่บริโภคก็มาจากปจจัยหลักคือการ “ปลูกเอง เลี้ยงเอง” แตพอสังคมวิวัฒนเขาสูความเปนคนเมืองตามแบบสังคมอุตสาหกรรม วิถีชีวิตก็เปลี่ยนแปลงจากการกิน พืชผักไปสูอาหารประเภทแปงและน้ำตาลมากขึ้น รวมไปถึงอาหารสำเร็จรูปที่หลากรูปลักษณที่จับจายสะดวกสบาย โดยอาจไมจำเปนตองเสียเวลาปลูกเองเลี้ยงเองดังอดีต ในทำนองเดียวกันนั้น ก็เปนที่รับรูอยางกวางขวางวา โรคเบาหวานยังมีความเชื่อมโยงกับระบบกรรมพันธุมาก เปนพิเศษ จนใครๆ ก็เคยไดเชื่ออยางปกใจมาแลววาโรคชนิดนี้เปน “โรคฟาประทานมากับพันธุกรรม” ซึ่งจริงๆ 61
แลวไมเปนไปตามนั้นเสียทั้งหมด เพราะคนที่มีญาติสายตรงที่เคยมีประวัติเปนโรคเบาหวาน ก็ไมจำเปนตองปวยเปน โรคนี้ไปแบบอัตโนมัติ เพียงแตเปนผูมีความเสี่ยงที่จะเปนเบาหวานเทานั้นเอง ดังนั้นจึงเห็นไดชัดวา พฤติกรรมการ กิน หรือการบริโภคนั้น ดูจะเปนปจจัยเกื้อหนุนสูการเปนโรคเบาหวานมากกวาใดๆ เลยดวยซ้ำไป นอกจากนี้ ภาพลักษณอันสำคัญอีกประการของโรคเบาหวานที่ผูคนรับรูจนกลายเปน ความหวาดวิตกแสน สาหัสก็คือภาวะที่เปนแลวไมสามารถรักษาใหหายขาดได ซ้ำรายยังนำพาใหเกิดโรคแทรกซอนเรื้อรังอีกมากมาย จน กลายเปนวาทกรรมเรียกขานวา “โรคญาติเยอะ” เพราะกระทบตรงตอระบบสุขภาพของคนเราโดยตรงทั้งทางตา ไต สมอง หัวใจ และหลอดเลือด ซึ่งภาวะแทรกซอนเหลานั้น ลวนเกิดขึ้นแบบเงียบๆ ชนิดที่วาคนปวยไมรูตัวมากอน มารูตัวอีกทีก็เขาสูภาวะเรื้อรังไปแลวก็วาได และนั่นก็เปนที่มาของการเรียกขานกันโดยทั่วไปอีกวา “โรคเงียบ” หรือ ภัยเงียบดวยเชนกัน แตอยางจากก็ตาม ถึงโรคเบาหวานจะเปน “โรคเรื้อรัง” ที่เปนแลวรักษาใหหายขาดไมไดก็จริง แตสิ่งที่ไมอาจ ปฏิเสธไดก็คือ เมื่อเปนแลวเราตางก็สามารถควบคุมได หรือแมแตในหวงยามที่ยังไมเปนโรคชนิดนี้ เราก็สามารถ ปองกัน หรือเฝาระวัง (Surveillance) ไดเชนกัน โดยการทำความเขาใจอยางมีสติ มีหัวใจที่เขมแข็ง มองโลกในแง ดี บริหารจัดการระบบสุขภาพผานการกินการอยูอยางเหมาะสม เปนตนวา ไมบริโภคอาหารที่มีปริมาณน้ำตาล แปง และไขมันสูงจนเกินความจำเปน แตควรหันกลับมามองอาหารประเภทพืชผักและสมุนไพร (ธรรมชาติบำบัด) ใหมาก ขึ้น รวมถึงการสรางนิสัยรักการออกกำลังกายใหกับตัวเอง เพราะวิธีการเหลานี้จะชวยกระตุนทั้งทางตรงและทาง ออมใหฮอรโมนอินซูลินทำงานไดอยางมีประสิทธิภาพ และที่สำคัญอีกประการหนึ่งก็คือ การไมละเลยที่จะสรางระบบเฝารังใหกับตัวเองอยางตอเนื่องจนเปน “วัฒน- ธรรมทางสุขภาพ” ดวยการสังเกตอาการตางๆ ที่เสี่ยงตอการเปนเบาหวานอยางงายๆ อาทิ ปสสาวะบอยและ กระหายน้ำอยูบอยๆ เนื่องจากสูญเสียน้ำไปทางปสสาวะเปนจำนวนมาก “กินเกง หิวบอย แตน้ำหลักลด” เนื่องจากรางกายไมสามารถสลายพลังงานจากไขมันได จึงจำตองสลายพลังงานจากโปรตีนและไขมันแทนสงผลให เกิดอาการ คันตามผิวหนัง ผิวหนังอักเสบ เกิดการติดเชื้องาย และเมื่อเปนแผลแลวแผลจะหายชา อาการเห็นภาพไม ชัด ตาพรามัว เทาเปนแผลงาย เหน็บชา ไรความรูสึก เปนอัมพฤต อัมพาต เปนตน ดังนั้นจึงอาจกลาวไดวา ปจจุบันนี้โรคเบาหวานเปนโรคที่คนไทยและสังคมโลกเริ่มรูจักกันเปนอยางดี ผานวาท กรรมจำกัดความงายๆ คือ “รักษาไมหายขาด แตควบคุมและปองกันได” รวมถึงการเปนเสมือนประตูสุขภาพที่ เปดพาใหโรคตางๆ ไดคืบคลานเขามาสูรางกายอันเปนภาวะแทรกซอนนั่นเอง ตลอดจนการสัมพันธยึดโยงกับความ เปน การกินอาหาร และการออกกำลังกาย ดวยเชนกัน แตเหนือสิ่งอื่นใด ความไมมีโรค ยอมเปนลาภอันประเสริฐ กระบวนการปองกัน มิใหระบบสุขภาพเสื่อมทรุด นั้น จึงถือเปนหัวใจหลักเพราะนั่นคือระบบคุมกันอันแข็งแกรงที่จะทำใหคนเราไมถูกคุกคามโรครายตางๆ หรือหาก ตองชะตากรรมกับการปวยไขใดๆ สิ่งสำคัญและยิ่งใหญที่สุดก็คงหลีกไวพนการมองโลกและชีวิตในมุมบวก สรางขวัญ กำลังใจใหกับตัวเองพรอมๆ กับการเรียนรูและทำความเขาใจในกลไกที่จะดูแลตัวเองอยางถูกวิธี เพื่อใหสามารถหยัด ยืนอยูในวิถีของการใชชีวิตไดอยางไมโศกเศรา หดหูจนเกินเหตุ เพราะเมื่อใดที่จิตใจเขมแข็ง รางกายก็ยอมเขมแข็ง ตามไปดวยเชนกัน เพราะนั่นคือ “สุขใจ กายก็เปนสุข” 62
เกี่ยวกับผูเขียน นายพนัส ปรีวาสนา นักกิจกรรมนักศึกษา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม เปนคนกาฬสินธุโดยกำเนิด แตเสมือนราวกับวาชีวิตและลมหายใจ ไดกอเกิดและเติบโต สืบมาจนถึงทุกวันนี้ ก็ เพราะการไดเปนสวนหนึ่งของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม โดยการเปนนิสิตเมื่อป 2534 ทุกวันนี้ยังมีความสุขกับการ เปนสวนหนึ่งของมหาวิทยาลัย และมีความสุขกับการไลลาความฝน ปจจุบันทำงานขับเคลื่อนงานกิจกรรมนักศึกษาที่ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม และเขียนบันทึกเรื่องราวผานประสบการณที่ http://gotoknow.org/blog/pandin 63
นายจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร นักวิชาการอิสระ/นักศึกษาปริญญาเอก สำเร็จการศึกษาทางดานการสงเสริมสุขภาพ (Health Promotion) ผานการเปนนักวิจัย ของ สำนักงานกองทุน สนับสนุนการวิจัย (สกว.) ทำงานวิจัยเพื่อทองถิ่นเชิงประเด็นที่เกี่ยวของกับการ Empowerment ชุมชน และทำงาน เปนนักวิจัยของสำนักสันติวิธีและธรรมาภิบาล สถาบันพระปกเกลา ประเด็น “การจัดการความขัดแยง กรณีปญหา สามจังหวัดชายแดนภาคใต” ปจจุบันกำลังศึกษาปริญญาเอกทางดานประชากรศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล, เปนนัก วิชาการอิสระ และทำงานเปนวิทยากรกระบวนการเชิงประเด็น กระบวนการถอดบทเรียน การจัดการความรู และ การประเมินผลแบบเสริมพลัง การวิจัยเพื่อปฏิบัติการทางสังคม และเขียนบันทึกแลกเปลี่ยนเรียนรูผานประสบการณ การทำงานที่ http://gotoknow.org/blog/mhsresearch 64
Diabetes

More Related Content

PDF
คู่มือการตรวจสอบเฝ้าระวังโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพเบื้องต้น
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
แนวทางเวชปฏิบัติการใช้ยารักษาภาวะไขมันผิดปกติ เพื่อป็องกันโรคหัวใจและหลอดเลื...
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
คู่มือการดูแลผู้ป่วยหัวใจล้มเหลวเรื้อรัง แบบบูรณาการ
byUtai Sukviwatsirikul
 
PPT
Laboratory Testing
byAsst.Prof.Dr.Terdsak Rojsurakitti
 
PDF
Thai hypertension guideline 2015
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
การให้วัคซีนป้องกันโรคติดเชื้อในผู้สูงอายุ
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
Cpg psoriasis institue of derm
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
Psoriatic arthritis
byUtai Sukviwatsirikul
 
คู่มือการตรวจสอบเฝ้าระวังโฆษณาผลิตภัณฑ์สุขภาพเบื้องต้น
byUtai Sukviwatsirikul
 
แนวทางเวชปฏิบัติการใช้ยารักษาภาวะไขมันผิดปกติ เพื่อป็องกันโรคหัวใจและหลอดเลื...
byUtai Sukviwatsirikul
 
คู่มือการดูแลผู้ป่วยหัวใจล้มเหลวเรื้อรัง แบบบูรณาการ
byUtai Sukviwatsirikul
 
Laboratory Testing
byAsst.Prof.Dr.Terdsak Rojsurakitti
 
Thai hypertension guideline 2015
byUtai Sukviwatsirikul
 
การให้วัคซีนป้องกันโรคติดเชื้อในผู้สูงอายุ
byUtai Sukviwatsirikul
 
Cpg psoriasis institue of derm
byUtai Sukviwatsirikul
 
Psoriatic arthritis
byUtai Sukviwatsirikul
 

Viewers also liked

PDF
คู่มือการดูแลตนเอง โรคเบาหวาน
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
คู่มือปฏิบัติงาน CKD 2559
byKamol Khositrangsikun
 
PDF
หลักการออกแบบร้านค้าปลีกสมัยใหม่
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
รายงานสุขภาพคนกรุงเทพ ปี 2558
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
แนวทางการดำเนินงาน คลีนิกหมอครอบครัว
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
Cpg for internet and game addiction
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
บทที่ 5 ยารักษาโรคความดันโลหิตสูง
byPa'rig Prig
 
PDF
Ag 16 in_1.2.4_896(2555)
byLookbua Siraprapa
 
PDF
ยารักษาโรคเบาหวาน
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
ความเป็นไปได้ของร้านยาในการนำ (ร่าง) ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องการกำหนดรายล...
byParun Rutjanathamrong
 
PDF
Cpg hyperlipidemia 2558
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
Pharmacotherapy in patient with stroke 2555
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
โรคเรื้อรังที่พบบ่อย
byDr.yababa najra
 
PPT
Melioidosis
bymonoybr
 
PDF
Current Pharmacotherapy in Diabetes
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
คู่มือแปลผลการตรวจร่างกายฉบับประชาชน
bySurapol Imi
 
PPT
เบาหวาน
bybeam35734
 
DOC
ยารักษาโรคเบาหวาน โดย ฉัตรเลิศ พงษ์ไชยกุล
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
Guildline thai atherosclerosis_update_16_07_50
byUtai Sukviwatsirikul
 
PPTX
โรคเบาหวาน
byPim My
 
คู่มือการดูแลตนเอง โรคเบาหวาน
byUtai Sukviwatsirikul
 
คู่มือปฏิบัติงาน CKD 2559
byKamol Khositrangsikun
 
หลักการออกแบบร้านค้าปลีกสมัยใหม่
byUtai Sukviwatsirikul
 
รายงานสุขภาพคนกรุงเทพ ปี 2558
byUtai Sukviwatsirikul
 
แนวทางการดำเนินงาน คลีนิกหมอครอบครัว
byUtai Sukviwatsirikul
 
Cpg for internet and game addiction
byUtai Sukviwatsirikul
 
บทที่ 5 ยารักษาโรคความดันโลหิตสูง
byPa'rig Prig
 
Ag 16 in_1.2.4_896(2555)
byLookbua Siraprapa
 
ยารักษาโรคเบาหวาน
byUtai Sukviwatsirikul
 
ความเป็นไปได้ของร้านยาในการนำ (ร่าง) ประกาศกระทรวงสาธารณสุขเรื่องการกำหนดรายล...
byParun Rutjanathamrong
 
Cpg hyperlipidemia 2558
byUtai Sukviwatsirikul
 
Pharmacotherapy in patient with stroke 2555
byUtai Sukviwatsirikul
 
โรคเรื้อรังที่พบบ่อย
byDr.yababa najra
 
Melioidosis
bymonoybr
 
Current Pharmacotherapy in Diabetes
byUtai Sukviwatsirikul
 
คู่มือแปลผลการตรวจร่างกายฉบับประชาชน
bySurapol Imi
 
เบาหวาน
bybeam35734
 
ยารักษาโรคเบาหวาน โดย ฉัตรเลิศ พงษ์ไชยกุล
byUtai Sukviwatsirikul
 
Guildline thai atherosclerosis_update_16_07_50
byUtai Sukviwatsirikul
 
โรคเบาหวาน
byPim My
 

Similar to Diabetes

PDF
“เบาหวานควบคุมได้ เพียงรู้และเข้าใจ” (Understand Diabetes and Take Control)
byUtai Sukviwatsirikul
 
PDF
การจัดการโรคDm&htใน อปท.
byสปสช นครสวรรค์
 
PPTX
งานนำเสนอเบาหวาน
byMuay Muay Somruthai
 
PPT
DM 65.ppt
bypraphan khunti
 
PDF
แบบโครงร่าง โรคเบาหวาน
byDduang07
 
PDF
Diabetes
bytwilailuk
 
PDF
Dm
byNarada_merry
 
PPT
โรคเบาหวาน
byweerawatkatsiri
 
PPT
โรคเบาหวาน
byyadatada
 
PPT
โรคเบาหวาน
byPunyaporn Simarakampai
 
PPT
เรื่องโรคเบาหวาน
by54321_
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
PPT
เบาหวาน
byEarth_M1-1_No_34
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
PPT
โรคเบาหวาน
by54321_
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
PPS
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
“เบาหวานควบคุมได้ เพียงรู้และเข้าใจ” (Understand Diabetes and Take Control)
byUtai Sukviwatsirikul
 
การจัดการโรคDm&htใน อปท.
byสปสช นครสวรรค์
 
งานนำเสนอเบาหวาน
byMuay Muay Somruthai
 
DM 65.ppt
bypraphan khunti
 
แบบโครงร่าง โรคเบาหวาน
byDduang07
 
Diabetes
bytwilailuk
 
Dm
byNarada_merry
 
โรคเบาหวาน
byweerawatkatsiri
 
โรคเบาหวาน
byyadatada
 
โรคเบาหวาน
byPunyaporn Simarakampai
 
เรื่องโรคเบาหวาน
by54321_
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
เบาหวาน
byEarth_M1-1_No_34
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
โรคเบาหวาน
by54321_
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 
โรคเบาหวาน2003
bymaprang1962
 

More from สปสช นครสวรรค์

PDF
ประกาศกระทรวงพม เรื่องประเภทและหลักเกณฑ์ความพิการ6ประเภท
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
ประกาศกระทรวงพม ประเภทและหลักเกณฑ์ความพิการ7ประเภท
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
~$Poster รับฟังความคิดเห็น
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
Ad
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
Ad
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
ผลสำรวจ สำนักงานสถิติ Oct55
byสปสช นครสวรรค์
 
DOC
18 oct 55 แนวทางการบริหารงบ tb ปี 56
byสปสช นครสวรรค์
 
DOCX
3ข่าวรับฟังความคิดเห็น
byสปสช นครสวรรค์
 
DOCX
ยูเอ็นเรียกร้องทุกประเทศจัดหลักประกันสุขภาพให้ประชาชน ยกไทยต้นแบบความสำเร็จ
byสปสช นครสวรรค์
 
PPTX
Aidsปี56สรุปภาพรวม
byสปสช นครสวรรค์
 
PPTX
Aidsปี56สรุปภาพรวม
byสปสช นครสวรรค์
 
DOCX
18 oct12 การจัดทำแผนเอดส์56เขต
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
023125 กค(การระบุเหตุผลการใช้ยานอกบัญชียาหลัก)
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
ประกาศจากสำนักกฎหมาย
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
ประกาศแก้ไขบุคคลภายนอก
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
ประกาศฯบริหารจัดการปี ๕๕
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
ประกาศฯ(ฉบับที๒)
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
คำสั่งแต่งตั้ง นพ.วงษ์สวัสดิ์ ตันวิสุทธิ์ ในตำแหน่ง ผอ.สปสช. เขต 3 นว
byสปสช นครสวรรค์
 
PPT
Gnewvb01 090401013958-phpapp01
byสปสช นครสวรรค์
 
PDF
121113สปสช.ขู่สอบรพ.เบิกเงินเกินจริง เดลินิวส์
byสปสช นครสวรรค์
 
ประกาศกระทรวงพม เรื่องประเภทและหลักเกณฑ์ความพิการ6ประเภท
byสปสช นครสวรรค์
 
ประกาศกระทรวงพม ประเภทและหลักเกณฑ์ความพิการ7ประเภท
byสปสช นครสวรรค์
 
~$Poster รับฟังความคิดเห็น
byสปสช นครสวรรค์
 
Ad
byสปสช นครสวรรค์
 
Ad
byสปสช นครสวรรค์
 
ผลสำรวจ สำนักงานสถิติ Oct55
byสปสช นครสวรรค์
 
18 oct 55 แนวทางการบริหารงบ tb ปี 56
byสปสช นครสวรรค์
 
3ข่าวรับฟังความคิดเห็น
byสปสช นครสวรรค์
 
ยูเอ็นเรียกร้องทุกประเทศจัดหลักประกันสุขภาพให้ประชาชน ยกไทยต้นแบบความสำเร็จ
byสปสช นครสวรรค์
 
Aidsปี56สรุปภาพรวม
byสปสช นครสวรรค์
 
Aidsปี56สรุปภาพรวม
byสปสช นครสวรรค์
 
18 oct12 การจัดทำแผนเอดส์56เขต
byสปสช นครสวรรค์
 
023125 กค(การระบุเหตุผลการใช้ยานอกบัญชียาหลัก)
byสปสช นครสวรรค์
 
ประกาศจากสำนักกฎหมาย
byสปสช นครสวรรค์
 
ประกาศแก้ไขบุคคลภายนอก
byสปสช นครสวรรค์
 
ประกาศฯบริหารจัดการปี ๕๕
byสปสช นครสวรรค์
 
ประกาศฯ(ฉบับที๒)
byสปสช นครสวรรค์
 
คำสั่งแต่งตั้ง นพ.วงษ์สวัสดิ์ ตันวิสุทธิ์ ในตำแหน่ง ผอ.สปสช. เขต 3 นว
byสปสช นครสวรรค์
 
