Tài liệu này mô tả về các loài động vật, đặc biệt là các con vật hoang dã như hổ, báo và voi, trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Nó nêu bật các đặc điểm sinh học, hành vi và cách sinh tồn của chúng trong tự nhiên, kèm theo một số thông tin liên quan đến sự bảo tồn các loài này. Tài liệu cũng khám phá mối quan hệ giữa động vật với môi trường sống và con người.

1. CAÁC CON VÊÅT 1
MUÅC LUÅC
TÖÍ TÖNG NHAÂ HÖÍ...............................................................................................................2
TÏ GIAÁC TRONG NGAÂN XANH ......................................................................................... 18
RÖÌNG HAY LAÂ RÙÆN BIÏÍ N ................................................................................................. 31
VAÂI NEÁT VÏÌ CAÁ SÊËU.......................................................................................................... 36
NGÛÅA THÊÌN ...................................................................................................................... 51
CON BAÅCH TUÖÅC KHÖÍNG LÖÌ .......................................................................................... 58
CHUYÏÅN VÏÌ CON VOI....................................................................................................... 70
VAÂI NEÁT VÏÌ CAÁ MÊÅ P ......................................................................................................... 93
http://ebooks.vdcmedia.com

2. PHAÅM HÖÍ 2
TÖÍ TÖNG NHAÂ HÖÍ
Höí laâ giöëng ùn thõt, xuêët hiïån vaâo àêìu kyã Àïå tam - thuöåc
nguyïn àaåi Tên sinh, caách nay 56 triïåu nùm - möåt trong nhûäng
nhoám àöång vêåt coá vuá nguyïn thuãy cöí nhêët. Töí tiïn cuãa höí ngaây
nay laâ giöëng höí khöng àuöi, rùng kiïëm, laâ Ma-hai-rö-àuát (Mahairo-
dus theo tiïëng cöí Hy Laåp "Ma hai ra" laâ kiïëm, dao nhoån). Rùng
nanh cuãa noá uöën nhû hònh caái gûúm. Vïì kñch thûúác, Ma-hai-rö-àuát
to nhiïìu hún caác giöëng höí úã A-mua hay Ben-gan, noá daám têën cöng
caã tï giaác vaâ voi! Miïång noá haá röång khuãng khiïëp, gêìn nhû thaânh
möåt goác vuöng vaâ cùæm dïî daâng nhûäng rùng kiïëm nhoån vaâo da daây
cuãa con möìi. Tûâ àêìu thïë kyã Àïå tûá vïì sau (1 triïåu nùm) coá nhûäng
bùng kyâ ghï gúám. Giaá reát ghï gúám àaä aãnh hûúãng àïën thïë giúái àöång
vêåt vaâ thûåc vêåt. Con vêåt to lúán àêìu tiïn úã chêu êu rúâi núi cû truá ài
lêìn vïì nhûäng vuâng nhiïåt àúái - coá leä bùæt àêìu tûâ luác bùng kyâ cuöëi
cuâng - laâ con höí rùng kiïëm. Vaâ sau àoá rêët lêu, con linh cêíu vaâ sû tûã
múái lïn àûúâng tiïën vïì hûúáng Mi ài, chùæc laâ trûúác khi lûúäi àêët Gi
bran ta àûát àöi vaâ Àõa Trung Haãi laåi möåt lêìn nûäa hoaân toaân chòm
xuöëng vônh viïîn cho túái giúâ àêy. Gêëu, boâ toát, hûúu thò ruát vïì
phûúng Bùæc. (Theo lõch sûã caác loaâi vêåt cuãa Ri-sa Lú-vin-xún vaâ Àúâi
söëng traái àêët cuãa A. I-a-cöëp-leáp). Coá taác giaã khaác noái rùçng con höí
ngaây nay, khöng dñnh lñu gò àïën con höí khöng àuöi rùng kiïëm.
Nhûng luêån cûá coân mú höì, khöng vûäng chùæc, nïn töi thêëy khöng
cêìn thiïët dêîn vaâo àêy. Höí àûúåc mang tïn khoa hoåc laâ Panthera
tigris hay Felix tigris laâ con vêåt maånh nhêët trong hoå meâo.
* Àùåc tñnh vaâ sinh hoaåt cuãa höí Con vêåt ùn thõt söëng, dûä túån
vaâ nham hiïím, thûúâng söëng vaâ ài ùn möåt mònh, trûâ thúâi kyâ hön
phöëi. Noá laâ chuáa sún lêm cuãa caác vuâng rûâng Viïåt Nam, Àöng
Dûúng vaâ chêu aá noái chung. Trïn baãn àöì àöång vêåt thïë giúái, vuâng
cû truá cuãa höí phên böë tûâ Ba Tû, tuyïc- it-xtùng àïën têån Trung
Quöëc, nhiïìu nhêët úã Ben-gan, Maä Lai, Àöng Dûúng, Gia-va, vaâ aåu-
ma-tra, Ba-li. Tuy nhiïn, ngaây nay thónh thoaãng ngûúâi ta vêîn thêëy
höí xuêët hiïån úã vaâi vuâng laånh leäo, bùng giaá úã aá chêu. Chuáng thûúâng
hoaåt àöång trïn caác vuâng Bùæc aá chêu, têån miïìn Àöng Nam Têy Baá
Lúåi aá, vuâng söng Hùæc Long Giang (àõa phêån Maän Chêu) àïën têån êën
http://ebooks.vdcmedia.com

3. CAÁC CON VÊÅT 3
Àöå, àoaân gioãi Caác con vêåt trïn rûâng dûúái biïín sang àïën phña Têy
Nam vaâ phña Nam biïín Caát-xpien (thuöåc Liïn Xö). úã Tñch Lan, Têy
Taång vaâ àaão booác-nï-ö khöng thêëy coá giöëng "Meâo khöíng löì" naây.
Coân trïn luåc àõa Phi Chêu vaâ Myä Chêu thò ngaây nay loaåi giöëng höí
àaä bõ hoaân toaân tuyïåt diïåt. Taåi sao noá laåi coá thïí laâ Chuáa sún lêm úã
caác vuâng rûâng chêu aá ? Theo Àaâo Vùn Tiïën thò: "Trûúác hïët coá leä do
höí coá thïí xaác to lúán vaâ sûác khoãe phi thûúâng. Möåt höí àûåc nùång
khoaãng hai taå coá thïí quùæp con lúån to nùång vaâi chuåc ki-lö, nhaãy qua
haâng raâo khöng tiïëng àöång vaâ höí coá thïí nhaãy xa 5-6 meát. Höí coân coá
thïm hai thûá vuä khñ rêët lúåi haåi laâ böå nanh vaâ böå vuöët. so vúái böå
rùng cuãa nhiïìu loaâi thuá ùn thõt (choá, cêìy...) rùng höí ñt hún, nhûng
cúä lúán hún, caånh sùæc vaâ mêëu khoãe hún. Rùng cûãa nhoã vaâ deåp khöng
coá taác duång quan troång. Nhûng rùng nanh rêët lúán duâng àïí cùæn xeá
vaâ róa thõt; rùng haâm deåp bïn vaâ coá mêëu nhoån, sùæc duâng àïí cùæn
dêåp xûúng con möìi. Hún nûäa, mùåt höí troân; haâm rùng trïn vaâ haâm
dûúái khöng daâi, nïn laâm thaânh hai goång kïìm ngùæn rêët khoãe, giuáp
con vêåt ngoaåm möìi rêët chùåt vaâ cùæn vúä àûúåc öëng xûúng rùæn nhêët".
Böå vuöët cuãa hai baân chên trûúác cuäng khoãe vaâ sùæc, duâng àïí taát vaâ
giûä möìi. Chó cêìn vaã möåt caái laâ höí coá thïí moác goån haâm dûúái cuãa chuá
lúån loâi. Vaâ con vêåt luön luön duäa sùæc böå vuöët bùçng caách caâo vaâo
thên cêy göî. Trong chuöìng höí úã vûúân thuá, coá möåt khuác göî lúán,
chñnh laâ àïí thoãa maän yïu cêìu cuãa con vêåt. Cuäng vò vuöët höí lúåi haåi
nhû vêåy maâ úã Trung Quöëc vaâ Viïåt Nam trûúác kia, thûúâng coá phong
tuåc duâng "höí traão" (tûác vuöët höí) àïí laâm buâa àeo cho caác chaáu nhoã
vúái niïìm tin vuöët seä baão vïå cho chaáu luön luön khoãe maånh. Cêìn
noái thïm möåt chuát laâ so vúái sû tûã, baáo... caác loaâi thuá ùn thõt coá vuöët
khaác thò vuöët höí rêët àöåc... vò quaá bêín. Khi noá caâo cêëu vaâo àêu thò
da thõt con ngûúâi chöî àoá bõ thöëi rûäa ngay. Thïë nïn sau khi àaä bùæn
àûúåc höí, ngûúâi ta thûúâng hay àöët vuöët cuãa noá àïí traánh nhúä ra vö yá
àuång chaåm phaãi. öng baâ ta coá cêu: "Rûâng giaâ nhiïìu voi, rûâng coâi
nhiïìu coåp" chûáng toã noá ñt khi úã rûâng sêu, trûâ möåt vaâi núi coá hang
höëc, gêìn khe suöëi. Ban ngaây noá thûúâng tòm nguã núi yïn tônh, giûäa
caác khu rûâng tre, hoùåc hang höëc, ruá caân, lau laách doåc theo söng
ngoâi. Àïm múái moâ ài bùæt möìi. Traái ngûúåc vúái meâo - ngûúâi anh em
hoå nöåi - höí rêët thñch nûúác, hay tùæm, dïî daâng búi qua ao àêìm vaâ caã
söng lúán. Chuáng ta thûúâng nghe chuyïån höí, ban àïm leán búi qua
nhûäng khuác söng heåp àïí vaâo xoám laâng bùæt gia suác. Nhûäng khi
chùèng bùæt àûúåc möìi, bõ cún àoái thuác baách, maâ gùåp àûúåc chiïëc àoá
cuãa ngûúâi àùåt bùæt töm teáp úã caác búâ suöëi, búâ söng thò höí cuäng khöng
bao giúâ tûâ chöëi.
http://ebooks.vdcmedia.com

4. PHAÅM HÖÍ 4
Noá leå laâng duâng hai chên trûúác bûng lïn, ngûãa cöí haá hoång àöí
caã chiïëc àoá àêìy töm, teáp vaâo miïång vaâ liïëm meáp caái xong, chuöìn
ngay. aåúå trò hoaän e bõ ngûúâi bùæt gùåp thò khöën. Vò thïë, ta múái coá cêu
"ùn nhû huâm àöí àoá". Höí khöng sinh saãn theo muâa nhêët àõnh nhû
möåt söë giöëng loaâi thuá khaác. Khi àöång duåc thò höí caái toaát ra möåt
muâi xaå àùåc biïåt, vaâ kïu bùçng möåt "ngön ngûä" khaác hún ngaây
thûúâng, àoá laâ möåt thûá tñn hiïåu goåi tònh, chó coá nhûäng "chaâng trai"
höí múái biïët àûúåc. Nhûäng ngûúâi sinh söëng úã rûâng lêu nùm, thûúâng
chûáng kiïën nhûäng cuöåc tranh taâi, giao àêëu aác liïåt giûäa caác con höí
àûåc, àïí giaânh lêëy võ "hön thï". Chuáng àaánh nhau, coá khi suöët ngaây
àïm, gêìm vang caã nuái; tuy nhiïn chûa hïì thêëy xaãy ra chïët choác.
Con chiïën thùæng cuöëi cuâng seä àûúåc "naâng" choån laâm "àûác lang
quên". Trong suöët "thúâi kyâ trùng mêåt" vúå chöìng höí cuâng ài sùn bùæt
möìi, luön luön söëng coá àöi bïn nhau. Nhûng khi höí caái coá mang, noá
bùæt àêìu giúã chûáng nhe rùng, giûúng vuöët àuöíi "chöìng" ài. Anh
chaâng rêu huâm haâm eán vêåy maâ cuäng súå vúå, àaânh "nhêîn nhõn àaân
baâ" ra ài söëng cö àöåc möåt mònh. Ta hay noái: "Dûä nhû höí caái" laâ
phaãi! Höí meå tûúng lai bao giúâ cuäng choån möåt caái hang, möåt buåi
rêåm hay giûäa àaám lau sêåy kñn àaáo laâm töí àeã con, sau 105 ngaây cûu
mang, thûúâng àeã 2 hay 3 con, nhiïìu nhêët laâ 6. Höí con ra àúâi, mùæt
nhùæm khñt, to cúä möåt con meâo lúán. Mêëy tuêìn àêìu, höí meå luön luön
nùçm bïn con, àúåi cho con phaát triïín àêìy àuã. Khi naâo àoái quaá, noá
múái phaãi taåm rúâi con ài bùæt möìi. Ta hay noái: "Höí dûä cuäng khöng ùn
thõt con" àïí laâm thñ duå so saánh, nhùæc nhúã vïì àaåo àûác, luên lyá cuãa
böín phêån ngûúâi laâm cha meå. Àiïìu naây khöng hoaân toaân àuáng. Nhû
àaä biïët, höí thûúâng àeã vaâ nuöi 2 hay 3 con. Nhiïìu hún con söë êëy,
nghôa laâ lûáa con quaá àöng àuác thò vêën àïì kiïëm miïëng seä rêët gay go.
Trûúâng húåp êëy, höí meå hay höí böë phaãi "thõt" búát chuáng ài! (Àùåc tñnh
naây thûúâng thêëy xaãy ra úã möåt söë loaâi thuá rûâng ùn thõt, úã hang;
chuáng coân ùn caã nhûäng con non eão uöåt, quùåt queåo, öëm yïëu... ngêîu
nhiïn thaânh sûå choån loåc baão àaãm duy trò möåt noâi giöëng khoãe
maånh). Àûúåc böën thaáng, höí con àaä biïët ài theo meå sùn möìi. Höí meå
daåy con caách rònh möìi, daán buång saát àêët trûúân túái, phoáng túái, voåt
lïn, chuåp phuã àêìu, caách xeá thõt nhû thïë naâo, caách thûác mang keáo
löi con möìi vïì möåt núi kñn àaáo trûúác khi ùn v.v... Duâ söëng úã rûâng,
höí trûúãng thaânh khöng bao giúâ leo cêy. Ngûúåc laåi khi coân nhoã,
chuáng rêët thñch leo treâo trïn nhûäng caânh cêy thêëp àïí nö àuâa. Bêìy
con caâng lúán thò khu vûåc sùn möìi caâng núái röång. Höí con dêìn dêìn
àaä coá khaã nùng tham gia àùæc lûåc vaâo viïåc bùæt möìi. Cho àïën khi
àûúåc 2-3 tuöíi thò chuáng múái bùæt àêìu phên taán, möîi con möåt núi,
http://ebooks.vdcmedia.com

5. CAÁC CON VÊÅT 5
caách xa nhau àïí söëng möåt cuöåc àúâi tûå lêåp. Höí chùèng nhûäng nhaãy
xa, maâ coân nhaãy cao àïën 5 meát. Nhûäng àïm trùng, höí thûúâng
nhùçm "Chõ Hùçng" laâm àñch àïí têåp nhaãy cao, reân luyïån àöång taác
cho thuêìn thuåc. Do àêëy caác cuå ngaây xûa hay goåi höí laâ "öng thêìy
nghïì voä".
Haâng raâo lúãm chúãm coåc nhoån cuãa caác traåi chùn nuöi gia suác,
àöëi vúái noá chùèng ra muâi gò. Noá coá thïí coäng nöíi möåt con boâ tú nhaãy
qua nhû khöng! (Têët nhiïn phaãi coá khoaãng àêët röång, höí múái lêëy àaâ
phoáng túái, nhaãy cao àûúåc. úã caác vûúân baách thuá, ngûúâi ta laâm haâng
raâo sùæt chó cao hún 3 meát, maâ vêîn giam chên noá àûúåc, búãi diïån tñch
giúái haån cuãa sên chuöìng khöng cho pheáp höí phoáng xa. Maâ àaä
khöng thïí phoáng xa têët khöng thïí nhaãy cao). Höí coá thïí sùn möìi
ban ngaây. Nhûng khi hoaâng hön xuöëng, mùåt trúâi vûâa chúám lùån múái
chñnh laâ luác höí bùæt àêìu hoaåt àöång. Noá men theo rònh phuåc kñch bïn
löëi moân maâ caác loaåi thuá rûâng thûúâng qua laåi, rúâi chöî êín truá kiïëm
ùn hoùåc ài uöëng nûúác. Khûáu giaác vaâ thñnh giaác höí khaá tinh vi, nïn
àaánh húi vaâ nghe tiïëng àöång xuöi gioá tûâ xa rêët gioãi, biïët traánh
àûúåc phêìn naâo caác bêîy rêåp do ngûúâi àùåt ra. Duâ vêåy vêîn thua heo
rûâng. Ài ngûúåc hûúáng gioá thò noá khöng nghe roä vaâ àaánh húi chêåm.
Thõ giaác keám vò têìm mùæt höí luön luön bõ giúái haån búãi nhûäng buåi
luâm, cêy cöëi xum xuï hay cao ngêët, nïn höí vêîn quen nhòn gêìn.
Nhûúåc àiïím naây khöng trúã ngaåi gò nhiïìu àöëi vúái caác loaâi thuá söëng
trong rûâng rêåm noái chung. Chiïën thuêåt cuãa höí laâ têën cöng chúáp
nhoaáng. Duâ thên hònh to lúán nhû vêåy nhûng àöång taác cuãa noá rêët
nhanh nheån, mïìm maåi. Noá di chuyïín nheå nhaâng, ïm nhû ru, àöi
khi coân boâ eáp caã caái thên hònh thaânh deåp leáp xuöëng saát àêët - àiïìu
kiïån têët yïëu sinh tûã - coá thïë múái sùn àûúåc möìi; búãi thuá rûâng nhiïìu
con cuäng tinh khön, chaåy nhanh nhaãy gioãi khöng dïî bùæt. Vúái töëc
lûåc 80km giúâ, noá nhaãy voåt túái vöì ngay. Nïëu con möìi traánh thoaát, noá
àûáng lïn giang "tay" (hai chên trûúác) ra ngùn khöng cho chaåy,
hoùåc àaä chaåy röìi thò noá nhaãy voåt cao qua khoãi àêìu àïí àoán àûúâng.
Baân "tay" höí rêët maånh. Nhûäng thuá lúán nhû heo rûâng, nai, sún
dûúng... noá chó vaã möåt caái àuã àaánh gaäy àöët xûúng cöí, khiïën con möìi
chïët ngay. Àùåc tñnh cuãa höí laâ trïn cao chuåp xuöëng khi vöì möìi. Cho
nïn ngûúâi ài rûâng khi muöën nguã, nghó chó cêìn chùåt böën cêy tre
hoùåc nûáa voát nhoån cùæm böën bïn nhû cùæm böën goác coåc maân. Röìi cûá
nùçm, ngöìi vaâo giûäa böën coåc àoá. Noá cuäng rêët súå lûúái. Ngûúâi nguã
trong maân (muâng) noá chó ngöìi rònh, caånh bïn ngoaâi, àúåi khi chui ra
múái lao túái vöì chûá khöng bao giúâ bùæt ngûúâi trong maân. Noá súå moáng
xoâe ra vöì, khi cuåp laåi vûúáng maân nhû vûúáng lûúái gúä khöng ra.
http://ebooks.vdcmedia.com

6. PHAÅM HÖÍ 6
Nùm 1957, anh Tön vaâ anh Àaán (miïìn Nam têåp kïët) ài laâm göî vïì,
nguã trong maân taåi àeâo Pha Àin, tûâ 12 giúâ khuya àïën 5 giúâ saáng,
hai con höí rònh bïn ngoaâi, roã daäi caã àöëng, trúâi saáng múái boã ài.
Ngûúâi ta cuäng thûúâng noái: "Cêíu khûã thöí höí khûã thaåch". Ài trong
rûâng súå höí thò cêìm hai hoân àaá àaánh nhau canh caách, cuäng nhû gùåp
choá thò ngöìi thuåp xuöëng àêët, choá súå nhùåt àêët àaá neám. Höí nghe àaá
àaánh nhau canh caách khöng biïët tiïëng gò seä luãi ài. Àiïìu naây töi
chûa coá kinh nghiïåm thûåc tiïîn, khöng chùæc quaã àuáng vêåy khöng?
* Àaánh vaâ bùæt höí nhû thïë naâo? Ngûúâi xûa àaánh höí, duâng cêy
giaáo coá muäi nhoån (tre, nûáa voát nhoån, maác nhoån caán daâi). úã Caâ Mau
trûúác kia - caách nay khoaãng trùm nùm - thò duâng cêy lao phoáng höí,
caán bùçng song (mêy to) daâi 3,2 meát. Lûúäi lao reân bùçng loaåi theáp
vaâng, gêìn nhû àöìng deão khöng gaäy, coá ngaånh giûäa lûúäi, cuäng àöi
khi coá thïm ngaånh nhoã nûäa úã àêìu lûúäi lao. Caái töng (cuäng goåi laâ
cai) böå phêån gùæn vaâo caán, àuåc löî xêu vaâo bùçng súåi thûâng to cúä ngoán
tay caái, àaánh bùçng toác cho sùn laåi, chûâa möåt àoaån daâi buöåc vaâo
thên caán, phoâng lûúäi lao suát ra. Ài rûâng, bêët thònh lònh gùåp höí thò
phaãi can àaãm bònh tônh, cûá giûä thïë thuã, cêìm cêy nhoån chong muäi
nhoån cao hún àêìu, mùæt nhòn thùèng vaâo mùæt noá, thoaáng súå noá biïët
ngay. (Choá cuäng thïë, con choá chó nguy hiïím àöëi vúái ngûúâi laâ khi
con ngûúâi súå noá. Quy luêåt naây àöëi vúái caác loaâi thuá dûä úã rûâng ñt khi
tiïëp xuác vúái ngûúâi caâng thñnh nhaåy böåi phêìn). Noá xoay bïn naâo, ta
xoay bïn nêëy, noá seä boã ài hoùåc chaåy. Phaãi chuá yá caái àuöi. Höí àêåp
àuöi bïn traái, seä nhaãy vïì bïn phaãi, àêåp àuöi bïn phaãi seä nhaãy vïì
bïn traái; thêëy àuöi noá cuöën voâng troân dûúái buång laâ dêëu hiïåu noá
muöën vöì chuåp xuöëng. Höí vöì möìi nhoã hïåt nhû meâo bùæt chuöåt. Bùæt
möìi röìi buöng boã, nhaãy ra, laåi xö vaâo cùæn laåi. Nghõch chaán múái ùn.
Bùæt trêu, nai, boâ, lúån... höí àïìu ùn loâng trûúác, röìi múái túái caác böå
phêån khaác. Àïm ùn khöng hïët, boã ài. Höm sau, khoaãng chaång
vaång noá múái àïën ùn tiïëp. úã rûâng thûúâng töëi súám, muâa heâ böën nùm
giúâ, muâa àöng ba böën giúâ noá àaä trúã ra ùn. Thêëy con möìi boã dúã, ta
khöng àûúåc súâ moá àïën, khöng xï dõch, dûå àoaán con àûúâng noá seä trúã
laåi, tuây àõa hònh, àoán bùæn. Ngûúâi keám (nhêët laâ múái têåp sùn) thò
laâm giaân trïn cêy traánh xuöi gioá. aåùn àïm, thûúâng gùåp àeân, noá ngoá
vaâo àeân. Coá con àoáng möåt mùæt, àoá laâ höí dûä. Ngûúâi tinh múái phên
biïåt àûúåc. Tûác laâ ûúác tñnh noá àoáng mùæt phaãi hay mùæt traái àïí bùæn
àuáng vaâo "bùng giang" khoaãng caách giûäa hai mùæt. Möîi lêìn noá àoáng
mùæt laåi, thêëy nhû cuåc than lûãa nhïíu gioåt xuöëng, trïn to dûúái nhoã,
möåt luác noá laåi àoáng mùæt naây, múã mùæt kia. Nïëu vöåi, thûúâng bùæn
trûúåt bïn ngoaâi mang tai. Khi ta thêëy nguyïn hònh noá thò bùæn vaâo
http://ebooks.vdcmedia.com

7. CAÁC CON VÊÅT 7
bïn naách chöî tim, dûúái xûúng vai chên trûúác (nai, heo rûâng,
mang... cuäng thïë). Nai mùæt húi xanh, nai caái thay nhung thò mùæt
cuäng àoã, nhûng khöng àoáng laåi nhû mùæt höí. Khi höí bõ thûúng noá
rêët dûä. Nhûäng ngûúâi ài sùn múái thûúâng boã khöng daám theo. Kinh
nghiïåm theo laâ tòm vïët maáu, vïët chên, nhêët laâ noá thûúâng moâ vïì
khe suöëi, tòm nûúác uöëng khi àaä bõ thûúng. Àöi khi noá "phuåc kñch"
nñn laåi, chúâ ta túái xöng ra vöì àöåt ngöåt.
* Caác sùæc löng höí: Höí coá nhiïìu loaåi vaâ nhiïìu maâu sùæc, phöí
biïën laâ höí vaâng, vùçn àen. Nhûng nïëu tñnh chung thò ñt ai biïët maâu
trùæng, trïn toaân böå thên mònh möåt con höí vaâng, nhiïìu hún maâu
vaâng vaâ àen. Trûâ khu vûåc úã mùåt vaâ úã hai mang tai nhiïìu vïåt àen,
coân thò phña dûúái cöí hoång, buång vaâ phña bïn trong cuãa böën chên chó
moåc toaân löng trùæng, vaåch lûa thûa nhûäng vùçn àen. Nhúâ nhûäng
vaåch sêîm maâu êëy, maâ höí nuáp àûúåc kñn àaáo trong caác buåi luâm, nhòn
lûúát rêët khoá nhêån ra. Höí phûúng Bùæc, noái chung böå löng maâu húi
nhaåt hún höí phûúng Nam. Nhûng thên hònh to lúán hún. Höí úã Têy
Baá Lúåi aá (phêìn àêët aá chêu cuãa Liïn Xö) cao lúán, àêîy àaâ hún höí Viïåt
Nam. Nhúâ thên hònh phöëp phaáp àoá, cú thïí chuáng giûä àûúåc nhiïìu
nhiïåt chöëng laåi vuâng khñ hêåu laånh giaá gùæt gao naây. Höí úã gêìn búâ
biïín Caát-xpien (thuöåc Liïn Xö) thên hònh trung bònh, nhûng böå
löng sêåm vaâ caác vùçn maâu nêu, gêìn nhû xïëp liïìn vaâo nhau. Höí úã
aåu-ma-tra (thuöåc In-àö-nï-xi-a) àêìu deåp, nhoã thoá hún höí xûá ta,
nhûng vùçn sêåm maâu vaâ nhiïìu hún àïí dïî bïì êín naáu giûäa caác vuâng
rûâng rêåm, nhiïìu cêy cöëi. Nùm 1951, ngûúâi ta bùæt àûúåc úã tiïíu bang
Re-wa (êën Àöå) möåt con Baåch höí àûåc. Chaâng "Baåch cöng tûã" naây
àûúåc caác nhaâ nuöi thuá àõa phûúng gheáp duyïn vúái möåt "Hoaâng tiïíu
thû". Vaâi Baåch höí con ra àúâi. Trong höåi chúå quöëc tïë s-xa-ka, nùm
1970 úã Nhêåt, nûúác êën Àöå àaä trûng baây möåt con Baåch höí cho thiïn
haå nùm chêu ngûúäng möå vaâ laác mùæt chúi. úã súã thuá Bú-rñt-xtön (Hoa
Kyâ) nùm 1974 ngûúâi ta coân nuöi àûúåc möåt cùåp Baåch höí, àêu nhû laâ
quaâ tùång cuãa êën Àöå. Löng Baåch höí khöng hoaân toaân trùæng. Nïëu
löng trùæng thò vêîn nöíi nhûäng soåc nêu lúâ múâ. Mùæt Baåch höí xanh,
moäm vaâ caác cuåc chai úã dûúái chên thò maâu höìng. Höí àen (coåp mun)
chó nghe noái, chûá töi chûa thêëy. Trûúác caách maång thaáng Taám 1945,
aåúã thuá aåai Goân coá möåt con baáo àen, chuöìng noá àùåt gêìn chuöìng caá
â
sêëu. Ngoá mùåt qua Ba aåon. Trong thiïn nhiïn àöi khi ngûúâi ta cuäng
coá gùåp höí maâu trùæng hay höí maâu àen hoaân toaân. Àêy laâ hiïån tûúång
"baåch biïën" cuãa nhiïìu loaåi thuá rûâng. Hiïån tûúång naây àöi khi cuäng
gùåp úã loaâi boâ saát vaâ caã con ngûúâi. Da, toác tai àïìu trùæng toaát. Ta
quen goåi laâ "ngûúâi baåch taång". Khoaãng nùm 1967 - 1968, Thaão cêìm
http://ebooks.vdcmedia.com

8. PHAÅM HÖÍ 8
viïn aåai Goân coá nuöi möåt con Trùn baåch taång, trùæng toaát, bùæt àûúåc
â
úã vuâng Caâ Mau vaâ dên àõa phûúng goåi noá laâ Baåch xaâ vûúng.
Nhûäng con thuá vaâ ngûúâi baåch taång bao giúâ cuäng yïëu àuöëi, bïånh
hoaån hún caác caá thïí khaác cuâng loaâi giöëng bònh thûúâng. Maâu àen do
sùæc töë àen (ma-la-nin) trong löng taåo thaânh. Nïëu toaân böå löng bõ
sùæc töë naây chi phöëi, höí seä coá maâu àen tuyïìn. Nïëu toaân böå sùæc töë
naây bõ huãy trong löng, höí seä coá maâu trùæng toaát. Chûá khöng phaãi
nhû nhiïìu ngûúâi mï tñn hay noái "con höí noå tu lêu nùm, giaâ lùæm
löng biïën thaânh maâu trùæng nhû möåt cuå giaâ rêu toác baåc phú!". Höí
xanh, höí àoã khöng hïì coá. Coá laâ do ngûúâi ta thïm thùæt vaâo cho hoaân
chónh böå nguä höí, goåi laâ "Nguä höí tûúáng". Thêåt ra sùæc töë maâu xanh
hay maâu àoã rêët hiïëm úã caác loaåi thuá, hiïån chó múái thêëy úã vaâi loaåi
khó.
* Höí boã tuái vaâ höí lai Sû tûã: Höí to thò nhû con boâ möång (2 meát
8 àïën 3 meát, tûâ moäm àïën choát àuöi). Nùm 1956 anh Phan Vùn
Luöng ngûúâi Chúå Lúán têåp kïët, bùæn taåi Thanh Hoáa möåt con ào àûúåc
3,4 meát, maâ cuäng coá loaåi beá chó bùçng... con thoã. Àoá laâ möåt giöëng höí
ngûúâi ta múái tòm thêëy nùm 1963 úã vuâng Têy Nam sa maåc chêu
Phi. Vò noá beá thïë nïn goåi laâ "höí boã vaâo tay aáo". Loaåi höí naây khöng
biïët treâo cêy vaâ cuäng khöng biïët nhaãy, nhûng noá chaåy nhanh nhû
baáo. Toaân thên noá maâu vaâng, àiïím lïn nhûäng vùçn maâu caát. Nhúâ àoá
noá coá thïí êín mònh trïn sa maåc, ñt khi bõ sû tûã hay caác loaâi thuá khaác
phaát giaác. Chên noá daâi hún chên meâo, nïn cuäng coá nhiïìu ngûúâi goåi
noá laâ "meâo moáng àen". Tuy beá nhoã nhû vêåy, nhûng tiïëng kïu rêët
to, möîi khi röëng lïn giöëng hïåt nhû tiïëng höí gêìm. Loaåi höí naây
chuyïn mön bùæt chuöåt vaâ caác loaâi thuá nhoã. úã Nhêåt, ngûúâi ta àaä laâm
cuöåc thñ nghiïåm lai giöëng giûäa möåt con höí àûåc vaâ möåt con sû tûã caái.
Thïë maâ cùåp "vúå chöìng bêët àùæc dô" êëy cuäng sinh haå möåt bêìy con. Hoå
àùåt tïn cho nhûäng con lai êëy laâ Tin-gú-rong (Tingron). si chao! Höí
àaä dûä, sû tûã caái caâng dûä hún. Höí maâ lai sû tûã chùæc laâ kinh lùæm! êëy
thïë maâ nhûäng con lai cuãa cùåp Coåp - aåû tûã laåi tröng daáng veã hiïìn
laânh, lúán lïn chùèng sinh àeã gò àûúåc. Doâng Tin-gú-rong àaânh tuyïåt
tûå!
* Söëng chùèng tûâ möìi gò Con vêåt nöíi tiïëng quãy quyïåt, tinh
khön, hung baåo vaâ khaát maáu. Höí coân phaá haåi nhiïìu hún sû tûã. Caác
vuâng sa maåc chêu Phi, sû tûã sau khi haå àûúåc möåt con ngûåa vùçn
hay hûúu cao cöí, thò caã gia àònh xuám laåi ùn. Vaâ sau àoá, chuáng
khöng àuöíi theo sùn bùæt con möìi naâo nûäa. Khoaãng tuêìn lïî sau, khi
múá thõt lúán tiïu hoáa hïët chuáng múái laåi bùæt àêìu ài kiïëm miïëng. Höí
http://ebooks.vdcmedia.com

9. CAÁC CON VÊÅT 9
thò traái laåi, ùn uöëng no nï röìi, vêîn cûá giïët. Noá giïët rêët nhiïìu thuá,
hún söë lûúång thûåc phêím cêìn thiïët cho noá suöët ngaây. Trung bònh höí
tiïu thuå 8 ki lö gam thõt möîi ngaây, tûác laâ khoaãng 3 têën thõt möîi
nùm. Noá coá thïí keáo möåt con boâ möång trïn möåt quaäng àûúâng daâi
300 meát möåt húi khöng nghó. Möîi lêìn ùn 20 kg. n möåt luác laåi ngûâng
ài uöëng nûúác. Khi noá ùn thûúâng cheáp miïång rêët to, nghe roä möìn
möåt. No nï röìi, noá tòm núi truá êín àaánh thùèng möåt giêëc ngon laânh
khöng cûåa mònh. Khaát lùæm múái thûác dêåy ài uöëng nûúác. Gêìn töëi, laåi
tòm àïën chöî àaä giêëu con möìi àïí tiïëp tuåc ùn. Höí rêët thñch ùn thõt àaä
öi. úã Miïën Àiïån coá trûúâng húåp höí giïët liïn tiïëp 5 con möìi möåt luác,
röìi mang ài giêëu kñn àïí ùn dêìn. Caác baån thûã tûúãng tûúång muâi höi
cuãa àöëng thõt kïëch xuâ kia dêåy lïn nöìng nùåc nhû thïë naâo trong khu
rûâng oi bûác cuãa möåt xûá nhiïåt àúái ? Gùåp luác thuá möìi hiïëm hoi, höí
cuäng khöng tûâ chöëi thõt àaä höi thöëi, hay caác xaác chïët àaä chûúng
sònh lïn. Höí têën cöng têët caã, trûâ Voi vaâ Trêu rûâng. Chó khi naâo àoái
quaá, noá múái liïìu maång àuång chaåm àïën hai con möìi nguy hiïím àoá. úã
rûâng Miïën Àiïån, àöi khi höí cuäng rònh bùæt voi con, àoá laâ sûå thïí bêët
àùæc dô, búãi möåt laäo tûúång thûúâng nùång 4-5 têën, coá thïí chaâ naát möåt
chuá höí 200kg nhû chúi. Maâ voi con luác naâo cuäng leäo àeäo bïn meå, laåi
coân coá möåt chõ tûúång khaác theo baão vïå. Phaãi rònh moâ, theo doäi kiïn
trò, chúâ luác chõ tûúång lú àïînh ài chöî khaác, hoùåc voi con rúâi meå ài ra
xa, noá múái daám nhaãy ra chuåp phuã àêìu voi con, moác hoång mang ài.
Caác con möìi höí thñch nhêët úã xûá ta laâ: heo rûâng, nai, sún dûúng.
Thónh thoaãng noá cuäng xúi nhñm, cöng vaâ bùæt caã khó nûäa. Caác vuâng
rûâng Liïn Xö, höí coân bùæt caã choá soái ngoaâi heo rûâng, nai, cheo. Gùåp
dõp thuêån tiïån, noá cuäng têën cöng caã gia suác: choá, boâ, cûâu, lûâa,
ngûåa, laåc àaâ. úã Ben gan (Àöng Höìi) nhûäng khi trúâi luåt löåi, àûúâng
àûúâng laâ möåt võ Chuáa tïí quyïìn uy thïë àoá, höí cuäng haå mònh xuöëng
àïí bùæt caá, ruâa, kyâ àaâ, caá sêëu xúi cho àúä àoái. Àöi khi àoái quaá, cuäng
phaãi taåm loát daå bùçng caác moán ïëch, nhaái, chuöåt, vaâ caâo caâo, chêu
chêëu, dïë meân nûäa. Vò thïë, trong rûâng muön thuá àïìu súå höí. Hïî thêëy
noá xuêët hiïån úã àêu, laâ chuáng kïu la inh oãi, laâm naáo àöång caã lïn àïí
baáo cho nhau súám liïåu traánh xa "öng nöåi" êëy! Àiïìu naây húi bêët ngúâ,
chùæc caác baån khoá tin, laâ höí coân ùn caã quaã nûäa! Thêåt àêëy, úã aåu-ma-
tra, höí rêët thñch traái sêìu riïng. Coá leä muâi thúm ngaâo ngaåt pha lêîn
võ thum thuãm cuãa Pho-ma (Fromage) cuãa loaåi traái cêy àùåc biïåt naây
khiïën höí nhúá muâi thõt öi maâ noá thûúâng thûúãng thûác. Dên àõa
phûúng coân quaã quyïët hoå àaä thêëy höí ùn caác loaåi xoaâi rûâng, caã
nhûäng quaã coân xanh, khöng cêìn àúåi chñn. Chaâ, chaâ, xúi möåt bûäa no
http://ebooks.vdcmedia.com

10. PHAÅM HÖÍ 10
nï "bñt-tïët Xe- nhùng" thõt nai, röìi traáng miïång bùçng vaâi quaã sêìu
riïng, dùm traái xoaâi chñn ngoåt lõm nûäa thò... "àïå nhêët öng anh" röìi!
* Chuyïån hoang àûúâng vïì höí "Coåp Khaánh Hoâa ma Bònh
Thuêån". Cêu naây, ngaây nay chó coân laâ möåt vang êm xa xöi cuãa thúâi
kyâ öng baâ ta múái múã mang búâ coäi, tiïën vïì phûúng Nam. Coåp
Khaánh Hoâa ngaây xûa chùæc phaãi nhiïìu lùæm, coân ma... thò chó nghe
noái. Nhûäng ngûúâi böå haânh khi sùæp sûãa khùn goái lïn àûúâng vaâo Gia
Àõnh, Àöìng Nai hay tûâ trong àoá trêíy ra àaâng ngoaâi, sao khoãi rúân
rúån hònh dung trûúác nhûäng dùåm daâi sún àaåo thêm u, àêìy tiïëng söåt
soaåt trong ngaân lau vaâ tiïëng gêìm chuyïín nuái, maâ chùèng àaä thöët
lïn: "Àûúâng xa nghô nöîi... coåp huâm maâ kinh!". Ngûúâi ta súå höí, tö veä
cho höí àïën nöîi vuâng rûâng naâo tûâ Viïåt Bùæc àïën Caâ Mau, tûâ xûa
cuäng àêìy rêîy nhûäng chuyïån Thêìn höí, ma coåp, chuyïån ngûúâi hoáa
höí, chuyïån höí baáo thuâ... nghe thò khöng tin àûúåc, coá khi nûãa tin
nûãa ngúâ, nhûng coá àiïìu laâ tûâ ngûúâi lúán àïën treã con ai cuäng say mï.
Bïëp lûãa rûâng khuya maâ ngöìi nghe kïí loaåi chuyïån thêìn bñ naây, tûå
nhiïn con ngûúâi seä thêëy yïëu àuöëi vaâ beá nhoã trûúác sûác maånh vö
hònh cuãa rûâng ruá. Thêåm chñ ngûúâi ta coân tin laâ ngûúâi bõ höí ùn thõt
àïìu coá söë. Theo nhaâ vùn Àöì Phöìn kïí laåi, thò úã Bùæc Kyâ ngaây xûa - caã
luác Têy sang àö höå buöíi àêìu - ngûúâi dên naâo giïët àûúåc con höí phaãi
mang àïën trònh huyïån. Quan huyïån thûúãng cho möåt söë tiïìn (thúâi
Têy sang thò ba mûúi àöìng baåc trùæng con coâ) vaâ bùæt ngûúâi àoá nùçm
thùèng cùèng giûäa cöng àûúâng àaánh ba mûúi roi! Àaánh laâ àaánh giaã
vúâ, tûúång trûng thöi, vò súå höí khaác seä àïën baáo thuâ nhên dên trong
àõa haåt quan trõ vò! Cêu chuyïån toám lûúåc sau àêy, tûúãng cuäng laâ
mêíu chuyïån tiïu biïíu bûåc nhêët vïì thuyïët tin núi söë mïånh vaâ àïì
cao uy tñn cuãa höí àïën tuyïåt vúâi. Coá anh chaâng noå lêëy söë tûã vi biïët
mònh seä chïët vïì söë coåp vöì. Anh rúâi xûá trung du, vïì mua ngöi nhaâ
göî tûúâng xêy úã ngoaåi ö möåt thaânh phöë àöìng bùçng. Vêåy laâ kïí nhû
yïn trñ. Höí nhöët trong chuöìng vûúân baách thuá, höí xiïëc cuäng khöng
daám coi, thêåm chñ coân len leán ài rêët xa nhûäng núi àoá. Möåt höm
giûäa trûa, trúâi im gioá lùång, chùèng giöng gioá baäo töë gò, böîng tûå nhiïn
bûác tûúâng nhaâ àoá àöí sêìm xuöëng, àeâ anh ta chïët ngay. Búái vöi gaåch
ra, thò thêëy àuáng laâ chöî maãng tûúâng àöí àeâ lïn xaác anh ta, coá laá buâa
con höí giêëy cuãa ngûúâi chuã cuä daán tûå höìi naâo! Coá ghï chûa ?
* Miïëu öng Phoâ Taåi chúå Caâ Mau coá möåt ngöi miïëu, goåi nöm
na laâ miïëu öng Phoâ. sng laâ ngûúâi khai thaác rûâng rêåm Caâ Mau àêìu
tiïn. Thuúã êëy, Caâ Mau "dûúái söng sêëu löåi, trïn búâ coåp àua". Möåt
tay öng "trûâ coåp kïí coá àïën nghòn con". Rûâng Caâ Mau laâ möåt kho
http://ebooks.vdcmedia.com

