1. dk;ZØe izfrosnu
izfrosnd ekxZn’kZu
vuwi frokjh lanhi [kkuoydj
fo"k; fo’ks"kK ¼Ñf"k½ jkT; leUo;d ¼Ñf"k½
ljkst dqekj frokjh ,l-th
,l-th-- glu
bZ,lhvks ftyk ifj;kstuk vf/kdkjh

2. míns’;&
;&
Jh i)fr ds izfr fdlkuksa esa tkx:drk c<+kukA Jh & i)fr ds ykHk dk
izpkj&izlkj] ifj;kstuk ,oa foHkkxksa ds e/; leUo;u dks c<+kuk] tuizfrfuf/k;ksa dh Hkkxsnkjh
c<+kukA
eapklhu vfrfFk&
vfrfFk&
• Jh t; flag ejkoh ekuuh; jkT;ea=h] ou ,oa jktLo eñizñ 'kklu Hkksiky
• Jherh deys’k uV] ekuuh; v/;{k] ftyk iapk;r 'kgMksy
• Jh fd’kksjhyky prqonh] ekuuh; mik/;{k] ftyk iapk;r] 'kgMksy
sZ
• Jh lanhi [kkuoydj jkT; leUo;d Ñf"k eñizñ xzkeh.k vkthfodk ifj;kstuk Hkksiky
• Jh MkWñ chñihñ f=ikBh la;Dr lapkyd Ñf"k] 'kgMksy] laHkkx
q
• Jh fnudj flag lgk;d lapkyd] m|kfudh 'kgMksy
• Jh vfuy [kjs] lgk;d lapkyd] Ñf"k 'kgMksy
• Jh ,lñdsñ ekS;]Z lgk;d lapkyd] Ñf"k 'kgMksy
• Jh ,lñdsñ flag] O;k[;krk ,oa izxfr’khy Ñ"kd] xzke ve>ksj

3. dk;ZØe fooj.k&
fooj.k&
dk;ZØe es eq[; vfrfFk ekuuh; Jh t;flag ejkoh ¼jkT;ea=h ou ,oa jktLo e0iz0
'kklu½ us nhi izTtoyu dj 'kqHkkjaHk
fd;kA vfrfFk;ksa ds vkSipkfjd Lokxr ds
i'pkr~ ftyk ifj;kstuk vf/kdkjh ,lñ
thñ glu us dk;ZØe dk ifjp; fn;kA
çLrqfrdj.k&1
fo"k;&
fo"k;&
’kgMksy ftys es Jh&i)fr dk foLrkj ,oa dk;Z;kstuk
izLrqrdrkZ&
,lñthñ glu] ftyk ifj;kstuk vf/kdkjh 'kgMksy
vuwi frokjh] fo"k; fo’ks"kK d`f"k
ftys es ifj;kstuk ds dk;Z ,oa Jh & i)fr
dh izxfr o dk;Z;kstuk dk ,lñthñ glu ,oa vuwi
frokjh
¼fo"k;
fo’ks"kK½ us
izLrqrhdj.k
fd;kA bles Jh lanhi [kkuoydj fo’ks"kK
vfrfFk ,oa Jh jkeohj flag jktiwr ¼foñfoñ
fM.MkSjh½ fjiksZfV;j jgsA

4. çLrqfrdj.k&2
fo"k;&
fo"k;&
jkT; bdkbZ }kjk Jh&i)fr ds foLrkj dk dk;ZØe
fM.MkSjh ftys es Jh&i)fr dk foLrkj
izLrqrdrkZ&
lanhi [kkuoydj ¼jkT; leUo;d d`f"k½
jkeohj flag jktiwr ¼fo"k; fo’ks"kK d`f"k fM.MkSjh½
l= es nwljk izLrqfrdj.k Jh lanhi
[kkuoydj ,oa Jh jkeohj flag jktiwr ds }kjk
izLrqr fd;k x;k ftlesa ifj;kstuk dh jkT;
bdkbZ ds
}kjk
d`f"k {ks= ds dk;ZØeksa ,oa ifj.kkeksa rFkk fM.MkSjh
ftys es Jh i)fr dh izxfr dks izLrqr fd;k x;kA
bl izLrqrhdj.k es Mkñ chñihñ f=ikBh la;Dr
q
lapkyd d`f"k fo’ks"kK vfrfFk ds :i esa mifLFkr
jgsA
izLrqfrdj.k&3
fo"k;&
fo"k;& Jh&i)fr pqukSfr;ka] lek/kku vkSj laHkkouk,
izLrqrdrkZ&
Jh fouksn flag ¼lady leUo;d]
q
lady HkjhZ½
q
Jh i)fr ds foLrkj esa {ks=h; veys dks
vkSj fdlkuksa dks ftu pqukSfr;ksa dk lkeuk djuk
iM+k rFkk nksuksa us feydj muds tks lek/kkj
[kkst]s lkFk gh /kku mRiknu ds {ks= esa Jh i)fr
dh laHkkoukvksa ij ;g izLrqrhdj.k fd;k x;kA