Gnewvb01 090401013958-phpapp01
byสปสช นครสวรรค์
 
121113สปสช.ขู่สอบรพ.เบิกเงินเกินจริง เดลินิวส์
byสปสช นครสวรรค์
 

Diabetes

  • 2.
    เบาหวาน พนัส ปรีวาสนา จตุพร วิศิษฏโชติอังกูร GotoKnow.org/profile/mhsresearchi
  • 3.
    ครีเอทีฟคอมมอนสแบบแสดงที่มา-ไมใชเพื่อการคา-อนุญาตแบบเดียวกัน (by-nc-sa) เมื่อนำเนื้อหาในหนังสือเลมนี้ไปใช ควรอางอิงถึงแหลงที่มา โดยไมนำไปใชเพื่อการคา และยินยอมใหผูอื่นนำ เนื้อหาไปใชตอไดดวยสัญญาอนุญาตแบบเดียวกันนี้ ขอมูลเพิ่มเติม : http://cc.in.th/wiki/meet-the-licenses1 1 http://cc.in.th/wiki/meet-the-licenses
  • 4.
    สารบัญ คำนำสำนักพิมพ 3 เบาหวาน : มหันตภัยเงียบ(Silence Killer) 5 เบาหวาน : ชื่อหวานๆ แตรสชาติไมหวานสมชื่อ 7 ชนิดของ “เบาหวาน” 11 สาเหตุของ “เบาหวาน” วาดวยกรรมพันธุและพฤติกรรมการกินอาหาร 13 เบาหวาน... “เคาลาง” อยาวางใจ อะไรคือเคาลาง “บอกเหตุ” 15 ใครคือกลุมเสี่ยงเบาหวาน 17 ครอบครัวเบาหวาน... 19 อาหารของคนเปนเบาหวาน 23 ผักและสมุนไพรตานภัยเบาหวาน 27 ผัก สมุนไพรที่ควรใสใจรับประทาน 29 เทากับเบาหวาน 33 รองเทาที่เหมาะสมกับผูปวยเบาหวานเปนอยางไร? 37 เรื่องเลาจากคนทำงานเบาหวาน 41 เรื่องเลาจากเหลาเภสัชกร 49 i
  • 5.
    เบาหวานกับนวัตกรรม 51 การสรางเครือขายเบาหวาน : พลังการเรียนรู 57 บทสงทาย : เบาหวาน มหันตภัยเงียบที่นาจับตามอง 61 เกี่ยวกับผูเขียน 63 ii
  • 6.
    การใชประโยชนจากเนื้อหาภายในหนังสือ ตองอางอิงแหลงที่มา และหามนำเนื้อหาไปใชเพื่อวัตถุประสงค ทางการคารวมทั้งใหใชสัญญาอนุญาตเดียวกันนี้ในการนำไปใชครั้งตอไป ขอมูลเพิ่มเติม: www.cc.in.th1 1 http://www.cc.in.th 1
  • 7.
  • 8.
    คำนำสำนักพิมพ หนังสือภายในโครงการเผยแพรความรูจากผูปฏิบัติ (Blog to Book) เปนการรวบรวมบันทึกจากบล็อก (Blog) ภายในเว็บไซต GotoKnow.org นำมาจัดพิมพเปนหนังสือ เพื่อเผยแพรแกผูที่เกี่ยวของและบุคคลที่ สนใจ พื้นฐานแนวคิดของโครงการนี้เปนความตั้งใจของผูเขียนที่จะรวบรวมความรูจากภายในตัวบุคคล ซึ่งถือเปนฟน เฟองเล็กๆ ที่กระจัดกระจายอยูในสังคม ถายทอดเรื่องราวผานพื้นที่เสมือนออนไลนใหไดรับการเผยแพรในรูปแบบ หนังสือ เพื่อกาว ขามขอจำกัดในเรื่องของโอกาสในการเขาถึงสัญญาณอินเทอรเน็ต หรือขอจำกัดทางดานเทคโนโลยี ตางๆ นอกจากนี้การรวบรวมบันทึกดังกลาว ยังเสมือนเปนการใหรางวัลแกผูเขียนที่ไดพากเพียรในการเขียนบอกเลา เรื่องราวที่ เปนประโยชนใหแกผูอื่น การถายทอดประสบการณ ความรูสึกนึกคิด ที่ปราศจากอคตินั้น อาจเปน ประโยชนแกผูอื่นไดไม มากก็นอย โครงการเผยแพรความรูจากผูปฏิบัติ (Blog to Book) เริ่มตนขึ้นในเดือนเมษายน พ.ศ. 2552 และจะ คัดสรร บันทึกอันทรงคุณคา ทยอยตีพิมพเปนหนังสือเผยแพรใหแกผูที่เกี่ยวของและผูที่สนใจโดยไมคิดคาใชจายใดๆ ตั้งแต ขั้นตอนการคัดสรร ออกแบบ ตีพิมพ และเผยแพร เพื่อเพิ่มโอกาสใหสังคมไทยไดบริโภคความรูอันมีตนทุนนอยที่สุด เทาที่ จะเปนไปได โดยมีความมุงหวังสุดทายคือ “สังคมแหงปญญา” อันจะเกิดขึ้นในสังคมไทย 3
  • 9.
  • 10.
    เบาหวาน : มหันตภัยเงียบ(SilenceKiller) พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ปจจุบันสหพันธเบาหวานนานาชาติประมาณการวา ประชากรทั่วโลกเปนโรคเบาหวานมากกวา 285 ลานคน หรือเกือบรอยละ 7 ของประชากรผูใหญทั่วโลก1 โดยเพิ่มขึ้นอยางรวดเร็วโดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนา จัดเปน “มหันตภัยเงียบ” (Silence Killer) เปนปญหาสาธารณสุขของโลกที่นากลัว คาดวาใน พ.ศ.2572 หรืออีก 20 ป ผูปวยเบาหวานรายใหมรอยละ 70 จะอยูในประเทศกำลังพัฒนา สวน ประเทศไทยในป 2551 มีผูปวยเบาหวานรายใหม 388,551 ราย เสียชีวิต 7,725 ราย คาดวาทั่วประเทศ จะมีคน กำลังเปนเบาหวานกวา 3 ลานคน มีแนวโนมเพิ่มขึ้นตอเนื่อง ผูปวยเกือบรอยละ 50 ยังไมรูตัววาเปนโรค และไม ไดรับการวินิจฉัยและการรักษาที่เหมาะสม จึงมีความเสี่ยงเกิดปญหาแทรกซอน ทั้งโรคไตวาย ตาบอด โดยเฉพาะ ตาบอด พบวาทั่วโลกมีประชากรที่เปนเบาหวานและเบาหวานขึ้นตา จนตาบอดสนิทเนื่องจากเสนเลือดไปเลี้ยงตา เสื่อมไมต่ำกวา 2.5 ลานคน สวนคนไทยที่เปนเบาหวาน พบเปนเบาหวานขึ้นตาขั้นรุนแรงไมต่ำกวา 30,000 คน หาก ไมไดรับการรักษาดูแลตั้งแตยังไมมีอาการ จะเกิดตาบอดตามมา ยอนไปในป พ.ศ. 2552ไดมีการรณรงคโรควันเบาหวานพรอมกันทั่วประเทศ โดยมีคำขวัญในการรณรงค คือ “เบาหวานควบคุมได...เพียงรูและเขาใจ” (Understand Diabetes and Take Control) มีกิจกรรมใหบริการผู ปวยโรคเบาหวาน โดยตรวจคัดกรองหาโรคแทรกซอน รวมทั้งใหความรู ความเขาใจในการควบคุมปองกันโรคเบา หวานแกประชาชนดวย และจัดโครงการสงเสริมสุขภาพปองกันตาบอดจากเบาหวานขึ้นตา เพื่อเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระเจาอยูหัว เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 84 พรรษา 5 ธันวาคม 2554 คำขวัญในการรณรงคที่บอกวาเบาหวานควบคุมได...เพียงรูและเขาใจ ทำใหเรามองเห็นถึงความสำคัญในการ สรางองคความรูเพื่อใหเทาทันโรค รวมไปถึงการออกแบบในการสงเสริมสุขภาพทั้งกลุมผูปวย คนปกติ และกลุมเสี่ยง “บทเรียน” ในการดูแลผูปวยจากสหวิชาชีพตางๆที่เกี่ยวของ มีความสำคัญมาก เพราะวา เบาหวานนอกจากเปนโรค ที่มีพยาธิสภาพที่เกิดจากตัวผูปวยเองแลว ปจจัยเอื้อที่สนับสนุนใหเปนโรคเบาหวานมาจากสิ่งแวดลอม ทั้งพฤติกรรม การกิน การอยู ซึ่งในปจจุบันเราก็พบวาพฤติกรรมสุขภาพของคนไทยก็จัดไดวาเสี่ยงตอการเปนโรคเบาหวาน และ 1 http://www.idf.org/about-diabetes 5
  • 11.
    เปนมหันตภัยเงียบที่คราชีวิตผูคนไปเรื่อยๆ ใน Gotoknow.org ที่เปนพื้นที่สำหรับการแลกเปลี่ยนเรียนรูที่เปดกวางใหคนทำงานไดเขามาเขียนแลกเปลี่ยน ความรู แลกเปลี่ยนความคิด ความรูชุดหนึ่งถูกตอเติมจากประสบการณที่หลากหลายผานผูที่แลกเปลี่ยน Goto- know.org จึงถือวาเปนขุมพลังทางดานความรูเชิงปฏิบัติที่มีคุณคา และหากเราสามารถสกัดประเด็นตางๆ เหลานั้น ออกมารอยเรียงเปนชุดความรู จะเปนชุดความรูที่มีคุณคาและมีประโยชนตอวงการสุขภาพของไทยเปนอยางมาก Gotoknow.org มี Blogger จำนวนหนึ่งที่ทำงานเกี่ยวของกับเบาหวาน และไดถายทอดบทเรียนที่เกิดขึ้นใน การทำงาน รวมไปถึงเห็นการเชื่อมเครือขายในการแลกเปลี่ยนเรียนรูในหลายๆ อาชีพ หรือที่เรียกวา สหวิชาชีพ เกาะเกี่ยวกันอยางหลวมในการแลกเปลี่ยนแบบออนไลน และในการทำงานจริงเครือขายเหลานี้ไดทำงานสอดคลอง ประสานกันอยูแลว ในบันทึกทั้งหมดที่เกี่ยวของกับ เบาหวาน สามารถเขาถึงไดโดยผานคำสำคัญสำหรับสืบคน (Tag) ที่มีคำวา “เบา หวาน, เครือขายเบาหวาน,DM” และคำคนอื่นๆ ที่เกี่ยวของ จะพบบันทึกมากมาย และหนึ่งในจำนวนนั้นสวนใหญ เปนบันทึกของ ดร.วัลลา ตันตโยทัย2 ที่เขียน Blog ในชื่อของ DM KM Facilitator3 บันทึกของอาจารยวัลลานี่เอง ที่เกี่ยวเอาบันทึกที่เขียนเรื่องราวราวเกี่ยวกับเบาหวานเขามาดวยกัน รวมถึงเปนเสมือน CoPs (ชุมชนนักปฏิบัติ) เขา มาไวรวมกัน รายละเอียดของการทำงานเบาหวานสามารถหาอานไดจากบันทึกตามที่กลาวมา ในการสกัดบทเรียนจากขอมูลมากมาย เปนเรื่องที่ผูเรียบเรียงคอนขางใชพลังสูง โดยเฉพาะประเด็น “เบา หวาน” ที่มีจำนวนบันทึกมากมายใน Gotoknow.org ผูเขียนจึงไดกำหนดประเด็นที่มีความสำคัญและนาสนใจ เพื่อที่จะสามารถเรียบเรียงขอมูลเหลานั้นใหเปนระบบ ใหมองเห็นภาพพัฒนาการการพัฒนาและสงเสริมสุขภาพ ที่เกี่ยวของกับโรคเบาหวาน แตก็เปนเพียงสวนหนึ่งของชุดความรูที่มหาศาล ที่หยิบขึ้นมาเปนประเด็นในการเผย แพรสาธารณะในรูปแบบของการรวบรวมและสกัดบทเรียน สวนหนึ่งอาจจะตองเขาไปเรียนรูและแลกเปลี่ยนในฐาน ขอมูลออนไลนดังกลาว การนำเสนอชุดขอมูล “เบาหวาน” ในหนังสือเลมนี้เริ่มตนจาก ความรูเกี่ยวกับโรคเบาหวานในดานสมมุติฐาน ของโรค การรักษา รวมไปถึงพฤติกรรมสุขภาพที่เสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวานในอนาคต และเรื่องเลาของคน ทำงาน นวัตกรรมที่เกิดขึ้น การสรางเครือขาย ชุดความรูทั้งหมดที่ถือวาเปนพลังการเรียนรูที่ใชปญญาปฏิบัติใน การขับเคลื่อนที่มีแงมุมนาสนใจ และใชเปนตนทุนทางความรูการทำงานสงเสริมสุขภาพ เพื่อตอสูกับมหันตภัยเงียบ (Silence Killer) อยางรูเทาทัน 2 http://gotoknow.org/profile/copdmfaci 3 http://gotoknow.org/blog/dmcop 6
  • 12.
    เบาหวาน : ชื่อหวานๆแตรสชาติไมหวานสมชื่อ พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร “เบาหวาน เปนโรคเรื้อรังชนิดหนึ่งที่เปนแลวรักษาไมหาย แตปองกันได” ถอยคำขางตน ดูเหมือนจะเปนวาทกรรมที่คนไทยคุนชินกับปรากฏการณของโรคเบาหวานมากที่สุดอีกวาท- กรรมหนึ่ง เนื่องเพราะเปนคำจำกัดความที่บงบอกคุณลักษณะของ “โรคเบาหวาน” (Diabetes mellitus) ได เปนอยางดี เพราะเมื่อเปนโรคชนิดนี้แลว จะเกิดอาการเรื้อรังและไมสามารถรักษาใหหายขาดได กอปรกับเมื่อเปน แลว ก็มักพวงพาใหเกิดปญหาสุขภาพตางๆ รวมถึงการนำไปสูภาวะโรคแทรกซอนอยางมากมาย จนผูปวย หรือ แมแตญาติผูปวยตองพลิกตำรามารับมือเพื่อนำไปสูกระบวนการของการดูแล ควบคุมหรือปองกัน และเฝาระวัง (Surveillance) กันยกใหญ กระนั้นก็เปนที่นาสังเกตวาในสังคมไทยรูจักและใหความสนใจเกี่ยวกับโรคเบาหวานมาเมื่อไมนาน ดังจะเห็นได จากกระบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมที่เดนชัดนั้นเริ่มปรากฏจากเวทีของการจัดงาน “มหกรรมเบาหวาน” เนื่องใน “วันเบาหวานโลก” (14 พฤศจิกายน) ขึ้นในวันที่ 26 พฤศจิกายน 2551 ณ หางสรรพสินคาสยามพารากอน การจัดงานมหกรรมเบาหวานในครั้งนั้น เกิดขึ้นจากการผนึกกำลังขององคกรหลายภาคฝาย อาทิ กรุงเทพมหา- นคร สมาคมโรคเบาหวานแหงประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราช กุมารี กระทรวงสาธารณสุข ตลอดจนองคกรชั้นนำจากภาครัฐและเอกชนจำนวนมาก โดยมีเปาประสงคหลักคือ การประชาสัมพันธใหความรูและสรางความตระหนักใหคนไทยไดเขาใจถึงผลกระทบที่ไดรับจากการปวยเปนโรคเบา หวาน มหกรรมเบาหวานในครั้งนั้น จึงเปนเสมือนการจุดประกายใหคนไทยตื่นตัวหันกลับมาตระหนักเรื่องเบาหวาน กันจริงจังและเปนมีกระบวนการเรียนรูในเชิงสงเสริมสุขภาพและวิธีการ ดูแลรักษาผูปวยเบาหวานในปจจุบัน เมื่อมองยอนกลับไปยังอดีต จะพบวาคนไทยรับรูเรื่องโรคเบาหวานในหลากมุมมอง ดังจะเห็นไดจากการเรียกชื่อ โรคที่ตางกันออกไปตามบริบทของทองถิ่นและเรียกตามลักษณะเฉพาะของโรค อาทิ โรคปสสาวะหวาน หรือ โรค หนักหวาน (น้ำตาลในเลือดสูง) โรคของคนมีอันจะกิน (คนรวย) เพราะมักบริโภคแตอาหารประเภทแปงและน้ำตาล จนอวนเอาๆ จนเปนที่มาของการเรียกตอๆ กันมาอีกวา “โรคของคนอวน” แตไมแนเสมอไปลักษณะทางกายภาพ ของรางกายบอกไมไดวาใครจะปวยเปนโรคเบาหวาน 7
  • 13.
    นอกจากนี้ยังมีชื่ออื่นๆ ที่ถูกนำมาเรียกแทนการเรียกโรคเบาหวานตรงๆ เชนโรคผูสูงอายุ เพราะมักพบในคนวัย ที่มีอายุมากกวา 40 ปขึ้นไป โรคญาติเยอะ เพราะเมื่อเปนแลวผูปวยก็มักมีโรคแทรกซอนตามมามากมายหลายโรค ยังมีผลกระทบตออวัยวะภายในของรางกายหลายสวน ไมวาจะเปน ไต ตา หัวใจ หรือแมแตหลอดเลือดแดง ก็ไม เวน หรือแมแตเมื่อปวยเปนเบาหวานแลว ก็เกิดภาวะแผลเนาเปอย รวมถึงภาวะแขนขาออนแรง จนกระทั่งมีอาการ แทรกซอนจากโรคอื่นๆ จนถึงเปนอัมพฤกษอัมพาตไดดวยเชนกัน ในทางการแพทยเปนที่รับรูและเขาใจกันในวงกวางวาโรคเบาหวานเปนโรคที่เกิดจากภาวะที่ “รางกายมีระดับ น้ำตาลในเลือดสูงกวาปกติ” หรืออาการ “หนักหวาน” นั่นเอง ภาวะดังกลาวเกิดการที่ตับออนไมสามารถสรางและ หลั่งฮอรโมนอินซูลิน (Insulin) ไดอยางเพียงพอ ซึ่งอินซูลินที่วานั้นมีหนาที่หลักในการลำเลียงน้ำตาลไปสูเนื้อเยื่อ ตางๆ เพื่อเผาผลาญเปนพลังงานใหกับรางกาย เมื่ออินซูลินทำงานบกพรอง น้ำตาลก็ถูกนำไปใชประโยชนไดไมเต็มที่ กอเกิดเปนภาวะน้ำตาลในเลือดสูง อันเปนที่มาของ “โรคเบาหวาน” นั่นเอง ในเวปบล็อก gotoknow.org ชุมชนแหงการแลกเปลี่ยนเรียนรูของ “คนทำงาน” ไดเขียนบันทึก หรือบทความ สะทอนเกี่ยวกับวาทกรรมการเรียกชื่อโรคเบาหวานไวหลายคน โดยภาพรวมเปนการสื่อถึงลักษณะอันเปนสถานะเชิง ความหมายของโรคเบาหวานไวอยางเดนชัดในหมวดหมูของ “การแพทย สุขภาพ สุขภาวะ” หรือ ผานคำสำคัญ (Tag) เชน โรคเบาหวาน อาหาร สมุนไพร น้ำตาลในเลือด ดังเชนที่ คุณอรุณ วงษชู1 ไดเขียนบันทึกที่สะทอนคำจัด กัดความของโรคเบาหวานที่เชื่อมโยงกับภาวะการเจ็บปวยที่เรื้อรังและมีโรคแทรกซอนวา “โรคเบาหวานเปนโรคเรื้อรัง และกอใหเกิดปญหาตอสุขภาพ กอใหเกิดปญหากับฟนและเหงือก ตา ไต หัวใจ หลอดเลือดแดง...เมื่อเปนโรคนี้ระยะหนึ่งจะเกิดโรคแทรกซอนที่เกิดกับหลอดเลือดเล็กเรียก Microvacular หากมี โรคแทรกซอนนี้จะทำใหเกิดโรคไต เบาหวานเขาตา หากเกิดหลอดเลือดเลือดแดงใหญแข็ง เรียก macrovascular โดยจะทำใหเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบ อัมพาต หลอดเลือดแดงที่ขาตีบนอกจากนั้นยังอาจจะเกิดปลายประสาท อักเสบ neuropathic ทำใหเกิดอาการชาขา กลามเนื้อออนแรง ประสาทอัตโนมัติเสื่อม2 ” เชนเดียวกับที่ คุณทรงลักษณ มูลมณี ที่ใชนามแฝงวา Health Star ไดแสดงแนวคิดเกี่ยวกับโรคเบาหวานวา เปนภาวะของการทำงานที่บกพรองของฮอรโมนอินซูลินวา “เบาหวาน เปนความผิดปกติของรางกายที่มีการผลิตฮอรโมนอินซูลินไมเพียงพอ อันสงผลทำใหระดับน้ำตาลใน กระแสเลือดสูงเกิน โรคนี้มีความรุนแรงสืบเนื่องมาจากการที่รางกายไมสามารถใชน้ำตาลไดอยางเหมาะสม โดยปกติ น้ำตาลจะเขาสูเซลลรางกายเพื่อใชเปนพลังงานภายใตการควบคุมของ ฮอรโมนอินซูลิน ในผูปวยที่เปนโรคเบาหวาน จะไมสามารถทำงานไดอยางมีประสิทธิภาพ ผลที่เกิดขึ้นทำใหระดับน้ำตาลในเลือดสูงขึ้น ในระยะยาวจะมีผลในการ ทำลายหลอดเลือด ถาหากไมไดรับการรักษาอยางเหมาะสม อาจนำไปสูสภาวะแทรกซอนที่รุนแรงได”3 1 http://gotoknow.org/blog/sukhapab/132527 2 http://gotoknow.org/blog/sukhapab/132527 3 http://gotoknow.org/blog/healthstar/362085 8
  • 14.
    จากประเด็นที่หยิบยกเปนตัวอยางขางตนสื่อใหเห็นถึงคำจำกัดความที่เปนลักษณะ หรือสถานะอันเปนปรากฏ- การณของโรคเบาหวานอยู 2ประเด็นใหญๆ นั่นคือ 1. การเปนโรคเรื้อรัง 2. และการทำงานที่พบพรองของฮอรโมนอินซูลินจนกอใหเกิดภาวะน้ำตาลในเลือดสูง ซึ่งก็ปฏิเสธไมไดอีก เหมือนกันวาโรคเบาหวานนั้น มีคุณลักษณะอันสำคัญอีกประการหนึ่งนั่นก็คือ “โรคเงียบ” คำวา “โรคเงียบ” ในที่นี้หมายถึงโรคที่มองไมเห็นดวยตาเปลา บางทีก็เสมือนฟาประทานมากับ “พันธุกรรม” และที่สำคัญคือเกิดขึ้นอยาง “เงียบๆ” อาการหรือผลกระทบขางเคียงจะไมไดแสดงออกอยางฉับพลัน พลอยให หลายตอหลายคนกลายเปนผูปวยเบาหวานแบบไมรูเนื้อรูตัว จนไมสามารถจัดวางระบบการปองกัน หรือควบคุม ภาวะ “เบาหวาน” (น้ำตาล) ในตัวเองผานเรื่องอาหารการกินและการออกกำลังกายไดอยางเหมาะสม กระทั่งใน ที่สุดแลวก็เสียชีวิตจากภาวะโรคแทรกซอน เปนการเสียชีวิตโดยไมรูมากอนเลยวาโรคแทรกซอนที่วานั้น คือผลพวง จากการปวยเปนโรคเบาหวานนั่นเอง แตอยางไรก็ดี ไมวาจะมองในมุมใดก็ตาม สิ่งหนึ่งที่เชื่อมโยงเกี่ยวกับโรคเบาหวานอยูตลอดเวลาก็คงหนีไมพนคำ วา “น้ำตาล” อยูดี ซึ่งคุณลักษณะที่สำคัญของน้ำตาลก็คือการมีรสชาติที่ออก “หวานๆ” เมื่อบริโภคอาหารรสชาติ หวานๆ มากเทาไหร ก็เทากับวาไดนำพาน้ำตาลเขาสูรางกายมากเทานั้น หากระบบการทำงานของอินซูลินบกพรอง จึงเสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวานไดงายๆ ดวยเหตุนี้จึงอาจเรียกไดวา คำวา “หวาน” หรือ “หนักหวาน” ในมิติของ “โรคเบาหวาน” ที่แสดงใหเห็นชัด ถึง ภาวะการเจ็บปวยเรื้อรังและถูกแทรกซอนดวยโรคตางๆนั้น ยอมไมใชชื่อเสียงเรียงนามอัน “หอมหวาน” สำหรับ ชีวิตของคนเราอยางแนนอน 9