11. CAÁC CON VÊÅT 11
taâng vö têån vïì mêåt, vïì göî àûúác hêìm than, chûa kïí caác nguöìn lúåi vïì
thuãy vaâ haãi saãn. sng Phoâ vò tin baån àaä bõ möåt ngûúâi Taâu hoå Quaách
giïët chïët, cûúáp rûâng lêëy mêåt. Oai linh cuãa öng Phoâ vang dêåy caã
möåt xûá rûâng ngêåp cuãa moãm àêët cuöëi cuâng phûúng Nam. Tûâ khi
öng bõ saát haåi, nhûäng ngûúâi Taâu hoå Quaách khöng daám àïën xûá Caâ
Mau. Möåt thñ duå cuå thïí : Nùm 1926-1927 gaánh Phûúác Cûúng nhiïìu
lêìn àïën diïîn taåi chúå Caâ Mau, lêìn naâo aåau Tiïu (ngûúâi Taâu lai, cêy
á
saáo lûâng lêîy möåt thúâi úã Nam Böå) cuäng tröën úã laåi Baåc Liïu, khöng
daám xuöëng Caâ Mau vò súå "öíng vêåt höåc maáu" (!) Höìi khaáng chiïën 9
nùm, àoáng cú quan vuâng Caâ Mau - Nùm Cùn töi àaä nghe nhiïìu öng
kyâ laäo kïí chuyïån naây. Höìi xûa, nhûäng ngûúâi ài rûâng gùåp coåp àïìu la
lïn: "Coåp àêy, öng Phoâ úi!". Coåp tûác khùæc boã chaåy. Luác gùåp baâ meå,
lêëy taâi liïåu viïët baâi "Cêy àûúác Caâ Mau" nghe àoaån kïí baâ ra túái rêîy
chó thêëy xaác chöìng coân laåi mêëy loáng xûúng, cêy dao rûåa cheám phêåp
vaâo thên cêy àûúác coân dñnh miïëng da coåp, thuá thêåt trong thêm têm
coá nghô giaá luác êëy chöìng baâ goåi öng Phoâ thò biïët àêu öng seä khöng
chïët! Khi hoâa bònh 1954 lêåp laåi, ra tiïëp quaãn thõ xaä Caâ Mau, buöíi
chiïìu raãnh röîi, töi vaâo nhaâ löìng chúå nïëm thûã moán "döìi lúån nûúáng
xaác mña" moán döìi àûúåc liïåt vaâo bûåc nhêët, àöåc àaáo cuãa caã Nam kyâ
luåc tónh. Thêëy töi têëm tùæc khen ngon, möåt öng "baån nhêåu tònh cúâ"
beân noái: "Thõt coåp, döìi coåp nûúáng coân tuyïåt cuá meâo nûäa." Nhên àoá
töi beân hoãi thùm miïëu öng Phoâ. sng ta chïënh choaáng dùæt töi ài maäi
múái àïën núi. Ngöi miïëu nhoã gêìn nhû hoang phïë. Tröng chó thêëy
veãn veån möåt chûä "thêìn" kiïíu Haán tûå viïët thaão àùæp nöíi trïn tûúâng
vaâ hai con höí phuã phuåc chêìu hai bïn baân tïë. Thay vaâo löî böå mûúâi
taám thûá binh khñ thúâ thêìn nhû ta thûúâng thêëy úã caác miïëu àïìn,
trong miïëu chó veãn veån coá möåt cêy lao cùæm trïn giaá göî sún son àaä
múâ, àuáng hïåt cêy lao phoáng höí töi àaä taã tûúâng têån úã phêìn trïn. Ra
ngoaâi röìi, ài khaá xa, "öng baån nhêåu tònh cúâ" múái ruã ró vaâo tai töi:
"Höìi xûa, öíng linh lùæm. Tûâ khi coá mònh, coåp súå böå àöåi, du kñch cuäng
quaá àuã röìi. Khoãi phaãi goåi öíng. Coân chuyïån baáo thuâ caã hoå thò öíng
cuäng thöi!". (Thaáng 12 nùm 1975, sau àaåi thùæng töi coá vïì thùm laåi
Caâ Mau, vaâ tòm thùm ngöi miïëu cuä. Nhûng "Nïìn cuä lêu àaâi... múái"
àaä daây àùåc, sûâng sûäng ba böën têìng lêëp mêët dêëu xûa röìi. Gêìn nhû
khöng coân nhêån ra phûúng hûúáng nûäa, chûá àûâng noái gò möåt chuát
vïët tñch!).
* Coåp Viïåt Bùæc Khoaãng muâa thu nùm 1948, úã Baãn Thi (Bùæc
Caån) y taá Nguyïîn Chaánh Chûúng ài tûâ Baãn Thi ra Àêìm Höìng àïí
khaám bïånh cho anh em cöng nhên. Anh men theo àûúâng gooâng, àoá
laâ con àûúâng àöåc àaåo höìi khaáng chiïën chöëng Phaáp, möåt bïn laâ nuái
http://ebooks.vdcmedia.com

12. PHAÅM HÖÍ 12
möåt bïn laâ suöëi. Giûäa àûúâng gùåp möåt con höí con, anh vaác àaá neám
chïët, vaác vïì. Chiïìu vaâ àïm höm àoá, höí meå suåc tòm con kïu rïìn
thung luäng. Nhiïìu ngaây liïn tiïëp coân thêëy dêëu vïët höí meå moâ àïën
rònh gêìn chöî Nguyïîn Chaánh Chûúng úã. Maäi àïën hún nûãa thaáng
sau, höí meå boã ài, Nguyïîn Chaánh Chûúng múái daám ra khoãi nhaâ!
(Khi baâi naây àùng lêìn àêìu úã baáo Thöëng Nhêët, xuên 1974, töi coá
nhêån àûúåc thû cö Höìng Vên - con gaái öng Nguyïîn Chaánh Chûúng
gûãi àïën nhúâ toâa soaån chuyïín giao, vûâa caám ún töi àaä nhùæc àïën
"öng cuå" vûâa phaãn àöëi töi laâ "öng cuå" chùèng nhaát nhû vêåy àêu!
Rùçng khi êëy cö coân beá, àïm gùåp coåp ngöìi dûúái göëc gaåo cö coân vaác
àuöëc nûáa khua, huöëng chi laâ böë cö! Chuyïån naây laâ töi nghe öng Vyä
kïí - baån chñ thiïët vúái Nguyïîn Chaánh Chûúng - chñnh öng Vyä àaä ùn
thõt con coåp êëy, nêëu söët vang, ùn mêëy ngaây múái hïët. Ghi laåi chuyïån
naây, töi muöën noái vïì tñnh baáo thuâ dai dùèng cuãa coåp, nhêët laâ höí caái
mêët con, chûá khöng hïì coá yá chï öng Chûúng nhaát. Ngaây nay, öng
Nguyïîn Chaánh Chûúng àaä mêët. Möåt bïn laâ baån, möåt bïn laâ con gaái
cuãa ngûúâi trong chuyïån, töi biïët phaãi tin ai bêy giúâ? Vêåy xin ghi
nhêån thïm vaâo àêy, vaâ àïí lûãng möåt dêëu hoãi chöî naây). Hiïån nay úã
Viïåt Bùæc noái chung, coåp coân khaá nhiïìu. Muâa thu nùm 1958 taåi
Mûúâng Noåi - aåún La, coåp àaánh nhau vúái gêëu hún hai tiïëng àöìng höì
tûâ 6 giúâ 30 àïën gêìn 9 giúâ àïm, gêìm vang caã nuái. Thaáng tû nùm
1973, taåi huyïån Na Hang (Tuyïn Quang) ba àöìng baâo Thöí bõ coåp
bùæt mêët möåt con trêu möång. 5 giúâ chiïìu thêëy noá ra ùn tiïëp, ba
ngûúâi vúái ba suáng kñp phuåc sùén, nhûng coåp to quaá hoå khöng daám
bùæn!
Vïì con coåp ba moáng úã Nam Böå
Höìi khaáng chiïën 9 nùm, úã miïìn Àöng Nam Böå, tûâ "caán böå cao
cêëp nhêët cho àïën phoá thûúâng dên" khöng ai laâ khöng biïët vaâ lo
ngaåi vïì con coåp ba moáng naây! Noá laâ con coåp caái (dûä nhû coåp caái laâ
phaãi) coá möåt chên bõ têåt, chó coân ba moáng. Vuâng rûâng miïìn Àöng
Nam Böå, àêu laâ chùèng coá dêëu chên coåp. Nhûng tröng thêëy dêëu "ba
moáng" cuãa noá àïí laåi trïn caát, ài qua nhûäng àêu, laâ möåt nöîi kinh
hoaâng núm núáp, lo êu thêëp thoãm vïì möåt tai hoåa seä diïîn ra tûác
khùæc moåc lïn. Cho túái ngaây trûâ àûúåc noá, coåp ba moáng àaä giïët vaâ ùn
thõt möåt trùm hai mûúi taám ngûúâi! Con söë chñnh thûác àûúåc liïåt kï
thaânh danh saách, chûá nhûäng ngûúâi bõ noá bùæt mêët tñch khöng ai hay
biïët, nhûäng xaác böå àöåi ta vaâ lñnh àõch bõ noá ùn thõt hay ngûåa, trêu,
boâ, lúån... thò khöng kïí. Vuâng hoaåt àöång cuãa noá laâ chiïën khu À, tûâ
Chaánh Hûng, Laåc An lïn túái Maä Àaâ, Söng Beá (Àöìng Nai Thûúång)
http://ebooks.vdcmedia.com

13. CAÁC CON VÊÅT 13
möåt daãi rûâng giaâ liïn tuåc saáu baãy mûúi ki lö meát, bïn hûäu ngaån
söng Àöìng Nai. Thêëy dêëu chên cuãa noá xuêët hiïån ài vïì hûúáng naâo,
tûác thò àiïån baáo (àûúâng dêy àiïån thoaåi quên sûå) cêëp töëc loan tin
cho böå àöåi, cú quan vaâ dên chuáng hûúáng àoá àïì phoâng, chuêín bõ àöëi
phoá khêín cêëp nhû tin coá giùåc sùæp caân. uãy ban khaáng chiïën haânh
chñnh tónh Biïn Hoâa treo giaãi thûúãng 500 àöìng baåc àoã (tiïìn vuâng
ta) vaâ Böå tû lïånh khu 7 cuäng treo giaãi thûúãng 500 àöìng baåc xanh
(tiïìn vuâng àõch) cho ai trûâ àûúåc coåp ba moáng ! Àuã biïët noá nguy
hiïím vaâ gêy tai hoåa cho nhên dên trong vuâng khöng keám giùåc. Coá
dõp, töi seä viïët àêìy àuã vaâ tûúâng têån vïì con coåp ba moáng naây! Noá rêët
tinh khön, chùèng nhûäng khöng súå suáng maâ nghe tiïëng suáng núi
naâo, tûác thò moâ àïën. (Mñt tinh bùæn suáng chaâo cúâ noá cuäng moâ túái.
Nùm 1947 tûâ trêån àaánh giao thöng Voä Àùæc, trêån Bêìu Caá, trêån
Àöìng Xoaâi, trêån àaánh döëc 47 (km 47) trïn àûúâng Caáp Xanh Giùæc -
Biïn Hoâa, nhêët laâ trêån Laâ Ngaâ thaáng 3-1948, giùåc lêëy xaác khöng
kõp, ta cuäng khöng kõp nhùåt xaác giùåc chön ài, coåp keáo tûâng bêìy àïën
ùn. Coåp ba moáng laâ Chuáa Rûâng, coi nhû àêìu àaân, nghe tiïëng suáng
túái ngay. Tûâ nùm 1949, ta chuyïín vïì àaánh àöìng bùçng, trêån Àõnh
Quaán vûâa phuåc kñch àaánh xe vûâa phaãi lo böë trñ chöëng coåp phña sau
lûng. Ngûúâi bõ coåp ba moáng giïët cuöëi cuâng laâ möåt em beá gaái àöå
mûúâi böën mûúâi lùm tuöíi, con möåt baâ úã suöëi Caá xaä Myä Löåc (Laåc An).
Khoaãng 4 giúâ saáng noá nhaãy qua raâo (nhaâ naâo cuäng coá raâo cao 3-4
thûúác) vò nhaâ saân cao, cûãa àoáng then caâi khöng phaá àûúåc, noá phoáng
lïn noác nhaâ tröí maái tranh xuöëng bùæt em beá tha ài. Caã vuâng baáo
àöång khua thuâng àaánh moä êìm ô àuöíi theo. Trúâi sùæp saáng, noá boã xaác
laåi bïn bòa rûâng. Anh em Binh cöng xûúãng Böå Tû lïånh khu 7 àoáng
gêìn àêëy àïën gùåp gia àònh, xin mûúån xaác em beá àïí gaâi bêîy baáo thuâ
vaâ trûâ haåi cho dên. Phaãi thuyïët phuåc maäi múái àûúåc, vò coá ngûúâi meå
naâo laåi muöën cho con mònh phaãi chïët hai lêìn. Böën quaã mòn gaâi
dûúái xaác, möåt trung àöåi suáng maáy phuåc kñch xung quanh. Ba giúâ
chiïìu, coåp ba moáng moâ ra. Noá lûúån quanh xa xa ba voâng röìi boã ài.
Chöëc sau laåi trúã laåi túái gêìn hún, ài quanh ba voâng nûäa, röìi ngöìi im
nhòn caái xaác. Moåi ngûúâi neán thúã chúâ xem noá giúã troâ gò. Àang ngöìi
im nhû tûúång, bêët thònh lònh noá nhaãy vaâo vöì caái xaác. Mòn nöí.
Nhûng noá chó bõ thûúng, boã xaác chaåy. Trung àöåi suáng maáy àuöíi
theo. Noá löåi ngûúåc doâng suöëi. Moåi khi noá coá thoái quen löåi ngûúåc
doâng suöëi àïí nûúác àuåc chaãy xuöëng, ngûúâi trïn doâng khöng phaát
hiïån àûúåc trûúác khi noá túái. Lêìn naây, chñnh thoái quen àoá àaä dêîn noá
vaâo chöî chïët. Anh em àuöíi theo vïët maáu möåt luác thò mêët dêëu. Noá
treâo lïn búâ, nuáp sau möåt goâ möëi. Àaåi liïn, trung liïn, caác thûá suáng
http://ebooks.vdcmedia.com

14. PHAÅM HÖÍ 14
àuã cúä xaã vaâo. Xaác noá chöìm lïn öm goâ möëi nhû coân söëng. Lêu sau,
biïët chùæc noá chïët röìi anh em múái daám túái gêìn (vò súå noá giaã chïët).
Xaác noá àïí trïn xe boâ khöng àuã chöî - loaåi xe boâ miïìn Àöng rêët lúán -
möåt phêìn àuâi sau vaâ caái àuöi thoâng ra ngoaâi. Möí buång, thêëy trong
bao tûã coåp ba moáng coân nguyïn möåt baân chên ngûúâi lúán tñm ngùæt.
Ngûúâi gaâi mòn giïët con coåp khuãng khiïëp naây laâ àöìng chñ Nguyïåt,
möåt thûúng binh hoãng möåt mùæt vaâ cuåt möåt tay, cöng taác taåi Binh
cöng xûúãng khu 7.
* Vò sao höí hay ùn thõt ngûúâi? Noái chung, têët caã moåi thuá rûâng
àïìu traánh "àuång chaåm" vúái con ngûúâi, möåt àöëi thuã nguy hiïím nhêët
luác naâo cuäng laâm cho chuáng phaãi kiïng deâ, e súå. Nhûng nïëu khöng
coá vuä khñ trong tay vaâ lú laâ caãnh giaác, thò con ngûúâi laâ möåt "àöång
vêåt" yïëu àuöëi, chêåm chaåp nhêët, hêìu nhû khöng àûúåc taåo hoáa trang
bõ gò caã àïí tûå vïå hoùåc têën cöng, ngoaâi oác thöng minh. Con möìi nguy
hiïím nhêët, maâ cuäng dïî bùæt nhêët nïëu gùåp dõp sú húã. Nhûäng con höí,
baáo, sû tûã giaâ yïëu, bõ thûúng têåt khöng coân khaã nùng àïí vöì bùæt
nhûäng con möìi nhanh nheån, laâ nhûäng con hay rònh vöì bùæt ngûúâi
nhêët. Àaä ùn thõt ngûúâi möåt lêìn röìi, quen mui beán muâi! Coá leä thõt
ngûúâi laâ möåt thûá thõt mïìm, thúm ngon nhêët àöëi vúái chuáng chùng?
úã laâng Ga-van, thuöåc vuâng rûâng nuái phña Bùæc lûu vûåc söng Gùng,
sau möåt trêån dõch lúán, coá nhiïìu ngûúâi bõ chïët. Möåt con baáo ùn toaân
ngûúâi chïët dõch, quen ài. Vïì sau khöng coân xaác chïët nûäa, ban àïm
noá moâ vaâo laâng, xöng vaâo têån trong nhaâ àïí bùæt ngûúâi. Tûâ nùm
1918 àïën cuöëi nùm 1926, noá àaä vöì 75 ngûúâi vaâ chñnh khi êëy noá
cuäng àaä bõ bùæn chïët. úã Nï-pan coá möåt con höí àaä vöì chïët 434 ngûúâi.
Àoá laâ möåt con höí caái àaä bõ àaån bùæn gaäy mêët nanh haâm trïn vaâ haâm
dûúái bïn phaãi. Coåp ba moáng úã miïìn Àöng Nam Böå vûâa kïí phêìn
trïn, mang àêìy àuã caã hai àùåc àiïím cuãa con baáo laâng Ga-van vaâ con
höí Nï-pan.
* Chuáa sún lêm bõ treã con haå Thuã Dêìu Möåt - Höìi 9 giúâ saáng
ngaây 5 thaáng 1 nùm 1964, ba em muåc àöìng tïn laâ Nguyïîn Vùn Haãi
16 tuöíi, Trêìn Vùn La 16 tuöíi vaâ Nguyïîn Vùn Àúåi 13 tuöíi àang
chùn trêu taåi khu rûâng Khaánh Vên thò böîng thêëy trêu chaåy taán
loaån. Ba em chaåy àïën núi thò bùæt gùåp möåt con höí. Ngay luác êëy ba
em liïìn naãy ra saáng kiïën àöët chaáy coã àïí àuöíi coåp. Coåp liïìn ruát
xuöëng caái hêìm gêìn àoá vò bõ ngoån lûãa bao vêy. Caác em vöåi têën coã
trûúác miïång hêìm àöët, khiïën coåp bõ chïët thui. Caâ Mau - Höm 28
thaáng 12 nùm 1963, trong möåt chuyïën ài rûâng aåao lûúái àöën cêy,
â
böën ngûúâi thúå rûâng úã êëp Tên Thaånh Lúåi, xaä Tên Hûng (Caái Nûúác)
http://ebooks.vdcmedia.com

15. CAÁC CON VÊÅT 15
coá cûúáp àûúåc möåt con heo rûâng cuãa Chuáa sún lêm àang coäng ài.
Qua ngaây 5 thaáng 1, öng Àaåi bõ thûúng vò àaánh nhau vúái coåp bûäa
àoá, nay àaä laânh maånh, múã tiïåc ùn mûâng. Tiïåc xong. Khuya, àaám
khaách ra vïì thò gùåp möåt Chuáa sún lêm nhaãy ra têën cöng. Trong
àaám coá nhiïìu ngûúâi gioãi voä, sùén heâo gêåy kõch chiïën möåt chêåp,
Chuáa sún lêm bõ àaánh ngaä, nùçm chïët möåt àöëng to nhû con boâ
möång. Xem laåi thò chñnh laâ con coåp höm trûúác, coá leä àïën àoán nhûäng
ngûúâi àaä cûúáp möìi cuãa mònh. (Hai tin trïn àïìu àùng úã baáo Trung
Lêåp Cam-pu-chia ngaây 22-1-64).
* Quêåt ngaä Chuáa sún lêm Möåt ngaây àêìu xuên, tûâ àöìn biïn
phoâng Mûúâng Nheá (Lai Chêu), haå sô Loâ Vùn Vaâi vaâ binh nhêët Loâ
Vùn O ài vïì tónh lônh thûåc phêím cho àún võ. Vaâi ài trûúác O chûâng
hún chuåc meát. Àïën caánh rûâng Mûúâng Vai böîng Vaâi nghe phña sau
coá tiïëng "höåc". Quay laåi, möåt con höí xaám tûâ bïn àûúâng nhaãy böí túái.
Mau leå, Vaâi neá sang phaãi, vaâ vúái ngoán voä biïn phoâng àiïu luyïån,
hai tay Vaâi kõp toám àûúåc hai chên trûúác höí, giêåt maånh. Àang àaâ
lao, höí bõ hêët löån ngûúåc qua àêìu Vaâi, àêåp àaánh "oaách" vaâo hoân àaá
trûúác mùåt. Àuáng luác àoá, O kõp chaåy àïën, böìi möåt nhaát lï thêëu tim
höí. aåau möåt höìi giaäy giuåa, Chuáa sún lêm nùçm thùèng cùèng (!) Hai
anh em khöng khiïn con höí vïì àöìn. Àïën nay, nhiïìu chiïën sô cuä cuãa
àöìn Mûúâng Nheá vêîn chûa quïn buöíi liïn hoan bêët ngúâ àoá. (Tin naây
àùng úã baáo Quên àöåi Nhên dên söë 7236 ngaây 1-8-1981) Töi coá húi
ngúâ möåt chi tiïët con höí maâu "xaám". Ta hay noái höí xaám àïí chó con
höí dûä nhêët. Thûåc tïë, trong thiïn nhiïn khöng hïì coá loaåi höí naâo coá
sùæc löng maâu xaám. Tin trïn, khöng noái roä thúâi gian, buöíi saáng hay
buöíi chiïìu, maâ tröng con höí hoáa xaám ? Gêëu xaám thò coá. Vïì mùåt
khoa hoåc, cêìn kiïím tra laåi.
Coåp cuâi (huãi) Caách àêy khoaãng 50 nùm, taåi Caã Baát (Kiïën
Vaâng) xaä Tên Hûng Têy - nay thuöåc tónh Minh Haãi coá öng Ba Taá
khoaãng 60 tuöíi, meå chïët, coá möåt em gaái úã vúái öng - aåang noå, öng
á
baão em sang nhaâ haâng xoám xin cêy lûãa vïì huát thuöëc. Chung quanh
laâ rûâng daây bõt. Möåt con coåp cuâi, ruång hïët vuöët, chuåp cö gaái, nhêån
xuöëng raänh mûúng vûúân - Cö gaái la: "Chïët töi röìi, anh úi!". sng Ba
Taá nghe tiïëng kïu thêët thanh, giêåt maác chaåy ra, thêëy coåp àang
khom khom trêën nûúác em mònh, beân phoáng maác vaâo àêìu coåp.
Nhûng maác chó sûúát qua tai. Coåp ngöìi dêåy, cùæp naách "con möìi"
nhaãy qua hai raänh mûúng liïìn. Ba Taá nhaãy theo, nhùåt maác phoáng
luát caán vaâo sau gaáy noá. Coåp buöng cö gaái ra, chaåy huát vaâo rûâng. Ba
Taá àúä em lïn. - Chùæc chïët! Khöng söëng nöíi! - Ngûúâi em gaái chó thïìu
http://ebooks.vdcmedia.com

16. PHAÅM HÖÍ 16
thaâo noái àûúåc vúái anh coá mêëy tiïëng àoá. Trïn cöí cö, coân dêëu mêëy
àêìu ngoán chên quêëu vaâo thêm tñm. Khiïng vaâo nhaâ, chöëc sau cö
gaái chïët. (Baâ Lyá Thõ Kyá - meå Vùn Àõnh - 62 tuöíi kïí). Do àùåc tñnh
quyã quyïåt vaâ hung baåo cuãa con vêåt ùn thõt söëng rêët dûä túån naây,
nïn àöìng baâo ta àaä àùåt cho noá nhiïìu danh xûng: Coåp, Huâm, Höí,
Haåm, sng thêìy, sng ba mûúi, con Khaái, con Hïí v.v... Chung quanh
noá coân bao phuã lùæm chuyïån àöìn àaåi, kyâ quùåc, hoang àûúâng. Têåp
tuåc mï tñn cuãa ngûúâi Viïåt Nam ngaây xûa coân cho laâ ai bêët ngúâ gùåp
phaãi võ Chuáa sún lêm, ùæt phaãi chõu vêån xuái, lêån àêån lao àao suöët
ba nùm liïìn. Cêu "Kiïën höí khöí ba niïn" xûa chñnh laâ àïí noái lïn
àiïìu tin dõ àoan àoá. Nhûäng keã hung aác, taân baåo cuäng àûúåc ngûúâi
àúâi gaán thïm biïåt danh laâ Coåp, Huâm, Höí. .. Tû Höí, Nùm Huâm, Baãy
Coåp v.v... Chùèng ai mong hoå àûúåc thïm taâi nùng, uy thïë, súå seä di
haåi lúán thïm cho àöìng loaåi. Cuäng nhû höí dûä maâ thiïn nhiïn coân
phuá thïm cho àöi caánh nûäa, thò thiïn haå chõu àûång sao nöíi. "Trúâi
cho Huâm chùèng coá vêy - Huâm maâ coá caánh Huâm bay lïn trúâi" (Ca
dao Viïåt Nam). Nuöi höí cuäng chùèng khoá lùæm. Höí con 2 thaáng tuöíi
bùæt mang vïì coá thïí nuöi daåy àûúåc. Lúán lïn cuäng biïët theo chuã,
quyïën luyïën ngûúâi àaä chùm soác mònh, chuã ài àêu cuäng theo, thñch
vuöët ve, êu yïëm vöî vïì. Ngûúâi ta nuöi daåy höí cöët duâng vaâo muåc àñch
riïng giûä nhaâ, canh rêîy v.v... Nhû úã gaánh xiïëc, noá coá thïí laâm àuã
caác troâ nhaãy qua voâng lûãa, cúäi ngûåa, giaã vúâ vêåt nhau vúái ngûúâi, haá
hoång ngoaåm àêìu ngûúâi v.v... noái chung laâ chõu moåi sûå àiïìu khiïín
cuãa ngûúâi daåy thuá. Nhûng haäy àoaân gioãi Caác con vêåt trïn rûâng
dûúái biïín coi chûâng, noá chûa hoaân toaân thuêìn hoáa àêu, thónh
thoaãng vêîn giúã chûáng, nöíi cún thõnh nöå bêët thûúâng, rêët laâ nguy
hiïím. Ngûúâi xûa chùèng tûâng àe: "Dûúäng höí di hoåa" àoá sao? Búãi noá
dûä vêåy, nïn nhiïìu ngûúâi súå noá, nïn noá àûúåc goåi têng laâ sng. sng
Coåp, öng Huâm, öng Höí... Möåt vaâi àõa phûúng úã Laâo ngaây xûa, möîi
khi coá höí vaâo bùæt lúån, ngûúâi ta kïu êìm lïn: "Muá chêëp sûáa! Muá chêëp
sûáa!", nghôa laâ: "Lúån bùæt höí! Lúån bùæt höí!", vò kiïng súå maâ cuäng vûâa
àïí lêëy loâng noá. Coân bao nhiïu chuyïån tiïëu lêm chïë giïîu tñnh hung
hùng maâ ngu xuêín cuãa con coåp. Nïëu kïí möîi àïm möåt chuyïån thò e
rùçng phaãi kïí hïët caã möåt nùm Giaáp Dêìn naây! Haâ Nöåi, Tïët 1974 - Heâ
1978
Böí sung
* Coåp úã Nuái Sam (Chêu Àöëc) Bêy giúâ, noái úã Nuái aåam coá coåp
chùæc khöng ai tin, nhûng ngaây xûa thò vêîn coá, tuy khöng nhiïìu.
Àïm àïm, dên laâng úã quanh chên nuái (thuúã àoá nhaâ cûãa rêët thûa
http://ebooks.vdcmedia.com

17. CAÁC CON VÊÅT 17
thúát) thûúâng nghe tiïëng coåp gêìm vang döåi trïn nuái. Ngûúâi ài nuái
laâm rêîy thûúâng thêëy dêëu chên coåp giêîm àêìy bïn caác vuäng nûúác
suöëi. Baâ Hai K. chuyïn nghïì baán caá, saáng naâo cuäng gaánh caá qua
chúå Cêìu aåùt baán. Möåt höm qua khuác vùæng Àûúâng Thaáp bêët ngúâ baâ
æ
gùåp möåt con coåp to lúán, mònh mêíy vùçn vïån, ngöìi choaãi chên giûäa
àûúâng, mùåt quay vïì hûúáng àöìng. Baâ hoaãng höët liïång gaánh caá chaåy
thuåc maång vïì nhaâ. Cuäng nhû heo rûâng, vaâo muâa khö coåp thûúâng
laäng vaäng xuöëng àöìng bùæt chöìn, bùæt caá kiïëm ùn. Caách nay khoaãng
60 nùm, úã àêëy coá öng Chñn H. chuyïn nghïì xom ruâa, xom rùæn...
Möåt höm, öng xaách chôa ài àïën Buáng Höì (àõa danh cuä : möåt höì röång
nùçm gêìn ngaä ba Àêìu Búâ) tònh cúâ nhòn vö àaám sêåy, öng thêëy möåt
con vêåt gò ngöìi thu lu bïn trong, cùåp mùæt saáng ngúâi. Tûúãng laâ gùåp
àûúåc con chöìn lúán, öng giûúng muäi chôa, duâng hai tay àêm maånh
vaâo mùåt noá, nhûng con vêåt lanh leå neá qua röìi nhanh nhû chúáp noá
phoáng mònh lïn cao, giûúng hai chên chuåp xuöëng àêìu öng. Bõ bêët
ngúâ, nhûng vöën ngûúâi gioãi voä, öng uöën mònh neá ngang, tuy nhiïn
vêîn bõ vûúáng möåt vuöët nhoån sûúát qua da oát. Bêëy giúâ öng múái biïët
laâ coåp! Coåp xuöëng nuái laâ coåp àoái, àang àoái noá bõ têën cöng caâng
hung baåo. aåau möåt tiïëng gêìm vang döåi, con coåp laåi phoáng mònh lïn.
Vúái muäi chôa trïn tay, öng Chñn duâng têët caã caác miïëng voä gia
truyïìn àaánh quyïët liïåt vúái con coåp. Dên laâng nghe tiïëng ngûúâi,
tiïëng coåp gêìm theát, xaách dao xaách maác chaåy àïën hiïåp lûåc vúái öng
Chñn vêy àaánh chïët con coåp, sau àoá hoå lêëy xe trêu keáo xaác
coåp vïì. Boån höåi tïì nghe tin dên laâng àaánh chïët àûúåc con coåp lúán,
chuáng vöåi àïën chúã xaác coåp ra Chêu Àöëc nöåp cho thùçng Têy Tónh
trûúãng àïí têng cöng. Thùçng Têy thûúãng cho boån höåi tïì àûúåc 2
àöìng! Nguyïîn kim àoaân 75 tuöíi (Vùn nghïå Chêu Àöëc - Xuên 1984)
http://ebooks.vdcmedia.com

18. PHAÅM HÖÍ 18
TÏ GIAÁC TRONG NGAÂN XANH
- Öng úi, ngaây xûa thùçng Taâu aác lùæm phaãi khöng öng? Noá bùæt
dên mònh xuöëng biïín moâ ngoåc trai, lïn rûâng sêu tòm ngaâ voi, tï
giaác... ngûúâi chïët khöng biïët bao nhiïu maâ kïí, phaãi khöng öng? -
Möåt höm, beá Truác Quyânh chaáu gaái àêìu loâng cuãa töi, ngaây chuã nhêåt
noá vïì chúi, böîng àïën lay hoãi töi, trong luác töi àang nùçm àoåc baáo. -
úâ... úâ... Bêy giúâ noá cuäng aác khöng keám ngaây xûa. Coân hún ngaây
xûa! - Töi àaáp qua loa cho xong chuyïån. - Thïë... sng úi! - Gò nûäa
àêëy? - Thïë... thïë... ngoåc trai, ngaâ voi... thò chaáu biïët röìi. Coân tï giaác
laâ con gò hûã öng? - Tï giaác laâ tï giaác chûá gò maâ hoãi maäi... - Chaán
öng quaá! Biïët vêåy chaáu khöng theâm hoãi öng. ûá öng ài! Töi vöåi vaâng
buöng túâ baáo nhoãm dêåy. Noá laâ con beá múái hoåc xong lúáp möåt, nhûng
hïët sûác thöng minh, àûúåc töi cûng chiïìu bûåc nhêët. Gò noá cuäng hoãi,
cuäng muöën tòm biïët. Nhiïìu khi töi àiïn àêìu vò nhûäng cêu hoãi gêìn
nhû liïn miïn bêët têån cuãa noá. Thêëy noá phuång phõu, veã húân döîi, töi
liïìn tûúi cûúâi, àêëu dõu: - Thïë... Ai baão Truác Quyânh chuyïån ngaâ voi,
tï giaác? - Cö Haâ chûá coân ai! - aåao chaáu khöng hoãi cö Haâ? - ûá hoãi... -
aåao laåi ûá hoãi? - Luác àêìu chaáu cuäng coá hoãi, cö baão noá to nhû con voi,
luân hún voi, noá khöng coá caái voâi, khöng coá cùåp ngaâ nhû voi maâ trïn
muäi noá coá möåt caái sûâng. - Àuáng quaá röìi! - Cö Haâ baão noá khöng ùn
thõt ngûúâi nhû con höí, con sû tûã... noá chó ùn laá cêy thöi, thïë sao
ngûúâi ta laåi tòm giïët noá hûã öng? - ...úâ... àïí ngûúâi ta lêëy caái sûâng,
laâm thuöëc. - Thuöëc gò hûã öng? "Cûá àïí con beá dùæt dêy nhûäng cêu hoãi
thïë naây, khöng kheáo mònh bõ sa lêìy mêët". Töi nghô buång vêåy, vaâ
lêåp tûác xoay yá nghô noá vïì hûúáng khaác: - Gò maâ chaã laâm thuöëc àûúåc.
Nhûng àiïìu naây múái quyá cú! Ngaây xûa... úâ... theo nhû caác truyïån
cöí tñch ngaây xûa, hïî ai cêìm àûúåc chiïëc sûâng tï giaác trong tay thò coá
thïí ài àûúåc dûúái nûúác dïî daâng nhû ài trïn caån ! - Hoan hö öng! sng
kïí tiïëp ài öng!
- Coá chaâng duäng sô noå giïët àûúåc möåt con tï giaác àaä thaânh
tinh, chùåt lêëy sûâng. Ban àïm chiïëc sûâng cûá lêëp laánh lêëp laánh, toãa
haâo quang xanh leâ. Anh coá ngûúâi yïu laâ möåt cö gaái xinh àeåp bõ vua
thuãy tïì bùæt xuöëng Long cung, eáp buöåc laâm vúå. Cö gaái khöng thuêån.
Möîi lêìn vua thuãy tïì nöíi giêån vò khöng bùæt eáp àûúåc cö gaái, thò ba
http://ebooks.vdcmedia.com

19. CAÁC CON VÊÅT 19
àaâo chuyïín àöång, mùåt biïín söi suâng suåc, sêëm chúáp nöíi àuâng àuâng.
Nöîi khöí àau cuãa ngûúâi bõ giam haäm chöën Thuãy cung laâm cho mùåt
nûúác cuäng phaãi chau maây! Coân ngûúâi trïn trêìn giúái thò xoát xa vò
bêët lûåc, ngaây àïm biïëng nguã quïn ùn... Tûâ khi nùæm àûúåc vêåt baáu
trong tay, chaâng quyïët têm ài cûáu ngûúâi yïu, cuâng Long vûúng
söëng chïët möåt phen. Tay cêìm àinh ba, tay cêìm chiïëc sûâng tï, duäng
sô lao mònh xuöëng nûúác. Mùåt nûúác lêåp tûác reä ra laâm àöi, múã àûúâng
cho anh xuöëng têån Long cung, àaánh nhau vúái vua thuãy tïì... Cûá thïë
töi kïí túái túái maäi, khi thò anh sùæp thua röìi laåi thùæng, khi thò anh
sùæp thùæng röìi laåi thua, tuây hûáng maâ tuây nghi thïm thùæt nhiïìu chi
tiïët hêëp dêîn vïì taâi ba cuãa moåi giöëng loaâi "tûúáng caá binh töm". Con
beá maãi mï theo doäi cêu chuyïån höìi höåp ly kyâ, quïn mêët viïåc cêåt
vêën öng noá. Tuy nhiïn, röìi möåt höm naâo àoá noá laåi têët seä khaão töi vïì
con tï giaác, chùæc chùæn nhû vêåy. Nhiïìu àïm, töi thûác luåc múá tû liïåu
quaá àöîi hiïëm hoi trong tuã saách gia àònh vaâ ön laåi nhûäng kiïën thûác
loäm boäm cuãa mònh vïì con vêåt naây, chuêín bõ giaãi àaáp cho chaáu Truác
Quyânh cuãa töi. Baâ nhaâ töi àaä nhiïìu phen cûå töi: "Mùåc kïå noá, öng cûá
chiïìu laâm con beá hû ài!". Àêu phaãi cho möåt mònh noá, coân cho caác
baån lúán tuöíi hún noá nûäa chûá ! Baâ êëy noái vêåy chûá nïëu töi thöi, töi boã
ài nguã laâ baâ êëy khöng vui àêu. Töi nghiïåm mûúâi phêìn àuáng taám,
laâ baâ hay noái ngûúåc laåi nhûäng àiïìu trong buång mònh ûa thñch! Töi
laåi caâng cöë gùæng tñch cûåc, àïí toã veã ! Buöìn thay, töi chó laâ möåt nhaâ
vùn sú thiïín, giaá töi àûúåc möåt phêìn nhoã kiïën thûác cuãa Àaâo Vùn
Tiïën nhaâ àöång vêåt hoåc löîi laåc àêìu tiïn úã Àöng Dûúng, tûâ thúâi Phaáp
thuöåc - thò ùæt con beá seä mï vaâ phuåc öng noá phaãi biïët!
* Con thuá trïn àûúâng tuyïåt diïåt Trong möåt cuöën saách noái vïì
lêm saãn tónh Khaánh Hoâa (Phuá Khaánh hiïån giúâ) ngoaâi caác saãn
phêím do thaão möåc sinh, coá viïët: "nhûäng saãn phêím do thuá vêåt cung
cêëp khaá nhiïìu nhû: mêåt ong, saáp ong, nhung nai, gaåc nai, ngaâ voi,
thónh thoaãng coá caã tï giaác tûác sûâng têy ngu". Vaâ trong quyïín "Ài
thùm àêët nûúác" cuãa cuå Hoaâng Àaåo Thuáy (Nhaâ xuêët baãn Vùn hoáa
1978) úã muåc kïí vïì taâi nguyïn àêët nûúác, phêìn lêm saãn thò caác tónh
sau àêy: Nghïå Tônh, Bònh Trõ Thiïn, Nghôa Bònh, Phuá Khaánh, Àùæc
Lùæc, Lêm Àöìng, Thuêån Haãi, Têy Ninh vaâ An Giang àïìu coá tï giaác.
Vaâ theo cuå, úã Têy Ninh loaâi thuá naây coân ñt, riïng An Giang coân coá
caã da tï vaâ sûâng tï (coá thïí tûâ Cam-pu-chia, Thaái Lan àûa sang baán
chùng?) Nhû vêåy laâ hiïån nay con tï giaác coân khaá nhiïìu úã Viïåt Nam
ta chùng? Trûúác caách maång Thaáng 8, nhûäng quyïín saách cuãa caác
taác giaã Phaáp viïët vïì sùn bùæn vaâ thuá rûâng Àöng dûúng (Chasses et
faune d' In- dochine - Henri de Monestrol v.v...) töi thêëy coá aãnh con
http://ebooks.vdcmedia.com

20. PHAÅM HÖÍ 20
tï giaác úã vuâng rûâng cao Trûúâng aåún nhêët laâ maån Laâo, riïng Cam-
pu-chia coân coá con Dñt (Dyth) möåt loaåi tï giaác cöí rêët hung dûä hiïëm
thêëy trïn caác chêu luåc khaác. Theo Nguyïîn Quöëc Thùæng vaâ Voä An
Haâ (trong baâi Theo dêëu chên tï giaác) thò nùm 1904 coá möåt thúå sùn
ngûúâi Phaáp tröng thêëy con tï giaác 2 sûâng úã daäy nuái Tam Xûúng
gêìn Cêím Raânh (Nghïå Tônh) con vêåt naây vïì sau bõ möåt nhoám thúå
sùn Laâo bùæn chïët (?) Nùm 1934, coá tin möåt con tï giaác loåt vaâo rûâng
aåún La. Vaâ caách àêy trïn 40 nùm, möåt nhaâ sùn bùæn chêu êu àaä
bùæn àûúåc con tï giaác möåt sûâng úã khu rûâng laá trïn àûúâng ài tûâ
Xuên Löåc ra Phan Thiïët. Nùm 1960, àöìng baâo úã vuâng Tam Àaão coá
cho biïët: "Hiïån giúâ úã trong rûâng sêu chûa coá ngûúâi ài sùn coân coá
con boâ toát möåt sûâng". Theo taâi liïåu gêìn àêy (1981-82) cuãa caác àoaân
àiïìu tra àöång vêåt thò cuäng chó nghe àöìng baâo vuâng Nghïå Tônh noái
coá thêëy tï giaác qua laåi khu vûåc àõa phûúng. Qua hai cuöåc khaáng
chiïën chöëng Phaáp vaâ chöëng Myä vûâa röìi, coá thïí noái khöng thêm sún
cuâng cöëc naâo maâ khöng coá dêëu chên böå àöåi vaâ caán böå ta. Thïë nhûng
chùèng coá mêëy ngûúâi gùåp àûúåc tï giaác. Trûúâng húåp dûúái àêy, cuäng
chó laâ may mùæn tònh cúâ. Theo lúâi anh Baãy Thûúãng - phuå traách vùn
cöng Quên àöåi B - kïí vúái anh Tïë Hanh thò: "úã vuâng cûåc Nam (Ninh
Thuêån cuä) àöìng baâo hay noái, àïm thónh thoaãng hoå thêëy coá vïåt saáng
trong rûâng. Bêëy giúâ (?) àoaân vùn cöng ài cöng taác qua àoá. Möåt anh
trong àoaân xuöëng suöëi lêëy nûúác, nghe uâ... uâ.... trong luâm, ngúä laâ
trêu rûâng, liïìn xaã möåt loaåt àaån A.K vaâo. Chöëc sau, nghe im moâ vaâo
thò thêëy con tï giaác chïët nùçm luâ luâ möåt àöëng. Àöìng baâo úã caác xoám
gêìn, keáo àïën xem. Caác öng laäo noái: "Loaåi tï giaác naây thûúâng úã vuâng
cao, êím ûúát, ûa nùçm lêìy. Noá thñch ùn cêy coá gai, caâng chaãy maáu
möìm caâng thñch. Nghe noái noá löåi xuöëng chöî naâo thò nûúác chöî êëy
trong..." Tiïëng àöìn túái chúå. Hoa Kiïìu dûúái chúå nghe tin, lïn mua
giaá àùæt àïí vïì laâm thuöëc. Têët caã àïìu duâng laâm thuöëc, kïí caã phên.
Anh em chó àïí laåi möåt phêìn lúán da, cùæt chia àïìu kïí caã baâ con àïën
xem - cho möîi ngûúâi möåt miïëng vuöng bùçng ngoán chên caái". Anh
Baãy Thûúãng coân cho biïët thïm: "Böå àöåi B1, thûúâng trung àöåi naâo
cuäng coá miïëng da bùçng ngoán tay caái, cûáng nhû da trêu khö, do y taá
giûä, àïí cûáu chûäa anh em bõ rùæn àöåc cùæn. Caán böå cuäng thûúâng thuã
möåt miïëng trong ba lö. Coân duâng àïí laâm cöng taác dên vêån: Treã con
söët, maâi cho uöëng, giaãm söët ngay!". Nhû vêåy thò ngaây xûa - theo
Viïåt sûã lûúåc vaâ Àaåi viïåt sûã kyá toaân thû - xûá ta vöën coá nhiïìu tï giaác.
Coân hiïån nay coân àûúåc bao nhiïu ? Chuyïån naây coân phaãi chúâ giaãi
àaáp cuå thïí cuãa caác nhaâ àiïìu tra, quy hoaåch vïì caác loaâi giöëng thuá
vêåt rûâng. Caách àêy böën mûúi nùm, vûúân Baách thuá aåai Goân coá möåt
â
http://ebooks.vdcmedia.com