5. bu rhuksa izLrqfrdj.k ds i'pkr~
dk;ZØe ds eq[; vfrfFk ekuuh; Jh
t;flag ejkoh us viuk lacks/ku iznku
fd;kA
Jh ejkoh us dgk fd d`f"k ds
mUu;u es ifj;kstuk ds }kjk lkFkZd
iz;Ru fd, tk jgs gSA ifj;kstuk us y?kq
,oa lhekUr fdlkuksa ds mRiknu dks c<+kus
es Jh i)fr izkRlkfgr fd;k gS vkSj
s
bldk ykHk Hkh fdlkuksa dks feyk gSA
ftys ds fdlkuksa dks ijaijkxr
rjhdksa ls mUur rjhdksa rd ys tkuk
pqukSrhiw.kZ dk;Z gSA
bl dk;Z dks djus ds fy;s ifj;kstuk ds eSnkuh veyksa dks lk/kwokn nsrk gW]w lkFk gh
vis{kk djrk gwa fd bl rduhdh dks iwjs
ftys esa igapk;k tkosA izn’k ds eq[;ea=h dk
q a s
liuk gS fd [ksrh dks ykHkdkjh /ak/kk cukuk
gS bls veyh tkek igukuk lcdk nkf;Ro
gSA Jh i)fr bl y{; dks izkIr djus es
ykHkdkjh jgsxhA
eq[; vfrfFk ds }kjk mu d`"kdksa dk
ftUgksus xr o"kZ [kjhQ esa Jh i)fr dks
a
viuk;k] lEeku fd;k x;kA
m|kfudh foHkkx ds leUo;u ls
ifj;kstuk ds lCth mRiknd d`"kdksa dks
cktkj es lCth ifjogu ds fy;s vuqnku ij
miyC/k djk;h x;h ØsV~l dk eq[; vfrfFk
ds dj deyksa ls forj.k djk;k x;kA
bl l= ds i'pkr~ Hkkstukodk’k jgkA

6. izLrqfrdj.k&4
frdj.k&4
fo"k;&
A study on hybrid seed production by SRI ij rqyukRed izfrosnu
izLrqrdrkZ&
fuf[ky f)osnh ¼iln lnL; d`f"k] cjdksMk½
ladj cht ls /kku mRiknu djus okys
fdlkuksa ds fy, bl v/;;u ds ek/;e ls ;g
lykg nh xbZ gS fd Jh i)fr dks viukus ij
ladj uLy ds cht T;knk mRiknu nsrs gSA
a
bl l= es MkWñ chñihñ f=ikBh la;Dr lapkyd d`f"k fo’ks"k vfrfFk ,oa Jh fnudj
q
flga lgk;d lapkyd m|ku fjiksZfVf;j jgsA
izLrqfrdj.k&5
fo"k;&
An impect study of B.G.A. application in SRI Field
izLrqrdrkZ&
eukst iVsy ¼iln lnL; d`f"k] fctgk½
bl v/;;u esa ;wfj;k ds lIyhesV ds :i
a
esa uhy gfjr dkbZ ds iz;ksx ds D;k izHkko jgs gSa
vkSj uhy gfjr dkbZ i;kZoj.k o ty laj{k.k ds
n`f"Vdks.k ls fdlkuksa ds fy, fdl izdkj
ykHkdkjh gS]a lkFk gh ykxr dks ?kVkus esa vkSj
[ksrh dks ykHkdkjh cukus esa bldh Hkwfedk dks
izLrqr fd;k gSA
blds i'pkr~ jkT; leUo;d Jh [kkuoydj }kjk d`"kdksa ds }kjk mBk, x, iz’uksa o
leL;kvksa dk lek/kku djrs gq, Jh &i)fr esa mi;ksx vkus okys d`f"k miØeksa ekdZj] ohMj
ds fofHkUu ekWMyksa ij ppkZ dh xbZA