  • 15.
  • 16.
    ชนิดของ “เบาหวาน” พนัส ปรีวาสนาและจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ปจจุบันโรคเบาหวานกลายเปนกระแสหลักอีกกระแสหนึ่งใน “ระบบสุขภาพ” มีวิถีการขับเคลื่อนกันอยางเปน ระบบทั้งในระดับปจเจกและสังคม มีกระบวนการระดมความคิด มุงใหเกิดความรูและความตระหนักทั้งเชิงนโยบาย จากภาครัฐ ภาคเอกชน รวมถึงการปกธงสูการสรางเครือขายในระดับประชาชนและทองถิ่น ปรากฏการณรวมตัว หรือเคลื่อนตัวอยางมีพลังเหลานั้น ไดสะทอนใหเห็นวาผูคนในสังคมตางมีมุมมองรวมในทำนองเดียวกันวา “โรคเบา หวาน” เปนเสมือน “ภัยเงียบ” มหันตภัยที่กำลังรุกคืบเขาสูชีวิตของผูคน และสังคมอยางนากลัว การปวยเปนโรคเบาหวานแลวพวงพาไปสูปญหาสุขภาพตางๆ นั้น เปรียบไดกับ “บานประตูแหงสุขภาพ” ของ ผูคนและสังคมไดเริ่มทรุดโทรมลง หรือในอีกความหมายหนึ่งก็คือประตูแหงสุขภาพไดถูกเปดทิ้งไวตลอด 24 ชั่วโมง ซึ่งเอื้อตอการใหโรคภัยตางๆ ไดทยอยเคลื่อนตัวเขาคุกคามชีวิตของผูคนไดงายมากขึ้น และเมื่อพิจารณาขอมูลอัน เปนสถิติของผูปวยเปนโรคเบาหวานอยางละเอียด ก็ดูเหมือนจะมีแนวโนมสูงขึ้นจนนาใจหาย เภสัชกรหญิงปราณี ลัคนาจันทโชติ ไดสะทอนขอมูลในเวปบล็อก gotoknow.org ไวอยางนาสนใจวา “10 ปที่แลวองคการอนามัยโลก สำรวจพบวามีผูปวยเบาหวาน 171 ลานคน และทำนายตอไปวาอีก 30 ป จะมีจำนวนผูปวยเบาหวานเปน 366 ลาน แตเมื่อเวลาผานไป ไมถึง 30 ป กลับพบวามี ผูปวยเบาหวาน 171 ลาน คิดเปน 2.8% ของประชากรทั่วโลก โดยลาสุดเดือนมกราคม (2553) สหพันธสมาคมโรคเบาหวานระหวางประเทศ (International Diabetes Federation) คนพบวาความชุกของผูปวยเบาหวานมีจำนวน 285 ลาน และคาดการณ ไปอีก 20 ป จะเปน 439 ลานคน” 1 จากขอมูลขางตน ดูเหมือนจะตอกย้ำ หรือยืนยันใหเห็นวาสภาพการณปจจุบันนั้น ไมวาจะในระดับปจเจกบุคคล และระดับสังคมนั้น ระบบภูมิตานทานที่มีตอโรคเบาหวานกำลังถูกกัดกรอนลงทุกขณะ ในทางการแพทยไดจำแนกชนิดของโรคเบาหวานออกเปน 2 ชนิดใหญๆ คือ เบาหวานชนิดที่ตองพึ่งอินซูลิน และ เบาหวานชนิดไมพึ่งอินซูลิน 1 ttp://gotoknow.org/blog/sk-ccc/370924 11
  • 17.
    กรณีดังกลาว Dr. maleewanlertsakornsiri ไดสรุปประเด็นอันเปนคำจำกัดความและสาเหตุของเบาหวาน ทั้งสองประเภทวา2 1. โรคเบาหวานที่ตองพึ่งอินซูลิน (insulin – dependent diabetes mellitus : IDDM หรือเรียกวา Type l) เปนเบาหวานที่เกิดจากการขาดอินซูลิน จึงมีความตองการอินซูลินในการรักษาเพื่อปองกันภาวะคี โตสิส(ketosis) สวนใหญเกิดในคนอายุนอย เชน วัยเด็กวัยรุนหรือวัยหนุมสาว 2. โรคเบาหวานที่ไมตองพึ่งอินซูลิน (Non insulin dependent diabetes mellitus : DM หรือเรียก วา Type ll) เปนเบาหวานที่มีระดับอินซูลินปกติ และเกิดโรคเบาหวานจากการดื้ออินซูลิน มักเปนผลมาจาก กรรมพันธุ พบมากกับคนที่มีอายุเกิน 40 ป ผูปวยไมจำเปนตองพึ่งอินซูลินในการรักษา แตอาจจะตองการ อินซูลินเพื่อลดระดับน้ำตาล หรือรักษาอาการของเบาหวาน เพราะกินยาและควบคุมอาหารไมไดผล ทั้งนี้เมื่อพิจารณาขอมูลอันเปนชนิดของเบาหวานจากขางตน ทำใหเกิดความเขาใจวาโดยแทที่จริงแลว โรคเบา หวานหาใชโรคเฉพาะของคนแกหรือผูสูงอายุเสียเมื่อไหร แตคนทุกเพศทุกวัยก็สามารถปวยเปนโรคเบาหวานได และโรคเบาหวานชนิดแรกนั้นเปนเบาหวานที่ไมพบบอยนัก เมื่อตับออนไมสามารถสรางอินซูลินไดเพียงพอ จึงจำ ตองฉีดอินซูลินเขาสูผิวหนัง เพื่อไปทำหนาที่ในการ ควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดระยะยาว สวนโรคเบาหวานชนิดที่ สอง เปนประเภทที่พบมากกวาชนิดแรก ตับออนสามารถสรางอินซูลินไดอยางเพียงพอ หากแตประสบปญหาเรื่อง รางกายตอบสนองตออินซูลินไดนอยกวาปกติ จึงจำตองกินยาเม็ดเพื่อลดระดับน้ำตาลในเลือด ซึ่งเรียกกันโดยทั่วไป วา “ภาวะดื้อตอยาอินซูลิน” 3 2 http://gotoknow.org/blog/maleewan/134176 3 http://gotoknow.org/blog/ipdsurgbi/134926 12
  • 18.
    สาเหตุของ “เบาหวาน” วาดวยกรรมพันธุและ พฤติกรรมการกินอาหาร พนัสปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ขึ้นชื่อวา “โรคเบาหวาน” เชื่อวาใครๆ ก็คงไมรูสึกหอมหวานกับชื่อนี้เปนแน เพราะเมื่อปวยเปนโรคชนิดนี้แลว ก็จำตองเผชิญหนากับภาวะเรื้อรังและเกิดโรคแทรกซอนตางๆ อยางนาวิตก บางรายที่ปวยเปนโรคเบาหวานและมี ภูมิตานทานทางจิตใจต่ำ ก็พลอยใหรางกายเจ็บไขและทรุดหนักไปดวย เขาทำนอง “ปวยใจ กายก็พลอยปวยตาม” ดังนั้นการเรียนรูในเรื่อง “สาเหตุ” ของการเกิดโรคเบาหวานจึงมีความสำคัญอยางยิ่ง เพราะนั่นคือกระบวนการ อันสำคัญในการที่จะสรางปราการอันเปนกำแพงสุขภาพ หรือภูมิคุมกันสุขภาพเพื่อปองกันตัวเองใหหางไกลจากการ เปนโรคเบาหวาน หรือหากตกอยูในภาวะของการปวยโรคเบาหวาน ก็จะชวยใหตนเองมีความรู ความเขาใจในการที่ จะดูแลตัวเองไดเปนอยางดี จนสามารถดำรงชีวิตไดอยางมีความสุขและมีคุณภาพชีวิตที่ดี สำหรับสาเหตุของการปวยเปนโรคเบาหวานนั้นยังไมทราบแนนอน แตก็เคยมีการตั้งคำถามชวนคิดวา “เบา หวานมาจากกรรมพันธุ หรือพฤติกรรมการกิน”1 ถึงกระนั้นก็อาจกลาวๆ ไดวาองคประกอบสำคัญที่อาจเปน สาเหตุ หรือปจจัยเสี่ยงของการเกิดเบาหวานนั้นไดยึดโยงอยูกับเรื่อง “กรรมพันธุ ความอวนและการขาดการออก กำลังกาย”2 อยูวันยังค่ำ กรณีประเด็นเรื่องสาเหตุที่เกิดจากกรรมพันธุนั้น เห็นไดชัดวาผูคนจำนวนมาก เชื่อวาโรคเบาหวานเปนโรคที่ ถายทอดมาทางพันธุกรรม ดังจะเห็นไดจากมีการกลาวถึงอยางซ้ำๆ จนเกิดเปนปรากฏการณในทำนองวา “หากคน เรามีญาติสายตรง(พอ แม พี่นอง) ในครอบครัวมีประวัติคนปวยเปนโรคเบาหวาน ก็จะมีโอกาสสุมเสี่ยงตอการ ปวย เปนโรคเบาหวานดวยเหมือนกัน” แตในความเปนจริงก็พลิกไปคนละมุมไดเหมือนกัน เพราะมีผูคนจำนวนไม นอยเหมือนกันที่ปวยเปนโรคเบาหวาน แตเมื่อตรวจสอบฐานประวัติแลวกลับพบวา ไมมีบรรดา “ญาติสายตรง” 1 http://www.gotoknow.org/blog/lab-chem/53273 2 http://gotoknow.org/blog/glucose/81562 13
  • 19.
    ปวยเปนโรคเบาหวานเลยแมแตคนเดียว ที่ตองพึงระมัดระวังก็คือ พฤติกรรมสุขภาพที่สุมเสี่ยงตออุบัติการณของเบาหวานมาจาก พฤติกรรมของการ บริโภคอาหารจำพวกแปงและน้ำตาลมากๆ จนเกิดภาวะน้ำหนักเกินปกติ ถือเปนปจจัยเชิงสาเหตุสำคัญของการ ปวยเปนโรคเบาหวาน เพราะนั่นคือปรากฏการณของการเพิ่มปริมาณน้ำตาลเขาสูกระแสเลือดดีๆ นั่นเอง กระทั่งใน ปจจุบันนี้ไดเกิดกิจกรรมการรณรงคเกี่ยวกับการปองกัน “โรคอวน” (คนไทยไรพุง) ผานการกินและการออกกำลัง กายอยางกวางขวางในทุกมุมเมืองของสังคมไทย สิ่งเหลานี้ลวนสะทอนใหเชื่อไดวา “ความอวน” หรือ “โรคอวน” ที่เกิดจากพฤติกรรมการกินและการออกกำลังกายที่ไมเหมาะสมนั้น เปนองคประกอบอันสำคัญที่ทำใหคนเราปวย เปนเบาหวานไดโดยงาย สอดรับกับขอมูลที่ คุณศรีวรรณ มโนสัมฤทธิ์ ไดสืบคนและเขียนบันทึกไวใน เวปบล็อก วา3 “มีการศึกษาพบวา คนที่รอบเอวเกิน จะนำไปสูการเปนโรค เบาหวาน และโรคหลอดเลือดหัวใจ โดยปกติแลว รอบเอวผูหญิง ไมควรเกิน 80 เซนติเมตร หรือ 32 นิ้ว และรอบเอวผูชายก็ไมควรเกิน 90 เซนติเมตร หรือ 36 นิ้ว” หรือแมแตทัศนะชวนคิดของเภสัชกรหญิงปราณี ลัคนาจันทโชติ ที่สะทอนถึงสถิติการปวยเปนโรคอวน หรือ โรคเบาหวานนั้นเกิดจากพฤติกรรมที่คนเรานิยมรับประทานอาหารที่ไมดีตอสุขภาพ เชน แปง ขนม เนย ของหวาน4 เปนตน ดังนั้นการดูแลตัวเองภายใตแนวคิด “ระบบสุขภาพ” ตัวเองผาน “แบบแผนการกินและการออกกำลัง กาย” ที่เหมาะสม จึงถือเปนกลไกสำคัญในอันดับตนๆ ที่จะปองกันมิใหรางกายถูกคุกคามจากภาวะเบาหวาน ยิ่ง หากมองวา ยิ่งกินยิ่งอวน...ยิ่งอวบอวนยิ่งเสี่ยงตอการเปนเบาหวาน มากเทาไหรจึงยิ่งตองใหความสำคัญกับการ สงเสริมสุขภาพตัวเองมากเทานั้น โดยอาจเริ่มตนจากการเรียนรูกระบวนการของการ “วัดรอบเอว” ตัวเองเปนระ ยะๆ เพื่อเฝาระวังตนเองจากการเปนโรคอวนที่จะนำไปสูการเปนโรคเบาหวาน ดวยเหตุนี้การวัดรอบเอวจึงไมตางอะไรกับการ “ตัดไฟแตตนลม” เพราะนั่นคือกลยุทธงายๆ ในการที่จะฝก นิสัยใหเปนคนเราเห็นความสำคัญของเรื่องสุขภาพกายและสุขภาพใจ ชวยใหคนรามีทัศนคติที่ดีในการกินการอยู และตระหนักกิจกรรมการออกกำลังกายเพื่อการสรางเสริมสุขภาพอยางเปนระบบ ถายึดปฏิบัติเรื่องการกินและการ ออกกำลังกายอยางเหมาะสม หรือแมแตการวัดรอบเอวอยางสม่ำเสมอ จนทุกอยางกลายเปน “วัฒนธรรมชีวิต” ยอมเกิดเปนระบบคุมภัยชีวิตใหหางไกลจากการปวยเปนโรคเบาหวานไปโดยปริยาย เหนือสิ่งอื่นใด ถึงแมจะรับรูกันดีวาองคประกอบของการปวยเปนโรคเบาหวานนั้นจะเกี่ยวพันกับเรื่องกรรมพันธุ การกินอาหารและการออกกำลังกาย เพื่อใหรางกายแข็งแรงและไมอวนแลวก็ตาม สิ่งที่ตองเตือนตัวเองอยูตลอดก็ คือ “โรคเบาหวานนั้น ไมใชเกิดกับคนอวนเสมอไป คนผอมแหงแรงนอยก็มีสิทธิ์เปนโรคนี้ได” ดังนั้นจึงตองระวัง เรื่องการการกินใหถูกหมวดหมู ออกกำลังกายใหเหมาะสม และที่ขาดไมไดเลยก็คือการหาเวลาไปตรวจสุขภาพ เพื่อ ใหแพทยไดทำการตรวจวัดปริมาณน้ำตาลในเลือด เพราะนั่นคือวิธีที่ดีที่สุดที่จะชวยทำใหเรารูถึงสถานะของตัวเองวา สุมเสี่ยง หรือเปนโรคเบาหวานหรือไม และถารูวาตัวเองเสี่ยงตอการเปนเบาหวาน ก็ควรตองไปใหแพทยตรวจทุกๆ 3 ปเปนอยางนอย 3 http://gotoknow.org/blog/tqm/211493 4 http://gotoknow.org/blog/sk-ccc/370924 14
  • 20.
    เบาหวาน... “เคาลาง” อยาวางใจอะไรคือเคาลาง “บอกเหตุ” พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ดวยเหตุที่โรคเบาหวาน เปน “โรคเงียบ” หรือ “ภัยใกลตัว” อีกชนิดหนึ่งที่เกิดขึ้นแลวไมแสดงอาการอยางฉับ พลัน เมื่อเปนแลวก็ไมสามารถรักษาใหหายขาดได สิ่งสำคัญที่สุดก็คือการ “มองชีวิตในมุมบวก” ไมยอทอ และ เสียแรงใจไปกับภาวะปวยไขจนมีอันตองลมหมอนนอนเสื่อไปในที่สุด ขณะเดียวกันก็ตองเขมแข็งที่จะการ “เรียนรู อยางมีสติ” เพื่อควบคุมมิใหเกิดการเรื้อรังไปมากกวาที่เปนอยู และมุงทำความเขาใจตอกลไก หรือกลวิธีอันเปนก ระบวนการของการปองกันมิใหเกิดภาวะแทรกซอนตอรางกายใหไดมากที่สุด เพราะนั่นคือสิ่งที่ยืนยันไดวา “ชีวิตมี ทางออก” และ “ทางออกนั้นก็ไมเคยปดตาย” เมื่อมองยอนกลับไปยังปจจัยตนเหตุ หรือองคประกอบที่เอื้อตอการเกิดโรคเบาหวานแลว จะพบวาปจจัยเหลา นั้นเปนโยงใยอยูกับเรื่องกรรมพันธุ การบริโภคอาหารที่มีปริมาณแปง น้ำตาล ไขมันสูง และการละเลยที่จะออกกำลัง กายทั้งสิ้น ปจจัยที่วานั้นถือเปน “เข็มทิศของการเฝาระวัง” ตัวเองไดเปนอยางดี ทั้งยังตองใสใจเฝาสังเกตอาการ อันเปน “เคาลาง” ของโรคเบาหวานก็สำคัญไมแพกัน ถาทุกคนเชื่อวาตัวเองเปน “หมอประจำตัวเอง” ก็ตองเรียนรูวา อาการปสสาวะมาก (polyuria) ดื่มน้ำมาก (polydipsia) กินจุ หรือรับประทานอาหารจุ (polyphagia) น้ำหนักลด (weight loss) ลวนเปนเคาลางบอกเหตุ ที่สุมเสี่ยงตอการเปนเบาหวานแทบทั้งสิ้น เมื่อเขาใจแลวยอมสามารถที่จะบริหารจัดการเกี่ยวกับระบบสุขภาพตัวเอง ไดอยางมีประสิทธิภาพ1 ดังนี้ 1. ปสสาวะบอย โดยเฉพาะเวลากลางคืน ตองตื่นมาปสสาวะบอยมากกวาปกติ 2. มีอาการกระหายน้ำอยูบอยๆ และดื่มน้ำมากผิดปกติ เนื่องจากสูญเสียน้ำไปทางปสสาวะเปนจำนวนมาก 3. น้ำหนักลด เนื่องจากรางกายไมสามารถสลายพลังงานจากไขมันได จึงจำตองสลายพลังงานจากโปรตีนและไข มันแทนสงผลใหเกิดอาการ “กินเกง หิวบอย แตน้ำหลักลด” 1 http://gotoknow.org/blog/bouquet/362318 15
  • 21.
    นอกจากนี้ยังพบอาการอื่นๆ ที่ถือเปนลางบอกเหตุสอเคาใหเห็นถึงภาวะความเสี่ยงที่จะเปนโรคเบาหวานดวย เหมือนกัน อาทิ 1. อาการอักเสบของผิวหนัง เกิดการติดเชื้องาย และเมื่อเปนแผลแลวแผลจะหายชา 2. อาการคันตามผิวหนัง อันเกิดจากผิวแหงจนเกินไป 3. มีการติดเชื้อรา โดยเฉพาะอยางยิ่งบริเวณชองคลอดของผูหญิง 4. อาการเห็นภาพไมชัด ตาพรามัวตองเปลี่ยนแวนบอยๆ ทั้งนี้อาจจะเปนเพราะมีการเปลี่ยนแปลงสายตา เชน สายตาสั้น เปนตอกระจก และน้ำตาลในเลือดสูง และที่สำคัญอีกประการหนึ่งที่มองขามไมไดเลยก็คือ อาการชา ไมมีความรูสึก เจ็บตามแขนขา หยอนสมรรถภาพ ทางเพศ รวมถึงการเกิดแผลที่เทาไดโดยงาย2 ซึ่งลวนเกิดจากภาวะที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงนานๆ จนทำใหเสน ประสาทเสื่อม กรณีผูปวยใน บางรายมีอาการเกิดบาดแผลที่เทาอยูเรื่อยๆ ยิ่งตองระมัดระวังใหมากเปนพิเศษ เนื่องจากการเปนแผลที่เทา จะเปนเสมือนการเปดประตูตอนรับเชื้อโรคตางๆ ใหเขามาสูรางกายโดยงาย คนที่ปวย เปนโรคเบาหวานก็มักจะมีอาการชาตามนิ้วเทาและฝาเทา และจะไมรูสึกเจ็บปวดกับแผลที่เกิดขึ้น สงผลใหขาดการ เฝาระวังในเรื่องดังกลาวไปโดยปริยาย จนนำไปสูภาวะเรื้อรังขั้นรายแรงที่ตองตัดขาทิ้งเลยก็มี แตก็เปนที่นาสังเกตวา ในอดีตนั้นการเฝาระวังหรือสังเกตอาการที่สอเคาวาจะเปนโรคเบาหวานนั้นมีความนา สนใจ เพราะเกี่ยวโยงกับภูมิปญญาจากการสังเกต กลาวคือคนในสมัยกอนมักจะแนะนำเปน “มุขปาฐะ” วาหาก สงสัยวาจะเปนเบาหวานหรือไม สามารถพิสูจนไดอยางงายๆ ผานวิธีใกลตัวนั่นก็คือ “ปสสาวะใหมดตอม” วิธีคิดดังกลาว เกิดจากการที่ชาวบานมีความเชื่อที่วา “คนที่เปนเบาหวาน จะปสสาวะหวาน” เมื่อปสสาวะในแตละครั้ง จึงยอมมีน้ำตาลปนออกมากับปสสาวะมากเปนพิเศษ ดังนั้นคนในสมัยกอนจึงเชื่อวา หากมีมดมาตอมปสสาวะ ก็พอจะยืนยันไดเบื้องตนวาคนๆ นั้น มีความสุมเสี่ยงตอการเปนโรคเบาหวานคอนขางจะ แนนอน ซึ่งจะวาไปแลววิธีการดังกลาว ก็ใชเปนกระบวนการหนึ่งของการพิสูจนความเปนเบาหวานไดเหมือนกัน แต วิธีการสังเกตดังกลาวเปนการวินิจฉัยเพียงเบื้องตน ดังนั้นทางที่ดีจึงควรตองไปพบแพทย เพื่อใหแพทยไดตรวจระดับ น้ำตาลในเลือดใหโดยตรง เพราะนั่นคือวิธีการที่เที่ยงตรงและแมนยำที่สุด ซึ่งจะชวยใหเกิดกระบวนการเฝาระวังตอ ระบบสุขภาพของตัวเองไปในตัว 2 http://gotoknow.org/blog/dmpathumtanee/328235 16
  • 22.
    ใครคือกลุมเสี่ยงเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร จากประเด็นสาเหตุของการเกิดเบาหวานและเชื่อมโยงมาสูประเด็นเคาลางการบอกเหตุ ความเสี่ยงของการปวย เปนโรคเบาหวาน จะเห็นไดวาหลีกไมพนเรื่องราวหลักๆ 3 ประเด็นใหญ นั่นก็คือเรื่องกรรมพันธุ พฤติกรรมการกิน และการดูแลรางกายผานการออกกำลังกาย ซึ่งทั้งหมดนั้นไดสะทอนภาพของการดูแล ควบคุมและปองกันแทบทั้ง สิ้น โดยมีเปาประสงคหลักเพื่อนำไปสูวิถีแหงการดำเนินชีวิตยาวนานเยี่ยงคนปกติ อยางไรก็ตามเมื่อหลอมรวมประเด็นเหลานั้นแลว ก็คงไมยากกับการที่จะวินิจฉัยเพื่อการเฝาระวังวาใครคือผูที่ เสี่ยงที่จะเปนเบาหวานบาง โดยในทางกรรมพันธุนั้นก็ยังคงตองพุงประเด็นไปยังกลุมคนที่เคยมี “ญาติสายตรง” ปวยเปนเบาหวานมากอนอยูดี รวมถึงทารก หรือหญิงมีครรภที่ประวัติเคยเปนเบาหวานขณะตั้งครรภ หรือเคยคลอด บุตรตัวโตและมีน้ำหนักมากกวา 4 กิโลกรัม1 รวมถึงกลุมคนที่มีน้ำหนักมากเกินกวาปกติ (โรคอวน) ไมนิยมการ ออกกำลังกาย สงผลใหการทำงานของอินซูลินมีปญหา รวมถึงการมีพฤติกรรมเกี่ยวกับการกินอาหารประเภทออก รสหวานๆ และมีไขมันสูงมากจนเกินความจำเปน เปนตนวา “เด็กบริโภคไขมันมากเกินไปจาก 18 กรัม เพิ่มเปน 42 กรัมตอวัน”2 ก็ถือเปนกลุมคนที่เสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวานดวยเหมือนกัน เชนเดียวกับงานวิจัยที่ศึกษา และพบวา “ผูหญิงที่นิยมกินมันฝรั่งมากเทาไหร ยิ่งเสี่ยงตอการปวยเปนโรคเบาหวาน”3 เพราะมันฝรั่งเปนพืชที่ กระตุนใหเกิดภาวะน้ำตาลสูงในกระแสเลือดไดเปนอยางดี หรือแมแตผลการวิจัยชื่อวา CARDIA Study ก็เชื่อวาคน ที่ไมชอบรับประทานอาหารเชาอยางสม่ำเสมอก็มีความเสี่ยงตอการเปนเบาหวาน ไดเหมือนกัน4 1 http://gotoknow.org/blog/maleewan/134176 2 http://gotoknow.org/blog/strongkids/185168 3 http://gotoknow.org/blog/qqqqq/46274 4 http://gotoknow.org/blog/ocsckku/149286 17