21. CAÁC CON VÊÅT 21
con tï giaác. Chuöìng noá àùåt caånh chuöìng hai con àaâ àiïíu bïn naây búâ
söng Thõ Ngheâ, gêìn chuöìng nai vaâ chuöåt tuái (Kan- gourou) bêëy giúâ.
Nùm 1957, töi coá xem kyä con tï giaác möåt sûâng úã vûúân Baách thuá
Maát-xcú-va - giöëng hïåt con úã aåai Goân daåo trûúác - thêëy biïín caâi laâ
â
"tï giaác aá chêu" vêåy thöi, khöng roä àûa vïì tûå xûá naâo. Tï giaác noái
chung, phên böë úã caác vuâng rûâng vaâ hoang maåc caác xûá nhiïåt àúái
hiïån nay. Núi coân têåp trung nhiïìu nhêët laâ chêu Phi, khoaãng
15.000 con, riïng xûá Kï-ny-a (Àöng Phi) theo sú böå thöëng kï nùm
1978 ngûúâi ta àïëm àûúåc 1.500 con. Tï giaác chêu Phi coá hai sûâng, tï
giaác chêu AÁ chó möåt sûâng. Ta goåi noá laâ: têy ngu, con tï, con dinh,
con trêu nûúác (sûâng con trêu nûúác, Nam Böå coân goåi con haâ maä
(Hippopotame) laâ trêu nûúác, coá leä hai danh tûâ naây nïn boã ài) vaâ
ngaây xûa coá thúâi kyâ ta coân goåi noá laâ "kyâ lên". Trong bang giao Lyá
Töëng, theo sûã ta vaâ sûã Töëng thò nùm 1.034 àúâi Lyá Thaái Töng, vaâ
nùm 1.057 àúâi Lyá Thaánh Töng, ta àïìu coá cöëng kyâ lên cho Trung
Quöëc. Lyá do: Kïët Hiïëu! Nhên àêy, xin nhùæc qua vïì sûå "thöng
minh" cuãa boån baânh trûúáng ngaây xûa, chúi chuát cho vui. Theo Viïåt
sûã lûúåc thò nùm 1.057, sûá ta laâ Mai Nguyïn Thanh àûa hai "kyâ
lên" sang Quaãng Chêu àõnh cöëng cho vua Töëng. Noái àïën kyâ lên,
thuúã xûa úã aá Àöng laâ viïåc rêët quan hïå troång àaåi. Ngûúâi Taâu chó tin
rùçng khi naâo coá thaánh nhên ra àúâi vaâ gùåp vêån, thò kyâ lên múái xuêët
hiïån. Àïën nhû "Töí sû Böì Àïì" cuãa hoå laâ Khöíng Tûã ra àúâi, khöng gùåp
vêån kyâ lên coá hiïån ra cuäng chó laâ kyâ lên queâ ! Vò leä êëy, caác quan
Töëng caäi nhau söi nöíi vïì viïåc kyâ lên cuãa Giao Chó cöëng. aåach "Tuåc
á
tû trõ thöng giaám trûúâng biïn" cuãa Lyá Àaâo (Töëng) coân cheáp roä hònh
daáng con vêåt êëy: "Hònh noá nhû trêu, mònh phuã da daây tûâng maãng
nhû giaáp, àêìu muäi coá sûâng, hay ùn coã, quaã dûa. Cho ùn thò phaãi
lêëy gêåy àaánh noá múái ùn". Triïìu àònh Töëng baân nhau maäi, sau Tû
Maä Quang phaãi lêëp lûãng noái nûãa vúâi rùçng: "Giaã sûã àoá laâ kyâ lên
thêåt, thò hiïån khöng gùåp thúâi, àoá laâ àiïìm dúã. Maâ nïëu àoá khöng
phaãi laâ lên maâ ta nhêån, thò caác nûúác phûúng xa seä cûúâi ta (Töëc
thuãy kyã vùn - Tû Maä Quang). Vua Töëng beân baão goåi con vêåt êëy laâ
"thuá laå" vaâ àïí úã Quaãng Chêu.
* Ngûúåc doâng thúâi gian Theo caác nhaâ cöí sinh vêåt hoåc thò úã
ranh giúái giûäa kyã Baåch phêën vaâ Àïå tam, caác daång quaái vêåt "tiïìn
höìng thuãy" kyâ dõ àïìu biïën khoãi vuä àaâi cuãa àúâi söëng trïn traái àêët.
Vaâo àêìu kyã Àïå tam, möåt trong nhûäng nhoám àöång vêåt coá vuá nguyïn
thuãy cöí nhêët àaä khai sinh cho nhûäng böå coá vuá ngaây nay. Con tï
giaác xuêët hiïån vaâo thúâi kyâ naây. Nhûng luä con chaáu giúâ àêy khaác
hùèn töí tiïn cuãa chuáng ngaây xûa, vïì cùn baãn. Àoá laâ giöëng tï giaác In-
http://ebooks.vdcmedia.com

22. PHAÅM HÖÍ 22
àri-cö-tï-ri (In- dricothreium) to lúán, khöng sûâng. Böå xûúng coân
nguyïn veån cuãa noá tòm thêëy úã nûúác Cöång hoâa xaä höåi chuã nghôa Ca-
dùæc-stùng. Hiïån giúâ böå xûúng noá àûúåc trûng baây trong Viïån baão
taâng cöí sinh thuöåc Viïån haân lêm khoa hoåc Liïn Xö. In-àri-cö-tï-ri
lúán hún voi nhiïìu. Khöng phaãi vö cúá maâ ngûúâi ta goåi noá laâ thuá in-
àri laâ "meå cuãa têët caã thuá vêåt". aåoå cuãa con vêåt khöíng löì úã rûâng vaâ àaä
bõ tiïu diïåt naây lúán hún möåt meát, tuy vêåy àêìu noá coân laâ nhoã, beá so
vúái thên: vai cao 5,5 meát, cöí nhû cöí hûúu cao, hai chên trûúác daâi
hún hai chên sau nhiïìu, nom daáng àiïåu húi giöëng chên con voi. Tï
giaác kyã Àïå tûá coân vûúåt xa tï giaác hiïån nay. Noá coá böå löng daây àïí
chõu àûång vúái caái giaá laånh khaá dûä döåi úã nhûäng vuâng bùng vûâa múái
ruát ài trong thúâi kyâ bùng haâ, cho nïn coân goåi noá laâ tï giaác coá löng.
Trïn muäi noá coá hai sûâng, sûâng trûúác to chûâng 0,5 meát, sûâng sau beá
hún vaâ cuäng ngùæn hún möåt tñ. Nùm 1832, tiïën haânh cuöåc khai quêåt
trong möåt hang àöång gêìn Li-eá-giú (Anh) ngûúâi ta phaát hiïån möåt söë
vuä khñ thö sú àeäo bùçng àaá vuång vïì bïn caånh möåt soå ngûúâi, giûäa
nhûäng vuån xûúng àaä hoáa thaåch cuãa möåt con tï giaác, möåt con gêëu,
möåt con linh cêíu vaâ möåt con ngûåa. Tranh hang àöång thïë giúái - veä
bùçng àêët hoaâng thöí - chó coá hònh con ma muát vaâ con tï giaác. Àoá laâ
nhûäng con thuá löng xöìm, to lúán nùång nïì, nguöìn cung cêëp thõt hêåu
hônh cho ngûúâi tiïìn sûã. Nhiïìu núi, khöng phaãi chó tòm thêëy maãnh
xûúng, maâ coân caã xaác chuáng nguyïn veån. Hònh veä con ma-muát vaâ
tï giaác coân thêëy caã trïn nhûäng xûúng maâ loaâi ngûúâi duâng àïí laâm
caác àöì vêåt bêëy giúâ. Caác baån haäy hònh dung böå mùåt tûå haâo àïën nhû
thïë naâo cuãa töí tiïn chuáng ta, nhûäng con ngûúâi nguyïn thuãy beá nhoã
thiïn taâi, mònh mêíy àêìy löng, vúái yá chñ chiïën àêëu kiïn quyïët dûä
döåi, chó vúái nhûäng vuä khñ bùçng àaá thö sú, trong tiïëng reo hoâ man rúå
úã giúâ phuát thùæng lúåi cuãa nöî lûåc cuöëi cuâng, lao vaâo àêm guåc nhûäng
con ma-muát, tï giaác khöíng löì. Vaâ aánh lûãa chaáy bûâng trong àöi mùæt
hoå, khi hoå soi àuöëc lïn vaách hang àöång ngùæm nhòn taác phêím àêìu
tiïn, mö taã nhûäng con vêåt mònh vûâa chiïën thùæng, cho dêîu laâ con
vêåt vuång vïì.
* Tï giaác chêu Phi Caác baån biïët àêëy, tï giaác laâ con thuá hiïëm
hoi söëng soát trïn àõa cêìu giúâ àêy. Cuâng giöëng vúái noá laâ ngûåa, ngûåa
vùçn vaâ con maåch (tapir). Tuy nhiïn, trong söë ñt oãi töìn taåi, núi coân
têåp trung nhiïìu nhêët vêîn laâ chêu Phi xûa nay. úã Liïn Xö vaâ nhiïìu
nûúác trïn thïë giúái, ngûúâi ta quy hoaåch nhiïìu khu rûâng cêëm röång
lúán goåi laâ lêm viïn quöëc gia àïí baão vïå nhûäng muöng thuá hiïëm hoi.
úã chêu Phi, tï giaác àûúåc têåp trung söëng coá vuâng, àûúåc canh gaác
nghiïm ngùåt àïí traánh cho chuáng khoãi bõ tiïu diïåt. Con tï giaác chêu
http://ebooks.vdcmedia.com

23. CAÁC CON VÊÅT 23
Phi thêåt hïët sûác vuång vïì, coá thïí thïë, nhûng noá laåi àûúåc trang bõ
àùåc biïåt bùçng hai chiïëc sûâng nhoån nhû hai cêy daáo rêët lúåi haåi trïn
muäi, húi quúát quúát, chiïëc trûúác daâi hún chiïëc sau, cuâng chôa túái sùén
saâng huác phanh buång möåt caách dïî daâng bêët cûá möåt keã thuâ naâo
thiïëu khön ngoan, thêån troång. úã vuâng lêìm buåi naây giûäa muâa khö,
têët caã caác giöëng vêåt àïìu phúi ra böå löng nhuöëm àoã cuãa maâu àêët àaá
töí ong trong khu vûåc. Nhûäng con ngûåa vùçn àïìu àoã, nhûäng con àaâ
àiïíu àïìu àoã... têët caã nhûäng con thuöåc caác loaâi boâ, bay, maáy, cûåa...
gò söëng úã àêy cuäng àïìu àoã. Vuâng àêët hoang vu, buåi luâm gai goác
thûúâng laâ núi cû truá cuãa noá. Noá chaã vöën thñch ùn cêy coã coá gai maâ
lyå! Giûäa toaân caãnh sùæc trúâi nhuöëm trong sùæc àoã, coá möåt khöëi àen
àang chuyïín àöång. Chñnh noá àêëy! - Àûâng súå noá! Àûâng súå noá! Caác
baån haäy nghe tiïëp lúâi cuãa möåt tay sùn thuá rûâng laäo luyïån ngûúâi êu,
maâ töi xin pheáp àûúåc dõch sau àêy: "Àûâng súå noá ! Miïîn laâ söëng chïët
chúá àïí cho möåt cún gioá xoay chiïìu mang húi ngûúâi cuãa chuáng ta
àûa vaâo muäi àöëi thuã. Con tï giaác coá cùåp mùæt ti hñ àaáng gheát, àöi tai
hïët sûác têìm thûúâng nhûng muäi laåi thñnh tuyïåt vúâi. Noá lao vaâo àõch
thuã khöng phaãi nhúâ mùæt thêëy, maâ bùçng muäi vaâ quêåt huác caác muâi
àöi khi noá chûa nhêån roä. Trúâi noáng nhû àöí lûãa. Noá xoay voâng àïí
tòm möåt boáng rêm. Àoá laâ giúâ noá nguã trûa. Möåt caái cêy coá thïí àuã baão
vïå chuáng töi trong trûúâng húåp bõ têën cöng. Àoá laâ möåt cêy bao-baáp
rûúâm raâ àaä truåi hïët laá, chó caách chöî buåi nhoã dûúâng nhû con tï giaác
àaä quyïët àõnh choån laâm núi nghó, khöng quaá 50 meát. Gioá trúã chiïìu
vaâ cuöën thaânh xoaáy löëc trïn daãi àêët noáng hêìm hêåp naây. Chöëc chöëc
ngûúâi dùæt àûúâng laåi lêëy chên caâo àêët xem hûúáng buåi bay àïí kõp ra
hiïåu cho chuáng töi dûâng laåi hoùåc baão chuáng töi tûác khùæc àûâng nhuác
nhñch. Con tï giaác quay àêìu vïì têët caã moåi hûúáng. Noá caãm thêëy coá
àöång röìi. Beân nhaãy lïn möåt caái, hñt hñt khöng khñ vïì phña chuáng
töi, vûâa xaáp gêìn laåi vûâa êìm ô höåc lïn. Cûá thïë noá tûâ tûâ tiïën àïën... Noá
àêy röìi trong daáng àûáng àöì söå vïì sûác maånh, thaãm haåi vò xêëu xñ vúái
böå da daây lêu nùm sêìn suâi vaâ dùn duám, cùåp mùæt ti hñ nhoã xñu, hai
chiïëc sûâng moåc thùèng àûáng, muäi phò phò gêìn nhû böëc khoái. Anh
baån du lõch vaâ sùn chúi taâi tûã suáng àaä lïn vai ngùæm noá röìi, coân àûa
mùæt nhòn töi. Khêíu suáng sùn trong tay töi vêîn chuác noâng xuöëng
àêët. Töi coá thoái quen, hïî nêng suáng lïn laâ tûác khùæc nöí ngay. Böîng
noá quay ngoùæt àêìu laåi vò nghe tiïëng àöång to hún cuãa möåt chiïëc ö tö,
xa xa hûúáng sau lûng. Noá xoay caã thên hònh àöì söå àuöíi theo.
Khöng chaåy thùèng vïì phña trûúác, nhû möåt cêìu thuã boáng bêìu duåc
(Ru-bi) bõ àuöíi, noá chaåy khoaãng 30 meát vaâ bùçng caách cong oùçn
mònh cuãa vêån àöång hai chi sau, noá ngoùæt 45 àöå, laåi bùæt àêìu chaåy,
http://ebooks.vdcmedia.com

24. PHAÅM HÖÍ 24
lêëy böå phoáng túái möåt hiïåp nûäa, lao theo goác 90 àöå... Vaâ cûá thïë noá
tiïëp tuåc àuöíi...". Nùång hún möåt têën, cao àïën vai 1 meát 65, tûâ moäm
àïën choát àuöi daâi 3 meát 60, vúái hònh daáng laå luâng nhû àaä kïí trïn,
con tï giaác chêu Phi xuêët hiïån giûäa rûâng rêåm vaâ sa maåc cuãa "Luåc
àõa Àen" nhû möåt quaái vêåt thúâi tiïìn sûã. Noá coá thïí söëng haâng thaáng
úã nhûäng vuâng khö cùçn, thiïëu nûúác bùçng nhûäng chöìi laá, maâ khöng
cêìn uöëng. Trong lúáp da daây, nhû böå aáo giaáp, noá coá thïí an nhiïn
söëng giûäa nhûäng vuâng noáng boãng nhû sa maåc aåa-ha-ra hay gêìn
trïn nhûäng nuái cao trïn dûúái 1.200 meát, laånh buöët nhû àónh Ki-li-
man gia rö. Tröng daáng veã laänh àaåm, chêåm chaåp nùång nïì thïë àêëy,
nhûng gùåp àõch thuã thò noá hïët sûác hung túån vaâ cûåc kyâ nhanh nheån.
Duâ àang nùçm sêëp, chó nhaáy mùæt noá coá thïí àûáng phùæt dêåy, xöng túái
nhû möåt àêìu xe lûãa lao hïët töëc lûåc. Dûúái nûúác, noá búi cuäng rêët
nhanh, lùån 3 phuát múái ngoi lïn thúã, con naâo trêìm lêu nhêët thò
àûúåc àïën 5 phuát. Noá coá thïí chaåy trung bònh 30 km giúâ vaâ leo lïn
nhûäng sûúân àaá dûång dïî daâng nhû con dï nuái, con nai. aåuöët ngaây
noá tòm núi rêm maát àïí nghó. Thûúâng nùçm sêëp xuöëng àêët nguã, àöi
khi thiu thóu nguã àûáng, àêìu thoäng xuöëng. Khi hoaâng hön xuöëng,
noá ài túái nhûäng vuâng àêìm quen thuöåc coá khi caách núi noá úã mûúi ki-
lö-meát - sung sûúáng àûúåc ngêm mònh trong nûúác lêu lêu. Röìi noá
tung tùng lùn löån trïn buân lêìy ven búâ vaâ tûå "têím quêët" cho mònh
bùçng caách hñch vai, àêåp möng, coå lûng vaâo cêy cöëi vaâ àaá. (Caác baån
xem laåi àoaån trïn Lyá Àaâo (Töëng) cheáp rùçng: "Cho ùn thò phaãi lêëy
gêåy àaánh noá múái ùn", thò coá phaãi chñnh cöëng, àñch thõ "kyâ lên" Giao
Chó laâ con tï giaác khöng chûá? Gêåy àaánh àöëi vúái noá chó múái nhû gaäi
da, chó töí ngûáa lûng thïm, sao bùçng noá tûå "têím quêët" lêëy!) Maát meã,
khoãe khoùæn röìi, noá caãm thêëy bùæt àêìu àoái buång, theâm ùn, beân höëi
haã trúã vïì "nhaâ". Maân àïm bùæt àêìu buöng xuöëng. Tûåa nhû möåt
chiïëc xe uãi àêët, noá xöng vaâo rûâng rêåm vaâ bûåt... bûåt... raâo... raâo, noá
duâng möi àïí giêåt laá vaâ buáp cêy, ngêëu nghiïën liïn tuåc ùn àïìu àïìu
nhû möåt caái maáy. Caã gai nhoån noá cuäng ùn möåt caách ngon laânh.
Maäi àïën khi trúâi hûãng saáng noá múái trúã ra caánh àöìng, tòm möåt chöî
nghó ngúi yïn tônh, àïí coá thïí dïî daâng quan saát chung quanh,
phoâng traánh moåi têën cöng bêët ngúâ.
* Con thuá quyá trong caác súã sûu têåp Kyã nguyïn thaám hiïím -
cho duâ têët caã nhûäng thu thêåp àûúåc úã Tên thïë giúái - khöng coân tñ
chuát gò laâ möåt thúâi àaåi "cuãa chêu Myä".Mùæt ngûúâi chêu êu khöng
coân chuá muåc úã phûúng Têy, maâ laâ phûúng Àöng. Cuöåc viïîn chinh
voâng quanh chêu Phi, con àûúâng haâng haãi hûúáng vïì êën Àöå mang
laåi nhiïìu kïët quaã tûác khùæc phong phuá hún con àûúâng vûúåt Àaåi Têy
http://ebooks.vdcmedia.com

25. CAÁC CON VÊÅT 25
Dûúng. úã Têy Ban Nha, Böì Àaâo Nha v.v...noái chung ngûúâi ta thñch
nhûäng chiïëm hûäu múái tûâ chêu Phi vaâ phûúng Àöng hún laâ Bra-
xin. Àêìu thïë kyã thûá XVIII, Xeác-vùng-teátx coân mö taã Lñt-sbon trong
quyïín du kyá "Peác-xin vaâ Xi-gñt-xmöng" (Persile et aåigismonde) nhû
möåt thaânh phöë lúán nhêët vaâ phöìn thõnh nhêët chêu êu, bùçng lúâi
giaãng giaãi: "Núi àêy àöí vïì caác kho baáu phûúng Àöng, vaâ cuäng
chñnh núi àêy nhûäng cuãa baáu êëy tung ra toaân coäi àõa cêìu". Vaâng,
hûúng liïåu vaâ gia võ, gêëm luåa, göëm sûá... cûå phuá naâo cuäng coá thïí coá
àûúåc. Keã naâo muöën khoe taâi saãn cuãa mònh thò cûá phö trûúng caác
con vêåt laå nûúác ngoaâi mang vïì tûâ chêu Phi vaâ chêu aá. Caác àöång vêåt
cuãa Tên thïë giúái dûúâng nhû khöng coân múái meã, khöng coân laâm vui
ai. Chuáng khöng thïí haâi hoâa vúái caái àeåp lyá tûúãng cuãa cuöåc vùn
nghïå Phuåc hûng (taåi chêu êu vïì thïë kyã XV vaâ XVI) àang nhùçm
phuåc vuå quyá töåc, thïë lûåc uy quyïìn vaâ khinh bó nhûäng gò laâ thuá võ
mùån maâ (le pittoresque). Caác öng hoaâng ñt coân quan têm àïën
nhûäng con vêåt da phuã vaãy sûâng hay laâ gai nhoån maâ caác tay haâng
haãi mang vïì cho hoå; vaâ khöng möåt nhaâ danh hoåa naâo khöng khinh
bó, miïåt thõ àùåt chuáng vaâo chöî goác trong böë cuåc toaân böå cuãa bûác
tranh mònh. Chó coân vaâi con chim löng maâu sùåc súä bùæt àûúåc tûâ bïn
kia àaåi dûúng laâ coân àûúåc miïîn thûá dûúái mùæt hoå. Hiïín nhiïn laâ
khöng coá gò, hay hêìu nhû khöng coá gò thay àöíi, trong sûå tön vinh
nhûäng con thuá laå úã caác aåúã sûu têåp (Meánagerie). Têët caã nhû xûa
kia, sû tûã, höí vaâ lï-ö-pa (möåt giöëng baáo úã Nam Myä) voi, tï giaác vaâ
àaâ àiïíu laâ nhûäng con vêåt àûúåc tuyïín nhiïåm trong caác troâ vui. úã vaâi
thaânh phöë nûúác yá, möåt con ngûåa vùçn hoùåc möåt con hûúu cao cöí
àûúåc xem laâ àöång vêåt thu huát hiïëu kyâ. Nhûng con thuá naây cuäng
àêu phaãi múái laå hoaân toaân: 300 nùm trûúác, hoaâng àïë Prï-àï-rñc II
(Freádeáric II de Hohenstaufen) àaä àûa vïì chêu êu con hûúu cao cöí
àêìu tiïn.
Nhûäng con mêîu àeåp nhêët àïìu laâ tùång phêím cuãa caác öng
hoaâng phûúng Àöng, tuy nhiïn vêîn coá thõ trûúâng baán buön caác con
thuá laå thûúâng xuyïn. Nhûäng nhaâ taâi tûã mua chuáng bùçng caác giaá
khöíng löì khöng thïí tûúãng. Möåt trong nhûäng aåúã sûu têåp thuá laå
phong phuá nhêët bêëy giúâ, hiïån diïån úã Rö-ma - Giaáo hoaâng Lï-öng X
- thuöåc doâng hoå Mï-ài-xñts - quan têm àïën àiïìu naây khöng keám gò
sûå phaát triïín nïìn myä thuêåt. Àoá laâ truyïìn thöëng cuãa gia töåc hoå tûâ
xûa. Nhaâ haâo saãn Cöët-xmú-àúâ Mï-ài-xñts (1389-1464) thûúng nhên
vaâ chuã ngên haâng kiïm thuã lônh chñnh trõ úã Phú-lö- rùng-xú ngûúâi
goáp phêìn xêy dûång cho Phú-lö- rùng-xú thaânh möåt trong nhûäng àö
thõ phöìn thõnh nhêët àaä dûång lïn möåt quang caãnh xûáng àaáng vúái
http://ebooks.vdcmedia.com

26. PHAÅM HÖÍ 26
Nï-röng, àïí nghïnh tiïëp giaáo hoaâng Pie II: trïn quaãng trûúâng cuãa
laänh àõa, ngûúâi ta têåp húåp nhiïìu con sû tûã, boâ toát, heo rûâng, choá vaâ
möåt con hûúu cao cöí hy voång seä dêîn àïën cuöåc chiïën àêëu buöìn cûúâi,
nhûng moåi sûå thïí diïîn ra khöng nhû chûúng trònh dûå àõnh. Nhûäng
con sû tûã coân ön hoâa hún ngûúâi, khöng muöën àöång chaåm gò àïën
nhûäng con vêåt khaác. Dûúái thúâi Lö-rùng-prú-mi-ï àúâ Mï-ài-xñts
(Laurent ler meádicis dit le magnifique 1449- 1492) - thûúng nhên,
chuã ngên haâng, nhaâ triïët hoåc, thi sô vaâ laâ öng hoaâng xûá Phú-lö-
rùng-xú, coân laâ nhaâ chñnh trõ ngoaåi giao löîi laåc, chaáu nöåi Cöët-xmú-
àúâ Mï-ài-xñts (Cosme de Meádicis) - úã Phú-lö-rùng-xú, nhûäng con sû
tûã coá möåt tñnh khñ hung hùng hún: con to àeåp nhêët trong bêìy àaä bõ
nhûäng "ngûúâi anh em" cuãa noá xeá tan xaác nhûng con hûúu cao cöí
cuãa vua Thöí Nhô Kyâ gûãi tùång "aåû Böì àïì Phú-lö- rùng-xú" thò àûúåc
chûâa ra, vö sûå. Con trai cuãa Lö-rùng gia tùng cho Rö-ma thïm veã
traáng lïå bùçng möåt aåúã sûu têåp thuá laå cao kyâ: Caác öng hoaâng tranh
nhau cung hiïën àïí böí sung àêìy àuã caác con vêåt trong sûu têåp thuöåc
vïì Giaáo hoaâng, nhûng úã àoá nhûäng con mêîu múái chêu Myä vêîn coân
thiïëu huåt. Khi vua -ma-nuy-en cuãa Böì Àaâo Nha muöën toã loâng tön
kñnh vúái Giaáo hoaâng, cuäng àöìng thúâi laâm lêëp laánh dûúái mùæt ngaâi
nhûäng kho baáu cuãa vûúng quöëc mònh, àaä gûãi dêng nhûäng con thuá
khöng phaãi úã thuöåc àõa Nam Myä cuãa öng ta, maâ laâ möåt con voi
khöíng löì, hai con lï-ö-pa biïåt haång vaâ möåt con baáo àaä thuêìn hoáa
nùçm öm lûng möåt con ngûåa Ba Tû. Ngûúâi ta coân dûå tñnh hún thïë
nûäa: "Möåt con tï giaác!". Con thuá mong àúåi cuãa têët caã moåi ngûúâi
chêu êu khao khaát hiïëu kyâ. Nhûng than öi! Chiïëc taâu chúã noá àïën
nûúác yá àaä chòm trong möåt cún baäo, mang theo con vêåt quyá baáu
xuöëng àaáy biïín mêët tùm. Cho duâ khöng coá böå phêån hêëp dêîn then
chöët naây, cuöåc diïîu haânh qua caác àûúâng phöë Rö-ma laâ möåt trong
nhûäng quang caãnh hiïëu kyâ bûåc nhêët, khöng bao giúâ coân coá thïí diïîn
ra trong thaânh phöë vônh cûãu naây.
Trûúác lêu àaâi Saint Ange, giûäa caác Höìng y giaáo chuã bao
quanh, Lï-öng X hên hoan tiïëp nhêån nhûäng àaåi diïån dõ thûúâng cuãa
vûúng quöëc Böì Àaâo Nha. Con voi kñnh cêín nhuáng voâi vaâo möåt böìn
nûúác pha nûúác hoa vaâ vêíy ba lêìn lïn Giaáo hoaâng vaâ cöng chuáng,
trong khi caác khêíu àaåi baác bùæn êìm êìm nhiïìu loaåt vaâ chuöng caác
nhaâ thúâ thùèng caánh àöí liïn höìi. Cho duâ coá veã khöi haâi nhû thïë àoá,
quang caãnh naây baáo hiïåu möåt tû tûúãng múái. Thêåm chñ trong caác
buöíi lïî cöng cöång cuãa quêìn chuáng maâ muåc àñch cuöëi cuâng laâ thoãa
maän tñnh hiïëu kyâ, ngûúâi ta cuäng khöng coân bùçng loâng tung ra
nhûäng baãn nùng nguyïn thuãy cuãa suác vêåt bùçng caách daåy têåp, sûå
http://ebooks.vdcmedia.com

27. CAÁC CON VÊÅT 27
chiïën thùæng cuãa con ngûúâi trïn con vêåt nhúâ trñ thöng minh thûúång
àùèng, cho túái bêy giúâ vêîn laâ muåc àñch ta tûå àïì xuêët vaâ xiïët bao
raång rúä tûå haâo möîi khi àaåt àïën. Àiïìu naây vöën laâ di saãn cuãa thúâi kyâ
Phuåc hûng. Caác loaâi thuá nhiïìu giöëng cûåc khoãe, vö cuâng lúåi haåi, têët
nhiïn vïì mùåt naây con ngûúâi phaãi vûúåt xa hún chuáng. Vaâ caâng ñt sûã
duång túái vuä khñ, cöë gùæng àaåt àûúåc kïët quaã mong muöën búãi yá chñ vaâ
thöng minh duy nhêët thò chiïën cöng caâng oanh liïåt.
* Duäng sô cö àún "Ngûúäng thõ baách àiïíu phi Àaåi tiïíu têët song
tûúâng!" "Ngûãa mùæt tröng trùm con chim bay! Con lúán con nhoã gò
cuäng àïìu coá àöi coá baån roä raâng!". Àoá laâ hai cêu múã àêìu cuãa möåt
nhaâ thú cúä bûå, nûúác Taâu xûa, trong baâi thú than buöìn vïì söë phêån
hêím hiu loi leã cuãa mònh! Muön loaâi àïìu söëng coá baån coá àöi! Chó
riïng con tï giaác cûá lang thang möåt mònh, tûâ khi coân treã traáng cho
àïën tuöíi giaâ taân hïët cuöåc àúâi... úã rûâng coá nhiïìu con cuäng söëng möåt
mònh, maâ chó luác vïì giaâ. Nhû con heo rûâng,thúå rûâng thûúâng goåi laâ
heo àöåc chiïëc. Hay búãi luác vïì giaâ, noá sinh lêím cêím khoá tñnh, khöng
muöën söëng chung vúái bêìy àöìng loaåi? Heo àöåc chiïëc rêët dûä vaâ nguy
hiïím hún bêët cûá möåt con heo àêìu àaân naâo. Nhû con voi àöåc, laâ voi
àûåc giaâ yïëu bõ voi khaác lúán lïn àaánh àuöíi, loaåi ra khoãi àaân, hoùåc
cuäng laâ voi caái khöng àeã, ngûúâi Thaái goåi laâ "Traång so lo". úã biïín coá
con chim eán söëng trïn caác hoân àaão, con vïì giaâ cuäng úã möåt mònh,
dên "ùn yïën" thûúâng goåi noá laâ yïën àöåc. Trong hang, noá tòm chöî úã
riïng, söëng riïng chùèng phiïìn ai (hùèn laâ noá rêët tûå troång). aáïn àöåc
ë
cuäng coân àïí chó möåt con tröëng hoùåc maái àûúng xuên, vò lyá do naâo
àoá baån àúâi mêët ài, noá úã vêåy àïën hai ba nùm múái gheáp àöi vúái "baån
múái". Tñnh raâng buöåc tûå tön, thuã nghôa ba nùm múái taái giaá hïåt
kiïíu phong kiïën Taâu cuãa con yïën naây cuäng rêët laå. Hay ngaây xûa
Khöíng Tûã àaä tûâng quan saát, hoùåc nghe dên biïín kïí röìi hoåc, bùæt
chûúác con chim naây maâ àùåt ra vêën àïì thuã tiïët, àïí bùæt con ngûúâi
phaãi tûå laâm khöí mònh chúi! Noái voâng vo vêåy, cuäng chó vò chûa hiïíu
taåi sao con tï giaác tûâ muön xûa vêîn cûá söëng cö àöåc, lang thang chó
möåt mònh giûäa ngaân xanh lùång leä. Múã mùæt chaâo àúâi, tï giaác haâi nhi
àaä to, nùång trïn dûúái 60 ki lö gam. Chuá beá vêîn buá tñ meå cho àïën
khi hai tuöíi. aåûác maånh - tûâ khi bùæt àêìu cho túái möåt luác naâo àoá
khöng coân cuöåc söëng trïn quaã àêët naây - bao giúâ cuäng vêîn laâ quy
luêåt cuãa ruá rêåm hoang baåo thúâi nguyïn thuãy. Khöng khoãe, khöng
àuã sûác tûå vïå thò bõ huãy diïåt. Thïë nïn con tï giaác con thöi buá röìi vêîn
söëng bïn meå cho àïën luác lïn nùm, baãy tuöíi. Àuã sûác chöëng choåi vúái
cuöåc àúâi röìi, chaâng tï giaác võ thaânh niïn múái tûâ biïåt meå, ra ài.
Choån möåt khoaãng rûâng, möåt goác sa maåc naâo laâm núi cû truá. Giûäa
http://ebooks.vdcmedia.com

28. PHAÅM HÖÍ 28
biïåt tõch cêy rûâng àaá nuái, caát, àöìi hoang vu, gaä àêu phaãi laâ Chuáa
muön loaâi. Chuáa tïí cuãa nhûäng vûúng quöëc naây, laâ aåû tûã, laâ Höí kia.
Thïë nhûng aåû tûã vaâ Höí cuäng söëng coá àöi, coá baån, vêîn têåp hoåp tûâng
bêìy àïí tùng cûúâng uy lûåc vaâ baão vïå giöëng loaâi. Gaä vêîn cûá söëng möåt
mònh, cö àún. Hay àoá laâ mùåc caãm cuãa "möåt trang nam tûã" tûå biïët
mònh xêëu xñ, vö duyïn, chùèng muöën àaánh baån vúái ai. Vaâ nöîi buöìn
cö àöåc ngaân xûa àaä kïët thaânh àùåc tñnh laánh xa vaâ hêån thuâ têët caã?
Nïëu hai con tï giaác laå gùåp nhau, chuáng coá thïí àaánh nhau cho àïën
khi möåt trong hai con, hoùåc caã hai con cuâng chïët múái thöi. Trong
quyïín "Con sû tûã" cuãa Kïët-xen, coá mö taã caãnh möåt con tï giaác vaâ
möåt con voi ài ngûúåc chiïìu, àuång àêìu nhau trïn löëi heåp giûäa hai
caánh rûâng. Khöng con naâo nhûúâng löëi cho con naâo. Vò tñnh kiïu
ngaåo tûå phuå, cuöåc huyïët chiïën diïîn ra vö cuâng aác liïåt. Con voi gaâo
röëng, nghiïng vai hñch, huú voâi vêåt ngaä con tï giaác, duâng böën chên
to nhû cöåt àònh xeáo, chaâ àöëi thuã. Con tï giaác thêëp luân hún, duâng
sûâng huác ngûúåc lïn buång con voi àïën banh ruöåt. Hún möåt giúâ sau,
caã hai con cuâng kiïåt sûác bïn vuäng maáu cuãa mònh, giûäa àaám cêy
gaäy raåp vûúng àêìy buân vaâ maáu. Con tï giaác bõ chaâ chïët. Coân con
voi ngêët ngû. Bú-lñt tay sùn kiïåt hiïåt àaä kïët thuác sûå àau àúán cho
con voi bùçng möåt phaát suáng töëi hêåu. Àöëi vúái ngûúâi cuäng vêåy, thêëy
ngûúâi noá tûác khùæc xöng túái nhû möåt àêìu xe lûãa múã hïët töëc lûåc.
Thûúâng thò àöëi vúái ngûúâi noá hay nöíi giêån, phaát khuâng. Noá coá thïí
huác tan taânh möåt chiïëc ö tö, àöi khi tiïën cöng caã àoaân xe lûãa! Àúâ
àêîn lang thang, mùåc cho mûa dêìm nùæng chaáy, mùåc cho caác loaâi vêåt
chung quanh kïu nhúá goåi bêìy, chaâng duäng sô cö àún chó coá möåt baån
beá nhoã duy nhêët laâ con chim boå choá àoaân gioãi Caác con vêåt trïn
rûâng dûúái biïín theo àêåu trïn lûng. Thêëy àöång laâ noá bay lïn kïu
aánh oãi. Anh baån quyá naây laâ ên nhên, cuäng àöìng thúâi laâ keã àûa tai
hoåa àïën cho chaâng. Nhûäng ngûúâi thúå sùn phaát hiïån àûúåc ngay con
tï giaác êín truá chöî naâo giûäa mõt muâng cêy laá, nhúâ coá con chim naây!
Taåo hoáa vöën àaä phuá cho muön loaâi coá böín phêån duy trò noâi giöëng.
Chaâng tï giaác cö àún, cûá möîi nùm laåi sûåc nhúá àïën traách nhiïåm cuãa
mònh. Nhûäng con tï giaác caái kiïu haänh àïën àiïn cuöìng huác con àûåc
àïën àöí maáu, vaâ têët nhiïn laâ nïëu chaâng khöng toi maång thò sûå giao
phöëi múái bùæt àêìu. Röìi laåi möîi keã möîi núi. Con caái öm bêìu nùång nïì
àùçng àùéng möåt nùm rûúäi (18 thaáng), baâ meå cuäng cö àún kia - múái
sinh haå ra chuá tï giaác con. Cha naâo con nêëy! Chuá beá tï giaác kia lúán
lïn laåi söëng y cuöåc àúâi lang thang vaâ cö àún cuãa böë. Vaâ cûá thïë!
Ngaây xûa con tï giaác phên böë trïn toaân coäi àõa cêìu, tûâ xûá súã cuãa
giaá laånh àïën caác miïìn noáng, êëm. Giúâ thò chó coân söëng raãi raác úã
http://ebooks.vdcmedia.com

29. CAÁC CON VÊÅT 29
nhûäng vuâng nhiïåt àúái. Noá àang ài trïn con àûúâng tuyïåt diïåt. Theo
töi, do búãi noá sinh àeã ñt, thúâi kyâ thai ngheán keáo daâi maâ möîi lêìn àeã
chó möåt con, vaâ hún nûäa noá khöng biïët söëng thaânh àaân àïí taåo nïn
sûác maånh baão vïå. Vaâ àiïìu nghiïm troång hún caã laâ noá bõ nhûäng cuöåc
sùn àuöíi, tòm diïåt raáo riïët cuãa con ngûúâi. Búãi cùåp sûâng tï giaác chêu
Phi laâ thuöëc kñch thñch rêët maånh. Àoá laâ möåt trong nhûäng saãn
phêím loaâi vêåt quyá giaá nhêët thïë giúái. Khoaãng nùm 1969-1971,
trung bònh möåt sûâng tï giaác úã Mön-ba-sa (chêu Phi) hay möåt caãng
naâo àoá úã êën Àöå Dûúng giaá 100 àö la, coân úã thõ trûúâng aá chêu thò lïn
àïën trïn nghòn àö la. aåûng tï giaác chêu aá, nhiïìu ngûúâi noái cuäng
â
quñ, nhûng reã hún mùåc duâ noá coân coá thïí chûäa ngûúâi bõ ngöå àöåc, bõ
rùæn àöåc cùæn v.v... Da noá cuäng laâ möåt võ thuöëc quyá. Töi chûa coá
trong tay taâi liïåu naâo chñnh xaác, khùèng àõnh vïì taác duång Àöng y
naây, chùèng biïët hiïåu quaã coá àuáng thïë khöng? Nhû lúâi anh Baãy
Thûúãng kïí vúái anh Tïë Hanh, thò da noá chûäa àûúåc bïånh söët vaâ
ngûúâi bõ rùæn àöåc cùæn. Trûúâng húåp bõ rùæn àöåc cùæn, anh Hoaâi Vuä (taác
giaã baâi thú Vaâm Coã Àöng) thuêåt laåi vúái töi rùçng: "Höìi nhûäng nùm
àêìu chöëng Myä, coá lêìn anh dêîn möåt àoaân caán böå Trung Quöëc vaâo
B.2. Luác chaång vaång anh bõ möåt con rùæn chaâm quaåt (chaâp oaåp? )
cùæn. Chaâm quaåp laâ möåt loaåi rùæn rêët àöåc, maâu nêu àen, con to nhêët
chó bùçng ngoán tay caái, àêìu nhoån, beá nhûng meáp röång nïn noá haá
hoång àûúåc rêët to. Trúâi mûa, àïm töëi noá hay nùçm bïn caác vuäng nûúác
caånh àûúâng ài, àïí bùæt möìi.
Chaâm quaåp lûãa, da mun àen, nöíi haåt cûúâm àoã nhû úát chñn tûâ
àêìu túái giûäa söëng lûng (coá leä rùæn giaâ) rêët àeåp. Lñnh Myä goåi noá laâ
"sng ba bûúác". Búãi chuáng caân rûâng, thêëy phong lan, traái mêy, v.v...
thñch lùæm, thêëy öng àeåp, bùæt cêìm lïn tay àem vïì chúi, noá ngoùåp
möåt caái, ài ba bûúác ngaä xuöëng chïët ngay. Anh em caán böå, böå àöåi ta
chïët vò loaâi rùæn àöåc naây cuäng nhiïìu. Anh Hoaâi Vuä bõ noá cùæn, bïn
ngoaâi laán cú quan luác sêím töëi. Anh noái: "Töi nghe nhû coá cuåc lûãa
bùçng quaã trûáng gaâ tûâ dûúái chên lïn dêìn túái haáng, hoaãng quaá. Böîng
sûåc nhúá coá miïëng da tï giaác tuây thên - xin cuãa baâ con Têy Nguyïn
- àïí trong ba lö beân chaåy vaâo laán lêëy ra, rûãa nûúác noáng, àùåt lïn vïët
cùæn. Vûâa aáp saát miïëng da tï giaác vaâo, tûác khùæc töi coá caãm giaác thêëy
cuåc lûãa bïn trong haáng dêìn dêìn ài xuöëng... Dûúâng nhû cuåc lûãa êëy
bõ miïëng da huát xuöëng hïët..." Töi quïn hoãi sau àoá anh coá uöëng
thïm thuöëc gò khöng. Chùæc khöng. Vò nïëu coá thò Hoaâi Vuä àaä noái
luön röìi. Duy chó coá àiïìu laâ anh cûúâi cûúâi - caác "öng baån quyá" thêëy
vêåy, cûá hoãi xin miïëng da àoá, anh beân cho luön, àöëi ngoaåi maâ! Chûa
thêëy coá àoaân xiïëc naâo têåp cho con tï giaác laâm troâ biïíu diïîn. Mùåc
http://ebooks.vdcmedia.com