7. lek/kku l= es la;Dr lapkyd
q
d`f"k Mk0 chñihñ f=ikBh us d`"kdksa dks
crk;k fd Jh i)fr mRiknu c<+kus es
egRowi.kZ rjhdk gSA Jh f=ikBh us foHkkx
}kjk lapkfyr ;kstukvksa dh tkudkjh nhA
Jh ,lñdsñ flag ¼O;k[;krk ,oa
izxfr’khy d`"kd½ us dgk fd vc fdlkuksa
dks tkx:d gksdj d`f"k dk;Z dks ,d O;olk; dh rjg viukuk gksxk d`f"k mUu;u ls gh
ns’k dk fodkl mUu;u gksxkA
tSfod fof/k;ksa dks izkRlkfgr djds ge ty
s
,oa i;kZoj.k dh lqj{kk dj ldrs gS lkFk gh d`f"k
ykxr dks Hkh ?kVk ldrs gSA
dk;ZØe es lady vegk ds lSyk lkaLd`frd
q
e.My jk?kkSiqj u`R; lewg ds }kjk lkaLd`frd u`R;
izLr`r fd;k x;kA
var es ftyk ifj;kstuk vf/kdkjh Jh
,l0th0 glu us viuk lekiu mn~cks/ku fn;k
rFkk Jh latho frokjh ¼fo0fo0 tyxzg.k½ us
/kU;okn Kkiu fn;kA
Lokxr dk;ZØe dk lapkyu Jh 'k’kkad
flag ¼fo0fo0 lapkj½ us fd;kA

8. izfrHkkxh&
rHkkxh&
• Jh i)fr dks viukdj
/kku mRiknu djus okys
Ñ"kd
• y?kq ,oa lhekUr Ñ"kd]
Ñ"kd fe=] vkthfodk
fe=] izxfr’khy Ñ"kd
• 'kkldh; vf/kdkjh]
deZpkjh] ftyk ifj;kstuk lgk;rk bdkbZ ds vf/kdkjhx.k] lady leUo;d ,oa
q
lnL;
ehfM;k&
ehfM;k&
MkW- xtsUnz izlkn f}osnh]
lgk;d tulaidZ vf/kdkjh]
'kgMksy] Jh jfoUnj flag
fxy&lk/kuk U;wt] Jh fladUnj
vyh&bZ Vhoh U;wt] Jh vk’kh"k
'kqDyk& C;wjks phQ] nSfud
HkkLdj] Jh f’koukjk.k f=ikBh&
nSfud gfjHkwfe] Jh fouksn
'kqDyk&ubZ nqfu;k]] Jh lanhi f)osnh&jkt ,Dlizsl] Jh vodk’k xxZ&if=dk] Jh Hkksyk
'kqDyk&MhMh U;wt] Jh fdjks/kj lksf/k;k&vkdk’kok.kh 'kgMksy
a

9. Ñ"kdksa ds lq>ko
1- ,ag dk;ZØe esa vkbd gedk b tkudkjh feyh fd Jh i)fr dh viukobZ ls nqxuk /kku
q
iSnk dh tkb ldFkbZA gedk ;fn ,ag i)fr d izf’k{k.k nhu tk;] r ge vius [ksru esa
vkSj vius Hkkb;u ds [ksr esa ,ag lky bgha fof/k ls /kku iSnk djcA
jke lqfeju flag] iijsM+h] ilx<+h
2- ge jfo’kadj ds [ksr ek fiNys lky /kku fn[ks jguA ifgys r [ksr [kkyh jgk] ge
lkspu fd jfo’kadj d [ksr fcxfM+ x gSA ib ckn es cki js cki 40&45 ckfy;ka] vPNk
Hkjk [ksr] ckjk Hkfj Hkfj ds /kku vksds ?kj esa j[kk gSA ,ag lky r ge iwjs [ksr esa
yxkmcA Jh i)fr ls vkiu xjhch nwj djcA
jkekuqt ukfir] fr[kok
3- vkthfodk ifj;kstuk ls gedk le>kok x jgkA ib ge ckr ugha ekuuA ge lkspu fd
3 fdyks ls Hkh ,d ,dM+ [ksr cksok tkFkb dA gedk fo’okl ugha gks jgkA vc gedk
vius xyrh d ,glkl gksb x gSA vcds ge vius ikapksa [ksrksa esa ,agh i)fr ls /kku
yxkmcA
jke ljksoj] lUuk] vadqjh
4- dk;Z’kkyk esa vkbd gedk vPNk yxkA tkudkjh feyhA ea=h th gekj lEeku fdghuA
ge r xjhc fdlku vkguA gedk dHkh dgha lEeku ugha nhu xA gedk dk ekywe jgk
fd Jh i)fr dh viukobZ ls gekj ?kj vUu ls Hkjh tbZ vkSj bruk cM+k vkneh gedk
'kky&ukfj;y nbd gekj lEeku djhA vkthfodk ifj;kstuk us gedk lEeku fnok;k]
gekjh xjhch nwj dfjl] ge /kU;okn nsbFksA
vdkyh dsoV]
5- dk;Z'kkyk esa vkbd gedk cgqr vPNk yxkA gedk tkudkjh feyhA ;wfj;k ds fcuk dkbZ
ls Hkh iSnkokj yhu tkb ldFkhA Jh i)fr ,ruh mi;ksxh] blls ,ruk ykHk feyFkbZ]
gedk vkt nwljs fdlku Hkkb;u ls irk ykxA vc ge thou esa dHkh fNVoka cksuh u
djcA
xksdy flag] Nrjiqj] pkaik
q