  • 23.
  • 24.
    ครอบครัวเบาหวาน... พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร ในที่นี้ ครอบครัวเบาหวาน หมายถึง ลักษณะอันเปนภาวะ “โรคแทรกซอน” ที่เกิดขึ้นกับคนเราหลังการปวย เปนโรคเบาหวาน เชน โรคไต โรคหลอดเลือดหัวใจ โรคความดันโลหิตสูง รวมถึงภาวะแทรกซอนอื่นๆ เชน ภาวะ แทรกซอนทางตา ภาวะแทรกซอนในชองปาก กระเพาะปสสาวะทำงานไดไมดี เปนตน บรรดารายชื่อโรคแทรกซอนที่วานั้น ถือเปนคุณลักษณะพิเศษของโรคเบาหวานที่เปนแลวมักจะรักษาให หายขาดไมได ตรงกันขามกลับมักจะนำพาใหเกิดภาวะแทรกซอนตางๆ ตามมาเปนระยะๆ ซึ่งเปนผลพวงของ ระบบภูมิตานทานที่เสื่อมโทรมและต่ำลง จนอวัยวะตางๆ ในรางกายทำงานบกพรองมากขึ้น เกิดเปนชองโหวใน ระบบภูมิคุมกันของสุขภาพ เปดกวางใหโรคตางๆ ทยอยคืบคลานเขากัดกรอนรางกายของคนเราอยางเงียบๆ โดย ภาวะดังกลาวไดกลายมาเปนปรากฏการณสำคัญที่สื่อสารใหเห็นวาโรคเบาหวานเปนเสมือน “ครอบครัวใหญ” ที่มี โรคตางๆ มามะรุมมะตุมอยูตลอดเวลา หรืออาจตองเรียกชื่อโรคเบาหวานในอีกมุมหนึ่งวา “โรคญาติเยอะ” ปจจุบันโรคเบาหวาน (โรคญาติเยอะ) มีโครงสรางเหมือน “ครอบครัวใหญ” ที่ยึดโยงไปดวยภาวะแทรกซอน ตางๆ และกลายเปนวิกฤติทางสาธารณสุขของสังคมไทยในปจจุบัน ผูคนตางรับรูและเขาใจในทิศทางเดียวกันวา โรคแทรกซอนตางๆ นั้น บางชนิดจะเกิดขึ้นเงียบๆ หลังการเปนเบาหวานมาแลวนับ 10 ปเลยก็มี กลาวคือเริ่มตน จากการฝงตัวอยางเงียบๆ และคอยๆ รุกคืบอยูในตัวผูปวยอยางชาๆ ทำใหผูปวยไมรูเนื้อรูตัววากำลังเกิดภาวะโรค แทรกซอนอันเกิดจากโรคเบาหวานในรางกาย จนเมื่อสั่งสมถึงขั้นเรื้อรังจึงคอยปรากฏโฉมหนาใหพบเห็นอยางเดน ชัดผานอาการเฉพาะของโรคนั้นๆ และเมื่อเกิดขึ้นแลว ก็ลำบากตอการบำบัดรักษา เพื่อใหคืนกลับสูสภาพดังเดิม ขณะที่บางราย โชครายถึงขั้นไมสามารถฟนฟูสภาพรางกายกลับมาไดเลยก็มี กรณีดังกลาวนี้ คุณกานดา สุตาวงศ ไดอางอิงขอมูลโรคแทรกซอนเรื้อรังจากสมุดบันทึกประจำตัวของผูปวยโรค เบาหวานจากโรงพยาบาลสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม ซึ่งเกี่ยวของกับภาวะเรื้อรังในอวัยวะตางๆ ของคนเรา คือ หัวใจ สมอง ดวงตา และไต1 ดังนี้ 1 http://gotoknow.org/blog/kandanalike/319044 19
  • 25.
    1. หลอดเลือดหัวใจตีบตันหรืออุดตัน ทำใหเกิดกลามเนื้อหัวใจตายจะมีอาการเจ็บแนนหนาอกราวไปที่ไหลซาย มีอาการหอบ เหนื่อยเร็ว หัวใจลมเหลวและเสียชีวิต อยางเฉียบพลันได 2. หลอดเลือดสมองตีบตัน ทำใหเปนอัมพาต พูด หรือออกเสียงไมชัด 3. ตาพรามัว ถึงขั้นตาบอด อันเกิดจากหลายสาเหตุ เชน สายตาเปลี่ยน ตอกระจกและเสนเลือดในตาอุดตัน เลือดออกในตา 4. ไตเสื่อม หรือ ไตวาย ในระยะแรกจะมีอาการบวม ออนเพลีย คลื่นไส อาเจียน เมื่อภาวะไตเสื่อมมากขึ้น จะมี อาการปสสาวะลดลง มีของเสียคั่งในรางกายมากขึ้น เชนเดียวกับขอมูลที่คุณทรงลักษณ มูลมณี ไดสื่อสารถึงรายละเอียดของภาวะแทรกซอนในทางการแพทยวา2 1. ภาวะแทรกซอนทางสายตา (Diabetic retinopathy) เกิดจากการที่น้ำตาลเขาไปใน endothelium ของหลอดเลือดเล็กๆ ในลูกตา ทำใหหลอดเลือดเหลานี้มีการสรางไกลโคโปรตีนซึ่งจะถูกขนยายออกมาเปน Basement membrane มากขึ้น ทำให Basement membrane หนา แตเปราะ หลอดเลือดเหลานี้ จะฉีกขาดไดงาย เลือดและสารบางอยางที่อยูในเลือดจะรั่วออกมา และมีสวนทำให Macula บวม ทำให เกิด Blurred vision หลอดเลือดที่ฉีกขาดจะสรางแขนงของหลอดเลือดใหมออกมามากมายจนบดบังแสง ที่มาตกกระทบยัง Retina ทำใหการมองเห็นของผูปวยแยลง 2. ภาวะแทรกซอนทางไต (Diabetic nephropathy) พยาธิสภาพของหลอดเลือดเล็กๆ ที่ Glomeruli จะทำให Nephron ยอมให albumin รั่วออกไปกับ filtrate ได Proximal tubule จึงตองรับภาระในการดูดกลับสาร มากขึ้น หากเปนนานๆ ก็จะทำใหเกิด Renal failure ได ซึ่งผูปวยมักจะเสียชีวิตภายใน 3 ป นับจากแรกเริ่ม มีอาการ 3. ภาวะแทรกซอนทางระบบประสาท (Diabetic neuropathy) หากหลอดเลือดเล็กๆที่มาเลี้ยงเสนประสาท บริเวณปลายมือปลายเทาเกิดพยาธิสภาพ ก็จะทำใหเสนประสาทนั้นไมสามารถนำความรูสึกตอไปได เมื่อผู ปวยมีแผล ผูปวยก็จะไมรูตัว และไมดูแลแผลดังกลาว ประกอบกับเลือดผูปวยมีน้ำตาลสูง จึงเปนอาหารอยาง ดีใหกับเหลาเชื้อโรคและแลวแผลก็จะเนาและนำไปสู Amputation ในที่สุด ไมเฉพาะแตภาวะแทรกซอนที่เกิดขึ้นกับอวัยวะที่เปนหัวใจ สมอง ดวงตา ไต หรือแมแตระบบประสาทจากขาง ตนเทานั้น แตในทางการแพทยนั้น ยังพบวา โรคเบาหวานเปน “ปจจัยนำ” ปจจัยหนึ่งของการเกิด “โรคปริทันต” ดวยเหมือนกัน กลาวคือ ผูปวยโรคเบาหวานที่ควบคุมไมได จะมีการอักเสบของเหงือกมากผิดปกติ และมากกวาผูที่ ควบคุมได ทั้งๆ ที่มีคราบจุลินทรียเพียงเล็กนอยเทานั้น ซึ่งก็ถือวาเปนภาวะโรคแทรกซอนเรื้อรังอีกโรคหนึ่งที่เกิดขึ้น หลังจากการเปนเบาหวาน3 และไมเชื่อก็ตองเชื่อวาปจจุบันวงการแพทยไดมีการยืนยันแลววา เบาหวานเปนตนเหตุหนึ่งของภาวะ “เซ็กส เสื่อม” กลาวคือเมื่อเปนเบาหวาน และเริ่มสูงอายุ มักจะมีอาการลงพุง มีไขมันสะสม มีความดันสูง สิ่งเหลานี้จะหนุน สงใหเกิดภาวะสมรรถภาพทางเพศเสื่อมเร็วขึ้นทั้งหญิงและชาย 2 http://gotoknow.org/blog/healthstar/362085 3 http://gotoknow.org/blog/chalong/93266 20
  • 26.
    แตอยางไรก็ตาม ถึงแมจะเปนที่รับรูวาโรคเบาหวานเปนโรคที่เกิดขึ้นแลว รักษาไมหายขาดแตจะเรื้อรังและ มีภาวะแทรกซอนมากมาย สิ่งสำคัญที่สุดก็คงตองย้ำเตือนกับตัวเองเสมอวาชีวิตไมไดตีบตันดวยโรคภัยชนิดนี้เสีย ทั้งหมด จึงตองมองโลกและชีวิตในมุมบวก เพื่อใหสามารถใชชีวิตไดอยางปกติสุข เพราะในความเปนจริงก็คือ ถึงแม โรคเบาหวานจะเปนโรคที่รักษาไมหายขาด แตก็สามารถควบคุมและปองกันได จึงไมควรหดหูและสิ้นหวังเมื่อตอง เผชิญกับโรคชนิดนี้ 21
  • 27.
  • 28.
    อาหารของคนเปนเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร ในยามที่ชีวิตตัวเอง หรือญาติมิตรตองชะตากรรมดวยการปวยเปนโรคเบาหวาน อันดับแรกตองไมลืมที่จะเตือน ตัวเองใหรูสึกเสมอวา การปวยเปนโรคเบาหวาน ไมใชความโชครายหรือเลวรายเสียทั้งหมด ถาคิดและเขาใจใน ทำนองนั้นได ก็จะทำใหมีขวัญกำลังใจที่จะใชชีวิตและเรียนรูกระบวนการแหงการควบคุมโรคเบาหวานในตัวเองได เปนอยางดี โดยเริ่มตนใหความสำคัญกับเรื่องอาหารการกินอยางจริงจัง ไมใชกินตามมีตามเกิดหรือกินตามอำเภอใจ โดยไมสนใจวาสิ่งที่บริโภคเขาไปนั้น จะเพิ่มปริมาณไขมันและน้ำตาลในระดับเลือดมากนอยแคไหน หรือเปนปจจัย นำสูภาวะแทรกซอนตางๆ อยางไรบาง สำหรับผูที่ปวยเปนเบาหวานนั้น สิ่งที่ตองระมัดระวังเปนพิเศษเลยก็คือการหลีกเลี่ยงอาหารประเภทที่มีระดับ น้ำตาลในเลือดสูง รวมถึงขนมหวานตางๆ เชน ทองหยิบ ทองหยอด ขนมชั้น ผลไมชนิดหวานจัดๆ เชน เงาะ ขนุน นอยหนา ทุเรียน ออย ตลอดจนเครื่องดื่มน้ำอัดลมชนิดตางๆ ซึ่งนั่นก็รวมถึงเครื่องดื่มประเภทที่มีแอลกอฮอลดวย เกี่ยวกับเรื่องดังกลาวนี้ ดร.จันทวรรณ ปยะวัฒน ไดบันทึกขอมูลที่เปนประโยชนอันเกิดจากการศึกษาคนควา และการดูแลบิดาที่เปนเบาหวานดวยตนเอง โดยจัดหมวดหมูประเภทของอาหารไวดังนี1 ้ 1.กลุมอาหารหามรับประทาน ไดแก • อาหารที่มีน้ำตาลทุกชนิด รวมถึงน้ำผึ้ง น้ำตาลจากผลไม • ขนมหวานและขนมเชื่อมตางๆ เชน ฝอยทอง ขนมชั้น สังขยา ลอดชอง • ผลไมกวน เชน มะมวงกวน ทุเรียนกวน สัปปะรดกวน ฯลฯ • น้ำหวานตางๆ น้ำผลไม ยกเวน น้ำมะเขือเทศ นมรสหวานรวมทั้งน้ำอัดลมและ 1 http://gotoknow.org/blog/dad/36808 23
  • 29.
    • ผลไมที่มีรสหวานจัด เชนทุเรียน องุน ลำไย มะมวงสุก ละมุด นอยหนา ลิ้นจี่ ออย สัปปะรด ผลไมแชอิ่ม หรือ เชื่อมน้ำตาล • ของขบเคี้ยวทอดกรอบ และอาหารชุบแปงทอดตางๆ เชน ปาทองโก กลวย แขก ขาวเมาทอด 2.กลุมอาหารที่รับประทานได แตตองจำกัดปริมาณ ไดแก • อาหารพวกแปง ขาว เผือก มัน ถั่วเมล็ดแหงตางๆ กวยเตี๋ยว ขนมจีน ขนมปง มักกะโรนี กวยเตี๋ยว • ลดอาหารไขมัน เชน ขาหมู ขาวมันไก หมูสามชั้น หรือ อาหารทอดมันมากๆ ไขมันมากๆ • ตลอดจนไขมันจากพืชบางอยาง เชน กะทิ น้ำมันปาลม ควรใชน้ำมันถั่วเหลือง น้ำมันขาวโพด น้ำมันมะกอก • อาหารสำเร็จรูป หรืออาหารพิเศษสำหรับผูปวยเบาหวาน เชน น้ำตาลเทียม น้ำตาลจากผลไม • ผักประเภทที่มีแปงมาก เชน ฟกทอง กระเจี๊ยบ หัวปลี แครอท สะเดา ถั่วลันเตา หอมหัวใหญ ผลไมบางอยาง เชน ฝรั่ง กลวย เงาะ มะละกอ • อาหารจากโปรตีนประเภทเนื้อสัตว หรือโปรตีนจากพืช เชน ถั่ว เตาหู ใหรับประทานปกติ หลีกเลี่ยงเนื้อติด มัน ไกติดหนัง 3.กลุมอาหารที่รับประทานไดไมจำกัด ไดแก ผักใบเขียว เชน ผักกาด ผักคะนา ผักบุง ถั่วงอก เปนที่นาสังเกตวา รายการอาหารและผลไม หรือแมแตขนมที่กลาวอางถึงขางตน สวนใหญมีคุณลักษณะรวม เดียวกันก็คือออกรสหวานและมีไขมันเปนที่ตั้ง แตในความเปนจริงที่ไมอาจมองขามไปไดก็คือ เมื่อปวยเปนโรคเบา หวานแลว ผูปวยตองลดอาหารที่มี รสเค็มลงดวยเชนกัน เพราะโซเดียมในเกลือจะทำใหรางกายสรางกระบวนการ กักเก็บน้ำไวในรางกายมากขึ้น สงผลใหเกิดภาวะความดันโลหิตสูงไปไดโดยงาย และยังสงผลกระทบตอระบบการ ทำงานของไตโดยตรง ยิ่งเปนเบาหวานอยูแลว จึงเสี่ยงสูงตอการเกิด ภาวะแทรกซอนทางไต สวนกรณีเกี่ยวกับเครื่องดื่มประเภทกาแฟ ก็มีความเกี่ยวโยงกับเบาหวานดวยเชนกัน โดยรวมแลวเครื่องดื่ม ประเภทชากาแฟนั้น ผูปวยเบาหวานควรเลือกดื่มกาแฟดำ ไมใสน้ำตาล ไมใสนมขนหวาน หรือครีมเทียมแทน ดัง รายละเอียดที่ นายแพทยวัลลภ พรเรืองวงศ ไดนำเสนอขอมูลไวในเวปบล็อกวา “อาจารยเบซา สมิธ และคณะ แหงมหาวิทยาลัยแคลิฟอรเนีย ซาน ดิเอโก ในลาโฮลลา ทำการศึกษากลุม ตัวอยางอายุ 50 ปขึ้นไป จำนวน 910 คน โดยการติดตามไปนาน 8 ป ซึ่งผลการศึกษาพบวา คนที่ดื่มกาแฟ ไมวา จะเปนชนิดมีกาเฟอีน หรือสกัดกาเฟอีนออก จะมีความเสี่ยงตอโรคเบาหวานในผูใหญ (diabetes type2) ลดลง 60%”2 ซึ่งจากการที่นายแพทยวัลลภ ไดนำเสนอขอมูลขางตนไวใน เว็ปบล็อกชุมชน แหงการแลกเปลี่ยนเรียนรู แลว ก็พบวามีการ “ตอยอดความคิด” และนำไปสูการ “ปฏิบัติจริง” อยางกวางขวาง ดังจะเห็นไดจากการเสริมแรงให เกิดพลังใจและมุมมองใหม หรือ “ความรูใหม” แก ดร.จันทวรรณ ปยะวัฒนในการที่จะดูแลบิดาที่ปวยเปนเบา 2 http://gotoknow.org/blog/health2you/56905 24
  • 30.
    หวาน เปนเรื่องเลาที่เชื่อมโยงจากองคความรูจาก Blogกับการปฏิบัติในชีวิตจริง “อานเรื่อง กาแฟสักถวยดีไหม3 ในบล็อก Health2You.gotoknow.org ของ ทานอาจารยหมอวัลลภ แลวตอง รีบนำมาเขียนไวในบล็อก Dad.gotoknow.org4 คะ เพราะเปนความรูใหมสำหรับดิฉันคะ คือ การดื่มกาแฟชวยลด ความเสี่ยงตอการเปนเบาหวานประเภทที่ 2 คะ พอเปนเบาหวานมานานแลวคะ ประมาณ 30 ปคะ และพอก็เปนคนดื่มกาแฟมาโดยตลอด แตหลังจากที่พอมา ลมปวยเปนอัมพฤกษจากโรคหลอดเลือดสมอง โรคความดันสูง และ โรคเบาหวาน คุณหมอก็ใหหยุดดื่มกาแฟ แตพอเลิกยากกาแฟไดยากมากคะ แตสามารถเลิกบุหรี่ไดทันทีคะแมจะสูบมาตลอดตั้งแตวัยหนุมก็ตาม (บุหรี่ ทำใหเลือดเหนียวหนืดคะ ไมดีตอคนที่เปนโรคหลอดเลือดสมอง) ดิฉันจึงซื้อกาแฟแบบไมมีกาเฟอีนใหพอดื่มแทนกาแฟปกติ และไมใสน้ำตาล คะ แมจะไมสามารถชวยปองกัน เบาหวานใหพอได เพราะเปนอยูแลว ดิฉันก็รูสึกอุนใจที่ไดรับความรูใหมนี้คะ เพราะเบาหวานเปนพันธุกรรมคะ ดิฉัน จะไดรูวา ดิฉันและลูกๆหลานๆ ควรปฏิบัติตนอยางไรเพื่อลดความเสี่ยงตอการเปนเบาหวานคะ”5 เกี่ยวกับเรื่องกาแฟที่มีผลตอการลดระดับปริมาณของน้ำตาลในเลือดนั้น ในงานวิจัยจากอินเดียก็ยืนยันทำนอง เดียวกันวากาแฟสามารถลดระดับน้ำตาลในเลือดไดจริง ซึ่งก็ถือวาเปนชุดความรูอีกชุดหนึ่งที่เปนประโยชนตอการ ดื่มกาแฟของผูปวยเปนโรคเบาหวานดวยเหมือนกัน ดังทีคุณกานดา สุตาวงศ ก็ไดสะทอนขอมูลในทำนองเดียวกัน ่ วา “รายงานผลการทดลอง ในป คศ.1994 ประเทศอินเดียมีรายงานผลการทดลองสารสกัดจาดเมล็ดกาแฟ ตอผลเมตะบอลิซึมของคารโบไฮเดรต และผลการทดลองระดับน้ำตาลในเลือดของกาแฟ ผลการทดลองพบวา กาแฟสามารถ ลดระดับน้ำตาลในเลือดได”6 ถึงตรงนี้จึงพอจะสรุปไดแลววาอาหารที่ผูปวยเบาหวานควรหลีกเลี่ยงนั้นลวนเปนอาหารประเภท “รสหวาน ไขมันสูง และเค็ม” รวมถึงเครื่องดื่มน้ำอัดลม เครื่องดื่มแอลกอฮอล และกาแฟก็ลวนแลวแตเปนสิ่งที่ตองพึงระวัง ดวยเหมือนกัน เพราะมีผลตอการกัดกรอนระบบสุขภาพของผูปวยโรคเบาหวานโดยตรง สวนอาหารเพราะเภทพืช ผักใบเขียวนั้น จัดไดวาเปนคุณประโยชนตอรางกายของผูปวยเบาหวานอยางยิ่ง เชนเดียวกับที่คนในสมัยโบราณได เปรียบเปรยไวอยางนาฟงในทำนองวา “กินขาวเปนหลัก กินผักเปนยา” ซึ่งนั่นก็เทากับวาพืชผักตางๆ นั้น ลวนแลว แตมีสถานะของการเปนยาสมุนไพรดวยเหมือนกัน 3 http://gotoknow.org/blog/health2you/56905 4 http://gotoknow.org/blog/dad 5 http://gotoknow.org/blog/dad/56932 6 http://gotoknow.org/blog/kanda01/323273 25
  • 31.
  • 32.
    ผักและสมุนไพรตานภัยเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร เปนที่ยอมรับวา โรคเบาหวานสวนใหญเกิดจากพฤติกรรมการกินการบริโภคเปนหลัก ดังนั้นจึงจำเปนตองระวัด ระวังเรื่องอาหารการกินอยางมีสติ พยายามสรางความสมดุลในการรับประทานอาหารประเภทแปง น้ำตาลและไข มันสูงไปพรอมๆ กับการ ออกกำลังกายอยางสม่ำเสมอ และที่สำคัญตองไมละเลย หรือเพิกเฉยที่จะบริโภค “พืชผัก และสมุนไพร” ตางๆ เพราะนี่คือทางออกที่ดีสำหรับการปองกันและรักษาโรคเบาหวานที่เกิดขึ้นกับคนเรา การบริโภคพืชผักและสมุนไพร ถือเปนกระบวนการทาง “ธรรมชาติบำบัด” ที่นาสนใจเปนอยางมาก เพราะนั่น หมายถึงการเสริมสงจากพลังอันเปน “ภูมิปญญา” สูนวัตกรรมทางการแพทยหรือสาธารณสุข โดยพืชผัก สมุนไพรที่ บริโภคเขาไปจะกระตุน หรือเสริมการทำงานของฮอรโมนอินซูลินใหสามารถนำน้ำตาลออกจากกระแสเลือดไปใชได เร็วขึ้น รวมถึงคุณลักษณะอันสำคัญของผักและสุมนไพรก็ยังมีสวนประกอบของวิตามินซีและวิตามินอีสูง จึงมีผลตอ การปองกันไมใหตับออนถูกทำลาย เอื้อใหมีการสรางอินซูลินไดเปนปกติ อีกทั้งยังชวยลดความเสี่ยงของการเกิดโรค หัวใจอันเปนภาวะแทรกซอนจากโรคเบาหวานไดดวย 27
  • 33.
  • 34.
    ผัก สมุนไพรที่ควรใสใจรับประทาน พนัส ปรีวาสนาและจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ในเว็บบล็อก gotoknow.org ไดมีการศึกษาคนควาเรื่องราวเกี่ยวกับประโยชนของสมุนไพรที่มีตอการตานภัย เบาหวานอยูหลายทานดวยกัน ดังเชน คุณ Chem ขาราชการครูจากโรงเรียนลำปลายมาศ จังหวัดบุรีรัมย ก็ได สะทอนขอมูลดังกลาวในเรื่อง “อาหารสำหรับคนเปนโรคเบาหวาน” ไวอยางชัดเจนวา1 1. มะระ สวนใหญจะใชมะระขี้นก โดยใชผลดิบแกที่ยังไมสุก และยอดออน ใชเนื้อรับประทานเปนผักจิ้ม ผลของ มะระนำมาลวกรับประทานกับน้ำพริก สวนผลมะระจีน ใชประกอบอาหาร เชนแกงจืด ผัด สรรพคุณทาง ยา : ตามตำรายาไทย เปนยารสขม ชวยเจริญอาหาร น้ำคั้นจากผลชวยแกไข และใชอมแกปากเปอย ผลของ มะระจีนที่โตเต็มที่แลวนำมาหั่นตากแหงชงกับน้ำรอน ใชดื่มแทนน้ำชา แกโรคเบาหวาน ใบสดของมะระขี้นก หั่นชงกับน้ำรอนใชถายพยาธิเข็มหมุดและนอกจากนั้นในผลและใบของมะระยังมีสารที่มีฤทธิ์ลดระดับน้ำตาล ในเลือด ไดแก พี-อินซูลิน (p-insulin) ซึ่งเปนสารโปรตีน และคาแรนติน(charantin) ซึ่งเปนสารผสมของส เตียรอยด กลัยโคไซด 2 ชนิด 2. ตำลึง ตำลึงเปนผักพื้นบาน ที่มีคุณคาทางดานอาหารสูง :ประกอบดวยวิตามิน 10 แรธาตุแคลเซียม ฟอสฟอรัส และวิตามินอื่นๆ อีกมาก ยอดตำลึงใชปรุงอาหารไดหลายชนิด เชนแกงจืด ผัดผัก ลวกจิ้ม น้ำพริก แกงเลียง ใสกวยเตี๋ยว นอกจากจะมีประโยชนและคุณคาทางอาหารสูง ในตำลึงยังพบกรดอะมิโน หลายชนิด ในผลตำลึงพบสารคิวเดอร บิตาซินบี (cucurbitacinB) สรรพคุณทางยา : ใบและเถาตำลึงมีฤทธิ์ลดน้ำตาล ในเลือดได โดยมีการทดลองใชน้ำคั้นจากใบและเถาตำลึง น้ำคั้นจากผลดิบ และสารสกัดจากเถาตำลึงดวย แอลกอฮอลพบวามีฤทธิ์ลดน้ำตาลในเลือดของกระตายที่เปนเบาหวานได 3. เตยหอม ใบเตยมีสีเขียว น้ำคั้นจากใบเตย มีกลิ่นหอมนำมาใชแตงสีขนมแตงกลิ่น อาหาร นอกจากนี้ยังนิยม นำมาเปนเครื่องดื่ม น้ำที่ไดจากใบเตยมีสารสำคัญหลายชนิด เชน ไลนาลิลอะซีเตท (Linalyl acetate), เบน ซิลอะซีเตท (benzyl acetate), ไลนาโลออล(Linalool), และเจอรานิออล (geraniol) และมีสารหอมคูมา ริน (Coumarin) และเอททิลวานิลลิน (ethyl vanilin) สรรพคุณทางยา : ในตำรายาไทย ใชใบเตยสดเปน 1 http://gotoknow.org/blog/phy/220551 29