30. PHAÅM HÖÍ 30
dêìu cuåc cùçn, hung túån vêåy, nhûng noá laâ con thuá rûâng dïî daåy nhêët
úã chêu Phi. Nhöët trong traåi, noá nhanh choáng trúã thaânh con vêåt dïî
thûúng, àïën mûác coá thïí cêìm laá cho noá ùn ngay trong tay àûúåc. Khi
chuã goåi, noá ngoan ngoaän àïën kïì àïí chuã lau tai cho vaâ thñch thuá lùn
ài lùn laåi dûúái àêët àïí àûúåc chuã gaäi buång. Kïët-xen (Joseph Kessel,
göëc ngûúâi Nga, sinh nùm 1898 úã aác-hen-ti-na) viïët vïì rûâng rêåm
chêu Phi, nöíi tiïëng cúä Ruy-àa Kñp-pling coá khùèng àõnh laâ: "Con vêåt
naâo ta dûúäng nuöi, chùm chuát thûúng yïu tûâ beá cuäng àïìu möåt loâng
möåt daå theo ta, söëng chïët vúái ta duâ àoá loaâi thuá rûâng hung haän, dûä
túån nhêët" vaâ "Têm höìn trong saáng, tñnh ngêy thú con treã dïî gêìn
guäi vaâ chinh phuåc àûúåc thuá rûâng nhêët". Tï giaác úã xûá ta coân ñt hay
nhiïìu, coân àûúåc bao nhiïu? Àoá laâ cêu hoãi vêîn hùçng aám aãnh töi möîi
khi nghô vïì caác loaåi thuá rûâng Àöng Dûúng. Nhêët laâ qua cuöåc chiïën
tranh can thiïåp cuãa àïë quöëc Myä, bom raãi thaãm B.52 vaâ hoáa chêët
àöåc laâm truåi laá rûâng cuãa chuáng ta ngaây àïm tuön raãi mõt trúâi, hïët
nùm naây sang nùm khaác, liïåu giúâ àêy noá coân söëng soát àûúåc mêëy
con? Haâ Nöåi, thaáng 6-78 (Coá sûãa chûäa laåi 10-85)
Böí sung: K' Paá - Bñ thû Àaãng uãy xaä Àöìng Nai Thûúång, trûúác
laâ chñnh trõ viïn huyïån àöåi, phuåc viïn nùm 1975, anh coân laâ möåt
tay thúå sùn laäo luyïån, kïí: "Àaä coá 2 lêìn töi bùæn àûúåc tï giaác" - Höìi
àoá, chûa coá lïånh cêëm. Lêìn àêìu trïn àûúâng ài cöng taác vïì, töi gùåp
noá àang àêìm mònh dûúái vuäng buân. Con tï giaác àoá nùång túái hai têën
rûúäi laâ ñt. Töi kïu anh em böå àöåi túái. Phêìn töi chó lêëy vaâi kyá thõt vaâ
khöëi u trïn àêìu noá. Khöëi u rêët kyâ, àùåt coång coã tranh lïn tröëc, laá coã
tûå quay y nhû chong choáng trûåc thùng. Möîi thaáng phaãi àöí vaâo àoá
möåt kyá gaåo, noá tiïu àêu bùçng hïët. "Lêìn thûá hai töi àang ngöìi huát
thuöëc thò möåt con tï giaác xöåc túái, àöi haâm rùng noá ngêìu boåt. Töi bùæt
buöåc phaãi nöí suáng. Loaåi thuá naây rêët laå. Hïî àöång thêëy muâi khoái laâ
noá xöng àïën. Ngûúâi ta baão tï giaác rêët thuâ lûãa. aåau naây töi coân gùåp
möåt vaâi con khaác úã baäi Caát Tiïn, úã rûâng chim. Muöën coi tï giaác
con, phaãi chúâ muâa khö múái ài àûúåc...". (Trñch Baát Ngaát Àöìng Nai
Thûúång)
http://ebooks.vdcmedia.com

31. CAÁC CON VÊÅT 31
RÖÌNG HAY LAÂ RÙÆN BIÏÍN
* Tûâ nhûäng huyïìn thoaåi Nûúác ta vöën coá nhiïìu chuyïån cöí tñch,
huyïìn thoaåi, truyïìn thuyïët vïì con Röìng. Nhû chuyïån "Laåc Long
Quên lêëy baâ êu Cú, àeã ra trùm trûáng, núã trùm ngûúâi con. Nùm
mûúi ngûúâi con theo cha lïn nuái, nùm mûúi ngûúâi con theo meå
xuöëng biïín..." àûúåc xem nhû möåt biïíu tûúång chûáng minh quêìn thïí
cöång àöìng ngûúâi Viïåt cû truá trïn lûu vûåc söng Höìng tûâ xa xûa, vöën
cuâng "trong möåt boåc sinh ra" cuâng "chung noâi giöëng Tiïn Röìng". Coá
thïí tûâ xa xûa, söëng trïn vuâng àêët thûúâng xuyïn bõ ngêåp nûúác, vaâ
caâng vïì sau caâng múã coäi doåc ven biïín vïì phûúng Nam, hònh aãnh
"Röìng" laâ con vêåt oai huâng nhêët giûäa phong ba maâ caác cuå thûúâng
bùæt gùåp trïn biïín chùng? Cho duâ töí tiïn chuáng ta tûâ cöí sú khöng coá
tuåc "baái vêåt" nhûng mùåc nhiïn con "Röìng" trong truyïìn thuyïët vêîn
àûúåc xem nhû "Vêåt töí". (Möåt söë dên töåc miïìn nuái nûúác ta nhû
ngûúâi Thaái xûa coá tuåc thúâ öng Cuöën
- thêìn Rùæn - Cuöën laâ biïën êm cuãa Luöng - Long tûác con
Röìng). Nhû sûå tñch chuâa cöí Thiïn Löåc Tûå (thúâi Caãnh Hûng 1740-
1786) coân úã Phuá Khaánh hiïån nay. Truyïìn rùçng: Ngaây xûa trong
thön coá ngûúâi quaã phuå, tuåc goåi laâ Baâ aåau. Àïm thu noå trúâi trong
á
trùng saáng, coá böën ngûúâi àaân öng lûåc lûúäng vaâo xin taá tuác qua
àïm. Thêëy nhaâ khöng sùén giûúâng, chiïëu, khaách beân mûúån 4 chiïëc
nong àem ra sên loát nùçm. Gêìn saáng. Baâ aåau thûác dêåy bûúác xuöëng
á
sên, toan ra giïëng muác nûúác rûãa mùåt. Eo öi! Trong möîi chiïëc nong
àïìu coá möåt con rùæn lúán taây cöåt nhaâ nùçm khoanh troân, vaãy lêëp laánh
saáng ngúâi dûúái aánh trùng sùæp lùån. Baâ kinh hoaãng heát lïn möåt tiïëng
ngaä lùn ra bêët tónh ! Khi baâ tónh dêåy, thêëy böën ngûúâi khaách ngöìi
chung quanh giûúâng. Möåt ngûúâi noái: - Baâ àûâng súå. Chuáng töi laâ
Long thêìn úã Thuãy cung, vêng lïånh Long vûúng lïn nuái lêëy göî.
Àûúåc baâ chiïëu cöë, chuáng töi àêu daám quïn ún. Àoaån, hoå tûâ giaä lïn
àûúâng. Thaáng sau, trúâi böîng mûa têìm taä hai ngaây hai àïm, nûúác
söng cuöìn cuöån dêng lïn traân ngêåp caã xoám laâng. Nhaâ Baâ aåau úã á
trïn goâ cao nhûng nûúác cuäng vaâo sên mêëp meá àïën thïìm. Ai nêëy
àïìu lo, vò mûác nûúác cûá maäi dêng lïn. Àïm, Baâ aåau buöìn rêìu chong
á
àeân ngöìi nhòn nûúác luåt, chúåt thêëy böën ngûúâi àaân öng noå bûúác vaâo
http://ebooks.vdcmedia.com

32. PHAÅM HÖÍ 32
nhaâ. Möåt ngûúâi noái: - Chuáng töi chúã göî vïì Thuãy phuã. Nhên qua
ngang gheá thùm baâ. Baâ chúá lo. Nûúác seä xuöëng trong àïm nay. Noái
xong liïìn tûâ biïåt. Quaã nhiïn sau àoá nûúác ruát dêìn, vaâ àïën saáng höm
sau thò nûúác ruát xuöëng hïët. Trúâi àöí möåt trêån mûa "xöëi buân" röìi
mêy tan, nùæng hûãng. Vaâ trûúác thïìm nhaâ Baâ aåau, möåt beâ göî danh
á
möåc nùçm ngay ngùæn nhû coá ngûúâi xïëp vaâ khöng dñnh tñ buân... Baâ
biïët rùçng àoá laâ cuãa Long Thêìn àaä tùång baâ. Nghô mònh goáa buåa,
khöng con caái, möåt tuáp lïìu nhoã cuäng àuã che mûa nùæng... baâ beân
àem beâ göî cuáng dûúâng cho nhaâ sû àang che möåt thaão am tu haânh
bïn caånh. Nhaâ sû múái duâng beâ göî êëy dûång nïn chuâa vaâ lêëy tïn
Thiïn Löåc Tûå nguå yá Chuâa naây laâ löåc cuãa trúâi cho.
* ... Àïën tïn àêët tïn söng vaâ caác moán ùn Con Röìng nhû ta
vêîn hònh dung hay bùæt gùåp trong tranh cöí, tûúång àaá, trïn hònh
khùæc chaåm cöåt keâo úã caác àònh chuâa laâ khöng coá. Tuy nhiïn, coá möåt
loaâi boâ saát, vûâa söëng àûúåc dûúái nûúác vûâa bay àûúåc trïn khöng maâ
caác nhaâ àöång vêåt hoåc vaâ giúái khoa hoåc têy phûúng vêîn goåi noá laâ
röìng, ngaây nay àaä tuyïåt diïåt, chó coân laåi nhûäng vêåt mêîu xûúng àaä
hoáa thaåch. Thêåm chñ möåt vaâi ngûúâi mï tñn úã phûúng Têy coân cho
rùçng noá söëng àûúåc trong lûãa nûäa kia búãi boån hoå àaä coá ngûúâi tûâng
tröng thêëy (!) Àoá laâ con Xa-la-mùng-àrú. Nùm 1963, möåt túâ baáo
xuêët baãn úã Bùæc Kinh coá noái àïën möåt loaâi xûúng thuá cöí xûa, tòm
àûúåc úã Hoa Nam. Theo baáo naây thò khoaãng 1.500 mêíu xûúng thúâi
xûa cuãa Viïån àöång vêåt Vên Nam àaä sûu têìm àûúåc, trong àoá coá
"nhiïìu loaåi boâ saát vûâa löåi dûúái nûúác vûâa biïët bay, nhiïìu loaåi ïëch
nhaái coá caánh, nhiïìu loaåi quaå coá sûâng vaâ nhiïìu loaåi caá nûúác ngoåt coá
hònh thuâ kyâ dõ v.v..." Coá thïí khùèng àõnh Röìng (coá rêu sûâng, vêy,
chên moáng) chó laâ saãn phêím tûúãng tûúång cuãa caác nghïå sô phûúng
Àöng, qua hònh aãnh nhûäng con Rùæn biïín maâ thónh thoaãng caác nhaâ
haâng haãi vêîn gùåp trïn caác àaåi dûúng.
* Bñ êín cuãa loaâi rùæn biïín Chuyïån con vêåt phöí biïën nhûát -
trong caác loaâi thuãy quaái - töìn taåi maäi àïën giúâ àêy laâ con rùæn biïín.
Cho duâ noá àaä àûúåc lûu truyïìn tûâ xûa, nhûng tuyïåt àónh vinh
quang cuãa con rùæn biïín laâ úã vaâo thúâi àaåi thaám hiïím - Möåt trong
nhûäng nhaâ àöång vêåt hoåc lûâng lêîy nhûát - s-lúát Ma-nhuyát, phaát ngön
nhên coá uy tñn töëi cao bêëy giúâ vïì caác loaâi vêåt cûåc Bùæc - àaä mö taã rùæn
biïín nùm 1550 "daâi àïën 200 meát, chó bùçng khuác thên mònh phña
trûúác noá coá thïí quêën troån möåt chiïëc thuyïìn buöìm lúán". úã caác mö taã
khaác, thò noá chó daâi 30 meát, khöng thaái quaá lùæm so vúái nhûäng loaâi
caá to hoùåc àöång vêåt coá vuá khaác úã biïín. Ngaây 11 thaáng 10 nùm
http://ebooks.vdcmedia.com

33. CAÁC CON VÊÅT 33
1876, taåi eo biïín Ma-lùæc-ca. Chiïëc taâu thuãy chaåy húi nûúác Nïët- xto
cuãa Anh àang nhùçm trûåc chó Thûúång Haãi thò viïn thuyïìn trûúãng
böîng tröng thêëy möåt con vêåt quaái laå nöíi lïn tûâ dûúái nûúác. sng ta
nhúá roä àoá laâ möåt con aåa-la-mang-àrú khöíng löì coá àêìu to vaâ àuöi
daâi, mònh vaåch soåc vaâng soåc àen, lúáp da nhúân kiïn cöë cuãa noá dûúâng
nhû cêëu taåo bùçng chêët keo. Bïì daâi cuãa noá ûúác lûúång coá àïën 60 meát.
Ngaây 7 thaáng 12 nùm 1905, ngoaâi khúi Bra-xin, hai nhaâ àöång vêåt
hoåc löîi laåc, ài trïn chiïëc du thuyïìn Van-ha-la àaä duâng öëng nhoâm
quan saát möåt con vêåt laå luâng, cöí daâi hún 2 meát vûúåt cheáo lïn khoãi
caác ngoån soáng, àêìu noá tûúng tûå àêìu ruâa vaâ vêy lûng noá co giaän nhû
cao su daâi àïën 1 meát 80 coân khuác mònh trêìm dûúái nûúác daâi bao
nhiïu thò khöng roä. Ngaây 30 thaáng 12 nùm 1947, ngoaâi khúi Bùæc
Ca lö lai na, chiïëc taâu thuãy aåùng-ta Cú- la-ra chaåy xuöëng phña
Nam, böîng vêëp phaãi möåt con vêåt daång rùæn, vaâ chên võt taâu chùåt noá
àûát àöi. Con quaái naây da trún laáng, coá thên hònh öëng daâi, vaâ chiïëc
taâu àaä boã noá laåi phña sau trong möåt vuâng nûúác àoã ngêìu vò maáu...
Ngûúâi ta coá thïí nhên lïn nhiïìu thñ duå. Tûâ nhûäng thúâi kyâ rêët
xa xûa, nhiïìu nhên chûáng quaã quyïët rùçng hoå àaä tröng thêëy nhûäng
con vêåt biïín khöíng löì vö danh. Búãi nhûäng con vêåt "do Taåo hoáa sinh
ra" naây noái chung àïìu coá thên hònh daâi, nïn ngûúâi ta mïånh danh
chuáng laâ Rùæn biïín. Lêìn bùæt gùåp àêìu tiïn trûúác möåt con quaái nhû
vêåy, dûúâng nhû àaánh dêëu tûâ thïë kyã thûá VIII trûúác Cöng nguyïn:
Xaác-gong àïå nhõ hoaâng àïë Assyrie trïn àûúâng dong buöìm àïën àaão
aåñp àaä thêëy noá trûâng lïn giûäa biïín.
* Rùæn biïín coá thêåt hay khöng? Tûâ xûa, nhûäng con rùæn biïín
khöíng löì thûúâng xuêët hiïån dûúái mùæt nhûäng ngûúâi ài biïín, maâ
khöng bao giúâ ngûúâi ta tòm caách bùæt söëng cho àûúåc möåt con. Cho
nïn thiïn haå coá thïí dêìn dêìn nghô noá laâ "hònh aãnh thêët tñn cuãa möåt
phûúng ngön", noá thuöåc nhûäng con vêåt hoang àûúâng maâ giúái baáo
chñ tung ra cho àöåc giaã haáu àoái chuyïån giêåt gên trong nhûäng thaáng
heâ phùèng lùång, maâ hoå khöng coân nhûäng moán ùn böí dûúäng tinh
thêìn naâo khaác àïí àûa ra thïët àaäi. Tuy nhiïn, trong vêën àïì naây
cuäng coá khña caånh nghiïm tuác cuãa noá. Tûâ nhiïìu thïë kyã trûúác cho
àïën thúâi àaåi chuáng ta, cêu hoãi laâm bêån têm caác nhaâ chuyïn mön laâ
nhûäng con rùæn khöíng löì úã dûúái nûúác coá thêåt hay khöng? Cuöëi thïë
kyã vûâa qua, vêën àïì ngaây laâm nöí ra möåt cuöåc tranh luêån dûä döåi
giûäa caác nhaâ baác hoåc Haâ Lan vaâ Anh (Gaát-àú - Nhûäng con vêåt bñ
êín khöíng löì 1886 - Gñp-xún Nhûäng quaái vêåt biïín 1887 - sn- àú-
men-xoe Con rùæn biïín khöíng löì 1892). Vaâ trong nhûäng nùm 20 cuãa
http://ebooks.vdcmedia.com

34. PHAÅM HÖÍ 34
thïë kyã chuáng ta àang söëng, ngûúâi ta tin rùçng àaä tröng thêëy trong
möåt höì lúán úã -cöët-xú, möåt con quaái giöëng nhûäng con Mö-xö-ri-en
tiïìn sûã möåt caách laå luâng - maâ ngûúâi ta àaä tòm thêëy vêåt mêîu xûúng
hoáa thaåch àêìu tiïn nùm 1780 vaâ dûång laåi nguyïn hònh àûúåc goåi
tïn laâ "nhûäng con thùçn lùçn söng Múi-zú". Thïë laâ nhûäng cuöåc buát
chiïën, tranh luêån laåi tiïëp tuåc, trúã nïn caâng aác liïåt àïën nöîi ngûúâi ta
khöng thïí ài àïën kïët luêån bùçng möåt tiïëng "coá" hay "khöng" !
* Àaä tiïëp cêån con rùæn biïín Ngaây 17 thaáng 11-1970 möåt àaâi
phaát thanh phûúng Têy àûa tin: "Möåt con haãi vêåt, chïët nöíi lïn, tröi
vaâo bang Ma-xa-su-xeát, nùång ûúác lûúång tûâ 30 àïën 50 têën, giöëng
nhû con laåc àaâ, khöng chên, àêìu rêët beá. Àoá laâ möåt loaâi rùæn biïín, coá
leä söëng trong hang höëc dûúái àaáy àaåi dûúng rêët sêu. Myä àaä múâi caác
nhaâ sinh vêåt hoåc vaâ haãi dûúng hoåc caác núi àïën nghiïn cûáu". Cuöëi
doâng tin coá buöng lûãng möåt cêu hoãi: "Coá thïí con rùæn biïín naây chïët
vò nhûäng cuöåc thñ nghiïåm nguyïn tûã ngêìm dûúái nûúác chùng?"
Trûúác àoá, taác giaã Rö-be Lú-xe-rú trong quyïín "Nùm nùm
voâng quanh thïë giúái trïn möåt chiïëc taâu àaánh caá thu" coá mö taã àêìy
àuã, kyä lûúäng vïì möåt con rùæn biïín maâ öng ta tònh cúâ bùæt gùåp úã vuâng
biïín san hö vò phaãi têëp vaâo sûãa chûäa chiïëc taâu bõ hoãng. Con rùæn
biïín naây daâi 22 meát (coá in caã aãnh). sng ta àaä liïìu lônh lùån xuöëng
thu hïët can àaãm àïën thêåt gêìn àïí chuåp aãnh, quay phim maâu.
Dûúâng nhû noá bõ chên võt möåt chiïëc taâu lúán naâo àoá cheám bõ thûúng
lï lïët búi vaâo êín trong möåt vuâng biïín nûúác lùång trong suöët, khöng
sêu mêëy. Noá lúâ àúâ ngúáp ngúáp hoång haá ra àoã nhû maáu, söëng lûng
àen xanh, coá vaãy lêëp laánh nguä sùæc... Theo öng ta thò coá leä con röìng
phûúng Àöng laâ hònh aãnh caách àiïåu hoáa cuãa loaåi rùæn biïín naây. Vò
noá búi söëng lûng cuöån àûáng chûá khöng nùçm ngang nhû caác loaåi rùæn
thöng thûúâng ta vêîn gùåp.
* Coân nhûäng gò chuáng ta chûa biïët? Trúã laåi chuyïån con quaái úã
höì Löëc-nïët-xú xûá -cöët-xú. Àoá laâ möåt höì lúán sêu 225 meát, nùçm giûäa
möåt vuâng nuái. Nhiïìu ngûúâi quaã quyïët àaä tröng thêëy noá. Vêåy phaãi
tòm caách àaánh bùæt cho kyâ àûúåc. Nhûäng phûúng caách tñnh àïën vaâ àaä
duâng túái rêët àöåc àaáo xûa nay chûa tûâng aáp duång àïí choåc thuãng bûác
maân bñ êín cuãa höì Löëc-nïët-xú, nûúác sêu àen kõt naây laâ : Nhûäng
chiïëc taâu ngêìm tñ hon coá àeân pha cûåc saáng. Möåt chiïëc cöå lúán coá
rùng caâo saát àaáy, gùæn maáy chuåp aãnh tûå àöång bûâa khùæp àaáy höì, hy
voång bûâa ài caâo laåi coá thïí xuác àûúåc möåt böå xûúng cuãa loaâi giöëng
naây. Vaâ nhûäng thûác ùn ngûúâi ta nghô laâ noá ûa thñch àûúåc àùåt nhûã
dûúái höì, trïn baäi àïìu biïën mêët. Vêåy maâ vêîn khöng thêëy noá àêu.
http://ebooks.vdcmedia.com

35. CAÁC CON VÊÅT 35
Ngûúâi ta àöìn rùçng con quaái àang êín mònh trong caác hang höëc sêu
naâo àoá dûúái àaáy chûa doâ àûúåc. Giúâ àêy thò khöng coân ai lo tñnh
maång Nïët xi (mïånh danh con quaái höì Löëc-nïët-xú) bõ xêm phaåm
nûäa. Noá àaä àûúåc phaáp luêåt baão vïå. Tûâ nùm 1968, caác nhaâ àöång vêåt
hoåc àaä coá nhûäng bùçng chûáng trong tay, tin chùæc sûå hiïån hûäu cuãa
Rùæn biïín röìi. Àoá laâ nùm chiïëc rùng nhoån, hònh cong daâi 12 xùng ti
meát, phaát hiïån cùæm sêu vaâo da daây cuãa möåt con caá mêåp àaánh bùæt
àûúåc ngoaâi khúi Böì Àaâo Nha. Nhûäng chiïëc rùng naây khöng thuöåc
bêët cûá rùng loaâi vêåt naâo maâ con ngûúâi àûúåc biïët tûâ trûúác àïën nay
trïn haânh tinh chuáng ta. Coân noá hònh thuâ ra sao, bao lúán thò
khöng ai roä, chó biïët laâ Rùæn biïín vêåy thöi!
* Coá bao nhiïu loaâi rùæn biïín? Rùæn biïín àñch thûåc, thuöåc giöëng
rùæn àöåc (Hydrophadae) maâ ngûúâi ta tòm thêëy 500 loaâi úã caác vuâng
biïín nhiïåt àúái giûäa Àöng Phi vaâ Pa-na-ma, thûúâng rêët ñt khi daâi
quaá 2 meát. Loaåi nhoã naây, ven biïín nûúác ta vuâng naâo cuäng coá, nhû
con àeãng, con rùæn rêu v.v... Coân nhûäng con thuöåc hoå rùæn nhûng
khöng coá noåc àöåc nhû lûún biïín, chònh (Mureâne Congre) coá thïí to,
daâi hún nhiïìu thò vö khöëi. sûã ta coá ghi Lï Ngoåa Triïìu (1005-1009)
laâ möåt tïn vua baåo aác, thûúâng duâng nhiïìu nhuåc hònh ghï gúám àöëi
vúái tûã tuâ hoùåc keã phaåm töåi àïí mua vui. Nhû "Nghe Ninh Giang coá
nhiïìu rùæn àöåc, Long Àônh bùæt ngûúâi troái vaâo thuyïìn röìi cho thuyïìn
búi qua búi laåi àïí rùæn cùæn chïët..."! Muâa heâ nùm 1944, töi ra chúi úã
"nhaâ maát" thuöåc biïín Goâ Cöng. Baäi biïín súám chiïìu àïìu coá nhiïìu
ngûúâi ài vúát dêìu, vúát "cuãa" cuãa nhûäng taâu Nhêåt bõ àaánh chòm
ngoaâi khúi daåt vaâo. Möåt chiïëc ghe vúát àûúåc quaã thuãy löi to (àïí cûa
àöi duâng laâm chaão luöåc töm) cùåp baäi, ngûúâi trïn ghe súå sïåt troã ra
biïín: "Noá àoá. Noá coân ngoaâi àoá!" Ai nêëy hoãi: "Caái gò? Taâu lùån haã? "
Búãi moåi ngûúâi àïìu thêëy möåt vïåt àen daâi nöíi trïn àêìu soáng nhêëp
nhö, ngoaâi xa. - Taâu lùån àêu maâ taâu lùån ! Con haãi xaâ, àen thui, daâi
hún chiïëc ghe... Khöng biïët truáng bom truáng thuãy löi gò úã àêu chïët
höìi naâo maâ sònh chûúng, tröi vaâo thuái khöng chõu nöíi. Coá nhiïìu
ngûúâi hiïëu kyâ cheâo ghe ra coi. Töi gúám khöng ài. Bêy giúâ tiïëc mêëy
cuäng muöån röìi. Khöng biïët àïën hïët àúâi coân coá dõp àûúåc möåt lêìn gùåp
nhû thïë nûäa khöng? Caác baån coân treã, chùæc seä coân nhiïìu cú höåi may
mùæn hún töi.
http://ebooks.vdcmedia.com

36. PHAÅM HÖÍ 36
VAÂI NEÁT VÏÌ CAÁ SÊËU
Ngaây xûa, nûúác ta laâ möåt xûá coá rêët nhiïìu caá sêëu. Hiïån giúâ
cuäng coân úã caác tónh phña Nam, nhûng noái chung khöng nhiïìu. Caác
baån coá thïí àïën xem con úã vûúân Baách thaão Haâ Nöåi, dûúái biïín caâi àïì
laâ "Caá sêëu söng Dûúng Tûã". Con naây laâ caá sêëu con chó beá bùçng con
kyâ àaâ. Trong Thaão cêìm viïn thaânh phöë Höì Chñ Minh hiïån nay coá
12 con, to nhêët laâ 80 kg, daâi 3 meát; nhoã nhêët laâ 5 kg, daâi 0,60 meát.
Caá sêëu úã àêy thuöåc loaåi Crocodilus Palus- tris. Tûâ trûúác àïën nay,
thúâi gian nuöi nhiïìu nhêët lïn àïën 30 con. Nùm 1972, Thaão cêìm
viïn coá nhêåp vïì möåt con daâi 8 meát, nùång 200 kg. Con naây bùæt àûúåc
úã vuâng Baåc Liïu - Caâ Mau.Thûác ùn möîi thaáng cho 12 con laâ 150 kg
thõt. Göìm coá thõt boâ, thõt trêu vaâ võt söëng. Trûúác ngaây giaãi phoáng,
ngûúâi ta coân cho chuáng ùn caã thõt choá (chùåt miïëng). Chi phñ tiïìn
thõt cho 12 con àöå 1.000 àöìng trong möåt thaáng, chûa kïí nhên cöng
vaâ caác chi phñ khaác. Giöëng Crocodilus Palustris sinh hoaåt úã àöìng
lêìy vaâ úã caã theo söng, mònh xanh àen, vên cêím thaåch vaâng, buång
maâu saáng hún. Caånh vêíy úã lûng goâ cao, caånh vêíy àuöi húåp thaânh
hai daäy maâo daâi theo àuöi. Loaåi naây thûúâng cúä nhoã. Noái laâ caá sêëu
àöìng lêìy, nhûng cuäng coá khi noá daám qua biïín àïí di chuyïín tûâ con
söng naây qua con söng khaác. Nhû tûâ cûãa söng Cûãu Long sang têån
Maä Lai chùèng haån. Bùçng cúá laâ ngûúâi ta àaä gúä chuáng ra khoãi lûúái
àaánh caá úã ngoaâi biïín maâ chuáng àaä vûúáng vaâ laâm hû haåi nhiïìu. Höìi
thïë kyã thûá XIV, XV àúâi Lï Thaánh Töng àem quên àaánh Chaâm, túái
söng Pan Àua Rang, goåi söng naây laâ aåû tûã ngû giang (söng caá sêëu).
Chñnh sûã (Àaåi Viïåt sûã kyá toaân thû) cuäng ghi: Lyá Thûúâng Kiïåt àem
quên àaánh Chaâm, caá sêëu nhiïìu quaá khöng qua söng àûúåc. Àúâi
Trêìn Thaái Töng, caá sêëu nöíi lïn vaâ taác quaái úã söng Lö (tïn luác bêëy
giúâ cuãa söng Nhõ) quan Haân lêm Nguyïîn Thuyïn laâm baâi vùn tïë caá
sêëu bùçng chûä Nöm, àûáng àêìu thuyïìn àoåc vaâ thaã xuöëng nûúác. Caá
sêëu lùån xuöëng ài mêët. Vua khen ngúåi ban cho Nguyïîn Thuyïn hoå
Haân - Haân Thuyïn - vñ vúái Haân Duä àúâi Àûúâng bïn Taâu àaä tûâng
laâm baâi vùn tïë caá sêëu thaã xuöëng söng Tiïìn Àûúâng... Àêëy laâ huyïìn
thoaåi vaâ thêëy sûã coá ghi nhû thïë, nïn cuäng lûúåc dêîn ra àêy tham
khaão). Trïn möåt lûúäi qua (buáa) cöí vaâ trïn tröëng àöìng Àöng aåún
thêëy coá hònh caá sêëu (hùèn hoi àuáng nhû caá sêëu bêy giúâ) Hiïån àang
http://ebooks.vdcmedia.com

37. CAÁC CON VÊÅT 37
coân baây úã Baão taâng lõch sûã Haâ Nöåi. aåai Goân xûa coân goåi laâ Bïën
â
Ngheá. Bïën Ngheá cuãa tiïìn tan boåt nûúác Àöìng Nai tranh ngoái
nhuöëm maâu mêy (Àöì Chiïíu) Tïn saách xûa goåi söng aåai Goân laâ â
söng Ngûu Chûä "Tûúng truyïìn söng naây trûúác nhiïìu caá sêëu tûâng
àaân àuöíi nhau, röëng lïn nhû trêu röëng cho nïn goåi tïn nhû thïë..."
(Àaåi Nam nhêët thöëng chñ) söng Tiïn Thuãy nay thuöåc tónh Bïën Tre,
xûa cuäng laâ möåt con söng lùæm caá sêëu. sûã trïn ghi roä... "nûúác ngon
ngoåt, duâng àïí pha traâ muâi thúm ngaâo ngaåt, duâng àïí tùæm rûãa da deã
trún tru nïn goåi laâ söng Tiïn Thuãy, tuåc goåi laâ aåoc aåai. aåöng naây
á ä
ngoaâi cûãa aåoc coá nhiïìu caá sêëu, coá con lúán bùçng caái thuyïìn rêët dûä
á
túån. Trûúác kia, ngûúâi àõa phûúng thûúâng dûång cöåt göî úã ngoaâi cûãa
aåoc àïì phoâng; nay giöëng caá sêëu dûä cuäng khöng taác quaái nûäa..." Caá
á
sêëu noái chung söëng têåp trung úã caác xûá nhiïåt àúái hoùåc gêìn vuâng
nhiïåt àúái. Theo Tha- naka - ngûúâi Nhêåt, khi àöìng minh àïën Àöng
Dûúng giaãi giúái Nhêåt, Thanaka theo ta, sau 1945 trong khaáng
chiïën chöëng Phaáp cöng taác úã baáo Tiïëng suáng khaáng àõch, Quên
khu 9 - thò vaâo luác sùæp cuöëi àaåi chiïën thïë giúái thûá 2, quên Nhêåt
chiïëm Maä Lai. Trïn böå, quên boåc hêåu àaä túái. Caánh quên tûâ biïín àöí
vaâo, sùæp túái búâ gùåp àaá dûång taâu khöng vaâo àûúåc, quên lñnh phaãi
nhaãy xuöëng búi vaâo. Thanaka cuäng coá trong àaám àoá. Caá sêëu biïín
rêët nhiïìu. Haâng trùm, haâng ngaân con phoáng bay trïn àêìu ngûúâi
búi, taáp vaâ nuöët chûãng. Maáu traâo àoã nûúác, 70/100 caánh quên naây bõ
caá sêëu ùn thõt. Ai bõ ùn thõt mùåc kïå. Ngûúâi naâo coân söëng cûá búi vaâo.
Àêy laâ loaåi caá sêëu biïín. Thïm möåt thñ duå húi xa: Ngaây 30 thaáng 7
nùm 1915, trïn vuâng Bùæc Àaåi Têy Dûúng chiïëc taâu ngêìm Àûác U.28
phoáng möåt quaã ngû löi vaâo chiïëc taâu buöìm Ai-bï-ri-an (Ibeárian)
cuãa Anh. Tiïëng nöí dûä döåi bêët thònh lònh neám tung lïn khöng
nhûäng maãnh vúä vuån cuãa chiïëc taâu buöìm naây... Boån thuãy thuã Àûác
haá höëc möìm, tröng theo möåt con caá sêëu biïín khöíng löì, àêìu nhoån,
chên xoâe maâng da nhû chên võt, voåt lïn cao àïën 30 meát röìi laåi
nhaâo trúã xuöëng nûúác giûäa maãnh vúä vuån rúi laã taã cuãa chiïëc taâu bõ
truáng ngû löi. Coá leä noá àang búi gêìn taâu, giêåt mònh vò tiïëng nöí vaâ
bõ sûác chêën àöång quaá maånh. Trong khaáng chiïën chöëng Phaáp 9
nùm, vaâ khaáng chiïën chöëng Myä 20 nùm úã Nam Böå, anh em chiïën sô
àùåc cöng ta chuyïn àaánh taâu àõch, tûâng gùåp nhiïìu khoá khùn nguy
hiïím vò caá sêëu nhêët laâ úã vuâng söng Loâng Taâu (qua rûâng aåat àöí ra
á
Vuäng Taâu) vaâ Nùm Cùn - Caâ Mau. Coá dõp trong möåt baâi khaác töi seä
dêîn chûáng möåt vaâi trûúâng húåp cuå thïí.
* Tûâ àêu coá danh tûâ caá sêëu Caá sêëu thuöåc loaâi boâ saát lûúäng cû,
coá thïí söëng dûúái nûúác vaâ trïn caån, nhûng chuã yïëu laâ söëng dûúái
http://ebooks.vdcmedia.com

38. PHAÅM HÖÍ 38
nûúác. Tûâ nûúác ta ài ra nûúác ngoaâi, röìi tûâ nûúác ngoaâi trúã vïì nûúác ta,
giöëng nhû con caá sêëu "tûâ dûúái nûúác boâ lïn búâ röìi tûâ trïn búâ boâ
xuöëng nûúác", àoá cuäng laâ chuyïån laå vaâ àaáng buöìn cûúâi cuãa danh tûâ
caá sêëu. Theo sûå nghiïn cûáu cuãa giaáo sû Àinh Gia Khaánh vaâ öng àaä
kïí cho töi nghe thò xuêët xûá thïë naây: Tûâ rêët xa xûa, tiïëng Viïåt cöí
goåi caá sêëu laâ con thuöìng luöìng. Haäy ngûúåc thúâi gian tòm xem
nguöìn göëc cuãa tiïëng thuöìng luöìng do àêu ? Caác dên töåc hïå Nam - aá
(Austro Asia- tique) àïìu coá êm goåi giöëng nhau àïí chó möåt doâng
söng: aålong Klong. Thñ duå nhû aåa-luel laâ tïn möåt con söng úã Miïën
Àiïån, Mï Köng (Cûãu Long Giang) chaãy qua Nam Böå nûúác ta - Mï:
meå, Köng: nguöìn, göëc tûâ tiïëng cöí Ba-li Koin Ker, Long - Röìng àïìu
do aålong, Luöng goåi traåi ra. Dên töåc Thaái - Khöng riïng Thaái úã xûá
ta - coá tuåc thúâ öng Cuöën. Cuöën laâ rùæn. Rêët nhiïìu dên töåc hïå Nam aá
thúâ rùæn. Cuöën cuäng tûâ Long, Luöng goåi nïn. Thuöìng luöìng laâ möåt
thûá caá sêëu noái chung; tûâ khi chûa coá danh tûâ caá sêëu. aåau, àïën möåt
luác naâo àoá, ta - noái chung ngûúâi phûúng Nam kïí caã tûâ Maä Lai - goåi
noá laâ aåu, aåua, aåêu. Trung Quöëc phiïn êm laâ con aåû. aåû laâ lúán (sû
ë
àoaân, kinh sû) thïm chûä göëc khuyïín chó möåt con vêåt coá vuá vaâo bïn
caånh. Tûã laâ con. Tûã laâ möåt àún võ (uniteá) Tûã: con, con sû: con sêëu.
Gùåp con thuöìng luöìng ta, Trung Quöëc goåi laâ con sû tûã ngû, àoá laâ
möåt thûá ngû dûä hún caã. Tûâ maån trïn söng Dûúng Tûã, Trung Quöëc
goåi caá sêëu coá chûä khaác: Ngaåc. Tûâ söng Dûúng Tûã trúã xuöëng, hoå múái
goåi laâ aåû tûã ngû. Caác nhaâ nho ta dõch laåi laâ caá sêëu (Ngû: caá. aåû:
sêëu). Nhû trïn töi àaä nhùæc, höìi thïë kyã XIV, XV, àúâi Lï Thaánh Töng
àem quên àaánh Chaâm, túái söng Pan Àua Rang, goåi söng naây laâ aåû
tûã ngû giang. Pan Àua Rang ta goåi traåi ra thaânh Phan Rang. Rang
cuäng tûâ aålang - Klong goåi nïn. Caác dên töåc hïå Nam aá thûúâng coá
tiïëng noái dñnh laåi, rñu rñt nhû tiïëng chim. (Pan Àua Rang - Phan
Rang). Khi thûåc dên Phaáp xêm chiïëm xûá ta, chuáng cuäng goåi söng
naây laâ söng Caá aåêu (Rivieâre des crocodiles).
ë
* Àùåc àiïím cuãa Caá sêëu Caá sêëu thuöåc loaâi boâ saát lûúäng cû,
giöëng ùn thõt dûä túån, xuêët hiïån vaâo Nguyïn àaåi trung sinh, caách
nay 221 triïåu nùm. Àoá laâ thúâi kyâ loaâi boâ saát àùåc biïåt thöëng trõ trïn
mùåt àêët (caá sêëu, ruâa vaâ thùçn lùçn coân goåi laâ khuãng long). Caá sêëu
àûúåc coi nhû laâ möåt trong nhûäng con vêåt thiïng liïng, thúâi Ai Cêåp
cöí. Hònh tûúång con caá sêëu àùåt trïn caác àaâi kyã niïåm xem nhû biïíu
tûúång cuãa sûå bêët diïåt trong thúâi gian. Töi àaä àûúåc xem xaác ûúáp
möåt con caá sêëu con cuãa ngûúâi Ai Cêåp, caách àêy hún 2.000 nùm, baây
úã baão taâng Ec-mñt-ta-giú cuãa Liïn Xö, taåi Lï-nin-gú-raát. Chûáng toã
ngûúâi Ai Cêåp xûa chùèng nhûäng rêët quáy troång maâ hoå coân tön thúâ caá
http://ebooks.vdcmedia.com

39. CAÁC CON VÊÅT 39
sêëu. ... (Nhêët cöí nhi Kinh khoa ngaåc àoaån, Taái cöí nhi àiïíu taán
khuên kinh... (Àaánh möåt trêån saåch khöng Kònh ngaåc Àaánh hai
trêån tan taác chim nuöng). Trong "Bònh Ngö àaåi caáo" xûa, Nguyïîn
Traäi cuäng àûa hònh tûúång caá sêëu dûä bõ ta tiïu diïåt ngay tiïëng
tröëng trêån àêìu àïí biïíu dûúng chiïën thùæng lêîy lûâng cuãa quên àöåi ta
queát tan xêm lûúåc bêëy giúâ. Àuã biïët caá sêëu laâ con vêåt dûä. Quï ngoaåi
töi, vuâng xûa söng Raåch Gêìm, Tiïn Thuãy - laâ möåt vuâng rêët nhiïìu
caá sêëu.
Theo baâ töi vaâ caác bêåc kyâ laäo kïí thò nhûäng con caá sêëu dûä,
söëng lêu nùm, löî muäi (coân goåi laâ bûâu àöëng trïn choát moäm) àïìu hoáa
thaânh maâu àoã. Töi chûa têån mùæt thêëy lêìn naâo, nïn khöng daám caã
quyïët. Trïn caån, caá sêëu boâ chêåm chaåp luác nùçm phúi nùæng, haá moäm
cûáng àúâ nhû möåt khuác göî chïët. (úã vûúân Baách thuá, treã con neám àaá,
vêët soãi vaâo miïång noá cuäng nùçm in khöng àöång àêåy). Nhûng khi
xuöëng nûúác noá laâ con vêåt nhanh nheån, cûåc kyâ hung haän. Da cuãa noá
laâ möåt böå giaáp chöëng nöíi àaån, búãi da êëy hònh thaânh bùçng möåt lúáp
vaãy sûâng, caâng lêu nùm caâng daây caâng cûáng. Vuä khñ lúåi haåi nhêët
cuãa caá sêëu laâ caái àuöi àeåp, hònh àûáng, chúm chúãm nhû gai. Vûâa
chuyïn duâng búi lùån vûâa duâng àïí quêåt ngaä keã thuâ. Caá sêëu bõ cùæt
gên àuöi, coi nhû hoaân toaân tï liïåt. Àêìu daâi rùng nhoån. Haâm trïn
38 chiïëc, haâm dûúái 30 chiïëc. Rùng caá sêëu cuäng nhû rùng moåi loaâi
boâ saát noái chung laâ àïí giûä möìi hoùåc cùæn àûát trûúác khi nuöët chûãng
chûá khöng biïët nhai. Caá aåêu chên trûúác nùm ngoán, chên sau böën
ë
ngoán, coá vuöët nhoån úã àêìu ngoán, vaâ böën ngoán chên sau dñnh liïìn búãi
möåt maâng da nhû kiïíu chên võt duâng àïí búi. Àoá laâ àiïím phên biïåt
giûäa caá sêëu vaâ caác loaâi boâ saát khaác söëng trïn caån. Nhiïìu hoåa sô veä
chên sau caá sêëu nùm ngoán laâ khöng àuáng. Noá àaánh húi möìi chuã
yïëu bùçng nghe tiïëng chêën àöång. Chêën àöång trong nûúác, chêën àöång
trïn àêët gêìn búâ. Thûúâng duâng àuöi quêåt ngaä ngûúâi ngöìi trïn cêìu
nûúác, hoùåc lùån chuác àêìu xuöëng, chöíng àuöi lïn queát ngûúâi cheâo,
ngûúâi ngöìi trïn thuyïìn. Caá sêëu cuäng giúän möìi nhû höí, nhû meâo.
Bùæt möìi xong, thaã ra giûäa söng, hêët tung lïn, haá hoång àúáp hoùåc
thaã cho con möìi búi ngoi ngoáp, noá "chaåy" ra xa, quay àêìu laåi phoáng
êìm êìm nöíi soáng nhû ca nö lao túái taáp phêåp möåt caái röìi laåi nhaã ra.
Giúän chaán múái ùn. Coá khi noá nöíi lúâ àúâ caånh búâ nhû möåt thên cêy
muåc, mònh baám àêìy rïu vaâ voã haâ, vö phuác cho ngûúâi vaâ con vêåt naâo
löåi xuöëng gêìn àoá. úã nhûäng vuâng àöìng coã Chêu Phi khi gùåp naån
chaáy àöìng, caá sêëu thûúâng têåp trung gêìn búâ nûúác àoán nhûäng con
thuá chaåy chïët, gùåp nûúác vuåc moäm xuöëng toan uöëng cho àúä khaát. Caá
sêëu úã caác tónh phña Nam nûúác ta, nhiïìu con cuäng rêët lúán. Nhûng coá
http://ebooks.vdcmedia.com