  • 35.
    ยาบำรุงหัวใจ ใหชุมชื่นชวยลดอาการกระหายน้ำ รากใชเปนยาขับปสสาวะใชรักษาเบาหวาน น้ำตมรากเตย สามารถลดน้ำตาลในเลือดของสัตวทดลองได เชนเดียวกับขอมูลที่ คุณอัครพงศ บุญริมสนอง ก็ไดนำเสนอไวในเว็บบล็อกของ gotoknow.org ดวยเหมือนกัน ไดกลาวอางถึงผักพื้นบานที่ชื่อวา “พลูคาว หรือคาวตอง” ที่มีสรรพคุณหลากหลายอยาง ซึ่งหนึ่งในนั้นก็เกี่ยวของ กับการปองกันโรคเบาหวานไดดังวา “พลูคาว” หรือ คาวตอง เปนผักพื้นบานทางภาคเหนือและภาคอีสาน ปลูกไดดีในบางพื้นที่ที่มีภูเขาและความ ชุมชื้นระดับหนึ่ง โดยสวนตัวแลวไมคอยชอบกลิ่น รสคาว ขื่น เผ็ด ของพลูคาวเทาใดนัก แมวาหมอยาหลายทานจะ บอกวา พลูคาวกินกับแจวสมมะเขือเครือโดยเอาผักคาวทำคำใหญๆ คุย แซบนัก หรือกินสดๆ แกลมกินกับลาบกับ กอย ใสซุบหนอไม ตมไก ตมปลา ซั่วกบ ซั่วหอย ซั่วกบหมื่น ลาบปลา แจวกุง ใสลาบเทา อรอยมากๆ กินแลวมีแฮ งก็ตาม แตเมื่อไดลิ้มชิมรสแลวไมเคยรูสึกวาแซบหรืออรอย ตามคำบอกเลา สักที คาวตอง ผักเปนยา ใชเปนยาเบาหวาน ยาความดัน ยาริดสีดวง ยารักษาแผลในกระเพาะอาหารหมอยาทั่วไป ทั้งหมอยาอิสาน ภาคเหนือหรือไทยใหญ มีความเชื่อวาการกินคาวตองสดๆ กับน้ำพริก ลู ลาบ หรือใชรากตมกับ ปลาไหล รากตำเปนน้ำพริกกินจะเปนยารักษาไดหลายโรค เชน เบาหวาน ขับปสสาวะ ชวยรักษาความดันโลหิต สูง ริดสีดวงทวาร แผลในกระเพาะอาหาร สวนหมอยากะเหรี่ยงทุงใหญนเรศวรตะวันออก นอกจากจะเชื่อวาการกิน คาวตองเปนผักจะทำใหแข็งแรงแลว ยังชวยบำรุงเลือดใหสตรีที่ตกเลือดหลังคลอด รับประทานแลวจะเปลงปลั่งมีน้ำ มีนวลดังเดิม”2 ไมเพียงแตเฉพาะ มะระ ตำลึง เตยหอม และพลูคาว หรือคาวตองเทานั้น แตยังมีพืชผักและสมุนไพรอีก จำนวนมากที่ไดรับการกลาวถึงเกี่ยวกับสรรพคุณในการปองกัน หรือแมแตควบคุมโรคเบาหวานในรางกายของคน เรา เปนตนวา “ผูปวยเบาหวานควรรับประทานผักเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะผักบุง ผักกาด โดยผักเหลานี้สามารถรับ ประทานไดไมจำกัดปริมาณ รับประทานไดทั้งแบบสด และแบบที่ปรุงสุกแลว”3 สวน คะนา ตำลึง ผักกาดขาว กะหล่ำปลี ก็ลวนแลวแตมีมีความสำคัญกับการบริโภคเพื่อการปองกันและควบคุมเบาหวานไดเปนอยางดี4 เปนที่นาสังเกตวากรณีผักบุงนั้น ถือเปนผักที่คนไทยคุนเคยกันเปนอยางดี เพราะในอดีต คนไทยจะปลูกฝงให เกิดเปนทัศนคติในเชิงบวกตลอดเวลาวา “ผักบุงเปนผักที่บำรุงสายตา” เมื่อรับประทานจำนวนมากๆ จะชวยให สายตาดีไมฟาฟาง แตปจจุบันไดมีการยืนยันแลววาผักบุงมีสารคลายอินซูลิน จึงเหมาะตอการนำมาปรุงเปนอาหาร ตานเบาหวานเปนอยางยิ่ง เพราะอยางนอยก็เปนผักที่ปลูกงาย และเกิดไดเองตามธรรมชาติ สามารถเก็บมาปรุงเปน อาหารไดสะดวกเปนการลดตนทุนในการจายตลาดไดมากพอสมควร ขณะที่ผักสวนครัวอื่นๆ ก็มีสรรพคุณที่เปนประโยชนในทำนองเดียวกัน เชน ฟกทอง สะตอ ใบมะยม กระเทียม หัวหอม ซึ่งสามารถปลูกเองในครัวเรือนได และสัมพันธกับวิถีวัฒนธรรมการกินการอยูของคนไทยอยางสนิทแนนอยู แลว จึงนาจะไมลำบากนักกับการบริโภคเพื่อเสริมพลังใหกับระบบสุขภาพ เวนเสียแตจะมีคานิยมไมชอบบริโภคผัก มาตั้งแตสมัยเด็กๆ เทานั้นเอง 2 http://gotoknow.org/blog/thai-herbal/423288 3 http://gotoknow.org/blog/nutrition111/336180 4 http://gotoknow.org/blog/suni55/329523 30
  • 36.
    ภาพรวมของผัก และสมุนไพร อาจดูเหมือนเปนประโยชนตอการบริโภคแทบทั้งสิ้นแตก็ยังพบวามีพืชผัก สมุนไพรจำนวนหนึ่งที่ผูปวยเปนโรคเบาหวานตองพึง “ระมัดระวัง” กอนการบริโภค เนื่องเพราะผักเหลานั้น เมื่อ บริโภคเขาสูรางกายแลวจะกระทบตอระบบสุขภาพไดโดยงาย เปนตนวา กระจับ กลอย เผือก มันเทศ ใบขี้เหล็ก และ แหวจีน ซึ่งผักที่วานี้จะมีปริมาณน้ำตาล 20-30 เปอรเซ็นต จึงอาจดูไมเหมาะกับผูปวยเบาหวานในบางรายที่ ตองควบคุมปริมาณน้ำตาลในเลือดเปนพิเศษ5 ถาจะใหดีก็ควรตองปรึกษาแพทยกอนรับประทาน หรือไมก็งดที่จะ รับประทานไปเลยก็ได เพราะจะไดไมเสี่ยงตอการเพิ่มปริมาณน้ำตาลเขาสูรางกายมากเกินความจำเปน 5 http://gotoknow.org/blog/emprom/144107 31
  • 37.
  • 38.
    เทากับเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร การดูแลเทาในผูปวยเบาหวานมีความสำคัญ เนื่องจากภาวะของโรคที่มีระดับน้ำตาลในเลือดสูงเปนเวลานานจน ระบบประสาทรับความรูสึกสูญเสียไป จะเดินเหยียบของมีคม หรือแมกระทั่งหินอยูในรองเทายังไมรูสึกเจ็บ เทาเปน อวัยวะที่อยูคูกับการดำเนินกิจวัตรประจำวัน แมแตคนปกติก็ยังไดรับคำแนะนำใหดูแลทำความสะอาด ใสรองเทาให เหมาะกับการใชงาน ไมคับจนเกินไป แตคนที่เปนเบาหวานตองดูแลแบบใสใจเปนพิเศษ สถิติที่บงบอกถึงคนเปนแผล ที่เทามากขึ้นและสงผลลุกลามจนตองตัดนิ้ว ตัดเทา ตัดขาเริ่มมีมากขึ้น มากจนผูปวยบางรายเกิดความเครียดและ วิตกกังวลเมื่อรูวามี “เพื่อนซี้” (โรคเบาหวาน) มาอยูดวยเปนเพื่อนที่ไมไดรับเชิญ บางรายกังวลจนทอแทกับการเปน โรค ไมสนใจดูแลตนเองยิ่งทำใหสุขภาพแยลงไปอีกเรื่องการดูแลเทาสำหรับผูปวยโรคเบาหวาน เปนเรื่องที่มีมานาน มากแตชวงนี้จะเห็นไดวาเวลาไปประชุมหรืออบรมเกี่ยวกับผูปวยโรคเบาหวานประเด็นเรื่อง “เทากับเบาหวาน” มัก ถูกหยิบยกขึ้นมาเปนประเด็นเรียนรูเสมอ ที่โรงพยาบาลเทพธารินทร เปนหนวยบริการที่เปนผูนำดานการดูแลโรคเบาหวานมากวา 20 ป โดย ศ.นพ.เทพ หิมะทองคำ ที่มีความมุงมั่นที่จะพัฒนาระบบการบริการผูปวยเบาหวานในประเทศไทย ทางโรงพยาบาลไดจัดทำ บัญญัติ 10 ประการของการดูแลเทาในผูปวยเบาหวานในคูมือการดูแลสุขภาพเทา ซึ่งชุมชนคนทำงานจำนวนมากได รวมกันแสดงความคิดเห็นในชุมชน gotoknow.org ถึงการนำบัญญัติ 10 ประการนี้มาใช แตยังขาดรายละเอียดดาน วิธีการ วันนี้จึงนำเกร็ดความรู นี้มานำเสนอ ซึ่งสามารถสืบคนเพิ่มเติมไดที่เวบไซดของโรงพยาบาลเทพธารินทร1 บัญญัติ 10 ประการของการดูแลเทาในผูปวยเบาหวาน ขอที่หนึ่ง ลางเทาดวยสบู ถูสะอาด ผาแหงพาด เช็ดซอกเทา เอาใหแหง บรรจงเช็ด อยางละมุน อยารุนแรง ตองจัดแจง ทุกวัน นั่นแหละดี 1 http://www.theptarin.com 33
  • 39.
    ขอที่สอง ตองตรวจเทาทุกวัน วันละครั้ง ตรวจผิวหนังของเทาเราทุกที่ หากซีดคล้ำดานหนา ตาปลามี ตุมพุพองไมเขาทีพบหมอพลัน ขอที่สาม ตามติด พินิจผิว ปองกันริ้ว รอยแตก ผิดแผกผัน หยดโลชั่น ลูบไล ใหทุกวัน ชวยปองกัน ผิวแตก โรคแทรกแซม ขอที่สี่ สวมถุงนอง ถุงรองเทา อยาเลือกเอาที่รัด เหมือนมัดแหนม หากสวมถุงใยฝาย ใสรอนแรม จะยิ้มแยม ไมโศก ไรโรคภัย ขอที่หา เลือกรองเทา มาใสใหพอเหมาะ อยาใหเหมือนขันชเนาะ เพราะเทาใหญ ใสรองเทาหัวแหลมมาก ลำบากใจ เพราะบีบใหเทายุง โรคนุงนัง ขอที่หก อยายกเทา แชน้ำอยางซ้ำซาก อันตรายหลายหลาก ตอผิวหนัง จะเปอยงาย ยุยยับ ถึงกับพัง เชื้อโรคฝงติดงาย อาจรายแรง ขอที่เจ็ด เมื่อเทามีบาดแผลรีบแกไข รีบลางแผลโดยไว ไมตองแหยง ถาแผลอักเสบ ปวดนวม บวมช้ำแดง รีบชี้แจง ปรึกษาหมอ อยารอรี ขอที่แปด การตัดเล็บ ก็ตองมี วิธีตัด เดินถนัด ไมเบียด ไมเสียดสี สวมรองเทา เดินงาย สบายดี สองเทามี เล็บอยู ตองดูแล ขอที่เกา ตองหมั่นบริหารเทา เปนการเฝา ปองกัน กอนการแก ใหเลือดไหลเวียนคลองไมตองแคร ไมมีแผล ไมมีทุกข สุขสบาย 34
  • 40.
    ขอที่สิบ ควรงดสูบบุหรี่ เปนวิธี ตอชีวาไมลาหาย ไรบุหรี่ก็ไรโรคโศกก็คลาย พนโรคราย...สุขสันตนิรันดร วิถีชีวิตของผูปวยเบาหวาน เปนสวนหนึ่งที่เสี่ยงตอการเกิดบาดแผลที่เทา โดยเฉพาะเกษตรกรที่ตองดำนา หรือ แชเทาอยูในน้ำสกปรก อาจตองปรับวิธีการจากนาดำเปนนาหวานแทน หรือสวมรองเทายางที่ไมใหเทาไดสัมผัสกับ น้ำ แตตองพึงระวังความรอนหรือความอับชื้นของเทาบอยๆ การแลกเปลี่ยนเรียนรูจากบันทึก ที่วาดวยเรื่อง “รองเทาที่เหมาะสำหรับผูปวยเบาหวาน” มีเรื่องราวที่นา สนใจที่เปนประสบการณตรงจากผูปวยคอนขางมาก ซึ่งสวนใหญผูปวยมักใสรองเทาคีบ การเปลี่ยนใหใชรองเทาที่ หุมสวนของเทาทั้งหมด ยังมีปจจัยเรื่องคาใชจายที่เพิ่มขึ้นอีก อยางไรก็ตามผูปวยทุกคน ควรตองรับรูขอดีขอเสียของการดูแลเทา และการใสรองเทาที่เหมาะสม บางหนวย บริการทำไปแลวเห็นผลผูปวยเริ่มมีรองเทาใหมแทนคูเกากันแลว มีเรื่องเลาที่โรงพยาบาลครบุรี มีไอเดียเก ที่นี่ตั้ง “กองทุนรองเทา” ใหผูปวยซื้อจากกองทุนโดยผอนชำระที่ไมมีดอกเบี้ย รวมทั้งมีผูใจดีใหทุนตั้งตนดำเนินการอีกดวย 35
  • 41.
  • 42.
    รองเทาที่เหมาะสมกับผูปวยเบาหวานเปนอยางไร? พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร ในหลายๆ โรงพยาบาล ปญหาที่พบเกี่ยวกับรองเทากับเบาหวานคือ การที่โรงพยาบาลไมสามารถจัดหารองเทา ที่เหมาะสมใหผูปวยได อีกทั้งมีราคาแพงตองใชงบประมาณในการจัดซื้อสูงมาก และรูปแบบรองเทาเบาหวาน มักจะ เปนรองเทาหุมสนมิดชิดที่ตัดเฉพาะราย (Custom molded shoe) รองเทากีฬา (sport shoe) ซึ่งเหมาะสมกับชีวิต เมืองมากกวาชนบท เพราะประชาชนสวนใหญนิยมใชรองเทาแตะ ทำใหรองเทาเบาหวานไมสามารถเขาถึงผูปวยเบา หวานระดับรากหญารองเทาแตะประยุกตที่มีคุณสมบัติอยางนอยที่สุดที่จำเปนสำหรับผูปวยเบาหวานที่มีภาวะเสน ประสาทปลายเทาเสื่อม ซึ่งเราสามารถนำคุณสมบัตินี้ไปเปรียบเทียบกับรองเทาที่มีในทองตลาดเพื่อประยุกตใหเขา กับความนิยม และลักษณะภูมิประเทศ และภูมิอากาศได คุณสมบัติของรองเทาที่เหมาะสมกับผูปวยเบาหวาน 1. ตองมีความนุม (cushioning) ความนุมที่เหมาะสมสำหรับ ผูปวยเบาหวานคือ 15 องศาชอว วัดไมยาก คือ ความนุมที่เอามือบีบแลวยุบลงครึ่งหนึ่งของความหนาเดิม เพราะผูปวยมักมีความผิดปกติเชน นิ้วเทาจิกงอ (Claws toes) การโปนของปุมกระดูก (Bony prominent) บริเวณนี้จะมีแรงกดสูงกวาปกติ อันจะสงผลใหเกิด ตาปลา หนัง แข็งนำไปสูการเปนแผลได เราตองการความนุมเพื่อลดแรงกระแทก และหนังแข็ง 2. ปรับสายคาดได (Adjustable) เพราะเทาคนเราขนาดไมเทากันแตละชวงเวลา โดยเฉพาะอยางยิ่ง ผูปวย เบาหวานที่มี ปญหาหลอดเลือด โรคแทรกซอนทางไต มักจะมีการบวมไดงาย การปรับไดจะทำใหลดการกดบริเวณ หลังเทา ซึ่งอาจไปขัดขวางการไหลเวียนเลือดไปเลี้ยงที่เทา (blocked Dorsalis pedis artery) 3. ตองมีสายรัดสน (back strap) เนื่องจากกลามเนื้อในเทาออนแรงจากปลายประสาทเสื่อม สงผลใหรองเทา หลุดออกจากเทาไดงาย ผูปวยจะพยายามจิกนิ้วเทากับรองเทาเพื่อไมใหหลุด อันเปนการสงเสริมใหเกิดภาวะนิ้วงอ (Claw Toe) ตามมา สงผลใหเกิดเปนความผิดปกติระดับทุติยภูมิ (Secondary Impairment) ตามมาจากภาวะ ปลายประสาทเสื่อม จะกอใหเกิดปญหาตามมามากมาย 37
  • 43.
    4. รูปแบบตองเปนที่ยอมรับ สำหรับตัวผูสวมใสเองลักษณะอาชีพ สังคม รองเทาที่ดีใสแลวตองรูสึกสบาย และสิ่งที่พิสูจนในขั้นสุดทายวารองเทานั้นดี คือ เทาตองไมมีแผล ไมวาแผลเกาหรือแผลใหม ดังนั้นสิ่งที่ทีมงานดูแลผู ปวยเบาหวาน คาดหวังกับรองเทา คือ “Injury prevention” การเลือกรองเทากับสภาพการตรวจเทาดวย Monofilament1 ระดับที่ 1 เทาปกติ (Normal) จิ้ม monofilament แลวรูสึก ไมมีนิ้วงอ นิ้วจิก กางหุบนิ้วได เดินรองเทาไม หลุด การเลือกรองเทาที่เหมาะสมไดทุกแบบ ทุกสไตล ตามแฟชั่น แตมีขอแม ตองคุมน้ำตาลในเลือดดีๆ หากกลาย เปนระดับ 2 จะอดสวย อดหลอ แนๆ ตองใสรองเทาเพื่อสุขภาพ เราก็รูๆกันอยูวาสุขภาพมันสวนทางกับแฟชั่น เทา ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 1 ป ระดับที่ 2 กลุมเสี่ยง (Risk group) จิ้ม monofilament แลวไมรูสึก กางหุบนิ้วไมได เดินรองเทาหลุด แต ยังไมมีนิ้วงอ นิ้วจิก การเลือกรองเทาที่เหมาะสม หากเปนรองเทาแตะตองพื้นนุม ขนาดพอดีเทา มีสายรัดสน สวน รองเทาทำงานตองปดหุม หนังไมแข็งเกินไป ที่สำคัญตองปรับได เชน เชือกผูกรองเทา หรือตีนตุกแก (เพราะprotec- tive sensation เสียเราเลยตองปดๆ หุมไว เพราะผูปวยเหยียบแกว เตะโตะก็ไมรูสึก กันๆ ไว) รองเทากีฬาสามารถ ใชทั่วไปได ยังไมตองปรับเปลี่ยนอะไร ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 6 เดือน ระดับที่ 3 กลุมเสี่ยงสูง (High risk) จิ้ม monofilament แลวไมรูสึก กางหุบนิ้วไมได เดินรองเทาหลุด มีนิ้ว งอ นิ้วจิก หรือความผิดรูปของเทาหรือนิ้วเทา พวกนิ้วจิก งอ (Claw toe) นิ้วหัวแมเทาเกเขาหานิ้วชี้ (Bunion) หรือ ความผิดปกติอื่นๆ มักสงผลใหเกิด แรงกดสูงขึ้นในบางจุด ระดับนี้อาจตองทำอุปกรณพิเศษบางอยาง เพื่อลดจุดกด บริเวณดังกลาว รองเทาที่เหมาะสม รองเทาแตะตองพื้นนุม ขนาดพอดีเทา อาจหลอขึ้นจากเทาผูปวยเองเลย มีสาย รัดสน ใสในบานและนอกบาน รองเทาทำงานตองปดหุม หนังไมแข็งเกินไป ที่สำคัญ ตองวัดและตัดตามเทาเรา ไป เดินหางแลวสวยๆ ซื้อมาไมไดเด็ดขาดเพราะแบบนั้นเคาทำมาสำหรับเทา มาตรฐาน ควรปรับได เชนเชือกผูกหรือ ตีนตุกแก มีแผนรองพิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทาผูปวย สวนรองเทากีฬาตองใชที่มีแผนรองพิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทา ผูปวย ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 3 เดือน ระดับที่ 4 กลุมความเสี่ยงสูงมาก (Very high risk) เทาชา เคยมีแผลที่แผลหายแลว มีแผลเปน เคยมี ประวัติการตัดนิ้วหรือบางสวนของเทา เทาที่เปลี่ยนรูปรางไป รองเทาที่เหมาะสม รองเทาแตะตองหลอขึ้นจากเทา ผูปวยเองเลย พื้นนุม ขนาดพอดีเทา อาจ มีสายรัดสน ใสในบานและนอกบาน ในกรณีเปนแผลอยางเดียวรองเทา อาจคลายๆ ระดับที่ 2 แตหากมีการหักของกระดูกเทาหรือขอเทา (Charcot foot) รองเทาทำงานตองปด สูงหุม ขอ โดยตัดตามเทาผูปวยโดยเฉพาะ หนังไมแข็งเกินไป ที่สำคัญ ตองปรับได เชนเชือกผูกหรือตีนตุกแก มีแผนรอง พิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทาผูปวย รองเทากีฬาหุมขอเพื่อชวยประคองขอเทามีแผนรองพิเศษที่หลอขึ้นตามรูปเทาผู ปวย ประเภทนี้ควรนัดตรวจทุก 3 เดือน 1 http://gotoknow.org/profile/ptthiti 38
  • 44.
    การตรวจเทาผูปวยเบาหวาน การปองกันยอมดีกวาเปนแลวมาแกไข การใหความรูผูปวยเรื่องการดูแลเทาจึงจำเปนอยางมาก ความเขาใจของ ผูปวยเกี่ยวกับการตัดขาเปนดาบสองคม ทำใหผูปวยที่ยังไมเปนรูสึกกลัว แตในขณะเดียวกันผูปวยเบาหวานที่เปน แผลไมกลามาหาหมอ2 การดูแลเอาใจใสของหมอและทีมดูแลจะทำใหผูปวยไววางใจ มั่นใจในการไปหาหมอ การ ตรวจเทาก็เชนเดียวกันนอกจากเขาจะเห็นวาไดรับการดูแลเอาใจใส แมกระทั่งเทาที่คนไทยโดยทั่วไปถือวาเปนของ ต่ำหมอก็ยังไมรังเกียจ ปจจุบันนี้มีเครื่องมือในการตรวจเทาที่เรียกวา Monofilament บางโรงพยาบาล เชน โรง พยาบาลครบุรี ผลิตขึ้นใชเองโดยใชเทียนไขเปนที่จับ ซึ่งพบวาใชการไดดี ระยะเวลาที่ควรตรวจเทาในผูปวยเบาหวาน ผูปวยเบาหวานตองตรวจเทาตนเองทุกวัน เมื่อพบวาผิดปกติตองพบหมอ แตทีมดูแลผูปวยเบาหวานควรตรวจ เทาทุกครั้งที่มารับการรักษา3 ซึ่งนักกายภาพบำบัดใหความเห็นวาไมจำเปนตองตรวจทุกครั้งที่ผูปวยมาตามนัด4 การ ตรวจเทาเปนการสังเกตวามีแผล หรือความผิดปกติทั่วไปอยางไร แตการใช Monofilament เปนการดูอาการแสดง ของเสนประสาทเสื่อม อยางไรก็ตามคงตองดูบริบทของผูปวยดวย การตรวจบอยๆก็ทำใหรักษาไดเร็ว ดังนั้น อาจ ตรวจทุกครั้งหรือไมทุกครั้งขึ้นอยูกับความเหมาะสมของทุกฝาย ทั้งความสะดวกสบายของผูตรวจและผูปวยก็ควรได รับการรักษาทันทีที่เริ่มเกิดแผล สิ่งสำคัญคือการทำใหผูปวยรับรู ดูแลตนเองและพบหมอทันที ที่มีแผลหรือมีความ ผิดปกติเกิดขึ้นสำคัญที่สุด การตรวจ Monofilament การตรวจ monofilament เดิมมีขอแนะนำใหตรวจ 10 จุด แตปจจุบันประเด็นการตรวจเพียง 4 จุดถูกจุด ประกายอยางกวางขวาง ภายหลังการอบรมเชิงปฏิบัติการ เรื่อง Foot care in Diabetic ของสมาคมผูใหความรู โรคเบาหวาน ซึ่งอาจารยศิริวรรณ บุตะเดช ผูเชี่ยวชาญเรื่องการดูแลสุขภาพเทาประจำ คลินิกสุขภาพเทา แหงโรง พยาบาลเทพธารินทร กลาววา ลาสุด American Diabetic Association: ADA ไดแนะนำการตรวจMonofilament แบบใหม แค 4 จุด คือ นิ้วหัวแมเทา (Big toe) และหัวกระดูกบริเวณโคนนิ้วที่ 1, 3, 5 รวมเปน4จุด จิ้มแลวไมรูสึก แคจุดเดียวใน 4 จุดนี้ก็ถือวา Impairment (Neuropathy) เลย ซึ่งจากเดิมเราจะใช 10 จุด หากตอบไมไดเกิน 4 ใน 10 จุดถือวามีภาวะImpairment of Protective sensation หากจิ้มแลวคนไขบอกไมไดเลยใหถือวา Loss of Protective sensation 2 http://gotoknow.org/profile/bukpat 3 http://gotoknow.org/profile/crown_pcu 4 http://gotoknow.org/profile/ptthiti 39
  • 45.
    เปรียบเทียบอันเดิม 10 จุดกับอันใหม 4 จุด การดูแลเอาใจใสกับอวัยวะทุกสวนเปนสิ่งสำคัญ โดยเฉพาะเทาซึ่งเปนอวัยวะที่ถูกใชงานอยางหนัก เพราะหาก เกิดอันตรายกับเทาแลว นั่นหมายถึงความไมสุขสบายที่จะเกิดขึ้น และอาจจะเกิดความพิการขึ้นได ดังนั้น เริ่มตน ดูแลเทาตั้งแตวันนี้ กอนที่จะไมมีเทาใหดูแล 40
  • 46.
    เรื่องเลาจากคนทำงานเบาหวาน พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร บริการบนพื้นฐานความเขาใจผูปวยเบาหวาน ระบบบริการสุขภาพปจจุบัน มุงเนนวัดผลสัมฤทธิ์บริการเชิงปริมาณ มีตัวชี้วัดมากมาย บุคลากรสาธารณสุขตอง ใชเวลาประจำวันไปกับการทำงานที่ตอบสนองตัวชี้วัด เพื่อใหไดผลงาน และรับเงินคาตอบแทนตามที่ระบบกำหนด สัมพันธภาพบริการที่ดีทั้ง ผูใหบริการและผูรับบริการ หรือผูใหบริการดวยกันเองเปลี่ยนไป เวลาที่มีใหบริการกับ ผูปวยนอยลง เนื่องดวยภาระงานเกี่ยวกับเอกสาร การจัดเก็บขอมูลมากขึ้น ผูรับบริการเพิ่มกวาเดิมในขณะที่ผูให บริการไมเพียงพอ ผูใหบริการจึงเกิดความเบื่อหนาย ทอแท ชินชา ขาดความกระตือรือรน สรางสรรคงานใหมๆ ประกอบกับความเจริญของการใหบริการทางการแพทยสมัยใหม ที่เนนการรักษาในมุมมองทางชีวการแพทยที่มอง แบบแยกสวน มุงรักษาโรค ไมใชรักษาคน ในขณะที่บริการสุขภาพควรเปนแบบองครวมที่มองเรื่องสุขภาพและการ เจ็บปวยทุกมิติ ทั้งทางกาย จิตใจ อารมณและสังคมและวัฒนธรรม ที่ตองบริการดวยหัวใจของความเปนมนุษย การ เขาใจผูปวย ผูปวยอาจตีความหมายของภาวะหรือการเจ็บปวยที่แตกตางจากความหมายทางการแพทย เปนการ ตีความหมายบนความเขาใจ จากประสบการณ จากความเชื่อ ตามสภาพสังคม วัฒนธรรมและสิ่งแวดลอมรอบตัวเขา การสื่อสารที่ตรงกัน งาย ชัดเจน เขาใจตรงกันจึงเปนเรื่องสำคัญ ในการดูแลผูปวยเบาหวานของบุคลากรสาธารณสุข จำเปนอยางยิ่งที่ตองเขาใจบริบทชีวิตของผูปวย เพื่อเชื่อม โยงใหเห็นแบบแผนการดำเนินชีวิต และขอมูลจากผูปวยเปนสวนหนึ่งของการออกแบบการรักษาพยาบาล ชุมชนแลกเปลี่ยนเรียนรูใน Gotoknow.org มีเรื่องเลาจาก นายแพทยสุธี สดุดี หรือ คุณหมอจิ้น1 โรงพยาบาล วารินชำราบ ที่เลาถึงการสื่อสารดวยภาษา และความหมายที่เขาใจตางกันระหวางหมอ กับผูปวยเบาหวานที่ กวาจะ รูคำตอบที่สงสัยวาทำไมผูปวยจึงควบคุมระดับน้ำตาลไมได ตองผานการเรียนรูหลายกระบวนการ ยกตัวอยางที่ คุณหมอจิ้นเลา “การสื่อสารในชีวิตประจำวัน ถาเราสังเกตดู มีบอยครั้งมากที่มีความเขาใจไมตรงกัน คำพูดเดียวกัน แปลความ หมายไมเหมือนกัน ทั้งๆ ที่ภาษาคนเหมือนกัน ดวยบริบทของคนพูด ของคนฟงตางกัน มาทำงานที่อุบลใหมๆ ถาม 1 http://gotoknow.org/profile/crown_pcu 41
  • 47.
    คนไขเปนยังไงจะปา คนไขบอก “ ไคแน “ ผมนึกในใจ วา “ โห ทำไมนักเลงจังจะ (จ แทน ว)” มาถามวาใครแน แถวนี้ คุณพยาบาล เห็นผมงง เลยแปลบ อกผมวา “ ไคแน “ แปลวา OK คะ หมอ ( แปลลาวเปน ภาษาอังกฤษเสียดวย) เมื่อสัปดาหกอน ตรวจที่ PCU แนะนำเรื่องการดูแลเทา กับคนไข ถามปา แกวา ใชอะไรตัดเล็บแกบอก “ก็ใชมีดแลว คุณหมอ” ตามจินตนาการ ของผมนึกถึงมีดปอกผลไม มีดปอกหมาก ขึ้นมาทันที “อาว ไมไดใชกรรไกรตัดเล็บเหรอ?” ( บานผมเรียก กรรไกรตัดเล็บบางทีก็เรียกที่ตัดเล็บ) แกบอก “ เปลา! ใชมีดไมไดใชกรรไกร ” มีการแนะนำเรื่องการใชอุปกรณตัดเล็บ (ภาษาหนังสือใชคำวาอุปกรณตัดเล็บ) วาไมควรใชมีดเพราะมันจะบาด ได เกิดแผล คุยไปคุยมาปรากฏวา ที่พูดทั้งหมดเปน อุปกรณตัดเล็บเดียวกัน ที่เราใชปกตินี่แหละครับ แกเรียก “มีด” เรียกทั้งบาน ทั้งตำบล จนพูดไปพูดมา ผมก็งงเองวา..เอ..สงสัยที่บานผมจะเรียกผิดหรือเปลา หรือวาเขา เรียก มีดตัดเล็บจริงๆ ก็ไมมีใครพูดผิดหรอกครับ เคาเรียกมีดมาตั้งแตเกิด แมก็เรียก พอก็เรียก เพื่อนที่โรงเรียนก็ เรียก จะใหเรียกกรรไกรตัดเล็บไดอยางไร ไอผมก็เรียกอยางนี้มาตั้งแตเด็กเหมือนกัน หลังจากนั้นเปนอันเขาใจตรงกัน “ผมมีคนไขคนหนึ่ง ชื่อลุงไพรเวียง รักษาเบาหวานมาหลายปแลวครับ รักษานานจนกินยาเบาหวานชนิดเม็ด ไมไดผล แมขนาด maximum dose แลว FBS2 ยัง 300 – 400 mg% เลยตองฉีดยา Insulin ฉีดมาประมาณ 2– 3 ป บางชวงมีปญหา เดี๋ยวน้ำตาลก็สูงมากๆ ตอมาอยูดีๆ น้ำตาลต่ำเฉยเลย หมดสติมาหลายครั้ง เปนอยางนี้ เรื่อยมา รักษากับอายุรแพทยก็หลายครั้ง ผมก็เปนคนดูแลแกเองตอนอยู โรงพยาบาล แตก็ไมสามารถจะตามไปดูวา แกใชชีวิตอยางไร ปรับยาทีก็ตองนัดเปนอาทิตย เปนเดือน กวาจะเจอกันที บางทีกอนจะเจอกัน มา Admit เสียแลว พอดีมาเจอแกที่ PCU ก็ไดโอกาสเสียที ผมไดมีโอกาสไปเยี่ยมบาน ไดคุยกับภรรยา คุยกับแมยาย สังเกตที่บานลุง ไพรเวียง มีน้ำหวานอยูตามจุดตางๆ ในบาน ที่ตระแกรงหนารถแกก็เอาน้ำตาลทรายมาวางไว ระหวางนั่งคุยกัน อยูดีๆ แกมองขามไหลผมตาลอยๆ แลวไมพูดอะไรตอ อยูนิ่งสักพัก บอก “คุณหมอ ผมวาน้ำตาลผมกำลังต่ำนะ” เมียแกรีบเอาน้ำแดงขนมาใหกิน 2-3 ชอนแกง สักครูแกพูดไดตอใหเจาะน้ำตาลดู ไดคา 62 mg% เมื่อเดือนกอน ผมอานบันทึกเจอบันทึกของ เบาหวานโรงพยาบาลพุทธชินราช เรื่องของคุณลุงวิเชียร ถูกใจ ครับ ไดเอามาใช บอกลุงไพรเวียง ลองจด ดูซิวากินอะไรบาง ฉีดยาตอนไหน เอาละเอียดเลยนะวากินขาวไปเทาไหร แกบอก “ได ” 2 FastingbloodsugarFBS() FBS 42
  • 48.
    สัปดาหตอมาแกเอาสมุดมาใหดู ที่ PCUครับ ตรวจยาก็ฉีดถูกครับ เวลาก็ OK แถมกินนอยมากครับ กินขาว 3 ชอนแกง กับปนปลา เที่ยงกินกับปลาปน เย็นกินขาว 2 ชอนแกง กับปนเห็ด เชากินกับปลาปน ปนปลา ปลาปน ปน เห็ด เห็ดปน อยูอยางนี้แหละครับ ผมวา เอ! ทำไมกินนอยจัง สงสัยเขาใจวาคุมอาหารคือ อดขาว มั้ง แตน้ำตาลก็ สูงมั๊กมาก แกบอกวาก็กินอยางนี้มานานแลว เปนอาหารในชีวิตประจำวัน ดูซิเนี่ยรักษากันมาหลายป ทำไมไมเคยรู มากอนเลย แกบอกวา “ปกติกินขาวเหนียว เดี๊ยวนี้เอาขาวเหนียว 1 สวน ขาวจาว 2 สวน วันไหนเบื่ออาหาร ก็กินแค 1 – 2 ชอน วันไหน กินขาวแซบ (แปลวา อรอย) กินไดมื้อละ 4 ชอน” ผมวา โอ! นี่ขนาดกินอรอยนะเนี่ย มินา Hypoglycemia มาบอยๆ เดี๊ยวสูง เดี๊ยวต่ำ อยางนี้นี่เอง แตเดี๋ยว กอน! (เหมือน โฆษณา TV direct ชอบกล ทำนอง ซื้อตอนนี้แถม อีก หนึ่ง) สัปดาหกอน ไปเยี่ยมบานกับนักศึกษาพยาบาลที่จะทำงานที่ PCU ครับ พาไปเยี่ยมแกที่บาน นักศึกษาถามวา “วันๆ กินยังไงจะลุง?” แกเอาชอนกินขาวใหดู เดินไปตัก ขาวใหดู “เปนอยางเนี้ยครับ จานนี้ 2 ชอนครับ จานนี้ 3 ชอน” คิดดู 4 ชอนจะขนาดไหน ผมตองมาตั้งสติ สตังใหม ตองทบทวนกันใหมอีกแลว ที่เขาใจมานะมันไมใชอยางที่คิด บานนี้ไมใชทัพพีตักขาว ครับ ใชชอนเลย ที่แกเขียน 3 ชอน มันเทากับ 3 ทัพพีใหญ ที่บานผมเลยครับ ภาษาพระเรียก สมมุติ สิ่งเดียวกัน ในธรรมชาติมันเกิดมันมีปกติของมัน เราไปสมมุติมัน สมมุติไมเหมือนกัน เพราะตางความเปนอยู ตางกรรม ตาง วาระ จะไปยึดถือ ใครผิดใครถูกไดลำบาก เรียก น้ำ เรียก water เรียก จุย มันก็อันเดียวกัน หมอจะไปบอกวาแก พูดไมถูกก็ไมได ก็หมอพูดไมเหมือนเขาเอง แถมคุณหมอจิ้นยังทิ้งทายวา “พูดภาษาไทยเหมือนกัน คำวา ชอน วามีด เหมือนกัน เวลาแปลความหมาย มันยังตางกันพอสมควรทีเดียว สิ่งหนึ่งที่ นักสื่อสารสุขภาพ ที่ดี ตองมีคือ การเปนผูใหที่ดี การรับฟง และการ ถอดรหัสคำพูด ทั้งของตนเองและผูรับ” ทุกวันนี้ผมก็ยังฝกอยู งานสุขศึกษาประชาสัมพันธที่ผมไดสัมผัสมา (เฉพาะ ที่ไดสัมผัสมานะครับ) เปนการสื่อสารทางเดียว ซะสวนใหญเลยครับ การรับ และการปรับเขาหากันนอยมาก ความ สำเร็จที่ยั่งยืน ก็ยังไมเกิด แตเราก็ยังตองเดินหนาตอไป เรื่องเลาของ คุณพิชชา ถนอมเสียง3 ที่ไปโรงพยาบาลกับแมที่เปนเบาหวาน แลวเลาเรื่องราวที่พบเห็นที่แสดงให เห็นถึงการสื่อสารที่ตองระวัง อาจเกิดความเขาใจที่ไมตรงกัน อาจตองแสดงของจริง เพื่อใหไมสับสน สังเกตวาผูปวย ที่มารอรับบริการหลายคนรอลุนผลเลือดของตัวเองวาน้ำตาลมีมากนอยแคไหน ขนาดแมยังพูดขึ้นมาวา “โอย..น้ำตาลจะขึ้นไหมเนี่ย...เดี๋ยวเจอหมอบนแน” หมอที่แมหมายถึง คือพยาบาลที่บอกผลเลือดวัดความดัน และจะใหขอแนะนำในการปฏิบัติตัวเมื่อพบวาน้ำตาล ในเลือดสูง แมพูดเมื่อไดยินพยาบาลสาวสวยคนหนึ่งถามคุณปาที่กำลังวัดความดัน ที่พบวาผลน้ำตาลสูงเกือบๆ สอง รอยวา 3 http://gotoknow.org/profile/ocsckku 43
  • 49.
    “ปาไปทำอะไรมา กินอะไรบางไหนบอกสิ” หลังจากทราบเรื่องอาหารการกินโดยปกติของคุณปาคนนั้นแลว พยาบาลก็ใหคำแนะนำวา “คราวหนานะ ปา กินขาวเหนียวนะ ไดมื้อหนึ่งประมาณ 2 ปน ปนละเทาไขไกเบอร 3” วาแลวคุณพยาบาลสาวก็ทำมือขนาดไขเบอร 3 ใหคุณปาดู คุณปาก็ทำมือตามแตไขคุณปาใบใหญพยาบาลเลย ใหทำมือใหมเทากับไขเบอร 3... ไมรูปานนี้ปาตองซื้อไขเบอร 3 มาเปนตัวอยางหรือเปลา? เรื่องเลาของ พญ.กมลรัตน บัญญัตินพรัตน โรงพยาบาลดงหลวง จังหวัดมุกดาหาร ผานบันทึกของ เภสัชกร อเนก ทนงหาญ4 การดูแลผูปวยโรคเบาหวานทำใหไดเรียนรูวา มีผูปวยโรคเบาหวานจำนวนมากในปจจุบัน และ ผูปวยแตละคนก็มีความแตกตางกัน ไมวาจะเปนเรื่องการปฏิบัติตัวตางๆ การควบคุมอาหาร การรับประทานยา ตลอดจนการเฝาระวังภาวะแทรกซอนที่จะเกิดขึ้น การไดดูแลรักษาผูปวยเบาหวานก็สรางความประทับใจไดหลาก หลายเชนกัน ทั้งในแงบวกและแงลบ หรือตลอดจนบางเรื่องที่คาดไมถึงวาจะมีเรื่องแบบนี้เกิดขึ้นจริงๆ ผูปวยเบาหวานที่มารับการรักษา หลายคนที่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดไดเปนอยางดี ทั้งๆ ที่เปน เพียงชาวบานธรรมดา การศึกษาคอนขางนอยดวยซ้ำ แตคนเหลานั้นตระหนักดีถึงความสำคัญของการควบคุมระดับ น้ำตาลในเลือด ไมตองการใหมีภาวะแทรกซอนจากโรคเบาหวานเกิดขึ้น ผูปวยกลุมนี้จะจดจำระดับน้ำตาลในเลือด ในแตละเดือนของตนเองไดดี และจะนำมาเปรียบเทียบกับระดับน้ำตาลในเดือนปจจุบันที่มาตรวจทุกครั้ง โดยจะ ถามวา “คุณหมอ เดือนนี้น้ำตาลเทาไรคะ / ครับ” พอทราบผลก็จะพูดทันทีวา เดือนที่แลวน้ำตาลเทากับ ....... เอง ถาระดับน้ำตาลในเลือดสูงกวาเดิมก็จะบนวา “ทำไมสูงขึ้น ไมไดกินของหวานเลยนะเนี่ย ” ทั้งๆ ที่ระดับน้ำตาลอยูในเกณฑที่ดี สูงขึ้นกวาเดิมเพียง 5-10 mg/dl เทานั้น หลังจากที่ตรวจเสร็จ เมื่อเห็นวา ผูปวยสามารถควบคุมระดับน้ำตาลไดดีแลวก็จะนัดติดตามการรักษาหางขึ้น เพื่อความสะดวกในการเดินทางของผู ปวย แตผูปวยจะตอบวา “คุณหมอ อยานัดหางเลย นัดเทาเดิมเถอะ ไมอยากหางหมอ เดี๋ยวน้ำตาลจะสูงขึ้น” (ทั้งๆ ที่ ตัวแปรหลักใน การควบคุมน้ำตาลคือ ผูปวยเองก็ตาม) พอผูปวยมาตรวจเบาหวานไดสักระยะหนึ่ง ก็จะเริ่มถาม “ คุณหมอ ไมตรวจดูไตเหรอ กลัวเบาหวานลงไต” 4 http://gotoknow.org/blog/dmthatpanom/52449 44
  • 50.
    สิ่งเหลานี้ แสดงใหเห็นวาผูปวยมีความรูเรื่องเบาหวานอยูระดับหนึ่งแลว จึงชวยใหการควบคุมเบาหวานในผู ปวยกลุมนี้งายขึ้น ในขณะเดียวกันก็มีผูปวยอีกบางกลุมที่ไมสามารถควบคุมระดับน้ำตาลได เนื่องจากเหตุผลหลายอยาง เชน รับ ประทานยาไมสม่ำเสมอ ไมควบคุมอาหาร หรือรับประทานยาตามความพอใจของตนเอง (ปรับยาเอง/ไมไดฟงวิธีรับ ประทานยาที่หมออธิบาย/ลืมวาหมอใหปรับยา) หรือแมกระทั่งเอายาของผูอื่นมารับประทาน เปนตน ผูปวยบางคน ก็ยังมีปญหาเรื่องการดูแลสุขอนามัยของตน บางคนปลอยใหเทาเปนแผลเหวอะหวะขนาดใหญเปนเวลานานกวาจะ มาพบแพทย จนผลสุดทายตองลงเอยที่การตัดเทา/ขาทิ้ง ผูปวยกลุมนี้ไมใชวาไมดูแลตนเอง แตพวกเขาดูแลในแบบ วิธีของตนเองจนเห็นวาความพยายามของตนเองไมไดผลแลวจึงมาพบแพทย ถาเราสามารถดูแลผูปวยในกลุมหลังใหมีความรูความเขาใจเกี่ยวกับโรคที่เปนอยูไดเหมือนผูปวยในกลุมแรก ได ก็คงจะสามารถรักษาผูปวยเบาหวานใหมีประสิทธิภาพไดดียิ่งขึ้น ผูปวยเบาหวานก็จะมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ลด การเกิดภาวะแทรกซอนจากโรคเบาหวานใหนอยลง สงผลใหลดงานทางสาธารณสุขไดดวย แลวทำใหนึกถึงการทำงานของเราทุกวัน ที่อาศัยจากการซักถามเปนหลัก แลวสั่งการรักษาสั่งยา แนะนำสารพัด แตขาดการรับฟง หรือแมกระทั่งการตามไปเยี่ยมบาน ซึ่งดูมีคุณคามาก ที่จะพบกับปญหาที่แทจริง และชวยคนไข ไดอยางตรงจุด สิ่งสำคัญอีกอยางที่ตองมอง ก็คือการใหผูปวยไดมีสวนรวมในการตัดสินใจ รับรูในสภาพการเจ็บปวย เพื่อให สามารถปฏิบัติตัวที่เหมาะสมไดเอง และไมมีคำพูดวา หมอสั่ง หรือหมอบอกใหทำ อีกตอไป อีกหนึ่งเรื่องเลาที่เห็นแงมุมนาสนใจดานจิตวิทยาในการดูแลผูปวย จาก ดร.นิภาพร ละครวงศ5 เลาผานบันทึก วา พบยายคนหนึ่งปวยเปนโรคเบาหวานมานาน และตนเองนั้นควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดไมได คิดนอยใจใน ตนเองที่ทำไมอาการไมดีขึ้น เปนภาระใหกับลูกหลานตอนที่เราคุยกันนั้นคุณยายมีลูกหลานมาดวยหอมลอมอยาง อบอุน และมีนองสาวชื่อ ยายจอม ที่มีอายุไลเลี่ยหางกันไมมากที่คอยดูแลพูดคุยกัน เปนภาพที่อบอุนเหมือนกัน ถาม ความแลวคุณยายนอยใจ เปนความคิดชั่วขณะที่ถูกอารมณและความรูสึก ผลัก ปะทุใหกระทำ สำหรับรายนี้ขาพเจาไดตัดสินใจนำแนวทางของจิตวิทยาแนวพุทธมาเปนเครื่องมือนำทางใหผูปวยไดเรียนรูทุกข คนหาสาเหตุของความทุกข การมีความระลึกรูอยูตามลมหายใจของตนเอง ซึ่งผูปวยก็พอมีตนทุนอยูบางในการ ฝกฝน การเพิ่มกิจกรรมในวิถีประจำวัน แทนการนั่งนอนเฉยๆ เพราะทำใหไรคา การที่ไดทำกิจกรรมเล็กๆ นอยๆ เชน ปลูกตนไม รดน้ำตนไม... ก็ยังทำใหคุณยายไดเคลื่อนไหวรางกาย สำหรับรายนี้ไมมีความคิดฆาตัวตายซ้ำ…เปนอีกประเด็นหนึ่งที่นาสนใจ ที่ทีมดูแล หรือผูดูแลผูปวยควรนึกถึง ประเด็นฆาตัวตายอาจมีไมบอยนักแตไมควรมองขาม อีกเรื่องเลาที่นาสนใจเกี่ยวกับ การใหความหมายในการดูแลตนเองของผูปวยที่ตางกันกับหมอ ที่อาจเปนขอคิด 5 http://gotoknow.org/profile/kapoom 45
  • 51.