40. PHAÅM HÖÍ 40
leä khöng lúán bùçng caá sêëu Chêu Phi, Chêu Myä, coá nhiïìu con daâi tûâ
6 àïën 8 meát. Möåt con caá sêëu daâi 4 meát phaãi söëng trïn 100 nùm.
Tuöíi thoå thöng thûúâng cuãa caá sêëu laâ 200 nùm. To thò to àïën bùçng
chiïëc thuyïìn àöåc möåc. Nhûng beá thò cuäng beá bùçng con kyâ àaâ. Àoá laâ
loaåi caá sêëu úã Höì Lùæc (coá ngûúâi coân goåi höì naây laâ caái chiïng baåc cuãa
vuâng cao nguyïn Àùæc Lùæc) Têy Nguyïn. Con to vaâ nùång nhêët chó
hún 10 kg, ñt dûä túån hún caá sêëu úã caác núi khaác. Hiïån nay loaåi caá
sêëu beá úã höì naây cuäng coân khaá nhiïìu. Caá sêëu àeã vaâo khoaãng thaáng
6, thaáng 7 dûúng lõch. Möîi lûáa àeã tûâ 30 àïën 60 trûáng, rêët àïìu
nhau, cúä trûáng võt, khöng trûáng naâo beá hún hoùåc lúán hún 7 cen-ti-
meát. Caá sêëu duâng hai chên trûúác gom lau sêåy laâm töí, àùæp buân lïn,
àeã trûáng trïn àoá vaâ phuã lïn möåt lúáp àêët êím. Trong thúâi kyâ giûä töí,
caá sêëu meå cûåc kyâ hung haän. Khöng ai hay con vêåt naâo coá thïí àïën
gêìn. Cho àïën khi con àêìu tiïn chui àêët boâ ra, caá sêëu meå múái boã ài.
(Trûâ giöëng A-li-ga-to, seä noái kyä úã phêìn sau). Àeã nhiïìu nhû thïë thò
söng ngoâi lïînh nghïîn caá sêëu, ai daám búi daám löåi xuöëng? Caác baån
chúá lo. Têët caã àïìu coá luêåt thûâa trûâ cuãa taåo hoáa. Loaâi boâ saát noái
chung, khöng coá möëi liïn hïå vúái thïë hïå con caái. Trûáng do con vêåt àeã
ra, tûå núã con hay ung ài. Hún nûäa, söë lûúång trûáng boâ saát àeã ra noái
chung khöng nhiïìu. Nhûäng con núã ra, ngay tûâ bûúác àêìu àaä phaãi tûå
sinh söëng, kiïëm ùn vaâ tûå vïå chöëng keã thuâ. Cho nïn söë con söëng soát
coân laåi chùèng bao nhiïu. Caác nhaâ àöång vêåt hoåc cho biïët, trong tònh
traång thiïëu lûúng thûåc phaãi chõu àoái, caá sêëu coá thïí söëng keáo daâi
700 ngaây, ruâa 500 ngaây, ïëch 400 ngaây, caá diïëc 150 ngaây. Caá sêëu laâ
möåt trong nhûäng àöång vêåt "tuyïåt thûåc" gioãi nhêët. Caác baån àïìu biïët,
têët caã caác loaâi chim ùn haåt àïìu hay nuöët àaá. Coá nhiïìu con, trong
mïì coá túái möåt phêìn ba laâ àaá, àïën haâng nghòn viïn. Àoá laâ nhûäng
chiïëc "rùng giaã" nùçm trong mïì giuáp cho sûå tiïu hoáa àûúåc dïî daâng.
Caá sêëu coá hai haâm rùng chúm chúãm, khuãng khiïëp nhû vêåy, thïë maâ
cuäng nuöët àaá. Theo I-a-ki-mu-sú-kin (Liïn Xö) taác giaã "aåinh vêåt
hoåc lyá thuá" thò ngoaâi taác duång giaãm nheå cöng viïåc cuãa daå daây, caá
sêëu nuöët àaá coân àïí laâm duång cuå thùng bùçng nûäa. Loaåi caá sêëu U-
gan-àa (Chêu Phi) rêët hay nuöët àaá. Nhûäng con söëng úã vuâng söng
maâ àaáy nûúác chó coá caát vaâ buân, thûúâng búi ài rêët xa àïí tòm àaá nuöët.
Trïn mûúi nùm gêìn àêy, möåt nhaâ khoa hoåc Anh àaä khaám phaá ra
àiïìu àoá. Vaâ öng ta nhêån àõnh rùçng nhûäng hoân àaá maâ caá sêëu nuöët
vaâo coá taác duång laâm tiïu tan caác thûác ùn cûáng nhû xûúng vaâ voã soâ,
hún thïë nûäa troång lûúång àaá trong daå daây chuáng bao giúâ cuäng
chiïëm möåt phêìn trùm troång lûúång toaân thên chuáng. Caâng lúán caâng
nuöët nhiïìu àaá, nhûng tó lïå àaá vêîn khöng hïì thay àöíi. Àoá laâ taác
http://ebooks.vdcmedia.com

41. CAÁC CON VÊÅT 41
duång vïì "tônh lûåc hoåc" maâ thiïn nhiïn àaä ban cho loaâi vêåt chuyïn
söëng dûúái àaáy nûúác naây tòm thêëy. Vò khöng coá nhûäng hoân àaá naây,
khi búi con caá sêëu rêët khoá giûä àûúåc thùng bùçng, vaâ phaãi duâng
nhûäng chên búi àêåp nûúác rêët khoãe múái mong khoãi bõ lêåt ngûãa lïn.
Hún nûäa, nhûäng hoân àaá naây coá thïí giuáp cho caá sêëu nùçm im hoùåc ài
laåi dûúái àaáy nûúác, thêåm chñ nhûäng doâng söng chaãy xiïët cuäng khöng
thïí àêíy luâi àûúåc chuáng. Phêìn lúán caác loaåi caá sêëu úã Chêu Phi vaâ
Chêu Myä àïìu coá muâi xaå hûúng xöng lïn àùåc biïåt, maâ caá sêëu xûá ta
khöng coá.
* Caá sêëu cuäng di cû (Akinuskin - Àöång vêåt di cû) Àiïìu àaáng
ngaåc nhiïn laâ caá sêëu cuäng coá thïí di cû. Sau àêy laâ nhûäng nhên
chûáng cuãa sûå kiïån loaåi naây xaãy ra úã êën Àöå kïí laåi: Caá sêëu bùæt àêìu
haânh trònh vïì àïm. Ngûúâi ta khöng biïët laâ coá nhûäng con àêìu àaân
hay khöng, nhûng hònh nhû chuáng chûa coá kinh nghiïåm vaâ khöng
biïët àûúâng vò àaä tiïën thùèng qua nhûäng caánh àöìng vaâ rûâng rêåm àïí
röìi laåc löëi vaâo caác àûúâng ngang ngoä tùæt cuãa möåt thön nhoã úã àêy.
Vaâo luác raång àöng, khi ngûúâi dên thûác dêåy, "àiïìu bêët ngúâ lyá thuá"
chúâ àoán hoå. Caác con boâ saát úã khùæp núi: ngoaâi phöë, trong sên, bïn
giïëng nûúác. Rêët nhiïìu con ruác vaâo buåi rêåm, möåt söë khaác àöåt nhêåp
vaâo caác chuöìng gaâ, haá möìm doåa naåt khi ngûúâi ta àïën gêìn, hònh
nhû muöën gaán traách nhiïåm vïì tai hoåa cuãa chuáng cho nhûäng ngûúâi
dên àaä nguã yïn laânh trong caái àïm bi thaãm naây àöëi vúái caá sêëu... Caá
sêëu àaä buöåc rúâi khoãi núi úã vò leä tûúng tûå àaä xua àuöíi caá rö ra khoãi
möi trûúâng cuãa chuáng: vuäng àêìm quen thuöåc bõ khö caån. (Chuyïån
ngûúåc laåi vïì con caá sêëu úã vûúân Baách thaão Haâ Nöåi biïët tòm àûúâng ra
Höì Têy).
* Caá sêëu Tiïìn Giang, Hêåu Giang Caác tónh phña Nam noái
chung, söng raåch naâo ngaây xûa cuäng coá caá sêëu, khöng ñt thò nhiïìu.
Ngaây nay coân nhiïìu söng raåch, ngaä ba söng thuöåc miïìn Têy Nam
Böå mang tïn Àêìu aåêu, Lung aåêu, Bêìu aåêu, Àuöi aåêu... Raåch Caâ-
ë ë ë ë
bú-he, xûa laâ chöî caá sêëu löåi nhiïìu, ngûúâi Miïn súå khöng daám ài
qua nïn múái àùåt tïn nhû vêåy. Luác töi coân beá, chiïìu naâo tùæm söng
trúâi sùæp chaång vaång, baâ töi cuäng goåi töi phaãi lïn ngay. Àoá laâ luác caá
sêëu thûúâng ài bùæt möìi. Möåt cùåp sêëu hoa caâ - sêëu beá chûa daám têën
cöng ngûúâi - töëi naâo cuäng nöíi lïn meá söng caånh nhaâ rònh bùæt võt,
àöi khi töi tröng thêëy toan xaách chôa àêm thò chuáng liïìn lùån mêët.
Thõt caá sêëu trùæng, gioân thúm, coá võ töíng húåp cuãa caá vaâ gaâ. úã maån
Hêåu Giang, trûúác kia nhaâ coá àaám cûúái, àaám giöî ngûúâi ta thûúâng
mua nguyïn con laâm thõt, nêëu ca-ri, ra-gu, khoai àêåu ve, xeá phay
http://ebooks.vdcmedia.com

42. PHAÅM HÖÍ 42
rêët ngon. úã aåaâi Goân ngaây xûa - nùm 1860 - giûäa khoaãng aåúã Thûúng
Chaánh (Port de Com- merce) coá möåt con raåch tuåc danh "Raåch Cêìu
aåêu" vò núi àêy coá möåt hêìm nuöi caá sêëu àïí xeã thõt baán nhû ta thêëy
ë
aåai Goân baán thõt heo rûâng, thõt nai hiïån giúâ. Loaâi caá sêëu khoãe vaâ
â
söëng rêët dai. úã Cêìn Thú, xûa cuäng coá "Raåch Cêìu aåêu" chuyïn baán
ë
thõt sêëu nhû úã aåai Goân. Chúå tónh Myä Tho, trûúác 1945, thûúâng coá beâ
â
caá sêëu chúã haâng trùm con tûâ Nam Vang àem xuöëng baán, möí cên
tûâng khuác nhû cên thõt lúån. Caá sêëu bõ troái khuyãu hai chên trûúác,
xêu luöìn qua möåt cêy tre daâi, con naây nöëi àuöi con kia, ngêm caã
xêu hai bïn thuyïìn, àïí caá sêëu dûúái nûúác laâm beâ thaã tûâ söng Caái
Nam Vang vïì Cêìn Thú, vïì Myä Tho, baán lêìn höìi cho àïën hïët saåch
maâ khöng chïët con naâo. Trong saách "Thöëi thûåc kyã vùn" öng Trûúng
Quöëc Duång thuêåt rùçng laâm thõt sêëu, cûá àïí vêåy, trûúác cùæt àuöi ùn
dêìn lïn, miïîn àûâng chaåm àïën taång ruöåt thò duâ àïí caã tuêìn lïî caá sêëu
vêîn khöng chïët. Höìi khaáng chiïën chöëng Phaáp, úã ngoån Caái Chanh
(xoám nhaâ thûa) tónh Raåch Giaá cuä, caán böå cheâo xuöìng ài cöng taác
ban àïm, àïìu úán. Coá lêìn chuáng töi qua àoá giûäa trûa, thêëy trïn cêy
bêìn dûåa búâ coá àoáng têëm baãng àïì: "úã àêy coá sêëu". Nûúác söng xanh
leâ, lêu lêu nghe uåc uåc thêëy boåt nöíi, röìi sõn (rong rïu vaâ buân àaáy)
tûâng bûång quúån quúån dêng lïn, tröng rêët dïî súå. Taåi ngaä ba Cêy
Trung coân goåi laâ (ngaä ba Baâ Lúán) xûa coá möåt con sêëu àoã muäi to vaâ
daâi bùçng möåt chiïëc ghe lûúân (thuyïìn àöåc möåc cúä lúán), höìi khaáng
chiïën 9 nùm, nghe thónh thoaãng noá vêîn nöíi lïn, ai qua laåi trïn
söng àoá ban àïm cuäng àïìu lo ngaåi. Chuyïån vïì caá sêëu rêët nhiïìu,
dûúái àêy chó xin cung cêëp mêîu nhoã àïí caác baån tham khaão.
* Toác vaâ böng cêím thaåch trong buång caá sêëu Caâ Mau - Söng
Boá Àuöëc, xaä Tam Giang, quêån Àêìm Dúi gêìn àêy coá xuêët hiïån möåt
con caá sêëu to, àoán rûúåt ghe xuöìng khiïën baâ con rêët khiïëp súå. sng
Trûúng Thïë Huâng 72 tuöíi nghe tin, túái cêu. Luác mùæc cêu, sêëu keáo
xuöìng öng chaåy gêìn 300 thûúác röìi múái chõu pheáp. Phaãi duâng maác
phên thêy múái truåc con sêëu lïn nöíi. Möí bao tûã ra (theo lïå, bao tûã
thuöåc vïì phêìn ngûúâi cêu) ngûúâi ta thêëy coá nuöìi toác vûâa àen, vûâa
baåc vaâ möåt àöi böng cêím thaåch). Con sêëu cên nùång 327 kñ-lö. (Baáo
Trung Lêåp ngaây 4-2-1964). sng Cuåt - Taåi Vaâm Kïnh xaáng Thoå Mai
àöí ra àêìm 3 Thõ Tûúâng (Àêìm Baâ Tûúâng) nay thuöåc tónh Minh Haãi,
trûúác caách maång thaáng 8 coá möåt con sêëu dûä, ngûúâi qua laåi rêët súå,
cho laâ "binh gia cuãa baâ". Möåt öng giaâ noå vaâ ngûúâi con trai ài ghe
qua àoá. sng laäo tïn Trêìn Vùn Thòn 75 tuöíi (ngûúâi con trai khöng
roä tïn). Ghe àêåu laåi nghó. Baâ con khuyïn öng nïn ài ài vaâ noái roä
àùåc tñnh lúåi haåi cuãa con sêëu taåi àêëy: Noá chuyïn thoâ àuöi lïn cao
http://ebooks.vdcmedia.com

43. CAÁC CON VÊÅT 43
khoãi mùåt nûúác, cong laåi vaâ duâng àuöi queát ngûúâi trïn thuyïìn rúi
xuöëng nûúác. sng laäo caám ún, hûáa ài nhûng khöng ài. Beân lêëy dêy
buöåc chên mònh vaâo coåc cheâo - caã con trai cuäng vêåy, àïì phoâng bõ noá
queát khoãi rúi xuöëng söng. Hai cha con möîi ngûúâi thuã möåt caái maác
ngöìi chúâ. Laåi nhêëp nhoãm boâ túái boâ lui trïn saåp thuyïìn. Chaång
vaång, caá sêëu moâ ài bùæt möìi. Con sêëu dûä thêëy möìi ngon, khoaái quaá,
trûâng lïn saát thuyïìn röìi bêët thònh lònh nguåp xuöëng, chöëng àuöi lïn
queát ngang saåp thuyïìn. Cha con öng laäo vung maác chùåt cheám lia
lõa, ruång möåt khuác àuöi. Con sêëu àau quaá, quêîy nûúác êìm êìm, chaåy
mêët. Tûâ àoá, noá mang tïn sng Cuåt. Vò khi nöíi lïn, thiïn haå àïìu thêëy
caái àuöi cuåt. Noá caâng trúã nïn hung dûä hún, nhûng ngùåt caái àuöi
cuåt - xem nhû vuä khñ bõ tûúác mêët - khöng queát àûúåc ai. Möåt thúâi
gian noá boã ài. Khöng biïët ài àêu.
* Sêëu nöíi: Nhûäng vuâng rûâng cao thûúâng coá chuyïån ma coåp,
thêìn höí... Nhûäng vuâng rûâng ngêåp cêån biïín vaâ caác vuâng söng lúán
thûúâng coá chuyïån caá sêëu thêìn, ma caá sêëu, chuyïån cuâ dêåy... oác mï
tñn thúâi xûa vaâ sûå bêët lûåc cuãa con ngûúâi trûúác thiïn nhiïn chûa
chinh phuåc nöíi àaä taåo ra khöng hiïëm chuyïån hoang àûúâng quaái
àaãn... Cuäng coá khi noá laâ nhûäng hiïån tûúång nûãa thûåc nûãa hû, noá
kñch thñch oác tòm toâi khaám phaá cho ra nheä thò ñt, maâ gieo cho con
ngûúâi sûå hoang mang súå haäi thò nhiïìu. Xin kïí vaâi thñ duå: Muâa khö
nùm 1937, ba con sêëu to nöíi lïn úã vuâng s Mön, xaä Thúái An, Cêìn
Thú - nay laâ tónh Hêåu Giang - àêåp àuöi àuâng àuâng röìi búi sêu vaâo
söng s Mön. aåau àoá ñt lêu, Hûúng caã àûúng niïn vaâ möåt cûåu Hûúng
caã laâng Thúái An khöng àau bïånh gò, böîng nhiïn lùn àuâng ra chïët.
Vaâ maái àònh laâng Thúái An cuäng böîng nhiïn tuåt caã ngoái xuöëng. Cho
laâ àiïìm bêët thûúâng baáo trûúác nhiïìu tai hoåa seä diïîn ra, laâng phaãi
lêåp àaân cuáng baái, rûúác haát böåi vïì haát thñ ba ngaây àïm.
* "Cuâ dêåy" "Cuâ dêåy" laâ danh tûâ phöí biïën úã vuâng àöìng bùçng
söng Cûãu Long àïí chó möåt con caá sêëu tu lêu nùm hoáa röìng bay lïn
(!) Àïm nùçm nghe mûa to gioá lúán, sêëm seát dûä döåi bêët thûúâng,
ngûúâi caác vuâng söng lúán thûúâng noái: "Khöng kheáo cuâ dêåy!" Nhû úã
Cuâ Lao Röìng Myä Tho - nay laâ tónh Tiïìn Giang - thúâi Phaáp thuöåc
Têy bùæt nhûäng ngûúâi cuâi (huãi) têåp trung thaânh laâng úã àêìu Cuâ Lao,
nhûäng ngûúâi mï tñn cho rùçng Têy cuäng súå cuâ dêåy, thaânh phöë tónh
lyå seä suåp lúã, nïn àem "nhú uïë" àùåt àêëy trêën cho caá sêëu nùçm dûúái
àoá khoãi bay lïn! Thêëy taåp chñ Baách Khoa (aåai Goân taåm chiïëm söë
â
331 ngaây 15 thaáng 10 nùm 1970) coá baâi Hiïån tûúång kyâ laå "Cuâ dêåy"
úã miïìn Nam cuãa Lï Vùn Hûúng (trang 45 àïën trang 48) coá noái vïì
http://ebooks.vdcmedia.com

44. PHAÅM HÖÍ 44
chuyïån naây. Chùæc chùæn laâ caác baån cuäng nhû töi àïìu chùèng ai tin.
Nhûng cuäng xin toám lûúåc dûúái àêy, xem nhû taâi liïåu tham khaão vïì
nhûäng huyïìn thoaåi coá dñnh daáng àïën caá sêëu. a) Cêy moåc trïn lûng
sêëu. Vuâng Cöëng Cêy Dûúng (Raåch Giaá). Caá sêëu nùçm. Àêët böìi, röìi
cêy moåc um tuâm úã trïn. Nùm 1920, cuâ lao lúã, suåp ngay chöî caá sêëu
nùçm. aåêu chûa hoáa thaânh cuâ, ngoi ra, búi lùån, cêy vêîn moåc trïn
ë
lûng. b) Àaâo àêët gùåp sêëu. Nùm 1922, àaâo kïnh tûâ Nuái aåêp qua å
Raåch Giaá. Àaâo sêu xuöëng hún 1 meát 50 thêëy möåt con sêëu daâi 5 têëc
(50cm), mònh to bùçng caái baát, maâu trùæng àuåc, vêîn thúã phò phò.
Toaân thên mïìm nhû buán, thùèng nhû têëm vaán. Ngûúâi àaâo àûúåc
àem ùn thõt (xaâo vúái nûúác dûâa, tûúng úát) thên sêëu toaân laâ múä thõt,
mïìm nhû suån, khöng xûúng. n xong caã 6 ngûúâi ùn àïìu chïët. c) Àaâo
caát àûúåc thõt sêëu. Nùm 1950. Möåt nghiïåp chuã úã huyïån Kïë aåach á
(aåoc Trùng) sai baån cheâo ghe qua cöìn Quöëc Gia, ngang söng Kïë
á
aåach (Traâ Vinh) àïí lêëy caát xêy nhaâ. sng Tû öëm - ngûúâi ài lêëy caát -
á
àaâo caát, xùæn phaãi thõt sêëu, coá leä möåt con sêëu to lùæm nùçm dûúái àoá,
öng khöng biïët laâ thõt gò, khöng maáu, maâu trùæng, rêët mïìm. Tû öëm
mang vïì ùn. Chïët. c) Cuâ dêåy úã Raåch Cêím Sún vaâ Raåch Sêëu. Cuöëi
nùm 1945, quên Phaáp àaánh lan ra aåoc Trùng. Dên úã Kïë aåach boã
á á
chaåy qua söng Baát-xùæc, vaâo xaä Ninh Thúái quêån Tiïíu Cêìn (Traâ
Vinh) úã bïn búâ Raåch Cêím aåún, trong àêët cuãa öng Trûúng Hoaâng
Lêu, tuåc goåi öng Haâm Lêu. Qua nùm 1946. Àïën nùm 1947, möåt
höm thaáng 6 trúâi mûa dêìm, vaâo khoaãng 4 giúâ saáng böîng nghe tiïëng
nöí êìm êìm. Moåi ngûúâi cûá tûúãng Têy neám bom. aåau múái biïët laâ tiïëng
àöång úã dûúái àêët, keáo daâi haâng giúâ. sng Haâm Lêu baão dên chuáng
haäy haäy rònh xem chöî coá tiïëng nöí, úã baäi ven söng. Àïën 5 giúâ, thònh
lònh àêët chuyïín maånh, dûâa, öíi, xoaâi tröëc göëc àöí nhaâo. Mùåt àêët múã
ra, möåt vêåt àen to bùçng chiïëc ghe daâi 30 meát bay vuåt lïn cao, biïën
trong mêy. Ra ào chöî àêët: löî sêu hún 3 meát, ngang 2 meát, daâi
khoaãng 30 meát. Àoá laâ Cuâ dêåy.
Raåch sêëu xaä Nhún Myä, quêån Kïë Saách (Soác Trùng) caách tónh
lyå 25 km. Thaáng 7 nùm 1969, 3 giúâ saáng, trúâi mûa. Nhiïìu ngûúâi
nghe coá tiïëng nöí, cûá tûúãng bom Myä. Nhûng laåi nghe àöång úã dûúái
àêët. 5 giúâ 30 saáng, àêët chuyïín maånh röìi thêëy möåt vêåt àen thui tûâ
dûúái àêët bay lïn, hûúáng vïì Baäi Giaá Raåch Goâi maâ bay ra biïín. Xem
àêët: thêëy höë sêu úã sau khu vûúân daâi 80 cöng àêët. úã Mûúng aåòn hai
cùn nhaâ bay tung, taåi Raåch Giaá möåt cùn nhaâ sêåp, möåt cùn nhaâ lúåp
tön bõ troác maái vò gioá maâ "cuâ" gêy ra. Tûâ Raåch aåêu àïën Phuång
ë
Tûúâng, nhaâ cûãa xiïu veåo, úã aåöng Hêåu, söng cuöën möåt ghe chòm, 2
ngûúâi chïët àuöëi. Töíng cöång thiïåt haåi trïn möåt vïåt daâi 8km vûúân
http://ebooks.vdcmedia.com

45. CAÁC CON VÊÅT 45
tûúåc cêy cöëi gaäy àöí, nhaâ cûãa hû sêåp do "cuâ dêåy" rêët lúán. Xem laåi caái
höë thò sêu 3 meát, röång hún 2 meát, daâi khoaãng 30 meát. Dên àõa
phûúng khùèng àõnh vïåt àen tûâ àêët vuâng lïn, bay ài êëy laâ "Cuâ dêåy"
sau khi àaä tu thaânh cöng. Nùm 1970 khi taác giaã êëy viïët baâi naây,
caái höë àoá vêîn chûa lêëp (!).
* Ma caá sêëu. Ma khöng ai thêëy bao giúâ, cho nïn chuyïån vïì
ma cuäng biïën aão khön lûúâng. Chó xin kïí vaâi neát chñnh cuãa hai mêíu
chuyïån xem nhû tiïu biïíu vïì ma caá sêëu cuãa hai vuâng söng lúán
Nam Böå. Tiïìn Giang (khu 8). Àïm töëi trúâi, mùåt söng yïn tônh,
khöng möåt húi gioá thoaãng, khöng möåt laân soáng gúån. Mêëy chiïëc ghe
thûúng höì àang cheâo doåc búâ thêëy tûâ xa lûâ lûâ tiïën àïën vaâo khoaãng
giûäa söng, möåt chiïëc thuyïìn to àeân thùæp saáng trûng. Laåi nghe
vang tiïëng àaân ca nhaä nhaåc... Ai cuäng àoaán laâ ghe haát böåi. Beân
cheâo laåi gêìn xem. Àïën gêìn thêëy trong ghe cuäng àaâo, cuäng keáp, àöåi
maäo mang hia àang noái cûúâi vui veã. Bêët thònh lònh chiïëc ghe êëy
chòm xuöëng, hiïån nguyïn hònh con caá sêëu lúán, àêåp àuöi nhêån chòm
chiïëc ghe àïën gêìn nhêët, vaâ ùn thõt têët caã nhûäng ngûúâi trïn àoá.
Nhûäng chiïëc ghe kia cheâo chaåy taán loaån. Àoá laâ con sêëu àaä tûâng
"nuöët" caã möåt ghe haát böåi. Höìn oan hiïån lïn bùæt ngûúâi khaác nöåp
maång thay mònh àïí ài àêìu thai. Hêåu Giang (khu 9). Nhaâ noå sùæp
laâm àaám cûúái. Ngaây nhoám hoå, cö dêu cöí vaâ tay chên àeo àêìy vaâng
(Xûa coân àeo kiïìng cùéng) àang ngöìi trïn cêìu nûúác nhöí löng võt. Caá
sêëu trûâng lïn, quêåt cö rúi xuöëng nûúác vaâ tha chaåy ra söng lúán.
Ngûúâi nhaâ chó coân kõp nghe tiïëng cö dêu kïu: "Cha meå haäy baáo thuâ
cho con". Thöng gia bïn trai bïn gaái àau loâng vò mêët ngûúâi, mêët
cuãa. Beân hoåp laåi quyïët bùæt cho àûúåc con sêëu. Rûúác thêìy chuâa lêåp
trai àaân trong ngoån raåch cuâng, haát cuáng ba ngaây ba àïm coá àuã caác
troâ chúi muáa lên, àaá gaâ, cúâ baåc... vui nhû höåi. Vaâ têët caã chúâ con caá
sêëu vaâo. Ngaây thûá nhêët, túái vaâm raåch noá lui ra. Ngaây thûá hai vaâo
àïën nûãa raåch, noá ngêìn ngûâ röìi noá lui ra. Ngaây thûá hai vaâo àïën nûãa
raåch, noá ngêìn ngûâ röìi lùån xuöëng, búi trúã ra. Àïm thûá ba, laâ àïm xö
giaân, àöët vaâng maä, thñ gaåo muöëi... Böîng nghe tiïëng nhiïìu ngûúâi
noái: "Cheâo ghe vö coi haát, kiïëm ñt tiïìn baåc gaåo muöëi vïì xaâi. Chuáng
ta súå caái gò?" Thïë laâ con caá sêëu búi vaâo têån cuâng ngoån raåch. Khuya,
cuáng vaâ xö giaân thñ tïë xong. Nghe tiïëng noái: "Àêíy ghe ra mau,
nûúác roâng röìi. Khöng kheáo mùæc caån thò chïët". Nhûng phña ngoaâi,
ngûúâi ta àaä haå bêìn ngaä xuöëng, duâng àùng, song höìng, chùåt tre laâm
möåt haâng raâo chùæn ngang. Caá sêëu caâng vuâng vêîy, lao trïn búâ caâng
túái têëp phoáng xuöëng. Thïë laâ hai gia àònh kia àaä giïët àûúåc con sêëu
dûä, baáo thuâ cho cö gaái vaâ lêëy laåi àûúåc nguyïn veån söë vaâng àaä mêët.
http://ebooks.vdcmedia.com

46. PHAÅM HÖÍ 46
* Caá sêëu thêìn. Àêy laâ chuyïån nûúác ngoaâi. ÚÃ Gö-na-vú thuöåc
quêìn àaão Hai-ti, coá kho vaâng chön trong loâng nuái, gêìn möåt ngoån
thaác vuâng Za-búâ-ri-cö. Àoá laâ kho vaâng cuãa nûä vûúng Anh-àiïng A-
na-cao-na àaä bõ ngûúâi Têy Ban Nha treo cöí khi àêët naây bõ hoå xêm
chiïëm trûúác tiïn. Nùm 1932, nhûäng tay sùn vaâng úã Myä àaä thaânh
lêåp möåt nghiïåp àoaân úã Port au Prinen, tòm kiïëm kho vaâng naây
nhûng cho àïën nay kho vaâng êëy vêîn chûa ai khaám phaá ra àûúåc.
Möåt con sêëu thêìn àaä trêën giûä kho vaâng naây, khöng biïët tûâ bao giúâ.
Viïn thiïëu uáy caãnh saát trûúãng ngûúâi Myä Uyïët-cúát göëc Pen-zy-va-
ni-a cai quaãn àaão naây trong thúâi gian 1920-1932 àaä coá lêìn rònh
theo hai ngûúâi Anh-àiïng cúäi lûâa moâ túái höì thiïng chúã nhûäng bao
taãi nùång, xem hoå laâm gò? Thò ra hoå mang nhûäng xuác thõt tûúi,
nhûäng mêíu thõt lúån vaâ möåt con choá àaä bõ cùæt tiïët àïën dêng cho caá
sêëu thêìn àïí laâm dõu sûå phaá phaách cuãa "ngaâi". Vò caá sêëu thêìn àoái,
mêëy höm trûúác àoá àaä lïn búâ xúi mêët möåt con bï vaâ mêëy chuá lúån
cuãa ngûúâi Anh-àiïng thaã röng.
* Àaánh bùæt Caá sêëu thïë naâo ? Bêët cûá con vêåt gò úã dûúái nûúác thò
viïåc àaánh bùæt cuäng duâng cêu keáo, lûúái chaâi laâ chñnh. Caá sêëu cuäng
vêåy. Chuã yïëu laâ cêu, búãi khöng lûúái, khöng chaâi naâo bùæt àûúåc noá.
Àöi khi ngûúâi ta duâng suáng bùæn. Nhûng bùæn thò noá chòm, khoá vúát,
vúát àûúåc thò têëm da bõ thuãng naát khöng coân giaá trõ kinh tïë. Cuäng
coá núi chó chuyïn duâng lao nhoån phoáng bùæt nhû úã Chêu Phi
(khoaãng 50 nùm vïì trûúác).
Caác tónh phña Nam nûúác ta, tûâ xûa vêîn cêu laâ chñnh. Coá vaâi
caách cêu. Nhû moác möìi võt söëng, buöåc möåt chuâm böën lûúäi cêu vaâo
chên võt, ngûúâi cêu ngöìi trïn xuöìng, thaã cho võt búi giûäa söng. Caá
sêëu taáp möìi, mùæc cêu, löi xuöìng chaåy. Bao giúâ noá àuöëi sûác, ngûúâi ta
múái löi lêìn vaâo búâ. Àoá laâ loaåi caá sêëu dûúái trung bònh, khöng nguy
hiïím lùæm. Gùåp caá sêëu dûä, lêu nùm thò phaãi laâm beâ. Trïn beâ tre
dûång hai cêy thang buöåc gaác vaâo nhau phoâng khi caá sêëu löi chòm
beâ thò ngûúâi cêu treâo lïn thang. Laåi àùåt chuöìng nhöët choá vaâ heo.
Theo tuåc mï tñn xûa, ngûúâi ta laâm lïî tïë cö höìn choåc tiïët con heo, vaâ
caâng nguyïn con heo êëy moác vaâo chuâm cêu nhiïìu lûúäi thaã xuöëng
nûúác. Beâ cûá thaã tröi theo nûúác triïìu lïn xuöëng, vuâng coá caá sêëu hoaåt
àöång. Coá khi àöi ba ngaây noá múái chõu àúáp möìi. Nhûäng khi êëy thúâi
phaãi choåc cho heo vaâ choá trong chuöìng kïu lïn, gúåi sûå theâm khaát
àïí noá mau àïën. Mùæc cêu röìi, bao giúâ caá sêëu cuäng löi beâ chaåy, vaâ beâ
thûúâng bõ chòm. Ngûúâi cêu ngöìi trïn thang àaánh moä lïn, àïí trïn
búâ khua mêm thau, nöìi àöìng, àaánh tröëng, àaánh moä höî trúå. Caá sêëu
http://ebooks.vdcmedia.com

47. CAÁC CON VÊÅT 47
mïåt nöíi lïn, duâng lao sùæt phoáng. Cho àïën khi noá àuöëi sûác, chõu
pheáp múái cho thuyïìn tûâ búâ ra keáo beâ vaâo. Àiïìu nguy hiïím nhêët laâ
súå sêëu cùåp. Thûúâng möåt con mùæc cêu, bao giúâ con coân laåi cuäng àïën
têën cöng ngûúâi trïn beâ àïí giaãi cûáu cho con kia. Nhaâ vùn aåún Nam
coá miïu taã roä caách sùn bùæt caá sêëu naây trong baâi "aåöng Gaânh Haâo"
(quyïín Hûúng rûâng Caâ Mau) rêët sinh àöång, höìi höåp vaâ nhiïìu yá
nghôa. Caác baån coá thïí tòm àoåc tham khaão. Xûa, vuâng söng Tiïìn
Giang coân coá löëi cêu àeân ban àïm. Ngûúâi sùn àeo phao, trêìm mònh
xuöëng nûúác, thaã tröi trûúác mùåt chiïëc beâ nhoã, àûúåc giûä cúä vûâa têìm
tay phoáng bùçng möåt súåi dêy. Trïn beâ thùæp chaáy möåt àôa àeân bùçng
múä ngûúâi, do thoái tuåc mï tñn. Vaâ möåt khoanh dêy ûúác lûúång gêëp
àöi chiïìu sêu àaáy söng buöåc chùæc vaâo beâ, möåt àêìu dêy buöåc vaâo caán
lao bùçng göî mun. Caá sêëu àaánh húi muâi múä chaáy, trûâng lïn, haá
hoång liïëm múä trong àôa àeân. Ngûúâi sùn lêåp tûác phoáng lao vaâo giûäa
hoång noá vaâ àïí mùåc cho noá löi phao chaåy ài. Caá sêëu lùån trêìm xuöëng
võnh, saáng höm sau ngûúâi ta tòm chiïëc phao lùån xuöëng cùæt gên
àuöi, troái hai chên sau laåi vaâ buöåc doäi keáo lïn. Con vêåt hoaân toaân
tï liïåt sau khi bõ muäi mun àêm vaâo hoång, khöng daám cûåa quêåy, vò
möîi khi nhuác nhñch cêy lao göî mun caâng hñt sêu vaâo thõt. Nghe noái
göî mun kyå thõt caá sêëu, khöng biïët coá àuáng vêåy khöng? Löëi sùn naây
rêët nguy hiïím, àoâi hoãi ngûúâi sùn phaãi gan daå, trêìm tônh daây daån
kinh nghiïåm. Töi coá viïët qua cho caác em thiïëu niïn trong quyïín
"Àêët rûâng Phûúng Nam" vïì caách sùn bùæt naây. àoaân gioãi Caác con
vêåt trïn rûâng dûúái biïín
Coân nhiïìu caách àaánh bùæt khaác, tuây têåp quaán. Nhû úã vuâng U
Minh haå caá sêëu thûúâng söëng têåp trung trong nhûäng vuâng nûúác
nöng giûäa rûâng. Àöìng baâo goåi laâ Ao sêëu. Duâng thuöíng àaâo möåt
àûúâng nhoã tûâ meá ao lïn rûâng caâng xa búâ caâng caån dêìn, chûâng mûúi
thûúác. Thaã böíi (sêåy, àïë, caânh laá khö) kñn mùåt ao, chêm lûãa àöët. Caá
sêëu bõ ngöåt thúã, nûúác noáng, cay mùæt theo àûúâng àaâo sùén boâ lïn
rûâng... Thêëy ngûúâi, chuáng haá hoång ra toan àúáp. Ngûúâi sùn àuát vö
hoång caá sêëu möåt khuác göî múáp daâi chûâng 3 têëc. Caá sêëu taáp, hai
haâm rùng dñnh chùåt laåi nhû ngêåm cuåc keåo maåch nha, khöng haá ra
àûúåc. Duâng maác xùæn trïn söëng lûng chöî giaáp chên sau, àïí cùæt gên
àuöi. Caái àuöi, vuä khñ lúåi haåi nhêët cuãa noá chó coân coá thïí àêåp qua
àêåp laåi nheâ nheå. Troái thuác keá hai chên sau lïn lûng, àïí hai chên
trûúác cho noá tûå do búi, ngûúâi sùn coá thïí doâng dêy àûa theo söng
möåt beâ caá sêëu nùm mûúâi con vïì àïën nhaâ, khöng khoá khùn gò. Nhû
úã Cam-pu-chia, vuâng biïín höì àïën muâa nûúác xuöëng, ngûúâi sùn àöët
àeân àöët àuöëc, lêëy tre àêåp mùåt nûúác ao höì khiïën cho caá sêëu súå boâ
http://ebooks.vdcmedia.com

48. PHAÅM HÖÍ 48
lïn. Hoå theo sau, lûâa dõp nùæm hai chên trûúác lêåt khuyãu troái laåi bùæt
rêët dïî daâng. Àïën khi bùæt àûúåc nhiïìu, xêu vaâo möåt cêy tre röìi lêëy
duâi sùæt chñch thõt con sau cuâng. Con naây àau trûúân túái trûúác, àêíy
lêìn nhau, muöën àûa ài àêu tuây mònh. (Lûu yá: Cam-pu-chia troái caá
sêëu hai chên trûúác - Nam Böå troái caá sêëu hai chên sau). Nhû úã Nam
Myä, caá sêëu àùåc biïåt thñch ùn thõt choá. Noá mï thõt choá àïën nöîi
nhûäng ngûúâi thúå sùn nhûã möìi duå noá àïën bùçng caách buöåc con choá
vaâo möåt caái coåc gêìn caác höì, hoùåc giaã laâm tiïëng choá suãa, àïí noá boâ
lïn.
* Nguöìn lúåi kinh tïë àûúåc chùng ? Caác baån biïët àêëy, xûá ta xûa
rêët nhiïìu caá sêëu. Nay cuäng coân, nhûng hiïëm. Búãi sùn bùæt thò
nhiïìu, maâ chùèng mêëy ai nghô àïën viïåc chùn nuöi laâm nguöìn lúåi
kinh doanh, khai thaác lêu daâi. úã Laâo vaâ Cam-pu-chia doåc daâi theo
söng lúán tûâ Kra-chi-ï, aåtung-treng, Bùæc- tam-bùng, ngûúâi ta hay
nuöi caá sêëu. Hoå lûúåm trûáng trong rûâng (trûáng loâng àoã to, loâng
trùæng moãng, luöåc chñn trong nhû trûáng coâ). Trûáng voã mïìm: deão
nhû hoân têíy, voi àaåp trûúåt lùn ài chûá khöng bïí. Rang caát êëm trïn
30 àöå, möîi ngaây àöí vaâo gioã àûång trûáng. Khi caá sêëu con núã ra, cho
ùn caá hoùåc xaác thuá chïët. Möîi nhaâ thûúâng nuöi khoaãng böën nùm
chuåc con. úã Phúâ-lo-rñt (Bùæc Myä) ngaây xûa cuäng àêìy rêîy caá sêëu.
Nùm 1890 khi möåt nhaâ kyä nghïå phaát minh caách thuöåc da caá sêëu
lûâng danh duâng laâm vñ àêìm, höåp àûång thuöëc laá, àoáng bòa saách
v.v... thò "möët" duâng da caá sêëu àûúåc tung ra, vaâ phong traâo sùn bùæt
caá sêëu lan röång kinh khuãng chûa tûâng thêëy
Nùm 1902, "uãy ban Ngû nghiïåp" Bùæc Myä baáo àöång rùçng tûâ
nùm 1890 àïën nùm 1900, 3 triïåu caá sêëu àaä bõ haå saát. Vaâ hoå àùåt ra
nhiïìu quy àõnh àïí haån chïë viïåc sùn bùæt. Ngûúâi ta bùæt àêìu nuöi caá
sêëu. Phaãi rêët kiïn trò. Búãi nuöi möåt con böën meát phaãi trïn 100
nùm. Cùm-phen laâ ngûúâi àêìu tiïn coá saáng kiïën lêåp nïn nhûäng traåi
nuöi caá sêëu, maâ ngûúâi ta coân goåi laâ "laâng". Trong möîi "laâng" coá
nhiïìu höì nuöi caã mêëy trùm con trïn 3 meát. úã laâng noå, coá con nùång
trïn 1 têën (150 tuöíi), lûng xaám tröí hoa, ngûúâi ta àaánh bêîy bùæt
àûúåc trong vuâng Phúâ-lo-rñt. Theo baãn tin khoa hoåc cuãa möåt àaâi
phaát thanh phûúng Têy, phaát ài ngaây 3 thaáng 11 nùm 1977, thò
nghïì nuöi caá sêëu hiïån nay àang phaát triïín maånh úã Xanh-ga-po,
Ma-lai- xi-a, In-àö-nï-xi-a, vaâ Pam-pu-a Niu-ghi-nï. Àêy laâ möåt
ngaânh cöng nghiïåp múái àûúåc Liïn nöng Liïn hiïåp quöëc baão trúå. Da
caá sêëu sùn àûúåc thûúâng hû hao hoùåc raách. Nuöi, seä coá àûúåc möåt böå
da laânh lùån, àuáng kñch thûúác. Möåt phêìn tû mêîu àêët duâng laâm traåi
http://ebooks.vdcmedia.com