    สำหรับคนทำงานทุกทาน จาก พญ.ศิริรัตนสุวันทโรจน6 หรือหมอเจ จากบันทึกเรื่อง ผมคิดวา “ไอ” ไมเปนไร ครับ เรื่องเลามีอยูวา ยุคของขอมูลขาวสาร ทำใหผูคนแทบจะสำลักกับขอมูลใหมๆที่ผานเขามาใหบริโภค ทีมนำระบบงานพัฒนา คุณภาพในโรงพยาบาลจึงตองมีความไวในการกลั่นกรอง จัดกลุม และเปนที่ปรึกษาใหขอคิดเห็นกับผูคนในระบบที่ เปนทีมงาน เพื่อปรับความคิดเห็นใหเกิดเปนความรูที่ถองแท และใหประโยชนแกผูรับบริการที่องคกรดูแล 2 วันที่ผานมา ฉันไดพบกับ นองยม คนไขที่เคยเขากลุมแลกเปลี่ยนเรียนรู นองยมบอกไววา “เขากลัวมากที่ จะเปนไตวาย” วันนั้นฉันสัมผัสไดวาเขามีความสุขมากขึ้น สีหนาดูคลายเศรา แววตาแจมใสไมหมนมัวเหมือนที่เปน บอกใหฉันรูวาเขามีกำลังใจที่จะตอสูตอไปเพื่อตัวเขาเอง เขาไดความมั่นใจคืนมา คนไขรายนี้เปนรุนนองของฉัน อาชีพรับจาง ทำงานเกี่ยวกับการทำความสะอาดเสื้อผา ไมตองทำงานกะ กอน ทำงานนี้ เขาเคยทำงานหนัก เปนงานที่ตองแบกลาก ตองทำงานทุกวัน บางวันตองทำงานกะดึก หลับๆ ตื่นๆ เพราะ งานที่เขามาเปนงานที่ไมแนนอน ดีหนอยที่เชาขึ้นไดหยุดพักครึ่งวันกอนมาเขางานตอ เขาทำงานอยางนี้เปนเวลา ประมาณ 10 ปก็เปนเบาหวาน การเปนโรคเบาหวานทำใหเขาเปลี่ยนมาทำงานทำความสะอาดเสื้อผา การมีเครื่อง ซักผาเปนเครื่องมือผอนแรง ทำใหงานซักผาเบาลง แตก็ยังตองทำงานแบกลากอยูดี ตอนที่มาเขากลุม ฉันสังเกตวา เขาไมคอยมีสมาธิ บอยครั้งที่เขาจมอยูกับความคิดของตนเอง มีอยูชวงหนึ่งที่ใหกลุมแลกเปลี่ยนเรียนรู เรื่องยา เขา กลับเลาวา “ผมไปหาหมอแลวหมอวา เบาหวานขึ้นตา เวลาผมทำงาน ผมตั้งโปรแกรมเครื่องซักผาผิดบอยๆ เพื่อนใน ที่ทำงานจะตอวาผมเสมอ ผมไมรูจะทำยังไง” กวาจะดึงเขากลับมาอยูในประเด็นเรื่องยาได ทีมก็ตองใชความสามารถเปนอยางสูง คำพูดบางอยางของนองยม เมื่อตอนเขาแลกเปลี่ยนเรียนรู (แลกเปลี่ยนเรียนรู) สะกิดใจฉันใหคิดถึงวานาจะมี Administration error เกิดขึ้นจากระบบงานเภสัชกรรมบำบัดของเราโดยเราไมไดนึกถึง นองยมไดเขารวม แลกเปลี่ยนเรียนรู ที่ตั้งหัวปลา (หัวขอเรียนรู) วา “อยากรูวาคนไขกินยาอยางไร” เครื่องมือ ที่ใชในการ แลกเปลี่ยนเรียนรู ในกลุม คือ ตัวอยางยาที่ตองจายใหผูปวยเบาหวาน ความดันโลหิตสูง จำนวนหนึ่ง คุณอำนวยนำใหคนไขที่มาเขากลุมแลกเปลี่ยนเรียนรูกันดวยโจทยวา “ใหหยิบยาของตัวเองขึ้นมาใหดูกอน แลวมีอะไรอยากเลา อยากคุย อยากถาม เกี่ยวกับยาใหคุยได” นองยมไดหยิบยา Enaril, Daonil, Glucophage ขึ้นมาใหดู แลวเลาวา “หมอบอกวา อยาหยุดยา ใหกินยาไปเรื่อยๆ จะไดคุมโรคได ทุกวันผมจะมีอาการไอตอนเย็นๆ ไออยูเปนป แลว ไปหาหมอขอยาแกไอมากินหลายครั้งแลว” 6 http://gotoknow.org/profile/aekasilapa 46
  • 52.
    เมื่อคุณอำนวยไดหยิบยา Enaril ขึ้นมาสรุปใหฟงวา“คนไขคนไหนกินยาตัวนี้แลวมีอาการไอ หมอจะหยุดยา และเปลี่ยนเปนตัวอื่นที่มีฤทธิ์ใกลเคียงกันให” ฉันไดยินนองยมรำพึงวา “หมอบอกเราวา ยาที่เลือกใหกินเปนยาดี ไมรูเลยวา หยุดยาได” นองยมมาพบเพื่อนอีกคนที่ทำงานอยูที่เดียวกัน ชื่อ นองหลี เมื่อเขากลุม แลกเปลี่ยนเรียนรู ทั้ง 2 คนเพิ่งมารู เรื่องการปวยของกันและกันก็ตอนมาเขากลุม นองหลี หยิบยา Daonil, Glucophage ขึ้นมาและเลาวา “หมอบอกวา ใหกินยาใหตรงเวลา ผมไดยานี้แหละมากิน กินวันละ 2 มื้อ เชา กับ เย็น มีบอยๆ ที่หลังกินยา แลวใจสั่นตอนเชาของทุกวัน เวลา 7 โมง ผมจะกินยาทันที แลวมาทำงาน” ฉันไดรวมฟงดวยตอนที่นองหลีเลาเรื่องของเขา ฉันจึงบอกใหเขาเลาเกี่ยวกับมื้ออาหารและการดูแลตัวเองเมื่อมี ใจสั่นใหฟง นองหลีเลาวา “ผมกินกาแฟเปนอาหารเชา บางวันมากินที่ทำงาน บางวันกินมาจากบาน บางวันมาถึงที่ทำงานก็ไดกินเลย บางวันก็ติดงานไดกินตอน 10 โมง บางวันที่มีอาการใจสั่น ก็หาอะไรหวานๆ เขาปากไวกอนเสร็จงานจึงไปกิน กาแฟ” เมื่อฉันใหเขาเลาตอเกี่ยวกับการมาทำงาน เขาเลาวา “ผมไปทำงานดวยมอเตอรไซด ใชเวลาเดินทางประมาณ 15 นาทีโดยเฉลี่ย มาทำงานคนเดียว เวลาออก จากบานสวนใหญก็เปนเกือบ 8 โมงบาง 7 โมงครึ่งบาง” นองหลีเปนคนไขที่มีคา HbA1C 10 ขึ้นไปตลอดปที่ผานมา เรื่องที่เขาเลาทำใหฉันเขาใจจุดปญหาในระบบ บริหารยาที่กอผลตอภาวะคุมน้ำตาลไมไดของนองหลีชัดเจนขึ้น ฉันจึงใหคำแนะนำวา “นองหลีเอายาไปกินที่ ทำงานแลวกัน ครึ่งชั่วโมงกอนจะไปหาอะไรกินตอนเชา นองหลีคอยกินยานะ” ในชวงตอมาตอนเจอกับนองยม เขายื่นประวัติผูปวยใสมือฉัน และมองหนาเหมือนใจจดจออยูกับอะไรบางอยาง สายตาฉันแวบไปดูผลเลือดในประวัติ ความยินดีก็บังเกิด ฉันวานองยมชนะแลว วันนี้นองยมมีผลน้ำตาลในเลือด เพียงแค 155 มก./มล. ในขณะที่ในอดีตที่ผานมา มันจะอยูที่ 300 ขึ้นไปตลอด ฉันบอกเขาพรอมถามไปวา “ดีใจ ดวย คาเลือดเธอดีมาก ลดลงเยอะเลย ตั้งใจตอนะ เธอยังมีอาการใจสั่นอีกไหม” คำตอบคือ “ไมมีแลว” ผลเลือดของนองยม บอกใหฉันรูวา การจัดเวที แลกเปลี่ยนเรียนรู ระหวางกันใหกับคนไขเบาหวานดวยวิธี KM ที่ไดเรียนรูจากทีมคุณหมอนิพัธ ไดชวยการคลายทุกขใหคนไขบางคน เรื่องของนองยม และนองหลี ทำใหฉันไดเรียน รู ประเด็นที่เกิด Administration error จากระบบบริหารยาของเรา และนี่คือคุณภาพงานสุขศึกษาในระบบบริหาร ที่ควรมี P D C A (Plan-Do-Check-Action) กำกับ ในบริบท “การเชื่อมโยงสูชุมชนของวิชาชีพที่มีบทบาท บริหารยาใหผูปวยทุกคน” อันเปนบริบทหนึ่งที่ถูกคาดหวังจาก HpHA คุณคาของ Agility ในระบบเภสัชกรรม 47
  • 53.
    บำบัดของ โรงพยาบาล จึงไมไดอยูที่การมีรายงานAdministration error ที่ครอบคลุมครบถวน รายงาน ADR ครบถวน แตอยูที่ความเร็วในการตรวจจับปญหาในระบบภายในที่วิชาชีพทำกันเอง และความไวในการรับรูผลขาง เคียงที่เกิดจากการบริหารยาในผูรับบริการจากการใหสุขศึกษา โดยหมอเจเลาตอวา บันทึกนี้แทนคำขอบคุณแดทีม งานเวชศาสตรครอบครัว ร.พ.พุทธชินราช พิษณุโลก และหมอเจยังเลาถึงการใหความหมายของคนไขเกี่ยวกับการ รักษาตางจากคนรักษา ดังนี้ “กินยาตรงเวลา ในความหมายของคนไข หมายถึง เวลาตามนาิกา กินยาตรงเวลา ในความหมายของคน รักษา หมายถึง เวลาที่เหมาะสมกับความตองการใหยาออกฤทธิ์” “กินยากอนอาหาร ในความหมายของคนไข หมายถึง ไมกินยาเมื่อทองวาง กินยาใหกอนกินอาหารมื้อนั้นๆ อยางนอยกอนเริ่มกินอาหาร” กินยากอนอาหาร ในความหมายของคนรักษา สำหรับยาทั่วไป มีความหมายเดียวกับ คนไข และ หมายถึง เวลากินยาเริ่มที่เวลาครึ่งชั่วโมงกอนเริ่มกินอาหาร” สรุปเปนความรูไดวา กินยาตรงเวลาสำหรับคนไขเบาหวานมีนัยยะ หมายถึง กินยากอนอาหารตรงเวลาที่ สามารถใหยาออกฤทธิ์โดยไมเกิดผลขางเคียง คือ น้ำตาลในเลือดต่ำ หากไมตองการใหคนไขเบาหวาน เกิดน้ำตาลใน เลือดต่ำ ผูบริหารยาพึงประเมินผลการบริหารยากอนอาหารโดยตัวผูปวยวา ถูกตองตามประสงคหรือไม การบริหารยากอนอาหารที่พึงประสงคของผูปวยเบาหวาน ซึ่งชวยลดภาวะแทรกซอนทั้งน้ำตาลในเลือดต่ำ และน้ำตาลในเลือดเกิน คือ 1. เมื่อบริหารยาแลว ระยะเวลาที่ผูปวยกินยากับมื้ออาหารนั้นๆ หางกันครึ่งชั่วโมง เพื่อใหยาออกฤทธิ์เหมาะสม ที่สุด 2. การไมบริโภคอาหารซ้ำเพื่อใหไดชื่อวากินยากอนอาหาร ซึ่งเปนสาเหตุเสริมใหน้ำตาลในเลือดคุมไมได การบริการสุขภาพโดยเฉพาะในผูปวยเรื้อรัง ที่เปนโรคที่เกี่ยวของกับวิถีชีวิต เกี่ยวของกับพฤติกรรมดูแลตนเอง ดังนั้น ผูปวยตองควบคุมตนเอง การจัดการกับโรคดวยตนเอง จึงจะสงผลลัพธที่ดีตอสุขภาพ การรักษาดวยยาเปน เพียงสวนหนึ่งของการรักษาเทานั้น การบริการที่ดีตองบริการแบบองครวมที่นอกจากดูแลรางกายแลว ตองดูปจจัย อื่นที่มีผลตอการดูแลรักษาดวย และตองเขาใจความหมายที่ผูปวยใหเกี่ยวกับการดูแลรักษาวาถูกตองเหมาะสมอยาง ไร ตองปรับกระบวนการดูแลใหมีประสิทธิภาพไดอยางไร 48
  • 54.
    เรื่องเลาจากเหลาเภสัชกร พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร บทบาทของเภสัชกรกับการดูแลผูปวยเบาหวาน บทบาทของเภสัชกรมีมากขึ้นในการดำเนินการเชิงรุกเพื่อการดูแลผูปวยเบาหวาน ระยะหลังไดมีการอบรม เภสัชกร รานขายยา เกี่ยวของกับการคัดกรองผูปวยเบาหวานโดยการเจาะเลือดปลายนิ้ว เรื่องของการใชยากับ ผูปวยเบาหวาน การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมผูปวย ฯลฯ โดยมีเปาหมายเพื่อใหประชาชนเขาถึงบริการมากขึ้น ซึ่ง ปจจุบันนี้ รานขายยาที่กระจายอยูทั่วประเทศ และมีจำนวนไมนอยที่ผานการรับรองเปน “รานยาคุณภาพ” ผูปวย สวนหนึ่งที่ไมไปรับบริการที่โรงพยาบาล สามารถเขาถึงบริการนี้ไดโดยสะดวก งาย โดยเฉพาะคนทำงานที่หาเชากิน ค่ำ ไมมีเวลา มักไปใชบริการที่รานยา ซึ่งจะเปนแหลงที่จะชวยคัดกรองผูปวยกอนเขาสูระบบรักษาไดเปนอยางดี โดย เฉพาะเภสัชกรที่นาจะเปนบุคลากรสาธารณสุขที่ตองเขาใจเบาหวานที่ครบทุกมิติ ดร.วัลลาตันตโยทัย1 ไดพูดถึงเภสัชกรกับการดูแลผูปวยเบาหวานดวยความชื่นชมวา เภสัชกรแตละจังหวัดมี การรวมกลุมกันดีมาก จนสามารถสรางนวตกรรมดานการดูแลผูปวยเบาหวาน ไมวาจะเปนเรื่องการใชใชวิธีงายๆ ใน การชวยใหผูปวยเบาหวานรับประทานไดถูกเวลาและถูกขนาด เรื่องการสงมอบยาฉีดอินซูลินใหผูปวยที่รักษาระบบ ความเย็น เปนตน เรื่องเลาจาก เภสัชกรศุภรักษ ศุภเอม2 จากโรงพยาบาลอุบลรัตน ที่บันทึกความรูในการเลือกใชยาของบุคลากร สาธารณสุขกับการดูแลผูปวยเบาหวาน ที่ตองใหความระมัดระวังในระดับสูงจากบันทึกเรื่อง “ยาคูนี้ ไมใชสีเทา lopid+simvas จงอยาประมาท” “ปจจุบันเราอาจพบวา การใชยารวมกันระหวาง gemfibrozil+simvastatin แมมีขอหามใช แตแพทยก็ยัง สั่งยาคูกันเพราะ มีความเชื่อวาไดประโยชนกับผูปวย แตทวาจากงานวิจัยที่ตีพิมพ ป 2010 เรื่อง Effects of Combination Lipid Therapy in Type 2 Diabetes Mellitus พบวา การใชยาสองชนิดรวมกัน ไมเกิดผล ดีเหนือกวาการใช simvastatin เพียงตัวเดียว นอกจากนี้ในอดีต คดีความที่แพทยในอเมริกาแพคดี ตองจายเงินให คนไขมากมาย เพราะการใชยา statin+ยา lopid นี่แหละชัดเจน หาก ใครจายยาคูนี้ออกไป จงดูแลตนเองระวังถูก 1 http://gotoknow.org/profile/copdmfaci 2 http://gotoknow.org/profile/frxeak 49
  • 55.
    ฟองรองได ในกรณีที่หากเกิดอะไรขึ้นมากับคนไข” เรื่องเลาในบันทึกอาจารยวัลลา ที่ชื่นชมความคิดของเภสัชกรในการใสใจในคุณภาพของการเก็บรักษาอินซูลิน เพื่อสงมอบอินซูลินแชเย็นใหผูปวย ที่ผูปวยก็สามารถทำไวใชพกพาเมื่อตองเดินทางไกลได ที่ ภก.เอนก ทนงหาญ3 สงเรื่องเลาการดูแลผูปวยเบาหวานในบทบาทของเภสัชกรเปนเรื่องราวของ ภก.ปญญา ธีระกำจาย แหงโรงพยาบาล โพนสวรรค จ.นครพนม ดังนี้ ผูปวยตองนำอินซูลินจากโรงพยาบาลเพื่อไปฉีดที่บานตอ จำเปนตองเก็บรักษายาอินซูลินในสภาพที่แชเย็น หอง ยาจะจายยาอินซูลินใหกับผูปวยพรอมกับแนะนำใหผูปวยซื้อน้ำแข็งเพื่อแชในระหวางที่เดินทางกลับบาน ผูปวยบาง รายจะนำกระติกใสน้ำแข็งมาเอง แตผูปวยสวนใหญจะไมไดเตรียมภาชนะอะไรมาเลย บานของผูปวยบางคนอยูไกล จากโรงพยาบาลมาก เชน ที่ ต.บานคอ มีระยะทางหางจากโรงพยาบาลถึง 40 กิโลเมตร ตองใชเวลาในการเดินทาง นาน หองยาไดแกปญหาที่เกิดขึ้นโดยใชกระปองยาที่เหลือใช นำไปบรรจุน้ำเพื่อทำเปนน้ำแข็ง แลวใสอินซูลินใหผู ปวยนำกลับบาน พรอมทั้งแนะนำวิธีการเก็บรักษาอินซูลินที่ถูกตอง ตามฉลากยาควรเก็บอินซูลินไวที่เย็น อุณหภูมิ 2–8 องศา C หรือตูเย็น แตหามแชแข็งและตองไมถูกแสงแดด วัสดุอุปกรณ ใชกระปองยาที่เหลือใช น้ำ ชองแชแข็งในตูเย็นเก็บวัคซีน การเตรียมการดำเนินงาน กอนวันคลินิกเบาหวาน (วันพฤหัสบดี, ศุกร) คนงานคัดเลือกกระปองยาที่เหลือใช เลือกกระปองที่มีขนาดพอเหมาะ นำมาทำความสะอาด แลวบรรจุน้ำใสกระปองประมาณ ½ ของปริมาตรภาชนะ นำไปไวในชองแชแข็งประมาณ 1 วัน วิธีการดำเนินงาน พิมพฉลากยา วิธีการฉีด ปริมาณการใชแลวนำฉลากยาบรรจุลงในซองซิปนำอินซูลินออกจาก กลองยา และใสในซองซิปเพื่อปองกันฉลากยาเปยกน้ำ ใสในกระปองยาที่แชแข็งที่เตรียมไว สงมอบยาใหกับผูปวย พรอมแนะนำวิธีการเก็บยาที่ถูกตอง ประโยชนที่จะไดรับคือ ผูปวยไดรับยาอินซูลินที่มีประสิทธิภาพ เปนการรักษา ยาที่ถูกตองตามระบบการรักษายาที่ตองแชเย็น (Cold Chain) และทำใหผูปวยทราบวิธีการเก็บรักษายาอินซูลินที่ ถูกตอง ปญหาก็มีบางในกรณีที่ผูปวยบางรายไมไดนำเอาอินซูลินที่แชในกระปองออก เมื่อเก็บไวในตูเย็นที่บาน ขวดยา และฉลากยาจึงแชในน้ำเมื่อน้ำแข็งละลายตัว ทำใหฉลากยาเปอยยุย สวนการแกไขปญหาที่เกิดขึ้นแนะนำใหผูปวย เอายาอินซูลินและฉลากยาแยกออกจากกัน กอนที่จะเก็บไวในตูเย็นที่บาน ใหเก็บกระปองน้ำแข็งไวในชองแชแข็ง ซึ่ง จะมีประโยชนเมื่อผูปวยจำเปนตองพกพาอินซูลินไปในสถานที่อื่นๆ สวนยาอินซูลินใหเก็บไวในชองแชเย็นปกติ เรื่องราวดีๆ แบบนี้ มาจากการสรางสรรคของคนทำงานที่พัฒนาบริการใหมีคุณภาพ ผูรับประโยชนคือตัวของ ผูปวยเบาหวานที่มีไดรับการรักษาที่เอาใจใสจากบุคลากรทางการแพทยที่เขาใจพวกเขา เปนการรักษาที่คำนึงถึง บริบทของผูปวยตามแนวทางของการบริการทางการแพทยดวยหัวใจของความเปนมนุษย 3 http://gotoknow.org/profile/thanonghan 50
  • 56.
    เบาหวานกับนวัตกรรม พนัส ปรีวาสนา และจตุพรวิศิษฏโชติอังกูร หากนวัตกรรม หมายถึง การพัฒนาความรู วิธีการ ทักษะ กระบวนการ กิจกรรมใหมๆ การนำสิ่งที่มีอยูในชุมชน อื่นมาพัฒนา หรือปรับใชในชุมชนตนเอง และการนำสิ่งที่มีอยูมาปรับกระบวนทัศนใหม หรือทำวิธีใหมแลวไดผลแลว นวัตกรรมเกิดขึ้นตลอดเวลาในการดำเนินการสงเสริมปองกันรักษาฟนฟูโรคเบาหวาน แตหากนวัตกรรมที่เกิดขึ้นไมมี การเผยแพร การพัฒนาและการนำไปใชประโยชนก็จะไมเกิดขึ้น ดังนั้นจึงไดการรวบรวมนวัตกรรมที่เกิดจากการ ดำเนินงานดานเบาหวาน จากเวทีการแลกเปลี่ยนความรูใน Gotoknow.org เพื่อเปนคลังความรูที่ทุกคนสามารถ เรียนรูและนำไปประยุกตใช ในการพัฒนาระบบบริการสุขภาพ ดังนี้ ไมตรวจเทา (Monofilament)บานกุดจาน1 Monofilament โดยทั่วไป 1 http://gotoknow.org/blog/dmcop/88502 51
  • 57.
    Monofilament บานกุดจาน วัตถุประสงค ใชตรวจการรับความรูสึกที่เทาของผูปวยเบาหวาน วิธีการ 1) ใชไมตะขบ (เชอรี่อิสาน) เจาะรูโดยใชเข็มฉีดยาเบอร ๒๑ หมุนลงไป 2) ใสกาวใสเอ็นเบ็ดเบอร ๔๐ 3) นำไปทดสอบแรงกดกับเครื่องชั่งสารเคมี ใหไดแรงกด ๑๐ กรัม การใชประโยชน : ใชตรวจเทาผูปวยเบาหวาน เพื่อการประเมินความเสี่ยง และจากการที่มีการประดิษฐไม ตรวจเทาได จึงทำให อสม.ประจำกลุมเบาหวาน มีอุปกรณที่เพียงพอในการปฏิบัติงาน สงผลใหเกิดการกระตุนใหผู ปวยดูแลเทาตนเองใหดียิ่งขึ้น และชุมชนมีสวนรวมในการดูแลสุขภาพเทาของผูปวยในชุมชนของตน โดย คุณวัลภา เฟอยงาราช นักวิชาการสาธารณสุข ๕ สถานีอนามัยบานกุดจาน จ.สกลนคร 52
  • 58.
    สัญลักษณชวยใหใชยาไดถูกตอง2 สัญลักษณบอกขนาดและเวลารับประทานยา วัตถุประสงค เพื่อชวยใหผูปวยเบาหวานซึ่งอานหนังสือไมไดใหสามารถใชยาไดถูกตอง วิธีการ การกำหนดสัญลักษณวิธีการกินยาที่ผูปวยสามารถเขาใจไดอยางงายๆ การนำไปใชประโยชน ใชสัญลักษณวิธีการกินยาชวยผูปวยอานหนังสือไมไดใหสามารถใชยาได โดยภก.อับดุลเลาะ แวนาแว โรงพยาบาลยะรัง จ.ปตตานี “off loading”3 2 http://gotoknow.org/blog/dmcop/89262 3 http://gotoknow.org/blog/footcareclinic/219884 53
  • 59.
    วัตถุประสงค เพื่อฟนฟูการเกิดแผลในผูปวยเบาหวาน วิธีการ ใชหลักชีวกลศาสตร (Biomechanics) ของการเกิดแผลในผูปวยเบาหวานเพื่อทำใหน้ำหนักไมลงที่แผล มาใชฟนฟูในผูปวยเบาหวาน โดย นศพ.จุฑามาส สุวัฒนภักดี ,นศพ.ไพบูลย ศรีพงษสาร,นศพ.ศิรินาถ จุฬาวงศสวัสดิ์ นักศึกษาแพทยป 5 คณะแพทยศาสตรโรงพยาบาลรามาธิบดี ถุงผาแทนใจ ใชยาเบาหวาน4 วัตถุประสงค การตรวจสอบวาผูปวยเบาหวานรับประทานยาไดถูกตอง ครบถวน หรือไม และเพื่อเปนการลด การใชถุงพลาสติกในโรงพยาบาล วิธีการ 1) แจกถุงผาใหกับคนไข 2) ผูปวยนำยาที่เหลือกลับมาดวยทุกครั้งเพื่อนำยามาคืน 3) เจาหนาที่จะตรวจสอบวายาที่ไดกลับคืนมาคิดเปนมูลคาเทาไหร การนำไปใชประโยชน นำไปกับผูปวยเบาหวานคลินิกเบาหวาน โรงพยาบาลสีชมพู โดย โรงพยาบาลสีชมพู อ.สีชมพู จ.ขอนแกน เบาหวาน เบาใจ5 4 http://gotoknow.org/blog/dmht-sichomphu/360320 5 http://gotoknow.org/blog/ambulampang/408654 54