49. CAÁC CON VÊÅT 49
nuöi caá sêëu, lúåi tûác khaá hún laâm nghïì caåo giêëy úã caác xûá àoá. Chó coá
vêën àïì: giöëng, nuöi ùn vaâ löåt da. úã Thaái Lan - ngoaåi ö Bùng Cöëc -
hiïån nay coá möåt traåi nuöi caá sêëu 20.000 con. Caá sêëu àûúåc nuöi
trong nhûäng chuöìng tûâng ngùn lúán nhoã khaác nhau tûúng tûå
chuöìng heo, xêy cao, coá nûúác. Chuáng nùçm ngöín ngang nhû nhûäng
àöëng cuãi möîi con böën têëc. Haâng ngaây, coá nhûäng em nhoã xaách nûúác
tûúái cho da caá sêëu luön luön êím ûúát, vaâ neám caá cho ùn. Hoå coân
duâng àöì thûâa cuãa kyä nghïå àöng laånh, caác chêët phïë thaãi laâm thûác
ùn nuöi caá sêëu. Khöng cho ùn haâng thaáng, chuáng vêîn söëng. Àïën
tuöíi baán àûúåc caá sêëu khoaãng trïn dûúái 10 nùm, giaá nùm 1974 möîi
con laâ 300 àö-la. Ngûúâi Thaái Lan nuöi caá sêëu nhû nuöi gaâ. Nhûäng
con chïët, hoå döìn goân àïí baán cho du khaách... Caá sêëu úã Thaão cêìm
viïn thaânh phöë Höì Chñ Minh, nhûäng con chïët, nhoã cuäng nhöìi böng,
lúán thò thuöåc da baán àïí laâm thùæt lûng. Hiïån nay giaá 60 àöìng möåt
thùæt lûng da caá sêëu taåi aåai Goân. Nghe noái hiïån giúâ ta coá vaâi nhaâ
â
nuöi caá sêëu úã vuâng rûâng aåat, maån gêìn Vuäng Taâu. Rêët tiïëc laâ töi
á
chûa coá dõp àïën taåi chöî xem tûúâng têån. Haâ Nöåi 26-11-1976 - 5-11-
77 Böí sung. Àêìu muâa mûa nùm 1980, töi coá ài cuâng anh Nguyïîn
Vùn Böîng, Nguyïn Ngoåc vaâ möåt söë anh em àïën xem chöî nuöi caá
sêëu cuãa boån cuãa boån Pön-pöët Iïng-xary úã Xiïm Rïåp (Cam- puchia).
Töi noái chöî vò goåi höì khöng àuáng maâ goåi chuöìng cuäng khöng àuáng.
Àõa àiïím khöng xa thaânh phöë lùæm. Möåt khoaãng àêët röång, raâo sùæt
bao quanh, cao quaá àêìu ngûúâi. Coá vaâi cêy boáng maát - to khoaãng
voâng tay öm - che nùæng cho nhûäng con caá sêëu boâ nùçm trïn caån. Hai
böìn nûúác to xêy xi mùng, sêu trïn 1 meát, àïí caá sêëu xuöëng trêìm
mònh. Bïn trïn, coá saân göî röång, lïn àoá bùçng möåt chiïëc cêìu cao, têët
caã àïìu bao lan can sùæt. Àoá laâ núi boån Ang-ka, vaâ sô quan ngöìi uöëng
rûúåu, xem caá sêëu ùn thõt treã con. Theo lúâi ngûúâi àûa àûúâng, thò:
"Treã em bõ chùåt ra tûâng khuác, vêët xuöëng cho caá sêëu tranh nhau
àúáp. Àöi khi chuáng thaã möåt em beá söëng vaâo àoá, cho caá sêëu àuöíi
bùæt. Vaâ chuáng ngöìi uöëng rûúåu, cûúâi ha haã giûäa tiïëng theát kinh
hoaâng, tiïëng kïu khoác cuãa caác em beá, tiïëng phêìm phêåp cuãa haâm
rùng caá sêëu taáp ngûúâi... Khoaãng trïn dûúái 100 caá sêëu to, beá àuã cúä
thêëy coân taåi àoá. Àêìu thaáng 3-1982 anh Hoaâng Ngoåc Hiïën ài Têy
Nguyïn vïì, kïí cho töi nghe: "Xaä Àöìng Nai Thûúång huyïån Àa Hoai
(Lêm Àöìng) coá hai baâu caá sêëu, möåt úã bïn naây söng möåt úã bïn kia
söng Àöìng Nai. Baâu caá sêëu dûúái chên nuái Böët Daå Mön ban àïm lia
àeân pin, mùæt caá sêëu bùæt àeân nom nhû möåt trúâi sao moåc trïn mùåt
nûúác. Baâu naây röång khoaãng 15 heác-ta, coá nhûäng caá sêëu meå nùång
haâng taå nùçm im lòm àêu àoá dûúái àaáy sêu. Mùåt baâu nöíi àen nhûäng
http://ebooks.vdcmedia.com

50. PHAÅM HÖÍ 50
bêìy sêëu con, xûúng xêíu nhû nhûäng coân kyâ nhöng nùçm gaác àêìu lïn
nhau, bêët àöång... úã àêy, ngûúâi ta àaánh bùæt àûúåc caá sêëu cúä 50 kg laâ
thûúâng".
http://ebooks.vdcmedia.com

51. CAÁC CON VÊÅT 51
NGÛÅA THÊÌN
Nhaâ thú Töë Hûäu viïët: "Ta nhû thuúã xûa Phuâ Àöíng - Vuåt
àûáng lïn àaánh àuöíi giùåc OEn - aåûc nhên dên khoãe nhû ngûåa sùæt -
á
Chñ cùm thuâ reân theáp laâm roi - Lûãa chiïën àêëu ta phun vaâo mùåt -
Luä saát nhên cûúáp nûúác haåi noâi...". Con ngûåa sùæt thêìn kyâ, àúâi vua
Huâng thûá 6, chuáng ta àaä nghe öng baâ kïí, tûâ khi chuáng ta chûa cùæp
saách àïën trûúâng. Töi cuäng chõu khoá àoåc saách, tó mêín tra cûáu, maâ
Àöng Têy kim cöí chûa hïì thêëy coá con ngûåa naâo - Têët nhiïn laâ ngûåa
thêìn thoaåi - "Ngon" nhû con ngûåa Gioáng (cuäng coá ngûúâi goåi laâ
Doáng) cuãa ta. ... Voá ngûåa phi nhû bay Ngûåa hñ rung caânh laá Gioá
caát nöíi muâ trúâi Nuái giêåt mònh raån àaá Kiïëm vung loâe chúáp sêëm
aåang trong tay tûúáng thêìn Möåt nûúác phi ba dùåm Àaánh túi búâi giùåc
á
OEn. Nhû vêåy laâ nhaâ thú Huy Cêån àaä noái hïët vïì con ngûåa naây röìi,
vaâ caác baån cuäng àaä biïët röìi, nïn töi xin pheáp chùèng cêìn phaãi taán
thïm. Àêëy laâ ngûåa sùæt úã ta. Phûúng Àöng coân coá ngûåa àêët úã Taâu.
Truyïån Taâu kïí, àúâi Nam Töëng (1127-1279) thaái tûã Triïåu Cêëu, con
thûá 9 cuãa vua Huy Töng bõ rúå Kim bùæt àem vïì Phiïn Quöëc, nhûng
tröën àûúåc vïì Nam, bay ngûåa qua söng Dûúng Tûã (Huyïìn thoaåi àïí
tuyïn truyïìn thuúã êëy, rùçng öng coá baá linh phuâ trúå) Nïn múái coá tñch
"Nï maä àöå khûúng vûúng". Con ngûåa öng cûúäi bay qua söng Hoaâng
Haâ, qua röìi thò raä rúát rúi thaânh àêët cuåc vò laâ ngûåa àùæp bùçng àêët seát
thúâ trong miïëu, nhúâ pheáp linh biïën ra thêìn maä àöå öng qua söng
lúán... Phûúng Têy, lûâng danh laâ con Pï-ga-zú (Pegase) cuãa Hy Laåp.
Con naây xuêët ra tûâ àêìu cuãa Mï-àuy-zú (Meáduse) (tûåa nhû röìng
xanh xuêët ra tûâ àêìu Caáp Tö Vùn, coåp trùæng xuêët ra tûâ àêìu Tiïët
Nhên Quyá, nhûng trûúâng húåp naây ngûåa khöng phaãi laâ tûúáng tinh)
Pï ga-zú trûúác khi kïët giao vúái Thi thêìn (Muse) vaâ nêng têm höìn
caác thi nhên lïn àónh cao tûúãng tûúång, laâ möåt con ngûåa hung
hùng. Trong thêìn phaã Hï-zi-öët (Heásiode) chñnh noá laâ keã trao aánh
chúáp cho thêìn Zúát (Zeus)... Àöëi vúái ngûúâi Hy Laåp xûa, ngûåa laâ con
vêåt suãng aái cuãa thaánh thêìn vaâ ngûúâi. Hoå coá vö söë huyïìn thoaåi vïì
ngûåa. Duâ tûúãng tûúång cuãa hoå coá nhiïìu kiïíu khaác nhau, nhûng têët
caã àïìu àöìng nhêët möåt quan àiïím. Con ngûåa laâ biïíu tûúång cuãa sûå
chuyïín àöång tuyïåt vúâi. Hoå coi àoá laâ möåt yïëu töë êm nhaåc. Coân laâ
nguöìn göëc thêìn linh, con cuãa hai võ thêìn lúán Pö-zï-i-àöng
http://ebooks.vdcmedia.com

52. PHAÅM HÖÍ 52
(Poseáidon) vaâ Àï-mï-tï (Deámeáteá). Con ngûåa àêìu tiïn laâ A-ri-öng
(Arion) (vïì sau möåt nhaåc sô àaä mang tïn àoá). Hònh aãnh ngûåa coân
daânh riïng cho Thêìn Biïín. Trong thêìn thoaåi Hy Laåp, ngûåa laâ biïíu
tûúång cuãa soáng baåc àêìu, cuãa nhûäng laân soáng luön luön chuyïín
àöång. Theo tinh thêìn ngûúâi Hy Laåp, ngûåa khöng phaãi chó söëng úã
dûúng gian, maâ chuáng coân laâ con vêåt cuãa coäi hû vö. Chuáng keáo
chiïëc xe cuãa Pï-zï-i àöng vûúåt caác àaåi dûúng quaåt caánh bay lïn
khöng trung nhû ngûúâi anh em cuãa chuáng laâ Pï-ga-zú... Tûâ Hö-me-
rú (Homeâre) àaåi thi haâo thúâi Hy Laåp cöí (mêët 850 nùm trûúác cöng
nguyïn), ngûåa àûúåc gùæn liïìn vúái nhûäng trang voä tûúáng anh huâng.
Nhûäng con "anh chõ bûå" trong boån chuáng, khöng phaãi laâ ngûåa
thûúâng, maâ laâ nhûäng con vêåt linh diïåu àûúåc caác thêìn ban. Thûúâng
thûúâng laâ ngûåa coá caánh, àöi khi noái àûúåc tiïëng ngûúâi.
* Löå trònh cuãa ngûåa Mûúâi hai kiïíu xûúng hoáa thaåch xïëp theo
niïn àaåi cho ta caãm giaác roä raâng vïì hònh daáng liïn hïå cuãa sûå phaát
triïín tûâ thö sú àïën hoaân chónh. Tuy nhiïn, vêîn chûa tòm àûúåc hònh
daáng cuãa con ngûåa nguyïn cöí àêìu tiïn. Ngûúâi ta giaã àõnh rùçng töí
tiïn cuãa loaâi ngûåa àïìu coá 5 ngoán úã möîi chên, cuäng nhû öng baâ caác
loaâi coá vuá khaác. Àúâi con chaáu laâ -ö-hip-put (eáo- hippus) - dõch tûâ
tiïëng cöí Hy Laåp coá nghôa laâ "bònh minh cuãa loaâi ngûåa" hay "giöëng
khúãi àêìu cuãa loaâi ngûåa" hònh voác khöng lúán hún con choá nhaâ bao
nhiïu, haäy coân 4 ngoán úã hai chên trûúác vaâ 3 ngoán úã hai chên sau -
dêëu hiïåu cuãa sûå tiïën hoáa, búãi vò loaâi ngûåa phaát triïín vaâ cao dêìn
lïn, trong khi àoá caác ngoán chên choùæt laåi. Möåt loaåi ngûåa nûäa lúán
hún, tûác laâ giöëng s-rö-hip-puát (Orohippus) nghôa laâ "ranh giúái loaâi
ngûåa" hay "gêìn nhû ngûåa". Trong thúâi kyâ s-li-gö xïn coá giöëng Mï
dö hip puát (Meásohippus) nghôa laâ ngûåa trung gian, noái khaác ài laâ
"daång trung gian cuãa ngûåa" to bùçng con choá beác-giï hiïån nay.
Giöëng Mï-ri- hip-puát (Meárryhippus) nghôa laâ ngûåa àaä hònh thaânh,
giöëng nhû con ngûåa to hiïån nay. Con ngûåa giúâ àêy, möîi chên àïìu
chó coá möåt ngoán, tiïu biïíu cao nhêët cho quaá trònh tiïën hoáa àoá. Búãi
khi chaåy, noá tûåa vaâo ngoán giûäa, riïng chó coá ngoán àoá coân laåi, chuáng
ta quen goåi ngoán àoá laâ "moáng" ngûåa. Quaá trònh àoá, àaåt àûúåc phaãi
traãi qua 50-52 triïåu nùm, àaä hònh thaânh nhûäng àùåc àiïím vïì cêëu
taåo cú thïí, kñch thûúác tùng dêìn vaâ do sûå biïën àöíi dêìn dêìn tûâ 5
ngoán àïën 1 ngoán chên nïn con vêåt chaåy caâng nhanh hún. Ngûúâi ta
cuäng àöìng yá trïn àiïím naây, laâ ngûåa vöën xuêët xûá tûâ chêu Myä. Hoáa
thaåch hoå ngûåa cöí nhêët àaä tòm thêëy úã vuâng Têy - Bùæc luåc àõa naây,
trong nhûäng nghôa àõa thiïn nhiïn vaâo thïë -ö-xïn. aåau àoá ñt lêu,
dûúâng nhû trïn vuâng àêët phña chêu êu cuäng coá rêët nhiïìu con giöëng
http://ebooks.vdcmedia.com

53. CAÁC CON VÊÅT 53
nhû ngûåa. úã Phaáp, úã Anh (àaä tòm thêëy vö söë xûúng, thuöåc hoå ngûåa,
phêìn nhiïìu laâ chên coá 3 ngoán. Con Pa lï ö tï rum (Paleáoteárum)
"thuá cöí" (Pa-lï-ö: cöí, Tï-rum: thuá) tòm thêëy úã Paris trong moã thaåch
cao khu Möng-maác (Montmartre) thên hònh cao lúán nhû möåt con tï
giaác. Nhûng nhûäng cuöåc àaão löån vïì àõa lyá àaä dêîn àïën kïët thuác thï
thaãm cho töí tiïn con ngûåa chêu êu: àêìu s-li-gö xïn thúâi kyâ thûá hai
cuãa kyã Àïå tam toaân thïí àïìu tuyïåt diïåu trïn vuâng luåc àõa chêu êu
hiïån thúâi. Trïn quï hûúng chêu Myä, nhûäng con hoå ngûåa coân möåt
giöëng töìn taåi. Thên hònh töët àeåp hún, söë rùng tùng lïn, àöëi vúái loaâi
coá vuá, àêy laâ dêëu hiïåu cuãa sûå tiïën hoáa. Chuáng nö rúän tûâng àaân lúán
trïn nhûäng àöìng coã Bùæc Myä vaâ àïën khi àêët tröìi lïn nöëi liïìn luåc àõa
Nam Myä, chuáng traân xuöëng khùæp luåc àõa phûúng Nam. Nhûäng àaân
khaác vûúåt qua lûúäi àêët, bêy giúâ laâ biïín Bï-rinh (Bhering) tûâ A-laát-
xka (Alaska) tiïën vïì Xi-bï-ri. Chuáng dong ruöíi khùæp chêu aá, vaâ
möåt lêìn nûäa laåi àïën chêu êu vaâo sú kyâ àaåi bùng haâ Pú-lï-i-xtö-xïn
(Pleáistoceâne). Viïîn trònh xuyïn caác thaão nguyïn mïnh möng
phûúng Bùæc àaä reân chuáng trúã nïn daây daån, àûúng nöíi moåi khñ hêåu
khùæc nghiïåt, taåo nïn möåt giöëng ngûåa thñch nghi vúái àêët trúâi giaá
laånh nhêët. úã chêu Myä, ngûúåc laåi, ngûåa àaä lêm vaâo bûúác suy taân. úã
phûúng Bùæc cuäng nhû phûúng Nam luåc àõa Têy baán cêìu naây, ngûåa
àaä hoaân toaân biïën mêët (vò möåt naån dõch lúán bñ êín, maâ ngaây nay
khoa hoåc coân chûa tòm ra do vi khuêín naâo) vaâ höìi ûác vïì chuáng
cuäng bõ hoaân toaân xoáa saåch, cho àïën khi chêu Myä àûúåc khaám phaá,
con ngûúâi úã àêy múái biïët con ngûåa laâ con gò.
* Àiïím qua tñnh chêët lúåi haåi cuãa möåt vaâi giöëng ngûåa Xûa
nay, trïn thïë giúái àûáng vaâo haâng "anh chõ" phaãi kïí ngûåa Hung-nö,
ngûåa aã-rêåp, ngûåa Möng Cöí vaâ ngûåa "Bùæc Thaão" cuãa boån hiïåp sô
chêu êu. Nhûng gò thò gò, àöëi vúái ngûúâi phûúng Àöng chuáng ta
"Baåch maä" laâ con ngûåa luác naâo cuäng àûúåc coi troång. Noái sú vïì con
naây trûúác àaä.
* Baåch Maä Baåch maä - ngûåa trùæng - ngûåa kim. Cuäng laâ noá caã,
tuây núi goåi. Coá leä maâu trùæng àûúåc coi laâ maâu thanh khiïët biïíu hiïån
cuãa sûå trùæng trong, cao quyá nhêët chùng? Xûa úã ta, thñ sinh àöî
traång xong, àûúåc vua ban aáo maäo vaâ cho cúäi ngûåa xem hoa vûúân
thûúång uyïín trûúác khi baái töí vinh quy. Bao giúâ Traång cuäng cúäi
ngûåa trùæng. Cho nïn vïì sau ngûúâi ta goåi ngûåa trùæng laâ Maä Traång
nguyïn (Phong tuåc Viïåt). Àïìn Baåch Maä úã phöë Haâng Buöìm hiïån
nay, thúâ thêìn Tö Lõch laâ thaânh hoaâng cuãa Haâ Nöåi, tûác laâ thaânh
hoaâng cuãa kinh àö, thaânh hoaâng caã nûúác. Tûúng truyïìn àïìn xêy
http://ebooks.vdcmedia.com

54. PHAÅM HÖÍ 54
xong, coá möåt ngûåa trùæng àeåp hiïån lïn ài xung quanh röìi biïën mêët.
Theo vïët voá ngûåa, thêëy xuöëng söng Tö Lõch. Hònh aãnh àeåp àeä vaâ
haâo huâng nhêët cuãa ngûúâi chiïën sô xöng pha chiïën trûúâng thúâi xû a,
cuäng àûúåc mö taã vúái möåt con ngûåa trùæng. aáo chaâng àoã tûåa raáng pha
Ngûåa chaâng sùæc trùæng nhû laâ tuyïët in. (Chinh phuå ngêm) úã chêu
êu, Na-pö-lï-öng, võ hoaâng àïë lûâng danh möåt thuúã, bao giúâ cuäng
xuêët hiïån trïn lûng ngûåa trùæng. Àúâi Tam quöëc bïn Taâu, tñch "Àaâo
viïn kïët nghôa": Lûu Bõ, Quan Cöng, Trûúng Phi cuäng "aåat baåch á
maä tïë thiïn - Tru hùæc ngûu tïë àõa" giïët ngûåa trùæng cuáng trúâi, diïåt
trêu àen cuáng àêët... Ngûúåc lïn xa nûäa, vaâo thúâi Àûúâng, Trêìn
Huyïìn Trang ài tûâ Àöng Àöå sang Têy Phûúng (êën Àöå) thónh kinh,
truyïån Têy du diïîn nghôa cuãa Ngö Thûâa OEn kïí laâ "Thêìy àaä cûúäi
möåt con ngûåa trùæng". Taác giaã coân thêìn thoaåi hoáa laâ con ngûåa àoá laâ
"Con Tiïíu Long, dûúái suöëi oeng aåêu nhaãy lïn ùn mêët ngûåa cuãa
ì
Àûúâng Tùng, Tön Haânh Giaã vaác thiïët baãng truy naä, thò ra Tiïíu
Long vöën laâ thaái tûã con Long Vûúng Ngao Thuêån phaåm töåi bõ àaây,
àang chúâ Àûúâng Tùng àïën àïí biïën thaânh ngûåa baáu chúã ngûúâi ài
Thiïn Truác". Truyïån Taâu coân kïí luác Nhaåc Phi úã nhaâ böë vúå, nghe
tiïëng ngûåa hñ ngoaâi chuöìng àaä biïët àoá laâ con ngûåa gioãi. Con naây dûä
khöng ai trõ nöíi, chó coá Nhaåc Phi múái "khiïën" àûúåc noá. Àoá laâ möåt
con ngûåa: Tûâ àêìu chñ àuöi toaân möåt maâu trùæng vaâ tûâ moáng cùèng
àïën lûng möîi möîi àïìu khöng chï àûúåc. Àêìu nhoã nhû àêìu thoã, tai
beá, moáng troân, àuöi thanh, höng röång, mùæt troân nhû luåc laåc, nhêët
laâ veã lanh lúåi thöng minh thò khöng ngûåa naâo bò kõp". Nhû vêåy,
theo ngûúâi Taâu xûa, möåt con ngûåa gioãi vaâ quyá phaãi coá àêìy àuã caác
chuêín nhû trïn, maâ coân phaãi toaân maâu trùæng nûäa thò múái tuyïåt
haão. Nhên noái ngûåa khön, ngûåa thöng minh, cuäng xin nhùæc qua ba
con maâ töi cho laâ àaáng lûu yá: 1- Con "Nhêåt Nguyïåt Tiïu aåûúng Maä"
trong tñch "Hoa Lûu Hûúáng Bùæc". Àoá laâ con ngûåa quyá cuãa Àaåi
Khaánh Lûúng Vûúng bïn Tiïu Bang bõ Maånh Lûúng tröåm vïì Àaåi
Töëng. Tiïu aåûúng nhúá nûúác cuä, cûá ngoá vïì phûúng Bùæc maâ hñ hoaâi,
boã ùn boã uöëng, nhõn àoái 7 ngaây röìi chïët.
Do àoá coá cêu "Höì maä tï Bùæc phong - Viïåt àiïíu saâo Nam chi"
maâ ta hay noái "Chim Viïåt caânh Nam, ngûåa Höì gioá Bùæc". Noá laâ con
ngûåa naây. 2- Con "Xñch Thöë" cuãa Quan Vên Trûúâng. Nhúâ noá maâ
Quan möåt ngaây ruöíi dong nghòn dùåm vûúåt nùm aãi cheám àêìu saáu
tûúáng nhû trúã tay... Traãm Nhan Lûúng, tru Vùn Xuá hai chiïën cöng
bêët huã cuäng nhúâ coá con ngûåa naây. Khi úã cuâng Taâo, Taâo muöën mua
chuöåc, cêëp myä nûä, baåc vaâng gò Quan cuäng khöng maâng. Taâo ban
Xñch Thöë. Quan suåp laåy: "Tûâ àêëy chuyïån thiïn lyá têìm huynh
http://ebooks.vdcmedia.com

55. CAÁC CON VÊÅT 55
khöng khoá nûäa". Taâo ùn nùn thò sûå àaä röìi. Vïì sau, Quan "quy
thêìn" - chïët trêån röìi - con Xñch Thöë boã coã, chïët theo chuã. 3- Con "s
Chuây" cuãa Nguyïîn Hûäu Cêìu. Cêìu coá tiïëng laâ Haång Voä Viïåt Nam ,
möåt thuã lônh nöng dên thúâi Lï - Trõnh. Chuây theo Cêìu tûâ luác múái
nöíi quên vaâ àaä ài khùæp caác vuâng Àöng Triïìu, Chñ Linh, Haãi
Dûúng, Thaái Bònh, Nghïå An. sûã ta coá ghi : "Khi Cêìu chïët úã Thùng
Long, ngûåa nhõn ùn chïët theo chuã". Ngaây xûa, ai coá möåt con ngûåa
gioãi - àaåt töëc àöå nhanh nhêët kïí nhû keã àoá gaác keâo, nùæm chùæc phêìn
thùæng trïn moåi lônh vûåc. Gùåp nguy biïën, chuöìn nhanh nhêët. Nghe
chöî naâo coá "möìi", coá mùåt trûúác nhêët. Chñnh con ngûåa laâ nguyïn cúá
àaä laâm cho àïë quöëc La Maä suåp àöí. Trong quên àöåi hoå, kyå binh chûa
bao giúâ àûúåc àoáng möåt vai troâ chuã yïëu. Trong 15 hoùåc 20 lñnh böå
binh, hoå chó quen àïí möåt ngûúâi cûúäi ngûåa. Trong danh saách caác
tûúáng lônh La Maä daâi dùçng dùåc, chó thûåc sûå coá möåt tûúáng kyå binh:
Mùæc- ngtoan (Marc Antoine). aåûå khinh reã kyå binh êëy, cuöëi cuâng
dêîn àïën hêåu quaã khöng sao traánh thoaát: Nhûäng àaåo quên kyå binh
cuãa caác dên töåc baán khai àaä taân saát raáo caác quên àoaân La Maä.
* Ngûåa Hung-nö. Cuäng chñnh nhúâ ngûåa maâ ngûúâi Hung-nö,
chó trong möåt thúâi gian ngùæn àaä thiïët lêåp möåt vûúng quöëc mïnh
möng. Àoá laâ nhûäng con vêåt giú xûúng, mònh daâi vaâ thêëp, lûng xïå
phña sau, àêìu beá, chên ngùæn vaâ khoãe, cûåc kyâ linh àöång, nhûng
àöìng thúâi cuäng àûúng nöíi moåi gian lao töìi tïå nhêët, gioãi chõu khaát,
duâ trong sa maåc chuáng vêîn vûúåt hún trùm cêy söë möåt ngaây nhû
khöng.
* Ngûåa aã Rêåp : Boån ngûúâi Hung-nö cûúäi ngûåa àaä chiïën thùæng
vaâ lûu laåi chêu êu caã ngaân nùm. Nhûng röìi cuäng phaãi nhûúâng bûúác
cho möåt dên töåc cûúäi ngûåa khaác tûâ chêu Phi àïën. Àoá laâ ngûúâi aã
Rêåp. Ngûúâi aã Rêåp rêët tûå haâo vïì ngûåa cuãa hoå: to lúán, maãnh deã, thên
hònh àeåp, tñnh khñ huâng duäng vaâ àùåc biïåt phi nhanh.
* Ngûåa Möng Cöí : Ngûåa Möng Cöí vïì àùåc àiïím cuäng nhû
ngûåa Hung-nö, nhûng gêìy vaâ nheå, nhoã con hún. Nhiïìu baån hay
nhêìm ngûúâi Hung-nö vúái Möng Cöí. Ngûúâi Hung-nö (Huns) thiïët
lêåp vûúng quöëc doåc daâi söng Àa-nuyáp (Danube) trïn àêët Hung-ga-
ri ngaây nay, vua laâ aát-ti-la (Attila) kheát tiïëng baåo taân, biïåt danh laâ
"Tai hoåa cuãa trúâi"; thiïn haå thúâi êëy noái: "Ngûåa öng ta ài qua núi
naâo, núi àoá coã khöng thïí moåc laåi..." Thaânh Caát Tû Haän (Gengis
Khan) vua Möng Cöí, tïn êëy coá nghôa laâ "Vua hoaân cêìu" nùm thïë
kyã vïì sau laåi xêm chiïën chêu êu. aá chang (hïåt nhû) Hung-nö vaâ aã
Rêåp nhûng àùåc biïåt töí chûác gioãi hún vaâ kyå binh xung phong cuäng
http://ebooks.vdcmedia.com

56. PHAÅM HÖÍ 56
taâi hún. Nhúâ ngûåa gioãi maâ öng ta àaä thiïët lêåp möåt dõch vuå bûu
chñnh xuyïn luåc àõa aá chêu àïí baão vïå quyïìn baá chuã trïn caác laänh
thöí àaä chinh phuåc àûúåc. Theo Maác cö Pö-lö (Marco Polo) möåt
thûúng nhên vaâ laâ nhaâ haâng haãi lûâng danh ngûúâi yá höìi àoá ûúác
àoaán thò dõch vuå bûu chñnh àoá, àûúåc àaãm baão bùçng 300.000 ngûåa
chaåy tiïëp sûác vaâ 10.000 traåm. Muâa xuên nùm 1958, töi àïën thùm
möåt nöng trûúâng nuöi ngûåa Möng Cöí coá haâng nghòn con. Giöëng
nhû àaä taã trïn, nhûng àùåc biïåt khoãe vaâ beáo mêåp hún ngûåa thúâi
xûa. Möåt buöíi saáng trïn àöìi Ta-zùæc-cú (Tasake) nhòn xuöëng thuã àö
U-lùng - Ba-to, thêëy con ngûåa trùæng, löng daâi, búâm vaâ àuöi rêët daâi,
chöìm trïn moãm àöìi löång gioá hñ ran, àang co chên trûúác àêåp vúä
bùng àïí búái gùåm coã khö, giûäa bònh minh tuyïët trùæng nhuöåm höìng
àeåp tuyïåt vúâi vaâ kyâ vô sao. Loâng böîng nhúá nhûäng bûác tranh mûåc
nho, tranh thuöëc nûúác cuãa Tûâ Bi Höìng, möåt danh hoåa Trung Quöëc
chuyïn veä ngûåa. Trûúác Caách maång Thaáng Mûúâi Nga, Möng Cöí coá
thïí noái laâ möåt dên töåc söëng trïn mònh ngûåa. Uöëng sûäa ngûåa, rûúåu
cuäng cêët bùçng sûäa ngûåa, nhûäng baâi haát vïì con ngûåa, chiïëc àaân àêìu
ngûåa vaâ... quöëc huy giúâ àêy cuäng nöíi bêåt hònh möåt hiïåp sô cûúäi
ngûåa cêìm thûúng lao qua aánh mùåt trúâi múái moåc.
* Ngûåa cuãa hiïåp sô chêu êu : Thúâi xûa úã chêu êu, khöng cêìn
thuöåc doâng doäi quyá töåc, khöng cêìn lêåp chiïën cöng trêån maåc gò,
miïîn sùæm àûúåc möåt böå binh giaáp (armure) vaâ möåt con ngûåa, tûå
nguyïån phuång sûå möåt tön chuáa naâo àoá, laâ àûúåc mang danh hiïåp sô.
Coá tñnh chêët truyïìn tûã lûu tön, miïîn anh ta trang bõ àûúåc cho con
caái möåt kiïíu caách y chang nhû mònh. Duâ anh ta coá phung phñ hïët
taâi saãn vaâ tûå mònh dêën vaâo cuöåc àúâi lang baåt kyâ höì cuãa phûúâng
thaão khêëu luåc lêm, hay cuãa nhûäng keã àêëu thûúng, chûâng naâo anh
ta coân möåt binh giaáp vaâ möåt con ngûåa, chûâng àoá anh ta vêîn cûá coân
laâ möåt öng hoaâng. Binh giaáp cuãa hiïåp sô nùång nïì vaâ àùæt tiïìn - di
saãn cuãa thúâi La Maä - àaä laâm trúã ngaåi vaâ mêët tñnh chêët troång yïëu
cuãa quên kyå binh úã nhûäng xûá phûúng Têy. Hún nûäa "maä thuêåt"
(thuêåt cûúäi ngûåa) vêîn laâ àùåc hûäu cuãa möåt giai cêëp, möåt uy quyïìn
cuãa möåt thiïíu söë nhoã nhoi. Búãi binh giaáp nùång, nïn dûúái mùæt hoå,
nhûäng con ngûåa gêìy vaâ nheå cuãa Möng Cöí, nhûäng con ngûåa chiïën
maãnh khaãnh cuãa aã Rêåp dûúâng nhû vö duång. (Gêìn àêy, ngûúâi ta
vûâa ghi nhêån àûúåc möåt con ngûåa nùång nhêët thïë giúái. Àoá laâ con
ngûåa caái Bó Uyn-mú, Àuy-böët cuãa baâ Vú-gi A-àin úã Rï-nö bang Nï-
va-àa, Hoa Kyâ. Con ngûåa naây ra àúâi ngaây 15-7-1966, nùång 1.451kg
khi noá coá mang vaâo thaáng 4-1973. Caác tay hiïåp sô chêu êu ngaây
xûa àûúåc con ngûåa naây thò hoå mï phaãi biïët!). Tûâ thúâi aåac-lú-ma-
á
http://ebooks.vdcmedia.com

57. CAÁC CON VÊÅT 57
nhú (Charlemagne) hoå lai taåo möåt giöëng ngûåa múái goåi laâ ngûåa "Bùæc
Thaão". Giöëng naây duâng àïí keáo vaâ chúã nùång, söëng lûng húi loäm
xuöëng, möng to khoãe, coá thïí chúã möåt ngûúâi hiïåp sô voä trang vaâ àaãm
àûúng nhûäng cöng viïåc àöìng aáng nùång nïì nhêët. Tuy nhiïn, trong
cuöåc viïîn chinh Thêåp tûå, nhûäng con ngûåa naây chïët haâng loaåt vò
khöng chõu nöíi khñ hêåu quaá noáng úã vuâng Trung aá. Viïn töíng giaám
muåc xûá Tia (Tyr) àaä ghi vaâo kyá sûå nhûäng doâng ï êím nhû sau:
"Ngûúâi ta coá thïí khoác hay cûúâi tuây yá, khi tröng thêëy chuáng töi phaãi
ruöíi dong bùçng caách chêët haânh lyá lïn lûng nhûäng con cûâu, dï caái,
lúån vaâ nhûäng con choá, búãi khiïëm khuyïët suác vêåt chúã nùång. Vaâ coân
àûúåc chûáng kiïën khöëi hiïåp sô bùæt buöåc phaãi thûúång lïn lûng möåt
con boâ thay vò ngûåa chiïën!". Muöën gò thò gò, töi vêîn cho àêy laâ
giöëng ngûåa àeåp nhêët. Möåt muâa àöng àaä xa, nhaâ vùn Thanh Tõnh
vaâ töi lang thang dûúái trúâi tuyïët phuã Lï-nin-gúâ-raát. Thaânh phöë rêët
nhiïìu cêìu. Khöng nhúá phöë gò coá möåt chiïëc cêìu tuyïåt àeåp, böën truå
àêìu vaâ cuöëi cêìu vûún lïn hònh böën con tuêën maä, tûúång àûúåc àuác
bùçng àöìng àen. Thêåt laâ àuáng nhû cêu "Ngûåa vaä möì höi tuyïët ngêåp
búâm". Nhaâ vùn Thanh Tõnh àaä àùåt tïn cêìu êëy laâ "Tûá Maä kiïìu".
Muâa thu nùm 1972, töi laåi coá dõp túái thùm cêìu êëy. Hònh böën con
ngûåa lung linh àaáy nûúác trong xanh, chöìm lïn trong aánh taâ huy
cuãa möåt chiïìu thu vaâng rûåc rúä xûá Nga, tûúãng chùèng coân coá tûúång
ngûåa naâo coá thïí àeåp hún. Loâng böîng bêng khuêng nghô ngúåi vaâ haáo
hûác àúåi chúâ tûúång àaâi cuãa con ngûåa sùæt phun ra lûãa, dûång giûäa thuã
àö ta. Àoá laâ biïíu hiïån sûác maånh cuãa nhên dên ta, àûúåc têåp trung
trong hai cuöåc khaáng chiïën chöëng Phaáp, Myä xêm lûúåc ngaây nay do
Àaãng ta laänh àaåo. Àêu phaãi ngêîu nhiïn maâ boån giùåc cúäi ngûåa,
cung lúán, giaáo daâi tua tuãa che kñn trúâi tung hoaânh nhû chöî khöng
ngûúâi tûâ aá sang êu, vaâ boån cûúäi B.52 tïn lûãa trang bõ têån rùng,
thiïn haå thúâi naây àïìu khiïëp àaãm, têët caã àïìu àaä bõ àaánh cho ngaä
quåy, khöng coân maãnh giaáp ngay trïn àêët nûúác cuãa con chaáu Thaánh
Gioáng.
Töi coá sûu têìm möåt söë khaá vïì huyïìn thoaåi, mêíu chuyïån lõch
sûã, ca dao, tuåc ngûä cuãa ta dñnh daáng àïën con ngûåa, vïì tñnh chêët böí
dûúäng cuãa thõt ngûåa, taác duång cuãa noá trong võ thuöëc Àöng y...
Nhûng anh baån hoå Haâ àïën chúi liïëc qua, baão taán thïë naây
laâ..."Ngûåa phi húi xa" röìi àêëy! Àaânh ghòm cûúng núi àêy. Coá dõp
khaác, chuáng ta laåi thûúång maä ruöíi dong lo gò. Haâ Nöåi - Tïët 1978
http://ebooks.vdcmedia.com

58. PHAÅM HÖÍ 58
CON BAÅCH TUÖÅC KHÖÍNG LÖÌ
Baáo "Quên àöåi nhên dên" söë 6068 ra ngaây 28-3-1978 trong
muåc "Thïë giúái gêìn xa" coá àùng mêëy doâng ngùæn nguãi sau àêy, vïì
möåt con mûåc khöíng löì: "Taåi thaânh phöë Ri-ö-xu trïn àaão Xa-àö
(Nhêåt Baãn) nhûäng ngûúâi àaánh caá àaä bùæt àûúåc möåt con mûåc daâi gêìn
4 meát, nùång hún 200 kg. Hoå àaä phaãi duâng túâi lúán àïí àûa con mûåc
naây tûâ taâu lïn búâ". Chaâ! Con mûåc naây maâ thaái ra, xaâo tûúi... hay
quïët nhuyïîn cho trûáng, tñ böåt mò, haânh toãi, thòa laâ, nïm tñ nûúác
mùæm haåt tiïu laâm chaã, raán lïn thò thúm ngon phaãi biïët! Keã goåi noá
laâ con Mûåc (aåeiche), ngûúâi thò goåi laâ mûåc ma, (Pieuvre
monstrueuse) keã laåi goåi laâ Baåch tuöåc (Poulpe geáant) v.v... Vêåy noá laâ
con gò? Caái con quaái quãy mïìm nhuän, thõt thúm ngon nhûng hïët sûác
nguy hiïím êëy?
* Baåch tuöåc khöíng löì Kra ken vaâ mûåc ma quaái gúã Chñnh taåi
vuâng biïín A-xo-rú (Acore) hoaâng thên An-be möåt nhaâ haãi dûúng
hoåc lûâng danh ngûúâi Têy Ban Nha, cuöëi thïë kyã 19 àêìu thïë kyã 20 -
àaä thu lûúåm àûúåc chûáng tñch khoa hoåc kyâ vô nhêët. sng ta laâ möåt
trong nhûäng ngûúâi àêìu tiïn, trònh baây trûúác caác nhaâ baác hoåc,
trûúâng húåp cuãa möåt con vêåt bñ êín àaä haâng bao thïë kyã lúãn vúãn trong
thêìn thoaåi biïín khúi, laâm kinh hoaâng khiïëp àaãm moåi ngû phuã, àoá
laâ con baåch tuöåc khöíng löì. Trûúác kia, chûa tûâng coá ai bùæt àûúåc noá,
chûa tûâng coá phoâng thñ nghiïåm naâo nghiïn cûáu vïì noá, vaâ nhûäng
mêíu chuyïån hiïëm hoi do nhûäng thuãy thuã bùæt gùåp noá giûäa àaåi
dûúng mö taã laåi möîi ngûúâi möåt phaách, laâm cho ngûúâi ta tûå hoãi
khöng biïët con quaái khöíng löì naây coá thêåt hay khöng? ñt nhiïìu gò,
trñ tûúãng tûúång bònh dên cuäng chêëp nhêån hònh tûúång noá, do vùn
haâo Vñch-to Huy-gö àaä phaác hoåa trong taác phêím "Dên nghïì biïín".
"Möåt hònh thuâ maâu xaám lùæc lû trong nûúác, to nhû caánh tay, daâi
chûâng nûãa ön (thûúác daâi xûa, bùçng 1 meát 18, tûác khoaãng 60 cm)
hïåt miïëng gieã raách, noá giöëng nhû möåt chiïëc ö xïëp khöng coá caán.
Miïëng gieã êëy tûâ tûâ tiïën gêìn anh. Thònh lònh noá xoâe ra, taám nan
hoa giûúng ra nhanh nhû chúáp chung quanh möåt khuön mùåt coá hai
con mùæt, àoá laâ nhûäng nan hoa söëng, aánh àoã gúån gúån, möåt thûá baánh
xe; cùng ra coá àïën 4 hoùåc 5 pi-ï (chên Anh, bùçng 0 meát 3.048)
http://ebooks.vdcmedia.com