  • 60.
    วิธีการ จัดทำแผนพับแข็งขนาดจิ๋ว มีหนาหลังพับครึ่ง มีขอความไมมากแตเปนขอความสำคัญที่ผูปวยควรจะจำ ไดและนำไปใชประโยชนในการดูแลตัวเอง ลักษณะของแผนพับ หนาแรก ปกมีชื่อ เบาหวาน เบาใจ และก็มีกลอนวา คุมอาหารดี ชีวีมีสุข ออกกำลังกายไรทุกข สนุกสนาน กินยาสม่ำเสมอ จิตใจเบิกบาน คุมเบาหวานได ในมือคุณ หนาที่สอง แสดงเปาหมายในการควบคุมโรคเบาหวาน เรื่องของตัวเลขตางๆ ที่ผูปวยควรรู จะไดทราบถึง สถานะโรคของตัวเองได รวมทั้งขอควรปฏิบัติเมื่อมาเจาะเลือด หนาที่สาม เปนการเตือนความจำถึงเรื่องการตรวจรางกายประจำปของผูปวยเบาหวาน ซึ่ง จะตองมีการตรวจ หลักๆ ไดแก ตา ไต เทา ฟน ที่ผูปวยลงบันทึกวันที่ ที่ตัวเองมาตรวจเพื่อเตือนวา ปนี้ไดตรวจอะไรบางและหนา สุดทายก็จะเปนการไขขอสงสัยเกี่ยวกับเรื่องยา การนำไปใชประโยชน แจงใหผูปวยหลังรับบริการใหคำปรึกษาผูปวย 55
  • 61.
  • 62.
    การสรางเครือขายเบาหวาน : พลังการเรียนรู พนัสปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร ภาคีเครือขาย เปนกลไกการขยายกิจกรรมไปสูชุมชนที่กวางขวาง สรางกระบวนการเรียนรู ผานการแลกเปลี่ยน ประสบการณและการสื่อสารระหวางสมาชิกเครือขาย และถือเปนกลไกที่มีประสิทธิภาพในการจัดสรร จัดการ ทรัพยากรฯ การดำเนินงานดานการสงเสริม ปองกัน รักษา โรคเบาหวาน ที่ผานมามีลักษณะการทำงานเปนภาคี เครือขายที่เกิดตอเนื่องจากเครือขายจัดตั้ง มีการพัฒนาและเสริมแรงจากภายใน ไดรับการกระตุนจนสมาชิกเครือ ขายเริ่มสรางพันธะสัญญาของตนเอง ตอเครือขาย กอใหเกิดการมีสวนรวมจากทุกภาคสวน ทำใหเกิด “พลัง” และ “กำลัง” ในการขับเคลื่อนกิจกรรม และเกิดกระบวนการการทำงานในลักษณะที่เปน “การดูแล และแบงปน” หรือ “Care share process” เครือขายที่เชื่อมรอยเกาะเกี่ยวกัน ทำใหเกิดการเติบโตทั้งวิธีคิดและวิถีปฏิบัติไปดวย กัน ในบันทึกของ Gotoknow.org ก็จะเห็นถึงเครือขายที่เกิดขึ้นทั้งในรูปแบบเครือขายทางวิชาการที่มาแลกเปลี่ยน เรียนรู และสวนหนึ่งเปนเครือขายที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่ ตัวอยางเครือขายเหลานี้เชน ตลาดนัดความรูในการดูแลผูปวยเบาหวาน รูปแบบนี้ นำหลักทางการตลาดมาปรับใชในการจัดการความรู พรอมๆ กับการสรางเครือขายการทำงาน มี รูปแบบการดำเนินงานที่นาสนใจ เชน พอคา-แมขายในงานนี้คือ ทีมสหสาขาวิชาชีพที่ใหการดูแลผูปวยเบาหวาน จากโรงพยาบาล PCU และสถานีอนามัย และภาคีเครือขาย ลูกคาคือ ผูปวย และ ญาติ และบุคคลที่สนใจ ใช กระบวนการจัดการความรูและทำ AAR ทุกครั้ง กระบวนการเรียนรูเหลานี้ทำใหผูที่สนใจเรียนรูไดแลกเปลี่ยนความ รู ประสบการณ ไดเรียนรู รูจักเครือขายคนทำงานขามวิชาชีพ ประเด็นที่แลกเปลี่ยนในตลาดนัดความรูจะเปนเรื่อง ระบบบริหารจัดการ การทำงานเปนทีมสหสาขาวิชาชีพ การพัฒนาบุคลากร ระบบรายงานและการเก็บขอมูล การ ทำงานเชิงรุก การคัดกรองกลุมเสี่ยง การดูแลรักษาตามเกณฑ การสงตอและการติดตามเยี่ยม การใหสุขศึกษา การ สนับสนุนใหผูปวยดูแลตนเอง เชน เครือขายเบาหวานระดับจังหวัดฉะเชิงเทรา ปตตานี นครพนม อุบลราชธานี ระยอง สุราษฎรธานี เกิดการเคลื่อนตอของแตละจังหวัด มีการจัดทำแผนงานเพื่อขับเคลื่อน เนนการประสานงาน ทีมิใชการสั่งการ เพื่อกอใหเกิด ความยั่งยืน มีการประสานระหวางโรงพยาบาล ศูนยสุขภาพชุมชน (PCU) เริ่มจาก อำเภอเดียวกัน ทำงานอยางเปนทีม และ จัดทำ “คูมือ” สำหรับผูปวยเบาหวาน ยังมีการขยายรูปแบบการรวมเครือ ขายลักษณะเดียวกันนี้เปนตลาดนัดความรูการดูแลผูปวยเบาหวาน-ความดันโลหิตสูง ที่มีการจัดขึ้นในทุกภาค 57
  • 63.
    ประกอบดวย กิจกรรมการพัฒนาศักยภาพบุคลากรสาธารณสุขใหมีความรูและทักษะในการสรางเครือขาย สราง และพัฒนาศักยภาพแกนนำชุมชนใหสามารถดำเนินกิจกรรมคัดกรองปองกัน สงเสริม ดูแลรักษาและฟนฟูสุขภาพ ในเรื่องเบาหวาน ความดันโลหิตสูง พัฒนาความรูเรื่องโรคเบาหวาน ความดันโลหิต แกประชาชน และคนหา Best practice ในชุมชน มหกรรม KM เบาหวาน กิจกรรมที่ถือวาเปนกิจกรรมใหญๆ ที่สรางพื้นที่ในการแลกเปลี่ยนเรียนรูใหกับผูสนใจ เราจะรูจักกันดีในชื่อของ มหกรรม KM เบาหวาน ประกอบดวยกิจกรรมที่มีวัตถุประสงคที่มุงใหเกิดแลกเปลี่ยนเรียนรู Best practice เพื่อการ ดูแลผูปวยเบาหวานที่มีประสิทธิภาพ สรางความรูเรื่องการดูแลผูปวยเบาหวานจาก Best practice ที่มีอยูภายใน เครือขาย ตลอดจนสรางความรูเรื่องการจัดการความรู หรือ KM ที่ทำใหการดูแลผูปวยเบาหวานที่มีประสิทธิภาพ มี การสรางขอตกลงความรวมมือระยะยาวภายในเครือขายที่ชัดเจนกลุมเปาหมายคือเจาหนาที่ที่ถึงตัวชาวบาน โดยใช หลักการสังคมแหงการเรียนรู (learning society) หากมองในมุมพื้นที่ ก็มีกลุม/เครือขายที่รวมตัวกันในระดับพื้นที่ เชน เครือขายแพทยแผนไทยกับการดูแลผู ปวยเบาหวาน จ.อุดรธานี กลุมเครือขายแพทยแผนไทยกับการดูแลผูปวยเบาหวาน จ.อุดรธานี ประกอบดวยโรง พยาบาลและ สถานีอนามัยในเขตอำเภอกุดจับ,หนองวัวซอ, โนนสะอาด,ไชยวาน,บานผือ,เมือง และโรงพยาบาล ศูนยอุดรธานี มีการรวมกันจัดทำ การขั้นตอนการจัดบริการ และ CPG (Clinical practice guideline แปลวา ”แนวทางเวชปฏิบัติที่ใชเปนคูมือในการดูแลรักษาผูปวย”จะเปนแนวปฏิบัติเรื่องใดก็ได เชน “CPG การดูแลผูปวย เบาหวาน”, “แนวทางเวชปฏิบัติเรื่องวัณโรค” เปนตน) พรอมทั้งรูปแบบการรายงาน แนวทางการใหบริการ การ นวดเทาดวยตนเอง และ ขั้นตอนการนวดเทาของหมอนวดแผนไทย โดยจะไมใชไมกดจุด โดยมีเข็มมุงที่จะใหคนไขที่ อยูในโครงการสามารถนวดเทาตนเองไดทุกราย เปดพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรูออนไลนใน gotoknow.org เพื่อเปนสื่อ กลางการดำเนินงานของเครือขาย ชมรมเพื่อนเบาหวานตำบลบานนา โดยกลุมงานเวชศาสตรครอบครัวและบริการสุขภาพชุมชนของโรงพยาบาลบานนา จัดกิจกรรมออกเยี่ยมบานใน ชุมชน ใหคำแนะนำการดูแลสุขภาพตนเอง ครอบครัว ชุมชนตามวิถีชีวิตที่เปนอยูจริง ทำใหผูปวยเกิดความตระหนัก ในการเฝาระวังภาวะแทรกซอนของโรค เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรูซึ่งกันและกันเปนเครือขายในการดูแลตนเองของ ผูปวยเบาหวาน จากปรากฏการณจะเห็นไดวาเครือขายการทำงานดานเบาหวานไดมีการพัฒนาการของภาคีเครือขายผานระยะ ที่ 1 ระยะที่กอรูป พบวาสมาชิกหรือภาคีของเครือขายโดยเฉพาะกลุมแกนนำหรือภาคีสวนนำ เห็นเงื่อนไขและความ จำเปนที่จะตองทำงานประสานกันเปนเครือขายสะทอนออกมาในรูปของเจตนารมณอุดมการณ วิสัยทัศนรวมกัน (common perception) และสวนใหญกำลังกาว สูระยะที่ 2 ระยะขับเคลื่อน พบวาเครือขายมีฟอรมของการกอตัว ขึ้น เห็นโครงสรางทางความคิดชัดเจน ทั้งในแงปฏิสัมพันธ หรือกลไกการเชื่อมประสาน(bridge) การสื่อสาร และการ บริการจัดการซึ่งสวนมากมีลักษณะความสัมพันธแบบไมมีลำดับชั้น(hierarchy) แตละคน แตละกลุม แตละองคกร เปนอิสระตอกัน ภาคแตละสวนสามารถบริหารจัดการตนเอง (Self-regulating) ในการทำงานเครือขายไดอยาง อิสระ และบางเครือขายกำลังกาวเขาสูระยะที่ 3 คือ ระยะขยายตัว ที่มีการเคลื่อนเครือขายเกิดประโยชนตามความ 58
  • 64.
    สนใจรวม(Mutual interests/benefits) การทำงานเครือขายมีลักษณะเปนการทำงานที่สมาชิกภาคีเครือขายมีสวน รวมอยางกวางขวาง(allstakeholders participation) สมาชิกมีลักษณะเสริมสรางซึ่งกันและกัน (complemen- tary relationship ) มีการดำรงอยูในเครือขายแบบพึ่งพิงอาศัยกันและกัน (interdependence) อยางไรก็ตาม การ ดำรงอยูของภาคีเครือขาย ขึ้นอยูกับความสามารถในการบริการจัดความสัมพันธใหเกิดการบมเพราะความสัมพันธ ความศรัทธา และความไวเนื้อเชื่อใจตลอดจนการสรางกรอบทางความคิด เพื่อใหเกิดการแลกเปลี่ยนขอมูลขาวสาร การแกปญหารวมกันอยางสรางสรรค รวมทั้งการดำเนินการรวมกันระหวางองคกรอยางตอเนื่อง ขอเปนกำลังใจให กับทุกเครือขายในการขับเคลื่อนกาวไปขางหนา เพื่อสุขภาพที่ดีของคนไทย 59
  • 65.
  • 66.
    บทสงทาย : เบาหวานมหันตภัยเงียบที่นาจับตา มอง พนัส ปรีวาสนา และจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร เบาหวาน (Diabetes mellitus) ถือเปนโรคอีกโรคหนึ่งที่กลายมาเปนโรคของคนกระแสหลักในระบบสุขภาพ ของคนในสังคมไทยและสังคมโลก เนื่องเพราะมีคุณลักษณะที่สำคัญคือ “เมื่อเปนแลวรักษาไมหายขาด แตก็ สามารถปองกันได” และที่สำคัญอีกประการก็คือ เมื่อเปนแลวมักจะเกิดภาวะแทรกซอนหรือโรคแทรกซอนเรื้อรัง ตามมาอีกหลายชนิด ในทางของการเกิดเบาหวานนั้น เปนผลจากการที่ฮอรโมนอินซูลินทำงานบกพรอง ไมสามารถดึงเอาน้ำตาล (Insulin) ออกมาเผาผลาญเปนพลังงานแกรางกายได พลอยใหน้ำตาลถูกกักเก็บในกระแสเลือดมากจนเกินความ จำเปน จนเกิดเปนภาวะ “น้ำตาลในเลือดสูงเกินปกติ” ดังนั้นดวยความที่เกี่ยวของกับน้ำตาล คนไทยจึงมีชื่อที่เรียก เบาหวานหลายหลายชื่อ อาทิ โรคหนักหวาน โรคปสสาวะหวาน (โรคมดตอม) โรคคนอวน โรคของคนรวย หรือ แมแตโรคผูสูงอายุก็เรียก เพราะในอดีตนั้นมีความเขาใจวาเปนโรคที่เกิดขึ้นกับผูสูงอายุนั่นเอง เปนที่นาสังเกตวาบรรดาชื่อที่นำมาเรียกเบาหวานนั้น จะเห็นไดวาสวนใหญยึดโยงกับพฤติกรรมการกิน การอยู แทบทั้งสิ้น กลาวคือเปนโรคที่เกิดจากภาวะที่ผูคนนิยมบริโภคอาหารที่มีปริมาณของน้ำตาล แปง และไขมันสูง ซึ่ง ปจจุบันพบวามีสถิติผูปวยเพิ่มมากขึ้นอยางนาตกใจ จนอาจมองไดวาโรคเบาหวานเปนโรคอีกโรคหนึ่งที่สะทอนให เห็นภาพการเปลี่ยนแปลงทางสังคมไดเปนอยางดี เพราะจากอดีตที่เปนสังคมเกษตรกรรม ผูคนก็นิยมบริโภคอาหาร ที่ “เปนผักเปนปลา” (กินปลาเปนหลัก กินผักเปนพื้น) สิ่งเหลานั้นเปนวิถีวัฒนธรรมที่เรียบงาย สมถะ เปนภาพชีวิต ที่รอยรัดสนิทแนนอยูกับธรรมชาติ กินอยูไมซับซอนและเรงดวน สิ่งที่บริโภคก็มาจากปจจัยหลักคือการ “ปลูกเอง เลี้ยงเอง” แตพอสังคมวิวัฒนเขาสูความเปนคนเมืองตามแบบสังคมอุตสาหกรรม วิถีชีวิตก็เปลี่ยนแปลงจากการกิน พืชผักไปสูอาหารประเภทแปงและน้ำตาลมากขึ้น รวมไปถึงอาหารสำเร็จรูปที่หลากรูปลักษณที่จับจายสะดวกสบาย โดยอาจไมจำเปนตองเสียเวลาปลูกเองเลี้ยงเองดังอดีต ในทำนองเดียวกันนั้น ก็เปนที่รับรูอยางกวางขวางวา โรคเบาหวานยังมีความเชื่อมโยงกับระบบกรรมพันธุมาก เปนพิเศษ จนใครๆ ก็เคยไดเชื่ออยางปกใจมาแลววาโรคชนิดนี้เปน “โรคฟาประทานมากับพันธุกรรม” ซึ่งจริงๆ 61
  • 67.
    แลวไมเปนไปตามนั้นเสียทั้งหมด เพราะคนที่มีญาติสายตรงที่เคยมีประวัติเปนโรคเบาหวาน ก็ไมจำเปนตองปวยเปน โรคนี้ไปแบบอัตโนมัติเพียงแตเปนผูมีความเสี่ยงที่จะเปนเบาหวานเทานั้นเอง ดังนั้นจึงเห็นไดชัดวา พฤติกรรมการ กิน หรือการบริโภคนั้น ดูจะเปนปจจัยเกื้อหนุนสูการเปนโรคเบาหวานมากกวาใดๆ เลยดวยซ้ำไป นอกจากนี้ ภาพลักษณอันสำคัญอีกประการของโรคเบาหวานที่ผูคนรับรูจนกลายเปน ความหวาดวิตกแสน สาหัสก็คือภาวะที่เปนแลวไมสามารถรักษาใหหายขาดได ซ้ำรายยังนำพาใหเกิดโรคแทรกซอนเรื้อรังอีกมากมาย จน กลายเปนวาทกรรมเรียกขานวา “โรคญาติเยอะ” เพราะกระทบตรงตอระบบสุขภาพของคนเราโดยตรงทั้งทางตา ไต สมอง หัวใจ และหลอดเลือด ซึ่งภาวะแทรกซอนเหลานั้น ลวนเกิดขึ้นแบบเงียบๆ ชนิดที่วาคนปวยไมรูตัวมากอน มารูตัวอีกทีก็เขาสูภาวะเรื้อรังไปแลวก็วาได และนั่นก็เปนที่มาของการเรียกขานกันโดยทั่วไปอีกวา “โรคเงียบ” หรือ ภัยเงียบดวยเชนกัน แตอยางจากก็ตาม ถึงโรคเบาหวานจะเปน “โรคเรื้อรัง” ที่เปนแลวรักษาใหหายขาดไมไดก็จริง แตสิ่งที่ไมอาจ ปฏิเสธไดก็คือ เมื่อเปนแลวเราตางก็สามารถควบคุมได หรือแมแตในหวงยามที่ยังไมเปนโรคชนิดนี้ เราก็สามารถ ปองกัน หรือเฝาระวัง (Surveillance) ไดเชนกัน โดยการทำความเขาใจอยางมีสติ มีหัวใจที่เขมแข็ง มองโลกในแง ดี บริหารจัดการระบบสุขภาพผานการกินการอยูอยางเหมาะสม เปนตนวา ไมบริโภคอาหารที่มีปริมาณน้ำตาล แปง และไขมันสูงจนเกินความจำเปน แตควรหันกลับมามองอาหารประเภทพืชผักและสมุนไพร (ธรรมชาติบำบัด) ใหมาก ขึ้น รวมถึงการสรางนิสัยรักการออกกำลังกายใหกับตัวเอง เพราะวิธีการเหลานี้จะชวยกระตุนทั้งทางตรงและทาง ออมใหฮอรโมนอินซูลินทำงานไดอยางมีประสิทธิภาพ และที่สำคัญอีกประการหนึ่งก็คือ การไมละเลยที่จะสรางระบบเฝารังใหกับตัวเองอยางตอเนื่องจนเปน “วัฒน- ธรรมทางสุขภาพ” ดวยการสังเกตอาการตางๆ ที่เสี่ยงตอการเปนเบาหวานอยางงายๆ อาทิ ปสสาวะบอยและ กระหายน้ำอยูบอยๆ เนื่องจากสูญเสียน้ำไปทางปสสาวะเปนจำนวนมาก “กินเกง หิวบอย แตน้ำหลักลด” เนื่องจากรางกายไมสามารถสลายพลังงานจากไขมันได จึงจำตองสลายพลังงานจากโปรตีนและไขมันแทนสงผลให เกิดอาการ คันตามผิวหนัง ผิวหนังอักเสบ เกิดการติดเชื้องาย และเมื่อเปนแผลแลวแผลจะหายชา อาการเห็นภาพไม ชัด ตาพรามัว เทาเปนแผลงาย เหน็บชา ไรความรูสึก เปนอัมพฤต อัมพาต เปนตน ดังนั้นจึงอาจกลาวไดวา ปจจุบันนี้โรคเบาหวานเปนโรคที่คนไทยและสังคมโลกเริ่มรูจักกันเปนอยางดี ผานวาท กรรมจำกัดความงายๆ คือ “รักษาไมหายขาด แตควบคุมและปองกันได” รวมถึงการเปนเสมือนประตูสุขภาพที่ เปดพาใหโรคตางๆ ไดคืบคลานเขามาสูรางกายอันเปนภาวะแทรกซอนนั่นเอง ตลอดจนการสัมพันธยึดโยงกับความ เปน การกินอาหาร และการออกกำลังกาย ดวยเชนกัน แตเหนือสิ่งอื่นใด ความไมมีโรค ยอมเปนลาภอันประเสริฐ กระบวนการปองกัน มิใหระบบสุขภาพเสื่อมทรุด นั้น จึงถือเปนหัวใจหลักเพราะนั่นคือระบบคุมกันอันแข็งแกรงที่จะทำใหคนเราไมถูกคุกคามโรครายตางๆ หรือหาก ตองชะตากรรมกับการปวยไขใดๆ สิ่งสำคัญและยิ่งใหญที่สุดก็คงหลีกไวพนการมองโลกและชีวิตในมุมบวก สรางขวัญ กำลังใจใหกับตัวเองพรอมๆ กับการเรียนรูและทำความเขาใจในกลไกที่จะดูแลตัวเองอยางถูกวิธี เพื่อใหสามารถหยัด ยืนอยูในวิถีของการใชชีวิตไดอยางไมโศกเศรา หดหูจนเกินเหตุ เพราะเมื่อใดที่จิตใจเขมแข็ง รางกายก็ยอมเขมแข็ง ตามไปดวยเชนกัน เพราะนั่นคือ “สุขใจ กายก็เปนสุข” 62
  • 68.
    เกี่ยวกับผูเขียน นายพนัส ปรีวาสนา นักกิจกรรมนักศึกษา มหาวิทยาลัยมหาสารคาม เปนคนกาฬสินธุโดยกำเนิด แตเสมือนราวกับวาชีวิตและลมหายใจ ไดกอเกิดและเติบโต สืบมาจนถึงทุกวันนี้ ก็ เพราะการไดเปนสวนหนึ่งของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม โดยการเปนนิสิตเมื่อป 2534 ทุกวันนี้ยังมีความสุขกับการ เปนสวนหนึ่งของมหาวิทยาลัย และมีความสุขกับการไลลาความฝน ปจจุบันทำงานขับเคลื่อนงานกิจกรรมนักศึกษาที่ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม และเขียนบันทึกเรื่องราวผานประสบการณที่ http://gotoknow.org/blog/pandin 63
  • 69.
    นายจตุพร วิศิษฏโชติอังกูร นักวิชาการอิสระ/นักศึกษาปริญญาเอก สำเร็จการศึกษาทางดานการสงเสริมสุขภาพ (Health Promotion) ผานการเปนนักวิจัย ของ สำนักงานกองทุน สนับสนุนการวิจัย (สกว.) ทำงานวิจัยเพื่อทองถิ่นเชิงประเด็นที่เกี่ยวของกับการ Empowerment ชุมชน และทำงาน เปนนักวิจัยของสำนักสันติวิธีและธรรมาภิบาล สถาบันพระปกเกลา ประเด็น “การจัดการความขัดแยง กรณีปญหา สามจังหวัดชายแดนภาคใต” ปจจุบันกำลังศึกษาปริญญาเอกทางดานประชากรศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล, เปนนัก วิชาการอิสระ และทำงานเปนวิทยากรกระบวนการเชิงประเด็น กระบวนการถอดบทเรียน การจัดการความรู และ การประเมินผลแบบเสริมพลัง การวิจัยเพื่อปฏิบัติการทางสังคม และเขียนบันทึกแลกเปลี่ยนเรียนรูผานประสบการณ การทำงานที่ http://gotoknow.org/blog/mhsresearch 64