59. CAÁC CON VÊÅT 59
àûúâng kñnh. Möåt sûå núã bung ghï rúån. Vêåt quaái àoá lao vaâo anh. ...
Con thuãy tuác xiïn ngûúâi. Noá baám lïn con möìi, öm truâm kñn vaâ
quêën chùåt laåi bùçng nhûäng daãi daâi. Thên bïn dûúái noá maâu vaâng,
bïn trïn maâu àêët; khöng laâm sao coá thïí hiïíu àûúåc caái sùæc thaái buåi
bêåm naây; coá thïí noái àoá laâ möåt con vêåt àûúåc hònh thaânh bùçng tro vaâ
noá úã trong nûúác. Noá giöëng con nhïån vïì hònh daáng, vaâ con kyâ nhöng
(cameáleáon) vïì maâu sùæc. Kñch thñch giêån dûä, noá biïën ra maâu tñm.
Àiïìu ruâng rúån laâ noá mïìm nhuän. Nhûäng nuát noá troái chùåt: sûå coå xaát
laâm con möìi tï liïåt. Noá coá daáng veã cuãa Xeo-buát (+) vaâ uöën vaán. Àoá
laâ caác loaåi bïånh dêîn túái dõ hònh. Khöng thïí naâo gúä noá ra. Noá baám
dñnh vaâo con möìi. Bùçng caách gò? Bùçng caái chên khöng. Taám voâi an-
ten cuãa noá, to röång tûâ naách, thon maãnh dêìn vaâ chêëm dûát kiïíu àêìu
nhoån hònh muäi kim. Dûúái möîi voâi chaåy song song hai haâng muåt,
nhûäng muåt to gêìn àêìu vaâ beá dêìn cho àïën cuöëi; möîi haâng hùm
nhùm, võ chi nùm mûúi muåt möîi an-ten, vaâ têët caã thên hònh con
quaái coá böën trùm. Nhûäng muåt àoá laâ nhûäng öëng giaác. Nhûäng öëng
giaác àoá bùçng suån hònh troân, hoáa sûâng, maâu xaám xanh. úã giöëng to
hún, nhûäng öëng àoá bïì ngang bùçng àöìng 5 quan, giaãm dêìn cho àïën
nhoã nhû möåt thêëu kñnh. Nhûäng àoaån öëng ngùæn êëy thoâ ra thuåt vaâo.
Caác öëng àoá coá thïí êën sêu vaâo con möìi àïën möåt puát-xú (tûác 0 meát
027).
"Thûá maáy huát êëy coá têët caã sûå tinh vi cuãa möåt cêìn bêåp bïnh.
Noá vûún ra vaâ tûác thúâi co laåi, phuåc tuâng yá muöën nhoã nhûát cuãa con
vêåt. Nhûäng nhaåy caãm nhanh nhûát khöng saánh bùçng tñnh chêët co
ruåt cuãa nhûäng öëng giaác naây, luác naâo cuäng tûúng xûáng vúái chuyïín
àöång bïn trong con vêåt vaâ nhûäng trúã ngaåi bïn ngoaâi. Con röìng naây
laâ möåt thûá cêy mùæc cúä. Thuãy quaái naây chñnh laâ thûá maâ dên biïín
goåi tïn baåch tuöåc, khoa hoåc goåi laâ Xï-pha-lö-pöët (Ceáphalopode) vaâ
truyïìn thuyïët goåi laâ Cú-ra ken (Kraken). Boån thuãy thuã Anh goåi noá
laâ Àú-uyn Phñt-xú, caá àuöëi hai möìm (Devil fish); con caá yïu quaái.
Hoå cuäng coân goåi noá laâ Bú luát àú Xùæc cú (Blood aåucker), con vêåt huát
maáu. Trïn nhûäng àaão úã biïín Mùng-sú, ngûúâi ta goåi noá laâ con mûåc
ma...". Möåt tranh khùæc cuãa Xon ni ni (aåonnini). Nhaâ xuêët baãn
Buyáp phöng thïí hiïån quang caãnh möåt con baåch tuöåc àang quêën
möåt chiïëc taâu buöìm ngaây xûa. Àen-ni Möng-pho (Dennis Montfort)
cho rùçng con baåch tuöåc úã nhûäng vô àöå gêìn cûåc bùæc coá àuã lûåc laâm
àùæm möåt con taâu. Truyïìn thuyïët vïì nhûäng quaái vêåt biïín cuäng cöí
xûa nhû àúâi söëng con ngûúâi. Nùm 1555, s-lúát Ma-nhuyát (Olaus
Mag- nus), võ töíng giaám muåc cuöëi cuâng cuãa Giaáo höåi Thiïn chuáa
Thuåy Àiïín mö taã kyä con Kra ken chiïìu doåc lêîn chiïìu ngang (Kra
http://ebooks.vdcmedia.com

60. PHAÅM HÖÍ 60
ken danh tûâ Na uy goåi con Architeuthis hay laâ baåch tuöåc) tuy
nhiïn con vêåt kinh khuãng trïn caác bûác veä cuãa öng, giöëng möåt con
töm khöíng löì hún laâ con mûåc ma. Vaâ cuäng chñnh öng Ma-nhuyát
naây àaä mö taã nhûäng con caá voi coá nhiïìu sûâng quanh àêìu vaâ nhûäng
con mùæt phoáng ra lûãa, maâ nhûäng ngûúâi ài biïín nhòn thêëy tûâ xa,
trong àïm töëi. Nhûng ngûúâi ta coá thïí naâo phuã nhêån sûå hiïån diïån
cuãa Kra-ken, búãi nhiïìu ngûúâi thïì quyïët rùçng chñnh mùæt hoå àaä
tröng thêëy noá. Hai thïë kyã sau, -ric Pöng-töp-pi àan (Eric
Pontoppidan) giaám muåc úã xûá Beác-gien, trònh baây Kra-ken nhû möåt
con vêåt to lúán vö chûâng vaâ hung dûä, nhûng öng ta cuäng nghô laâ
mùåc duâ hònh voác to lúán nhû vêåy, con baåch tuöåc khöíng löì cuäng chó
thuöåc hoå haâng cuãa nhûäng con mûåc ma, nhûäng con baåch tuöåc thöng
thûúâng maâ moåi dên chaâi àïìu biïët roä. Pöng töëp pi àan coá dêîn
trûúâng húåp möåt dên chaâi àaä bùæt gùåp con vêåt khöíng löì naây trïn mùåt
nûúác: "lûng noá dûúâng nhû coá bïì hoaânh daâi hún 1 km" anh ta kïí
nhû vêåy, vaâ coân deâ dùåt noái thïm "vaâi ngûúâi coân cho laâ to hún thïë,
nhûng töi chó noái caái töëi thiïíu, àïí àaãm baão thêåt chùæc chùæn"... Loaåi
bùçng chûáng naây gêy biïët bao nghi ngúâ trong àêìu oác nhaâ vaån vêåt
hoåc lúán Li-nï (Linneá) öng ta àaä xïëp con Kra-ken trong "hïå thöëng
vaån vêåt" (aåysteme naturae) khi xuêët baãn lêìn àêìu tiïn vúái caái tïn
aåpi-ami-crö-cöët muyát (aåpia mi crocosmus) vaâ röìi öng ta cuäng phaãi
loaåi boã noá trong êën baãn cuöëi cuâng.
Trong nhûäng cêu chuyïån vïì baåch tuöåc khöíng löì thûúâng aám
aãnh giêëc nguã nhûäng ngûúâi ài biïín, nhûäng chuyïån cuãa Pi-e Àú-ni-
àúâ Möng-pho (Pierre Àenys de Montfort) biïíu hiïån sinh àöång nhêët
trong caác chuyïån ghï gúám vïì loaâi giöëng naây. Con "Baåch tuöåc khöíng
löì" cuãa öng ta viïët trong quyïín "Chuyïån vïì nhûäng loaâi nhuyïîn thïí"
(Histoire des Mol- lusques) têën cöng nhûäng chiïëc taâu vaâ löi taâu
xuöëng àaáy caác vûåc sêu. Möåt nhoám cuãa bêìy thuãy quaái khöíng löì naây
àaä dòm mêët mûúâi chiïëc taâu trong möåt àïm ! úã cûúng võ laâ nhaâ
nghiïn cûáu cuãa Viïån khaão cûáu vaån vêåt hoåc Pa-ri, chuyïån öng ta kïí
duâ sao cuäng àûúåc àaãm baão ñt nhiïìu tñnh xaác thûåc. Taåi caác vuâng
söng lúán nûúác ta, àöìng baâo mï tñn dõ àoan vêîn hay noái quaäng söng
naây, khuác võnh noå coá "ma nam" hoùåc "ma da" ruát ngûúâi. Nhêët laâ
vuâng àöìng bùçng söng Cûãu Long, ngaây xûa ài quaäng söng naâo cuäng
nghe noái chuyïån "ma da". Coá thïí chöî àoá laâ möåt vûåc sêu, coá luöìng
nûúác xoaáy, ngûúâi búi keám, àuöëi sûác, bõ laånh àöåt ngöåt, bõ voåp beã
(chuöåt ruát) v.v... thûúâng xaãy ra nhûäng vuå chïët àuöëi: cuäng coá thïí
chöî àoá coá con baåch tuöåc quêën löi ngûúâi xuöëng àaáy. Búãi coá nhiïìu
ngûúâi àang búi, böîng chúái vúái àûa hai tay lïn cêìu cûáu, khi àûúåc
http://ebooks.vdcmedia.com

61. CAÁC CON VÊÅT 61
keáo vúát lïn, mònh mêíy nhúát nhúåt. Àöìng baâo cho àoá laâ nhúát "ma
da". Hoå coân tö veä thïm laâ nhûäng loâ reân caånh búâ söng, àïm àïm "ma
da" thûúâng boâ lïn ngöìi caånh bïí reân hú lûãa cho êëm. Àöång coá ngûúâi,
chuáng phoáng choâm... choäm... xuöëng nûúác, lùån mêët. Nùm 1952, töi
cheâo xuöìng ài vúái anh Taám Dêåu - liïn laåc Chi höåi Vùn nghïå Nam
Böå - taåi möåt con raåch khöng lúán lùæm, vuâng Àêìm cuâng (Caâ Mau).
Triïìu xuöëng, nûúác caån coân khoaãng möåt meát, loâng söng trong vùæt
nhòn thêëu àaáy. Böîng thêëy coá con vêåt gò, to cúä chiïëc nia, àen sò, búi
phêåp phïìu; nghe àöång maái cheâo noá ruâng mònh, co laåi vaâ phoáng huát
vaâo trong hang ngêìm dûúái möåt göëc cêy muåc. Chuáng töi cheâo rêën
túái, coân thêëy nûúác xoaáy hònh phïîu, cuöën oát... oát... theo con vêåt vaâo
dûúái hang. Taám Dêåu baão àoá laâ con "ma da". Chñnh thêåt noá laâ con
baåch tuöåc ! Coân con mûåc ma khöíng löì aác-si-tú-tñt (Ar- chiteuthis) laâ
möåt sinh vêåt coá thêåt, hay chó laâ tûúãng tûúång? Khöng möåt nhaâ baác
hoåc naâo àaä tröng thêëy noá, chó coá lêìn àöåc nhêët nùm 1861, trung uáy
Bu-giú (Bouyer) chó huy chiïëc haãi phoâng haåm A-leác Töng cuãa Phaáp,
àûa vïì àûúåc möåt böå phêån cuãa con baåch tuöåc khöíng löì. sng ta àaä
gùåp noá giûäa Ma-àe-rú vaâ Tï-nï- rip, vaâ àaä tung àûúåc möåt súåi dêy
thoâng loång quanh mònh noá. Nhûng con baåch tuöåc àaä vuâng giaäy dûä
döåi àïí thaáo chaåy, àïën nöîi chó coân möåt maãnh thõt 20 kg bûát ra, dñnh
laåi trong àêìu dêy thoâng loång. Thên mònh noá, ûúác tñnh khoaãng 5
meát, 8 caái voâi, möîi voâi daâi chûâng 1,8 meát vaâ troång lûúång têët caã àöå 2
têën. 89 90
Nùm 1873, hai ngû phuã gùåp möåt bêët ngúâ hiïëm coá úã Te-rú Ne-
vú (Terre Neuve). Tröng thêëy möåt vêåt giaåt nöíi lïình bïình, hoå àêm
saâo moác löi lïn, vaâ diïån àöëi diïån vúái möåt sinh vêåt ghï gúám, àe doåa
hoå bùçng caái moã to lúán, noá vûún nhûäng chiïëc voâi daâi ra öm phuã lêëy
taâu. Hai ngû phuã àaä cöë duâng buáa chùåt nhûäng "caánh tay" êëy, vaâ con
baåch tuöåc thaáo chaåy, phun ra nhûäng doâng mûåc àen cuöìn cuöån. Hoå
vöåi vaä quay vïì àêët liïìn vaâ chûng ra möåt "caánh tay" bõ chùåt: noá ào
daâi gêìn 6 meát. Hoå àaánh giaá chiïìu daâi cuãa con baåch tuöåc coá àïën 18
meát. Hiïån vêåt êëy thu huát nhaâ àöång vêåt hoåc taâi tûã linh muåc M.Hùæc-
vêy (Reáveárend Peâre M. Harvey) khiïën öng ta lao sêu nhiïìu nùm
vaâo viïåc nghiïn cûáu loaâi giöëng naây. Mûúâi con baåch tuöåc khöíng löì
àûúåc phaát hiïån mûúâi nùm liïìn sau àoá. sng ta àaä kiïn têm nghiïn
cûáu mûúâi trûúâng húåp vaâ lêìn naâo cuäng thu nhùåt vïì nhûäng böå phêån
khaác nhau cuãa thên mònh noá. Khi sûu têåp cuãa öng ta tûúng àöëi
àêìy àuã caác phêìn troång yïëu röìi, öng ta kïu goåi nhaâ àöång vêåt hoåc
kiïåt xuêët Chêu Myä, baác sô A-ài-xún E. Vú-rai (Addison E. Verri) úã
aá. An-lú giuáp sûác. Vú-rai xem xeát nhûäng phêìn coân laåi vaâ nùm 1879
http://ebooks.vdcmedia.com

62. PHAÅM HÖÍ 62
àaä êën haânh möåt chuyïn khaão nhan àïì "Con baåch tuöåc khöíng löì -
Architeuthis" - aåûå hiïån diïån thiïët thûåc cuãa con vêåt rêët hiïëm thêëy,
àaä cuöëi cuâng, àûúåc chûáng minh bùçng khoa hoåc. Tuy nhiïn, caác viïån
baão taâng chó lûu giûä àûúåc tûâng phêìn tûâng khuác quaá hû naát vaâ gêìn
nhû vö duång cho cöng viïåc nghiïn cûáu.
* Chiïën lúåi phêím quyá giaá cuãa hoaâng thên An-be, nhûäng chêët
nön mûãa cuãa möåt con Ca-sa-lö (+) Phûúng caách maâ võ hoaâng thên
Mö-na-cö cung cêëp cho caác viïån nghiïn cûáu nhûäng tiïu baãn mûåc
ma hoùåc baåch tuöåc khöíng löì àêìu tiïn, vûâa thêåt laâ bêët ngúâ vaâ cuäng
thêåt laâ ghï túãm. Chuyïån naây xaãy ra vaâo thaáng 7 nùm 1895, trong
chuyïën tuêìn du khoa hoåc trïn chiïëc nûä hoaâng A-lñt-xú úã vuâng biïín
A-xo-rú, möåt ngaây noå öng gùåp hai taâu àaánh caá voi cuãa dên àaão vûâa
phoáng bùæt àûúåc möåt con Ca-sa-lö lúán. Caãnh tûúång hêëp höëi cuãa con
vêåt khöíng löì àêîm maáu, laâm öng ta vaâ 50 thuãy thuã àoaân xuác àöång
maänh liïåt, hoå sûäng súâ nhòn giai àoaån cuöëi cuâng cuãa cuöåc chiïën àêëu.
Kònh ngû thuöåc hoå haâng caá voi, àaä àem laåi nhiïìu àiïìu vö cuâng böí
ñch cho öng: Töí chûác cú thïí cuãa nhûäng con Ca-sa-lö bêëy giúâ ñt àûúåc
ai hiïíu biïët, vaâ chñnh öng ta àaä mang vïì trïn chiïëc "Chim eán" nùm
1887 vaâ 1888 böå oác àêìu tiïn chûa tûâng coá möåt viïån nghiïn cûáu naâo
kiïëm àûúåc, vaâ nhûäng tranh veä chñnh xaác caái àêìu noá cuâng nhûäng gò
chûáa àûång trong bao tûã noá. Nhûäng con Ca-sa-lö coá rùng nhoån hùèn
hoi chûá khöng phaãi loaåi rùng suån hònh lûúåc àoaân gioãi Caác con vêåt
trïn rûâng dûúái biïín nhû caá voi vaâ hiïëm gùåp hún caá voi: Chuáng coá
thïí daâi àïën 25 meát nùång 100 têën vaâ phoáng cao khoãi mùåt nûúác 6
hoùåc 7 meát. sng ta mö taã trûúâng húåp chûáng kiïën nhû sau: "Caái àêìu
to tûúáng cuãa noá nöíi lïn rêët gêìn, sau taâu chuáng töi. Haâm dûúái cuãa
noá haá ra, vò caác cú bùæp bõ daän mïåt, lùæc lû theo chiïìu soáng vaâ töi
thêëy miïång noá, nhû möåt caái hang múã röång, nön ra liïn tiïëp nhiïìu
loaåi nhuyïîn thïí, mûåc ma hay laâ baåch tuöåc khöíng löì thên hònh to
lúán. Con hoå haâng caá voi naây nöåp cho chuáng töi kïët quaã cuãa chuyïën
thêm nhêåp dûúái caác vûåc sêu thùm thùèm, möåt buáng coân múái nguyïn
khöng thïí naâo nuöët qua cöí hoång. "Töi hiïíu giaá trõ khoa hoåc cuãa
nhûäng vêåt àûúåc àûa lïn tûâ caác vuâng nûúác sêu, núi maâ nhiïìu loaåi
sinh vêåt àûúåc baão vïå cho àïën giúâ, chöëng laåi moåi yá àöì toan tñnh tòm
bùæt cuãa chuáng ta, nhúâ sûác búi cûåc khoãe; vaâ sûå phaát hiïån bêët thêìn
cuãa chuáng ta vêîn thûúâng thûúâng àûúåc coi nhû nhûäng chuyïån
hoang àûúâng, bõa àùåt". Thuãy thuã àoaân cuãa taâu "Chim eán" thu nhùåt
ngay "nhûäng cuãa quyá nön mûãa" naây, dûúái nhûäng cùåp mùæt kinh
ngaåc cuãa àaám dên àaánh caá voi ngheâo vuâng biïín A-xo-rú. Àoá laâ möåt
quang caãnh ghï túãm, nhûng öng ta khöng giêëu àûúåc nöîi vui mûâng
http://ebooks.vdcmedia.com

63. CAÁC CON VÊÅT 63
to lúán: "Nùm con baåch tuöåc vaâ mûåc ma seä laâm phong phuá thïm cho
viïån nghiïn cûáu cuãa töi trong cú höåi bêët ngúâ naây, sau khi töi trúã vïì
àaä àûúåc giaáo sû M. Giu-bin cuãa trûúâng àaåi hoåc Ren-nú mö taã laåi.
Àoá laâ nhûäng con vêåt múái laå vïì chuãng loaåi cuäng nhû loaâi giöëng vaâ
hònh daáng cú thïí chuáng nïëu nhû coân söëng, hùèn laâ phaãi hïët sûác laå
luâng kyâ dõ: möåt con trong àaám àoá, than öi! àaä cuåt mêët àêìu trong
luác àaánh nhau, trònh baây möåt trûúâng húåp duy nhêët trong khoa hoåc
vúái möåt thên mònh khoaãng 2 meát giöëng nhû caái sûâng, coá vêy búi to
lúán hònh troân, tûâng phêìn phuã vêíy; möåt con baåch tuöåc khaác thò mêët
khuác mònh, nhûng ngûúâi ta àaä thu höìi àûúåc böå voâi hònh àôa, nghôa
laâ caái àêìu coá 8 tay maâ möîi tay cuäng gêìn to nhû caánh tay ngûúâi,
mang möåt trùm öëng giaác, trang bõ bùçng nhûäng moáng sùæc rùæn nhû
theáp vaâ khoãe nhû vuöët maänh thuá lúán ùn thõt söëng". Trúã laåi A-xo-rú,
hoaâng thên An-be say mï lao vaâo caác cuöåc sùn caá voi... Àiïìu böí ñch
nhêët maâ öng hy voång tòm àûúåc laâ nhûäng con baåch tuöåc khöíng löì,
thu trong daå daây Ca-sa-lö, núi duy nhêët maâ khoa hoåc coá thïí kiïëm
têìm nhûäng tiïu baãn cuãa con vêåt àaáng lo ngaåi vaâ bñ êín naây, hún têët
caã moåi àöång vêåt khöng xûúng söëng cû nguå trong caác àaåi dûúng.
Trong möåt quyïín du kyá cuãa Vich-to Huy- gö àïì ngaây 8 thaáng 6
nùm 1859, têåp hoåp nhûäng chi tiïët kyâ thuá, saáu nùm sau àaä xïëp
thaânh baãn hoâa têëu nhû sau: "Thuãy tuác, cùåp mùæt àoã maáu, voâi nuát vö
söë dûúái möîi chên, da nöíi àêìy nhoåt muån vaâ quaánh nhêìy, khöng coá
miïång, nhûäng voâi huát nuöi noá, lêåt ngûãa lûng thò àêëy laâ möåt ngöi
sao".
* Nhûäng quaái vêåt gúåi nïn truyïìn thuyïët Dûúái àaáy biïín sêu coá
rêët nhiïìu con vêåt kyâ quaái, to lúán phi thûúâng... Àêy chó noái vïì àùåc
àiïím cuãa caác con thuöåc loaâi nhuyïîn thïí, nhûäng con àêìu tuác (Tïte-
pieds) - baåch tuöåc, mûåc ma, can ma vaâ caá mûåc - nhûäng con laâ
nguöìn göëc cuãa biïët bao nhiïu chuyïån hoang àûúâng, so vúái nhiïìu
"cû dên" xêëu xñ khaác dûúái àoá. Chuáng gúåi nïn möåt sûå ghï túãm, àïën
nöîi chñnh caác nhaâ khoa hoåc phaãi bònh tônh lùæm, múái traánh àûúåc sûå
bûåc mònh khoá chõu möîi khi àïì cêåp àïën. Möåt nhaâ vaån vêåt hoåc ngûúâi
Anh cuãa àêìu thïë kyã naây Phú-ren Bú-lin (Frank Bullen) àaä viïët:
"Cho duâ khi coân beá, daáng veã con mûåc ma àaä coá nhûäng caái gò tröng
bùæt phaãi gúám ghï röìi. Maâu nêu sêîm cuãa thên hònh, da nöíi àêìy
muåt, nhûäng con mùæt dûúâng nhû chûáa àûång caã möåt àõa nguåc thuâ
hùçn, caái löî phêåp phöìng trïn àêìu thónh thoaãng laåi múã ra àïí löå möåt
caái moã veåt, àêëy laâ nhûäng neát xêëu xñ ghï túãm: nhûng taám caánh tay
xoùæn lêëy, moác chùåt lêëy nhû toác cuãa Mï-àuy-zú thu huát trñ tûúãng
tûúång... Töi muöën noái - nïëu àiïìu àoá coá thïí - möåt lúâi khaã aái vïì con
http://ebooks.vdcmedia.com

64. PHAÅM HÖÍ 64
mûåc ma, àïí giûä trung thaânh nguyïn tùæc cöng bùçng cuãa töi vúái têët
caã moåi sûå. Nhûng töi thêëy thêåt khoá quaá. Töi khöng hiïíu taåi sao laåi
coá noá. Khöng ai coá thïí noái, duâ thiïån chñ mêëy, möåt àöi àiïìu töët àeåp
vïì con vêåt naây vaâ hoå haâng thên thuöåc cuãa noá. Tuy nhiïn, nhû
trûúâng húåp caá sêëu, muöîi vaâ chêëy rêån, búãi Thûúång àïë àaä xeát rùçng
phaãi taåo ra chuáng, thò con ngûúâi khöng nïn hoãi vïì àûác àöå nhên tûâ
cao caã êëy laâm gò". Khi kïí vïì möåt con baåch tuöåc lúán maâ Uy li am Bi-
bi (William Beebe) àaä gùåp, öng ta cuäng khöng biïët noá thuöåc vïì vêåt
khaách quan gò. "Àöëi vúái töi àoá laâ möåt caãnh tûúång àùåc biïåt cuãa thïë
giúái àöång vêåt. Khöëi phöìng phònh cuãa caái àêìu, cùåp mùæt troân trö tröë,
hoaân haão vaâ biïíu löå têm traång hùèn hoi nhû mùæt loaâi coá vuá - vaâ caái
thu lu trú truåi àaáng súå cuãa möåt loaâi àöång vêåt khöng coá nhûäng böå
phêån cú thïí naâo khaác, cuâng cùåp mùæt nhû thïë àoá - ngoaâi taám caái voâi
ghï gúám uöën eáo nhû rùæn moåc àêìy öëng huát, vûún túái trûúác, khoa
khoa muáa muáa têët caã moåi hûúáng böîng cuåp laåi phña sau, trong khi
àoá möåt hoùåc hai voâi vêîn lùæc lùæc lay lay huú vïì phña nghi ngúâ laâ
nguy hiïím, nhû möåt kiïíu tûâ biïåt thaãm thï...". Búãi hònh daång àaáng
gheát cuãa noá, nïn loaâi nhuyïîn thïí naây thûúâng àûúåc mö taã bùçng
nhûäng lúâi leä xêëu xa töìi tïå. Tuy nhiïn, cho duâ coá nhûäng thïu dïåt
quaá àaáng, caác nhaâ baác hoåc vêîn coá nhûäng lûu yá hay ho vïì chuáng. Hoå
xaác nhêån rùçng, thñ duå nhû con can-ma, hònh daång nhû àiïëu xò gaâ,
laâ nhûäng con búi nhanh nhêët trong caác loaâi àöång vêåt khöng xûúng
söëng. Chuáng tûå àêíy túái bùçng phaãn lûåc, nhû nhûäng voâi phun (tia
bùæn ra) chuáng nuöët nûúác vaâ töëng ra bùçng lûåc maånh vö cuâng nhúâ
caách co caác cú bùæp cûåc kyâ khoãe. Töëc àöå nhanh àïën nöîi chuáng coá thïí
phoáng xa trïn mùåt nûúác nhû nhûäng con caá chuöìn. To Hêy-ú-àan
(Tho Heyerdahl) vaâ àoaân ài trïn beâ Kon-ti-ki àaä quan saát nhûäng
con can-ma bay trong chuyïën vûúåt beâ lõch sûã tûâ Pï-ru àïën chêu
Àaåi dûúng nùm 1947 (aåau àoá nùm 1948, caác nhaâ baác hoåc trong
àoaân thaám hiïím Pú-kï-na (Pequena) sûãng söët, búãi tûúãng nhûäng
con hoå bùæt àûúåc trong vuâng biïín Caáp laâ caá chuöìn, hoáa ra chuáng laâ
con can-ma bay, daâi 20 cm). Can-ma laâ con vêåt thöng minh nhêët
trong loaâi khöng xûúng söëng. Hïå thêìn kinh cuãa chuáng rêët khaác
thûúâng: búãi nhûäng gên cuãa chuáng coá àûúâng kñnh 50 lêìn lúán hún
phêìn àöng caác àöång vêåt, khiïën chuáng coá möåt phaãn lûåc hai lêìn
nhanh hún. Nhûäng cú quan duâng hñt, huát laâ neát àaáng kïí nhêët cuãa
loaâi Xï-pha-lö-pöët-àú. Möåt con baåch tuöåc thöng thûúâng, trung bònh
möîi voâi coá 240 öëng giaác, võ chi têët caã laâ noá coá 1.920. Riïng nhûäng
con can-ma, thûúâng hay coá vuöët, vaâ ngûúâi ta àaä tûâng thêëy nhiïìu caá
http://ebooks.vdcmedia.com

65. CAÁC CON VÊÅT 65
voi mang nhûäng vïët seåo daâi úã mùåt do caác cuöåc àaánh nhau vúái keã
thuâ truyïìn kiïëp naây.
* Mùæt con can-ma, möåt kiïåt taác laâm cho caác nhaâ baác hoåc sûãng
söët Ngûúâi ta cuäng tûâng nïu nhiïìu chûáng dêîn vïì nhûäng vïët cùæn cuãa
mûåc ma. Con can-ma thò nguy hiïím hún, nhêët laâ can-ma khöíng löì
úã doâng haãi lûu Ham bön (Humboldt) úã Pï ru, daâi 3 meát 60 vaâ nùång
àïën 160 kg. Tia nûúác noá xõt ra coá lûåc maånh nhû voâi phun cûáu hoãa
vaâ moã noá khoãe àïën coá thïí cùæn naát möåt chiïëc caán chöíi bùçng göî.
Nhûng con can-ma Pï-ru khöng to lúán àöì söå bùçng ngûúâi anh em
thuác baá cuãa noá, aác-si-tú-ti-xú (baåch tuöåc khöíng löì) daâi àïën 15 meát,
coá thïí coân hún nûäa. Ngûúâi ta luön luön nghô rùçng "mûåc" do nhûäng
con mûåc ma, caá mûåc (aåeiche) vaâ can- ma phoáng ra khi chuáng hoaãng
súå, coá taác duång nhû maân khoái che giuáp cho chuáng tröën chaåy khoãi
keã thuâ. Giùæc-y-vú Cuát-xtö (Jacques aáves Cousteau) àaä tûâng quan
saát haâng mêëy trùm con vêåt naây trong nhûäng cuöåc thaám hiïím dûúái
àaáy àaåi dûúng, àûa ra möåt giaãi thñch khaác. sng tin rùçng sùæc töë
(Pigment) êëy khöng taãn ra, maâ noá hònh thaânh möåt cuåm mêy nhoã coá
hònh daáng vaâ kñch thûúác nhû noá àïí àaánh lûâa àöëi tûúång sùn àuöíi
noá. Cú quan khiïën caác nhaâ baác hoåc kinh ngaåc hún caã laâ mùæt nhûäng
con Xa-pha-lö-pöët-àú. Noá giöëng mùæt loaâi coá xûúng söëng möåt caách laå
luâng, cho duâ àoá laâ kïët quaã cuãa möåt quaá trònh tiïën hoáa hoaân toaân
khaác hùèn. Nhaâ sinh vêåt hoåc Ca-na-àa N. J. Bú-rin (Berrill) viïët:
"Nïëu anh hoãi bêët cûá nhaâ àöång vêåt hoåc naâo, choån neát gò laâm chuáng
ta ngaåc nhiïn nhêët trong vûúng quöëc cuãa toaân thïí àöång vêåt, hùèn coá
nhiïìu may mùæn laâ hoå khöng ghi nhêån mùæt ngûúâi; mùæt ngûúâi bêët cûá
phûúng diïån naâo laâ möåt kyâ cöng tuyïåt diïåu khöng thïí tûúãng, caã
mùæt baåch tuöåc vaâ mùæt can-ma, nhûng sûå thêåt laâ hai kiïíu mùæt
ngûúâi vaâ mùæt can-ma àïìu giöëng nhau hêìu nhû trong tûâng chi tiïët".
Vaâ nïëu nhû mùæt can-ma keám hún mùæt ngûúâi úã khaã nùng ghi nhêån
chñnh xaác, nhiïìu nhaâ baác hoåc nghô rùçng mùæt noá töët hún vïì phûúng
diïån phên böë caác tïë baâo voäng mö. Mùæt Xï-pha-lö-pöët àú àùåc biïåt to
so vúái caái àêìu. Mùæt aác-si-tú-tñt-xú, can-ma khöíng löì to àïën 35cm
àûúâng kñnh. Nhûng khöng ai cho àïën giúâ coá thïí giaãi thñch taåi sao
möåt söë can-ma laåi coá möåt mùæt bïn naây khaác hùèn bïn kia. Nhû thïë
àêëy, con ñt-xti-ö-tú-tñt-xú (Histitheuthis) vaâ con Ca-li-tú-tit-xú-rú-
veác-xa (Calliteuthis re- versa) mùæt beá bïn phaãi viïìn quanh nhûäng
cú quan phaát saáng, vaâ mùæt to bïn traái thò khöng coá nhû thïë.
Nhûng can-ma vaâ baåch tuöåc úã nhûäng vuâng cûåc sêu chêåm chaåp vaâ
yïëu hún nhûäng con söëng úã têìng nûúác cao hún. Caác cú bùæp cuãa
chuáng àïìu yïëu vaâ cêëu taåo bùçng chêët keo, vaâ thûúâng thûúâng nhûäng
http://ebooks.vdcmedia.com

66. PHAÅM HÖÍ 66
con naây àïìu mïìm vaâ yïëu úát moãng maãnh nhû loaâi sûáa. Cú thïí
chuáng coá nhûäng böå phêån phaát saáng, nhiïìu maâu nhû àuöëc sùåc súä,
nïn chuáng laâ con vêåt saáng nhêët giûäa caác loaâi úã vuâng cûåc sêu. Cuäng
nhû hêìu hïët caác loaâi söëng dûúái cûåc sêu, nhûäng con can-ma ban
àïm búi lïn gêìn mùåt nûúác àïí tòm thûác ùn nhû caác loaâi giaáp xaác vaâ
caá nhoã. Chuáng chó laâ söë ñt trong nhûäng àaåi diïån cuãa thïë giúái laå luâng
dûúái vûåc thùèm úã àoá coân coá cua vaâ nhïån biïín, caá mêåp, caác con vêåt
quaái gúã, sao biïín vaâ caác cöí sinh vêåt coân söëng, caác con vêåt to lúán
meáo moá dõ daång kyâ hònh, hïët sûác laå luâng tûâ con naây àïën con khaác.
Vò muåc àñch tòm hiïíu thïë giúái bñ êín dûúái àaáy sêu naây, maâ caác con
taâu khoa hoåc nghiïn cûáu àaåi dûúng nhû Vi-chi-aát, Lö-mö-nöët-xöëp
cuãa Liïn Xö, s-xï-a-nö-gú-ra-phi cuãa Myä, nhû An-ba-tröët-xú, Vï-
ma, Ga-la-tï-a, Giùng-xaác- cöët, Ca-lñp-xö aác-gö v.v... cuãa caác nûúác
phûúng Têy ngaây àïm khöng ngûâng raåch ngang xeã doåc biïín caã,
hiïån nay.
* Truy lyá lõch vaâ tòm hiïíu sinh hoaåt cuãa "aác ön". Loaâi nhuyïîn
thïí lúáp àêìu tuác, söëng caách àêy khoaãng 200 triïåu nùm, tïn noá laâ
Tiïîn Thaåch, vò noá giöëng nhû àêìu muäi tïn. sng töí cuãa baåch tuöåc,
mûåc ma, can-ma, caá mûåc... laâ Tiïîn Thaåch, hònh daáng cuãa noá tûâa
tûåa nhû con mûåc öëng bêy giúâ. Baåch tuöåc thöng thûúâng, con àûåc
giûúng hïët voâi ra 6 meát, thûúâng gùåp nhêët laâ 2 meát, con caái khöng
lúán quaá 1 meát 50 hoùåc 2 meát, Nïëu con caái khöng laâm möìi cho caác
àöång vêåt khaác, thò àïìu chïët vò sinh saãn. Bao giúâ noá cuäng tòm chöî
truá nguå trong nhûäng caái hang, lúán gêëp àöi thên hònh noá. Cûãa hang
phaãi nhoã heåp, khi noá trûúân vaâo röìi, noá cêín thêån keáo àaá lêëp kñn àïí
cho nhûäng con lûún biïín haáu àoái khöng moâ vaâo àûúåc. Con caái àeã
trûáng trïn nhûäng viïn àaá bïn trong hang, trûáng àoáng chuâm nhû
chuâm nho, beá nhû haåt gaåo. Con meå duâng voâi phun nûúác liïn tuåc
vaâo chuâm trûáng àïí tiïëp ö-xy, khöng ài àêu, hêìu nhû khöng ùn
uöëng gò, vò thïë thên hònh noá teo toáp laåi chó coân möåt nûãa. Thûúâng
thûúâng trong tuêìn lïî àêìu khi àûáa con moãng maãnh chaâo àúâi thò baâ
meå... nhùæm mùæt xuöi tay. Ba keã thuâ chñnh cuãa baåch tuöåc laâ lûún
biïín, caá thu vaâ loaâi ngûúâi. Noái lûún biïín, caác baån chúá coi thûúâng.
Búãi baån seä nghô ngay túái nhûäng con lûún thöí taã maâ caác baån vêîn
thêëy caác baâ nöng dên baây baán khùæp caác chúå. Lûún biïín mònh deåp,
to lúán àöì söå, àöëm hoa, xanh xaám, khoang àen khoang trùæng, rùng
sùæc chúm chúãm. Tröng noá, baån seä "taãn thêìn" ngay. Nhiïìu truyïìn
thuyïët coân in trong saách baáo cöí, noái rùçng ngûúâi La-maä nuöi lûún
biïín trong nhûäng böìn sêu, neám söëng tûã tuâ hoùåc nhûäng ngûúâi nö lïå
phaåm töåi xuöëng àêëy, cho lûún biïín ùn thõt! Maâ con baåch tuöåc laâ
http://ebooks.vdcmedia.com

67. CAÁC CON VÊÅT 67
moán ùn ûa chuöång nhêët cuãa loaâi lûún biïín. Lûún biïín thñch nhêët
nhûäng xuác tu (voâi) nêng nêng thõt. Chuáng quêën ghò voâi con baåch
tuöåc röìi co mònh quêåt maånh, bûát rúâi böå phêån àoá ra khoãi mònh con
baåch tuöåc, phêìm phêåp cùæn àûát khuác naâo nuöët chûãng khuác àoá, bùçng
böå rùng sùæc vaâ rêët khoãe. Àêëy laâ trûúâng húåp "aác ön" laâ naån nhên
cuãa keã khaác. Ngûúåc laåi, khi keã khaác laâ naån nhên cuãa "aác ön" thò
sao? Moán ùn chñnh cuãa baåch tuöåc, mûåc ma v.v... laâ caác loaâi giaáp
xaác. Chuáng rêët mï cua vaâ nhïån biïín. Maâ phaãi toång biïët bao nhiïu
cho vûâa caái daå daây cuãa nhûäng con vêåt phaâm ùn naây? Vaâi con töm
huâm to àuã thoãa maän röìi, cho duâ cuöåc sùn bùæt con möìi naây khöng
phaãi laâ khöng nguy hiïím. Töm huâm tûå biïët sûác maånh lúåi haåi cuãa
àöi caâng sùæc, rùæn nhû theáp cuãa noá khi noá thûã thaách vúái nhûäng voâi
baåch tuöåc vaâ keåp lïn voã cûáng cuãa loaâi nhuyïîn thïí naây. Noá têën cöng
keã thuâ bùçng caách keåp voâi con baåch tuöåc trong nhûäng goång kïìm
nhoån, nhûng noá caãm thêëy quaá muöån rùçng nhûäng cú bùæp dai khoãe
cuãa noá böîng xuöåi lú, khöng keåp àûúåc nûäa. Khöng gò nhên nhûúång
noá nûäa röìi, ngoaâi sûå biïën àöíi maâu da cuãa con baåch tuöåc giuáp cho
noá hiïíu keã thuâ àang cún giêån dûä hay àau àúán. Töm huâm bêy giúâ
tòm caách àêm thuãng mònh keã thuâ mïìm nhuän lùæc lû kia, noá laåi keåp,
laåi keåp, nhûng àöi caâng noá trôu xuöëng, mêët phûúng hûúáng: Tuái
mûåc cuãa con quaái quyã àaä phun ra möåt àaám mêy àen ngoâm lêëp mêët
caã hai keã thuâ àang chiïën àêëu. Nhûäng nhaát keåp cuãa noá uöíng khöng,
giûäa caái àïm àen ngaåt thúã naây, trong khi àoá con baåch tuöåc tha höì
huú voâi hoaåt àöång, sûác ghò chùåt caâng boá thñt vaâ khi cuåm mêy tan
dêìn thò cuöåc quyïët chiïën àaä kïët thuác. Hai chiïëc kòm theáp chaã laâm
sao chöëng nöíi 8 voâi baåch tuöåc khi töm huâm àaä bõ noá öm truâm lïn
lûng vaâ cêìm tuâ noá trong têëm aáo choaâng nhúân nhêìy. Dûúái voâm voâi
tua tuãa àoá, múã ra möåt caái miïång khuãng khiïëp. Tûâ haâm dûúái tûåa
moã hònh chim veåt, baåch tuöåc cùæm vaâo gaáy chöî khúáp nöëi àêìu vaâ
thên mònh con möìi vaâ phoáng vaâo vïët thûúng àoá möåt noåc àöåc laâm tï
liïåt toaân thên. Röìi chiïëc lûúäi nhaám xêìy cuãa noá, nhû möåt thûá giuäa
naåo caâo veát khöng soát möåt tñ thõt úã ngoác ngaách naâo. Vaâ noá vûâa
nhêëm nhaáp bûäa ùn vûâa àûa àöi mùæt caãnh giaác tröng chûâng xung
quanh. Nïëu nhiïìu may mùæn vaâ cêín troång khön ngoan hún, thò möåt
chuá töm huâm khöng may nhû thïë àêëy, coá thïí thoå àïën 50 nùm.
Nhûng noá vêîn laâ naån nhên cuãa nhûäng chiïëc roå thúm möìi, cuãa dên
chaâi caác vuâng biïín. Riïng ven Hen-gö-len-àún (Helgoland) möåt
nùm töm huâm àaä bõ bùæt 60.000 con. Loaâi giaáp xaác naây, söëng luác
nhuác úã caác vuâng biïín Bùæc, caâng ngaây caâng trúã nïn hiïëm hoi úã Àõa
Trung Haãi. úã àêëy, roå chó àöí àûúåc töm röìng (Langouste) vaâ caã
http://ebooks.vdcmedia.com

68. PHAÅM HÖÍ 68
nhûäng mûåc ma con chui vaâo cûúáp möìi. Cho duâ chuyïn ùn thõt
mïìm, thúm ngon cuãa loaâi giaáp xaác, con mûåc ma giaâ coá thïí chó cho
ta möåt àôa thõt dai nhaách. Cho nïn nhûäng dên chaâi chêu êu caâng
ûa thñch loaåi baåch tuöåc, mûåc ma non hún, àïm àïm hoå vêîn rònh
àêm bùçng chiïëc chôa ba vúái möåt ngoån àeân êm thêìm. Theo I-a-ki-
mu-sú kin (taác giaã aåinh vêåt hoåc lyá thuá - Liïn Xö) thò trïn thïë giúái,
chó riïng mûåc vaâ baåch tuöåc, möîi nùm ngûúâi ta cuäng àaä àaánh bùæt
gêìn triïåu têën. Ngûúâi Nhêåt rêët ûa thñch mûåc ma. Tö ki ö laâ möåt
thaânh phöë möîi ngaây xúi 60.000 li vú rú thõt mûåc ma (livre : cên xûa
cuãa Phaáp, cên Anh bêy giúâ, möîi livre bùçng 375 gam). Vaâ möîi ngaây
cuäng tûâ thaânh phöë naây baán ra tûâ 20 àïën 30 têën mûåc ma, baåch tuöåc.
Hoå duâng löìng thaã xuöëng àaáy, trong löìng (roå) coá àùåt möìi, trïn buöåc
phao nöíi, ngaây àïm keáo lïn möåt lêìn, vaâ cûá thïë thûúâng xuyïn nùm
naây qua nùm khaác nhû thïë. Caác vuâng biïín nûúác ta, ngû dên cêu
mûåc ban àïm àïìu thùæp àeân (àeân khñ àaá) möìi cêu coá khi laâ möåt
maãnh gûúng nhoã lêëp laánh, möåt maãnh sùæt têy hoùåc chiïëc löng gaâ
nöíi luön luön àöång àêåy, khi noá baám möìi, ngûúâi cêu löi gêìn mùåt
nûúác thoâ vúåt vúát lïn.
* Hoân àaá thûã vaâng bùçng con baåch tuöåc Nhiïìu sinh vêåt úã biïín
trong khi huát nûúác, àaä nuöët rêët nhiïìu kim loaåi khaác nhau: loaâi
thên mïìm nuöët àöìng, haãi tiïu nuöët vanaài, truâng tia nuöët aåtrönti,
sûáa nuöët keäm, thiïëc, chò, coân taão nêu thò nuöët nhöm v.v... Trong
nûúác biïín coá Raài, Uran, Acgön, Hïli, Nïon. Thêåm chñ coá caã vaâng:
ûúác tñnh: 10 tyã têën. Phú-rñt-xú Ha-be ngûúâi àûúåc giaãi thûúãng Nö
ben àaä tûâng daây cöng "huát" vaâng úã biïín ra... àaânh boã dúã ûúác voång
giûäa chûâng vò quaá töën keám vaâ löî vöën... Muöën thu àûúåc 1 laång vaâng
trong nûúác biïín thò phaãi tiïu töën 2 laång vaâng mùåt! Khoaãng thêåp
niïn 60, öng Ecneát Bao-ï úã trûúâng àaåi hoåc töíng húåp Tuy-bin-hen
àaä àûa ra àûúåc ûúác mú cuãa Phú-rñt-xú Ha-be thaânh hiïån thûåc. sng
ta àaä tòm ra phûúng phaáp rêët coá lúåi àïí "lêëy" caác kim loaåi quyá ra
khoãi biïín. Phaãi mêët roâng raä hún mûúâi nùm daâi. Trong khi chïë taåo
caác chêët naåp àiïån, giaáo sû àaä tòm ra àûúåc mö hònh töët nhêët úã con
baåch tuöåc, öng ruát úã maáu noá - trong àoá haâm lûúång àöìng nhiïìu hún
trong nûúác biïín túái möåt nghòn lêìn - lêëy ra möåt thûá maâu rêët kyâ laå,
goåi laâ xi-a-nñt àoã. Caác phên tûã cuãa xi a nñt àoã tûåa nhû boåt biïín hiïín
vi àaä "huát" vaâo mònh têët caã caác i-ön àöìng trong öëng thñ nghiïåm.
aåau àoá öng àaä töíng húåp àûúåc chêët giöëng hïåt nhû vêåy, nhûng bïìn
vûäng hún. Chêët àoá "huát" caã àöìng lêîn ... Uran, coân töët hún thïë.
Trong 100 lñt nûúác biïín khuêëy vúái möåt chêët naåp àiïån töíng húåp
khuêëy 12 giúâ liïìn, öng àaä lêëy ra àûúåc têët caã laâ... 1,4 phêìn triïåu
http://ebooks.vdcmedia.com

69. CAÁC CON VÊÅT 69
gam vaâng. Tûâ trong öëng nhoã cuãa phoâng thñ nghiïåm tiïën ra àaåi
dûúng, cuâng vúái nhûäng àöì aán nhûäng àêåp nûúác, nhûäng con kïnh
dêîn nûúác biïín vaâo àoá, dûå tñnh seä thûåc hiïån... ùæt phaãi coân möåt thúâi
gian daâi daâi. Haâ Nöåi - Àêìu heâ - 1978 Phuå chuá: À aâi phaát thanh
Hoa Kyâ àïm 13-1-78 trong muåc tin khoa hoåc, àûa tin vïì Baåch tuöåc
coá noái rùçng: Con thuãy quaái 8 voâi söëng dûúái àaáy biïín naây thûúâng bõ
mö taã bêët cöng nhû keã thuâ cuãa loaâi ngûúâi... Chuáng nhuát nhaát, hiïìn
laânh ñt coá phûúng tiïån phoâng vïå nïn ñt thêëy ngoaâi khúi... Àöi khi
chuáng coân tung voâi quêën caác chuyïn viïn lùån möåt caách thên thiïët,
nhòn vaâo mùæt chuáng, thêëy coá nhên tñnh v.v...Trûúác àoá vaâi tuêìn,
haäng thöng têën Nhêåt coá àûa tin möåt ngûúâi àaân öng Nhêåt tùæm biïín
gêìn hoân àaão noå, bõ möåt con mûåc khöíng löì (Baåch tuöåc) quêën löi vaâo
hang sêu dûúái àaão, sau möåt luác àaä duâng dao gùm chöëng cûå möåt
caách tuyïåt voång? Hai mêíu tin traái ngûúåc naây, nghe kïí cuäng laå! (+)
Xeo-buát :Chûáng bïånh gêy búãi thiïëu Vi- tamin, biïíu hiïån lúã loeát vaâ
chaãy maáu lúåi. (+) Ca-sa-lö (Cachalot): Loaâi coá vuá, hoå caá voi, àùåc biïåt
nhanh nheån vaâ hung dûä. Chuyïn ùn thõt chûá khöng phaãi loaåi chó
ùn nhûäng con vêåt biïín beá nhoã. úã ta, khöng biïët goåi laâ caá gò? Thêëy
tûâ àiïín Phaáp - Viïåt goåi noá laâ caá nhaâ taáng. Caá nhaâ taáng theo dên
nghïì biïín xûá ta, laâ caá mêåp. Nïn töi cûá goåi laâ ca-sa-lö, taåm thúâi.
Can-ma (Calmar): Tïn thöng tuåc goåi chung nhûäng con thuöåc hoå
haâng nhaâ mûåc, rêët dûä túån vaâ lúåi haåi, hònh daáng tûåa nhû con mûåc
öëng úã ta.
http://ebooks.vdcmedia.com

70. PHAÅM HÖÍ 70
CHUYÏÅN VÏÌ CON VOI
Vaâo trûúác cuöëi kyã Àïå tam, hêìu hïët nhûäng daång thuá khöíng löì
trïn quaã àêët àïìu bõ tiïu diïåt. Coá thïí laâ chuáng bõ nhûäng bïånh do caác
vi sinh vêåt baám theo chuáng gêy nïn, chûá khöng phaãi do nhûäng loaåi
thuá lúán ùn thõt têën cöng. Voi laâ con vêåt chõu àûång bïìn dai nhêët
trong caác loaåi thuá khöíng löì. Chñnh nhúâ búãi sinh lûåc vaâ oác tinh khön
cuãa noá, chûá khöng phaãi do cùåp ngaâ. Thúâi kyâ cuöëi kyã Àïå tam vaâ bùæt
àêìu bûúác sang kyã Àïå tûá, voi coá mùåt khùæp núi trïn quaã àêët, trûâ
chêu uác maâ noá khöng thïí ài àïën àoá bùçng àûúâng böå.
* Con vêåt gùæn liïìn vúái chiïën tñch cuãa caác võ anh huâng dên töåc
ta Phong dao cöí ta coá cêu: "Muöën coi lïn nuái maâ coi Coi baâ Quan
tûúáng cúäi voi àaánh cöìng" Baâ Quan tûúáng noái trïn laâ "Nhuåy Kiïìu
tûúáng quên", Triïåu Trinh Nûúng thuác voi àaánh giùåc. (Coá ngûúâi noái:
"Coi Baâ Quaãn tûúång cúäi voi àaánh cöìng" laâ khöng àuáng). Tranh dên
gian, tranh laâng Höì cuäng àaä veä Hai Baâ "cúäi àêìu voi dûä" möåc maåc
thö sú nhûng rêët sinh àöång vaâ àêìy khñ thïë tiïën cöng. Nùm 40, khi
phêët cúâ khúãi nghôa chöëng xêm lûúåc, caã böën quêån: Giao Chó, Cûãu
Chên, Nhêåt Nam vaâ Húåp Phöë nhêët tïì hûúãng ûáng. Hai baâ àaä duâng
voi trêån àaánh chiïëm 65 thaânh, giaãi phoáng toaân böå laänh thöí trong
möåt thúâi gian rêët ngùæn. "Vuá daâi ba thûúác dùæt lûng Cúäi con baåch
tûúång trong rûâng bûúác ra Kï vai gaánh vaác sún haâ"... Triïåu Trinh
Nûúng nùm 240, laåi nöíi lïn cúäi àêìu voi dûä, laänh àaåo nghôa quên
giïët tïn thaái thuá taân baåo, queát saåch quên àö höå úã caác huyïån laâm
chêën àöång àêët Giao Chêu. Möåt lêìn nûäa, voi trêån laåi xuêët hiïån dûúái
cúâ möåt nûä anh huâng dên töåc, laâm kinh têm taáng àúãm boån baânh
trûúáng phûúng Bùæc. "Kòa Trûng Triïåu, giaáp vaâng möi maá thùæm
Thuác voi löìng, gioá thöíi toác mêy bay..." (Thú Minh Tuyïìn) Con voi
àaä àûúåc thuêìn phuåc trïn àêët Viïåt Nam tûâ lêu àúâi, ñt ra laâ úã thúâi kyâ
lõch sûã vua Huâng. Khöëi tûúång voi bùçng àöìng thau coá kñch thûúác
khöng lúán lùæm - cùåp ngaâ buöng thoäng xuöëng chêëm àêët, lûng voi àùåt
chiïëc baânh röång trïn coá hai ngûúâi ngöìi quay mùåt vaâo nhau, àeåp vaâ
rêët sinh àöång - coá niïn àaåi caách àêy khoaãng 3 nghòn nùm; cuâng vúái
möåt söë taâi liïåu khaác sau naây, chûáng minh rùçng töí tiïn ta àaä biïët
àûa con voi rûâng vïì daåy têåp thaânh voi nhaâ, voi trêån biïën noá thaânh
http://ebooks.vdcmedia.com

71. CAÁC CON VÊÅT 71
con vêåt coá ñch, phuåc vuå cho con ngûúâi vaâ quên àöåi. Nùm 1076, Lyá
Thûúâng Kiïåt chuêín bõ 6 vaån quên, àem binh sang àaánh Töëng, lêëy
Chêu Khêm, Chêu Liïm, phaá Ung Chêu... àaä duâng nhiïìu voi àïí
xung phong. Voi àûúåc àûa bùçng caã àûúâng thuãy vaâ àûúâng böå àïí tiïën
vaâo. Voi tiïën àïën àêu, quên Töëng khiïëp àaãm chaåy tan àïën àêëy. Àoá
laâ möëi lo súå lúán nhêët àöëi vúái chuáng. Vò thïë, khi êëy ta vêy Ung Chêu
tûúáng giûä thaânh laâ Tö Giaâm möå àûúåc hún hai trùm quên caãm tûã,
giùæt àaåi àao cheâo thuyïìn trïn söng Ung Giang àoán àaánh quên ta,
chuã yïëu laâ nhùçm triïåt "luä tûúång binh" trûúác khi chuáng àùåt chên
lïn búâ. Bêëy giúâ, vïì khñ giúái, thò ngoaâi cung noã, trûúâng thûúng caã
hai bïn àïìu sûã duång, ta coân coá maáy bùæn àaá, tïn têím thuöëc àöåc vaâ
voi trêån vö cuâng lúåi haåi. Boån chuáng liïìu chïët xöng thuyïìn vaâo,
cheám àûúåc hún 10 voi lúán vaâ 2 tûúáng cuãa ta, laåi duâng cung thêìn tñ
bùæn möåt phaát àûúåc nhiïìu tïn, giïët àûúåc nhiïìu lñnh, vaâ voi; bïn ta
quên vaâ voi chïët mêët nhiïìu. Duâ vêåy, chuáng vêîn rêët súå haäi, ruát
quên vaâo àoáng chùåt caác cöíng thaânh. Voi khöng xung phong lïn
àûúåc, ta phaãi àùæp bao caát cho quên sô treâo lïn múái phaá àûúåc Ung
Chêu.
Thïë kyã thûá XIII, trong cuöåc khaáng chiïën chöëng quên Nguyïn
lêìn thûá ba, Trêìn Hûng Àaåo trïn àûúâng tiïën quên vïì hûúáng söng
Baåch Àùçng, àïën söng Hoáa Giang - möåt nhaánh cuãa söng Thaái Bònh
thuöåc huyïån Hûng Nhên tónh Thaái Bònh luác thuãy triïìu chûa lïn,
voi cuãa öng àaä bõ sa lêìy. Trêìn Hûng Àaåo vaâ quên sô cuâng nhên dên
trong vuâng àaä tòm àuã moåi caách àïí cûáu voi nhûng vö hiïåu quaã. Buân
lêìy nhaäo, voi to nùång möîi luác möåt luán thïm maâ triïìu laåi lïn rêët
nhanh. Vò viïåc quên cêëp baách, Trêìn Hûng Àaåo àaânh boã voi úã laåi àïí
ra ài kõp chuêín bõ cho trêån tiïu diïåt lúán taåi Baåch Àùçng Giang. Voi
chaãy nûúác mùæt nhòn võ chuã tûúáng cuãa mònh ra ài. Coá leä vò thûúng
tiïëc con vêåt khön ngoan, coá nghôa vúái ngûúâi, coá cöng vúái nûúác êëy
maâ khi hö haâo quên sô, Trêìn Hûng Àaåo àaä troã xuöëng doâng söng
Hoáa thïì rùçng: "Chuyïën naây khöng phaá xong giùåc Nguyïn, thïì
khöng vïì bïën söng naây nûäa". Lúâi thïì bêët huã àoá cuãa Trêìn Hûng Àaåo
cuâng vúái con voi coá nghôa cuãa öng àaä àûúåc ghi cheáp àêìy àuã trong sûã
saách. Nhên dên àõa phûúng àaä àùæp möå cho voi, xêy tûúång voi bùçng
gaåch röìi sau àoá taåc thaânh tûúång àaá vaâ lêåp àïìn thúâ con voi trung
hiïëu naây. Ngaây nay, saát bïn búâ söng Hoáa coân möåt goâ àêët nöíi lïn
rêët lúán, tûúng truyïìn laâ möå voi êëy ngaây xûa. Vua Quang Trung,
Nguyïîn Huïå biïët roä sûác maånh lúåi haåi êëy cuãa voi khi xung phong
àaánh giaáp laá caâ, nïn àaä xêy dûång möåt àöåi tûúång binh rêët lúán, àïën
500 con. Khi tiïën àaánh thaânh Gia Àõnh lêìn thûá ba. Nguyïîn Huïå
http://ebooks.vdcmedia.com

72. PHAÅM HÖÍ 72
àaä noi gûúng Lyá Thûúâng Kiïåt duâng thuyïìn chúã voi, tûâ Quy Nhún
vaâo tham chiïën bêët ngúâ úã vuâng àêët lêìy löåi naây, vaâ àaä àaánh tan
quên Nguyïîn aánh. Àöåi tûúång binh lûâng danh cuãa Nguyïîn Huïå laâm
cho keã thuâ trong vaâ ngoaâi nûúác àïìu phaãi khiïëp súå. Trong àiïìu lïånh
tiïën quên cuãa Tön aåô Nghõ vaâo àêët Viïåt Nam coá dùån raânh roä caách
phoâng chöëng àöåi quên voi naây! Khi tiïën ra Bùæc àaánh Thanh, trong
5 caánh quên, Nguyïîn Huïå àaä sûã duång tûúång binh trong 3 caánh, vaâ
riïng caánh do mònh trûåc tiïëp chó huy, àöåi tûúång binh lïn àïën 100
con. Baân vïì thiïn taâi quên sûå cuãa Quang Trung, cuöën Lï Kyã daä sûã
viïët: "aåang ngaây 5 thaáng giïng, Nguyïîn Huïå haå lïånh xung phong
á
àaánh àöìn Ngoåc Höìi, tûå mònh buöåc khùn vaâng vaâo cöí, toã yá quyïët
chiïën vaâ cûúäi voi ra àöëc chiïën". Nhû nhûäng chiïëc chiïën xa huâng
duäng cuãa quên àöåi ngaây nay, nhûäng àöåi tûúång binh cuãa Nguyïîn
Huïå àaä xöng lïn xeáo naát keã thuâ, goáp cöng lúán trong trêån àaánh tan
20 vaån quên Thanh taåo nïn möåt chiïën cöng huy hoaâng nhêët trong
lõch sûã dên töåc bêëy giúâ.
* Voi trùæng Voi khöng thuöåc giöëng loaâi coá sùæc löng trùæng. Hoåa
hoùçn àöi khi hoùåc haän hûäu lùæm nhûäng ngûúâi thúå rûâng múái bùæt gùåp
àûúåc möåt con voi trùæng giûäa thêm sún. Vò thïë, úã ta vaâ noái chung
caác xûá aá Àöng, voi trùæng àûúåc coi laâ vêåt quyá laå. Trïn thïë giúái hiïån
nay coá vaâi con úã caác vûúân baách thuá. (Giaáo sû Àinh Xuên Lêm, khoa
sûã trûúâng Àaåi hoåc töíng húåp Haâ Nöåi coá biïn thû hoãi töi: "úã Thaão
cêìm viïn thaânh phöë Höì Chñ Minh coá möåt con voi trùæng, ngûúâi ta
noái laâ tùång phêím cuãa Têy Nguyïn gúãi cho "töíng thöëng" Nguyïîn
Vùn Thiïåu trûúác kia. Löng noá trùæng, nhûng vò ñt tùæm rûãa nïn höm
töi vaâo xem thò thêëy ngaâ ngaâ vaâng. Taåi sao khöng thêëy anh noái túái
con voi àoá? úã trang 37, têåp "Nhûäng chuyïån laå vïì caá", àoaån noái vïì caá
mêåp trùæng..." Töi rêët caám ún nhiïåt tònh cuãa giaáo sû Àinh Xuên
Lêm, leä ra khöng nïn sú xuêët àïí soát chi tiïët hiïëm quyá naây). Àúâi
Lyá, nùm 1043, Chiïm Thaânh túái quêëy ven bïí. Lyá Thaái Töng thên
chinh àaánh, vaâo sêu trong nûúác giïët Chuáa laâ aåaå Àêíu, bùæt 30 voi vaâ
5 ngaân ngûúâi... Àïën àúâi Lyá Thaánh Töng, Chiïm Thaânh laåi nhiïîu
biïn giúái. Lyá Thaánh Töng àem quên àaánh (Lyá Thûúâng Kiïåt chó huy
tûâ àêìu àïën cuöëi) bùæt àûúåc Chïë Cuã... Lyá Thaánh Töng sau khi xûng
Àïë, vò lêåp àûúåc vuä cöng xûáng àaáng vúái danh hiïåu êëy, beân àöíi niïn
hiïåu laâ "Thiïn huöëng baáu tûúång" tûác laâ Trúâi cho voi quyá, ra Thêìn
vuä àïí ghi vuä cöng lúán lao êëy. Viïåt sûã lûúåc (Trêìn) ghi: Thaáng giïng
Chêu Chên Àùçng hiïën 2 voi trùæng. Chêu Kyã Lang cuäng hiïën hai
voi trùæng. Thaáng hai, huyïån Àö Laåp hiïën voi trùæng vaâ cöng trùæng...
(Nhûäng voi trùæng cöëng hiïën tûâ Chiïm Thaânh êëy, Lyá Thaánh Töng
http://ebooks.vdcmedia.com

73. CAÁC CON VÊÅT 73
cho rùçng voi quyá cuãa Trúâi cho mònh!). Chùèng riïng gò úã ta, caác
Vûúng quöëc lên cêån nhû Laâo, Cam-pu-chia, Thaái Lan, Miïën Àiïån,
êën Àöå xûa àïìu xem voi trùæng nhû thêìn vêåt, tûúång trûng cho uy
quyïìn vaâ sûå trûúâng töìn cuãa nhaâ vua, vaâ cuäng laâ biïíu tûúång cuãa
àaåo Phêåt. Cuäng vò con vêåt quyá, hiïëm naây maâ Miïën Àiïån vaâ Thaái
Lan àaä tûâng xaãy ra chiïën tranh àêîm maáu, chung cuåc hïët sûác bi
thûúng cho söë phêån möåt baâ Hoaâng hêåu. Chuyïån nhû sau: Nùm
1563, Quöëc vûúng Miïën Àiïån nghe Quöëc vûúng Thaái Lan Ma-ha
aåa-kra-paát coá 7 con voi trùæng. Vûúng quöëc Miïën Àiïån àaä khöí cöng
tòm khùæp nûúác maâ khöng kiïëm lêëy nöíi möåt con. Quöëc vûúng Miïën
Àiïån liïìn cûã sûá giaã sang yïu cêìu Quöëc vûúng Thaái Lan nhûúång cho
mònh 3 con. aáp lûåc cho yïu saách naây, Quöëc vûúng Miïën Àiïån àe
doåa seä mang quên sang taân phaá kinh thaânh Ay-naát-hya
(Aynadhya) nïëu mong muöën cuãa mònh khöng àûúåc thoãa maän. Quöëc
vûúng Thaái Lan cûúng quyïët tûâ chöëi, vaâ cuöåc chiïën àaä xaãy ra.
Quên Miïën Àiïån traân sang nhû nûúác chaãy, ngaây àïm vêy kñn kinh
thaânh Ay-naát-hya.
Hoaâng àïë Ma-ha aåa-kra-paát vaâ hoaâng hêåu aåuy-ri-dö thai
àûáng trïn thaânh cao quan saát cuöåc têën cöng cuãa quên Miïën Àiïån. -
Boån chuáng àöng quaá. Ta biïët laâm sao bêy giúâ ? Hoaâng hêåu lo ngaåi,
noái. - Hêåu àûâng lo. Ta seä thên chinh ra ngoaâi thaânh diïåt boån
chuáng àïí chûáng toã uy quyïìn vaâ thêìn lûåc cuãa ta. - Xin bïå haå cho
thiïëp cuâng ài theo trong quên. - Hoaâng hêåu raång rúä, phêën khúãi
têu. - Khöng àûúåc. Chöën sa trûúâng àêu phaãi laâ chöî àïí cho giai
nhên kiïìu nûä rong chúi. Hoaâng àïë Ma-ha lùæc àêìu vaâ baão tiïëp: "Hêåu
cûá úã trong thaânh, àûâng theo laâm vûúáng bêån chên ta!". Nhûng
hoaâng hêåu nhêët àõnh khöng nghe. Chúâ khi Quöëc vûúng khai thaânh
ra trêån röìi, baâ liïìn cúäi voi töëc theo. Khi baâ túái mùåt trêån laâ luác
hoaâng àïë Ma-ha aåa-kra-paát àang giao tranh aác liïåt vúái Hoaâng tûã
Miïën Àiïån. Cuöåc àêëu kiïëm tay àöi trïn mònh voi möîi luác caâng dûä
döåi. Hoaâng àïë Thaái Lan coá phêìn nuáng thïë búãi öng àaä coá tuöíi maâ
àöëi phûúng thò coân treã, laåi àang höìi sung sûác. Àöåt nhiïn con voi
öng vêëp vaâo möåt khuác göî khuyåu hai chên trûúác xuöëng; laâm cho öng
bõ chúái vúái. Khöng àïí lúä cú höåi nghòn vaâng, Hoaâng tûã Miïën Àiïån
vung gûúm cheám maånh möåt nhaát ngang ngûúâi Hoaâng àïë Thaái Lan.
Giûäa luác caái chïët cuãa chöìng chó caách coá àûúâng tú keä toác, Hoaâng hêåu
aåuy-ri-dö thai thuác voi nhû chúáp tiïën vaâo giûäa hai àêëu thuã, hûáng
troån nhaát kiïëm thay chöìng. Hoaâng àïë Thaái Lan laåi tiïëp tuåc chiïën
àêëu... Böën thaáng sau, quên Miïën Àiïån bõ queát saåch khoãi laänh thöí
Thaái Lan vaâ chuáng cuäng khöng bùæt àûúåc möåt con voi trùæng naâo. úã
http://ebooks.vdcmedia.com

74. PHAÅM HÖÍ 74
caác vuâng rûâng nuái, con vêåt àûúåc ghi vaâo thêìn thoaåi nhiïìu nhêët
ngang vúái höí laâ voi trùæng. Voi trùæng àûúåc dên sún traâng coi troång
nhû möåt thêìn vêåt, khöng khaác gò dên chaâi vuâng biïín coi caá voi laâ
thêìn höå maång. Trong "Xûá trêìm hûúng" giúái thiïåu vïì àêët nûúác vaâ
con ngûúâi tónh Khaánh Hoâa (Phuá Khaánh giúâ àêy) khi noái vïì hoân nuái
Chûä - kroa - Baâ con trong vuâng goåi laâ Chûä cú Rua - coá àoaån kïí vïì
Coåp Nhang cûáu àaân Baåch tûúång, sau àaân Baåch tûúång baáo ên v.v...
Rùçng "úã nuái naây thónh thoaãng ngûúâi àõa phûúng tröng thêëy boáng
Baåch tûúång. Truyïìn rùçng àoá laâ sûá giaã cuãa Chuáa àaân Baåch tûúång
sai vïì viïëng möå con". Möåt öng baån thúå sùn kïí laåi rùçng: - Luác töi
laâm viïåc úã àïìn M.Drack thúâi Phaáp thuöåc, möåt bêån ài sùn úã Chûä
Kroa, tröng thêëy möåt bêìy voi lúán, to coá nhoã coá. Chuáng àûáng quanh
möåt taãng àaá lúán, àêìu chêu vaâo nhau vaâ cuái guåc xuöëng àêët, miïång
buöng ra nhûäng tiïëng "Lêìm bêìm... bum bum..." nhû tiïëng tröëng
chêìu, tiïëng chuöng àöìng gioáng àöi luác tïë thêìn. Töi khöng hiïíu
chuáng laâm gò, àûáng xem höìi lêu röìi lùång leä xuöëng nuái".
Taác giaã cuäng nhêån rùçng chuyïån nghe hoang àûúâng nhûng lyá
thuá vaâ hêëp dêîn. úã Cam-pu-chia vaâ êën Àöå xûa, theo caác truyïån cöí
tñch khi coá möåt võ vua bùng haâ maâ khöng ngûúâi kïë võ, thò ngûúâi ta
laâm lïî vaâ àûa möåt con voi trùæng ài, coá baách quan höå töëng. Voi êëy ài
bao giúâ gùåp ngûúâi naâo, noá quyâ xuöëng laåy, duâng voâi quêën àúä lïn
lûng thò ngûúâi êëy lêåp tûác àûúåc àûa vïì triïìu laâm vua. Coân úã Thaái
Lan, nhên dên coi voi trùæng laâ àiïìm baáo trûúác cuãa sûå thõnh vûúång
thaái bònh trong nûúác. Möîi khi bùæt àûúåc möåt con voi trùæng hoå lêåp
tûác dêng cho nhaâ vua vaâ caác chuâa chiïìn àïìu töí chûác àaåi höåi lïî laåt
rêët nhöån nhõp. Lïî naây coân àûúåc töí chûác troång thïí hún nïëu voi
trùæng xuêët hiïån vaâo caác nùm khúãi àêìu cuãa caác vua chuáa. Vaâ nïëu
nhû trûúâng húåp naây xaãy ra khi coá võ vua múái lïn ngöi, thò tên
vûúng àûúåc dên chuáng coi nhû thêìn nhên. Caác voi trùæng àûúåc nhaâ
vua nuöi dûúäng sung sûúáng trong nhûäng chuöìng rêët àeåp vaâ chó
phaãi laâm cöng viïåc duy nhêët laâ ài diïîu haânh trong nhûäng ngaây lïî.
* Bûúác thùng trêìm cuãa con voi úã chêu êu xûa Nûúác ta ngaây
xûa cuäng coá chuöìng àêëu thuá (areáne) nhûng hiïëm hoi vaâ khöng àöì
söå nhû chêu êu. Theo giaáo sû Lï Vùn Haão, thò: "Hiïån nay caách Huïë
böën ki lö meát bïn hûäu ngaån söng Hûúng, taåi laâng Nguyïåt Biïíu, xaä
Thuãy Xuên, huyïån Hûúng Thuãy cuä (Bònh Trõ Thiïn) coân möåt di
tñch khaão cöí hoåc àaáng chuá yá: trûúâng àêëu Höí Quyïìn xêy caách àêy
gêìn möåt thïë kyã rûúäi. Tûâ giûäa thïë kyã thûá XIII, àêy laâ núi coá nhiïìu
chuöìng voi cuãa quên àöåi phong kiïën. Thúâi caác vua Nguyïîn, núi naây
http://ebooks.vdcmedia.com

75. CAÁC CON VÊÅT 75
àûúåc tiïëp tuåc laâm núi nuöi dûúäng vaâ huêën luyïån voi chiïën. Dêëu vïët
caác chuöìng voi nay khöng coân, nhûng vêîn coân caác möå voi vaâ àiïån
Voi Reá. Chñnh núi naây, vaâo nùm 1830, Minh Maång quyïët àõnh xêy
dûång trûúâng àêëu Höí Quyïìn... úã àêy Höí Quyïìn phaãi àûúåc hiïíu theo
nghôa röång laâ núi àêëu giûäa höí vaâ voi. Caác cuöåc àêëu giûäa voi vaâ höí
thûúâng àûúåc töí chûác taåi caác khu vûåc naây tûâ thúâi caác chuáa Nguyïîn
vaâ àûúåc duy trò dûúái caác thúâi vua Nguyïîn cho àïën trêån àêëu cuöëi
cuâng diïîn ra vaâo nùm 1904 dûúái thúâi vua Thaânh Thaái... Vaâo thïë kyã
XVIII, möåt ngûúâi Phaáp laâ P.Poaviú àaä chûáng kiïën möåt trêån àêëu
giûäa voi vaâ höí do chuáa Nguyïîn Voä Vûúng töí chûác, keáo daâi suöët möåt
ngaây vúái 18 con höí bõ voi diïåt"... úã nûúác ta, caác nûúác aá Àöng vaâ noái
chung caác miïìn nhiïåt àúái, thò voi thuöåc haång "Anh chõ" giûäa caác
loaâi daä thuá rûâng xanh. Nhûng àûa sang chêu êu thò voi "suy tò,
xuöëng giaá quaá". Thïë múái biïët: giang sún naâo anh huâng nêëy, thêåt!
ÚÃ La Maä, cuöåc giao àêëu àêìu tiïn giûäa caác loaâi thuá diïîn ra
trong möåt àêëu trûúâng, 186 nùm trûúác Thiïn Chuáa giaáng sinh, sau
khi hoå chinh phuåc àûúåc Xy-ri ñt lêu. Àïë quöëc La Maä laâ möåt àïë quöëc
toaân cêìu, vò thïë úã Rö ma ngûúâi ta coá thïí trònh baây trûúác nhûäng keã
hiïëu kyâ nhiïìu tiïët muåc laå, phong phuá hún bêët cûá möåt núi naâo khaác.
Chêu aá, chêu Phi vaâ caác nûúác baán khai cuãa chêu êu àïìu heån gùåp
nhau taåi àêëu trûúâng Cö-lñt-xï (Cölisseá). Nhûäng con voi vaâ nhûäng
con tï giaác, nhûäng con gêëu vaâ nhûäng con boâ toát, nhûäng con sû tûã,
nhûäng con höí vaâ baáo àûúåc thaã ra choåi vúái nhûäng ngûúâi àêëu thuá
(gladiateur) hoùåc àêëu nhau vúái nhûäng tuâ nhên chó coá tay khöng !
Nï-röng - hoaâng àïë La Maä àöåc aác taân baåo nhêët, sinh úã ng-zi-ö (yá),
nùm 37 mêët úã Rö-ma nùm 68 - chñnh öng ta laâ möåt tay àaánh xe
thûúång thùång, àaä naãy ra yá kiïën duâng caã nhûäng con thuá laå trong caác
cuöåc àua. sng ta coân cho thùæng vaâo chiïëc xe cuãa mònh böën con laåc
àaâ - Hï-li-ö-ga ban (Heáliogabale) con ngûúâi quaái gúã nhêët trong caác
võ hoaâng àïë La Maä coân vûúåt tröåi hún Nï-röng bùçng caách töí chûác
nhûäng cuöåc àua xe do voi, sû tûã vaâ höí keáo. Giaá maâ oan höìn cuãa
nhûäng con voi khöën naån àoá coân àuãng àónh huú voâi, lang thang giûäa
u linh vaâ trêìn giúái àïën ngaây nay, thò chuáng seä ngêåm nguâi rïn lïn
niïìm bi phêîn cuãa con höí Thïë Lûä: "si, thúâi oanh liïåt nay coân àêu!".
Möåt trong nhûäng quang caãnh khaã öë nhêët maâ ngûúâi La Maä baây ra
laâ cuöåc giao àêëu cuãa nhûäng con voi vaâ nhûäng con choá! Luy-cui-lit
(Lucullus) quaãn lyá thõ trûúâng, möåt gaä treã tuöíi - cuâng vúái anh hùæn -
àiïìu khiïín caác buöíi lïî vaâ caác troâ vui, laâ möåt trong nhûäng keã saáng
taåo ra troâ tiïu khiïín kyâ quùåc naây. Àoá laâ dêëu hiïåu cuãa möåt sûå suy
àöìi, nïëu khöng phaãi úã ngûúâi La Maä thò ñt ra, cuäng búãi úã nhûäng con
http://ebooks.vdcmedia.com

76. PHAÅM HÖÍ 76
voi. Ngûúâi La Maä àaä biïët voi thïë naâo tûâ hai trùm nùm trûúác, trong
möåt biïën cöë nghiïm troång: Chiïën tranh vúái Pia-ruyátx (tûác Pyrrhos
II vua xûá Epire sinh 318 nùm trûúác Thiïn Chuáa giaáng sinh, mêët úã
Hy Laåp) caãnh tûúång nhûäng con vêåt xaám khöíng löì daây xeáo quên
binh La Maä kinh hoaâng khuãng khiïëp, vaâ chñnh nhûäng con voi
huâng duäng, bùçng sûác têën cöng dûä döåi àaä àem chiïën thùæng vïì cho
Pia- ruyátx trong caác trêån chiïën Hï-rùæc-cú-lö vaâ aát- xcuy-lum.
Nhûäng voi trêån cuãa vua xûá -pia (eápire) coá thïí coá nguöìn göëc tûâ chêu
aá. Khi vua A leác xùng àïën êën Àöå "möët" duâng voi chiïën àaä laâ truyïìn
thöëng lêu àúâi cuãa àõa phûúng. Vua xûá Ma-xe-àon àaä tûâng chiïën
àêëu chöëng nhûäng con voi trêån nhûng öng ta khöng thñch bùæt chûúác
phûúng phaáp nghi ngúâ cuãa nhûäng àõch thuã naây. Cho duâ öng ta
khöng coá nhûäng àùåc hûäu chñnh cöëng cuãa möåt hoaâng àïë phûúng
Àöng. - öng ta àaä nuöi trong doanh traåi nhûäng con sû tûã àûúåc
thuêìn hoáa - öng ta vêîn tûå tòm lêëy nhûäng con voi, nhûng chó duâng
àïí thöì haâng, coân con A-giùæc, voi riïng cuãa öng thò àaãm nhiïåm
chuyïín vêån haânh lyá hoaâng gia thöi. Nhûäng võ vua kïë nghiïåp öng
cuäng duâng voi trong chiïën trêån nhû "vuä khñ boåc theáp" yïím trúå
bùçng quên cung noã chaåy nhanh, tûåa nhû nhûäng chiïëc xe tùng
trong quên àöåi mö àeác ngaây nay. Hiïåu quaã thêåt laâ bêëp bïnh, búãi
nhûäng con voi maâ ngûúâi êën Àöå xem nhû laâ biïíu tûúång cuãa sûå khön
ngoan, laåi khöng phên biïåt roä ai laâ baån, ai laâ thuâ, vaâ nhiïìu khi
chuáng chaâ naát caã nhûäng àöìng minh cuãa mònh. Hún nûäa, ngûúâi La
Maä súám nhêån ra rùçng voi trêån khöng phaãi laâ möåt thûá vuä khñ coá
hiïåu lûåc nhû hoå àaä tûúãng. Trong cuöåc chinh phaåt lêìn thûá nhêët,
nhûäng ngûúâi Caác-ta-giú (Cacrthage) - thaânh phöë Bùæc Phi tûúng
àûúng vúái Rö-ma àaä àûa àïën Xi-xin (aåicile) hún böën trùm con thuá
da daây naây, nhûng trong trêån Pa-leác-nú chuáng àaä hoaân toaân thaãm
baåi. Mï ten luyát (Meátellus) àûa têët caã àöåi voi chiïën lúåi phêím vïì Rö-
ma vaâ cho vaâo àoaân xiïëc, úã àoá chuáng ngoeão hïët con naây àïën con
khaác. An-ni-ban (Annibal) cuäng khöng coân nhiïìu may mùæn vúái àöåi
voi trêån trûá danh cuãa öng ta. sng ta xuêët hiïån úã chêu êu vúái 500
voi, àïën söng Rön (Rhöne) chó coân coá 37, sau khi vûúåt qua daäy nuái
An-pú (Alpes) con söë naây chó coân coá 8; taám con coân laåi röìi cuäng chïët
mêët baãy, chó coân möîi con àöåc nhêët chõu àûång nöíi gian khöí nhoåc
nhùçn cuãa cuöåc viïîn chinh. Cho duâ coá nhûäng kinh nghiïåm êëy, ngûúâi
La Maä khöng muöën àûáng sau, so vúái nhûäng keã thuâ cuãa mònh.
Nhûng sûå hêm möå cuãa hoå àöëi vúái thûá "vuä khñ múái" naây chó àûúåc
möåt thúâi gian ngùæn. Khi coá cú höåi múã nhûäng cuöåc diïîn chinh sang
phûúng Àöng vaâ Bùæc Phi, hoå múái duâng voi. Àöëi vúái nhûäng ngûúâi aã-
http://ebooks.vdcmedia.com

77. CAÁC CON VÊÅT 77
rêåp, voi àûúåc xem nhû nhûäng con thuá trêån mang laåi möåt thúâi kyâ
chiïën thùæng múái huy hoaâng. úã Rö-ma, chuáng trúã thaânh loaåi khuêët
phuåc múái trong vai troâ suác vêåt laâm xiïëc!
* Con thuá tinh khön Ta thûúâng hay baão: "Caáo chïët ba nùm
coân quay àêìu vïì nuái" àïí noái têëm loâng hoaâi voång cöë hûúng cuãa keã ài
xa àöëi vúái núi cùæt röën chön nhau, hoùåc nhùæc nhúã nhûäng ai chúá vöåi
quïn cöåi nguöìn dên töåc. Chûá àaä chïët röìi, thò coân quay laâm sao
àûúåc? Hoùåc giaã, do möåt biïën cöë àõa chêët, ngaây xûa coá ngûúâi naâo àoá
vò nguyïn nhên gò àoá, ngêîu nhiïn àaâo lïn thêëy böå xûúng con caáo
mònh chön trûúác kia, àêìu noá chuyïín vïì hûúáng nuái chùèng haån, maâ
thaânh xuêët xûá cuãa cêu ngaån ngûä naây chùng? Nhûng con voi thò
quay àêìu vïì nuái thêåt àêëy. Biïët mònh sùæp chïët, noá chêåm chaåp nùång
nïì xoay caã thên hònh àöì söå quay àêìu vïì hûúáng nuái, núi chñnh baãn
thên noá àaä sinh ra. Cho duâ böë meå noá àaä thaânh con voi nhaâ, àïí noá
ra giûäa àöìng bùçng trong thaânh phöë v.v... theo möåt baãn nùng huyïìn
bñ khoa hoåc chûa giaãi thñch àûúåc, con voi êëy vêîn quay àêìu vïì
hûúáng nuái töí tiïn cû truá ngaây xûa. ... Con voi möåt ngaâ úã vûúân Baách
thaão Haâ Nöåi - höìi Giön-xún àaánh phaá miïìn Bùæc - trûúác khi chïët
röëng lïn möåt tiïëng daâi, nhû tiïëng chaâo giaä biïåt ngaân xanh, hai
chên trûúác tûâ tûâ khuyåu xuöëng, àêìu hûúáng vïì phña Têy Nam. Vaâ
con voi caái, möåt trong hai con àûa ra tûâ Quaãng Bònh, chïët ngaây 19
thaáng chaåp (êm lõch) nùm Quáy sûãu (1-11-74) àêìu cuäng quay vïì
hûúáng Têy Nam (Trûúâng Sún Thûúång Laâo). úã ngoaåi ö Bùng Cöëc coá
möåt traåi nuöi caá sêëu... hoå coân nuöi caã voi, coåp, sû tûã v.v... cho du
khaách àïën xem, nhû möåt vûúân thuá nhoã. Vaâi con vêåt úã traåi naây coân
laâm troâ biïíu diïîn nhû khó ài xe àaåp... nhêët laâ con voi biïët nhaáy
mùæt muáa theo àiïåu nhaåc, khiïën ngûúâi ta khöng thïí nñn cûúâi àûúåc.
Con voi naây nghe àûúåc tiïëng ngûúâi (tiïëng Thaái Lan) ngûúâi chuã
khöng cêìn ra àiïåu böå, baão thïë naâo noá laâm thïë êëy nhû nhaáy mùæt,
ngöìi xuöëng laåy, vêîy tai, huú voâi chaâo v. v... Du khaách têåp trung
àöng nhêët chöî caác chuá khó vaâ chuá voi con naây àïí chuåp aãnh laâm kyã
niïåm. Noá coân thöíi àûúåc caã keân ! Möîi khi du khaách neám tiïìn
thûúãng, noá quyâ xuöëng laåy taå, vaâ duâng voâi nhùåt tiïìn boã vaâo caái höåp
cho chuã (Tin phûúng Têy 26-11-74). Laåi coân möåt con voi thöng
minh hún thïë nûäa kia. úã vûúân baách thuá -rï-van coá möåt con voi êën
Àöå tïn laâ Vö-va àûúåc moåi ngûúâi lûu yá nhêët. Quanh chuöìng noá bao
giúâ cuäng àöng nghõt ngûúâi. Ai cuäng muöën xem caái chuá voi hiïíu
àûúåc 4 thûá tiïëng : Àûác, Anh, Nga, aác-mï-ni naây. Trûúác tiïn noá söëng
úã vûúân thuá Lai xñch, sau àoá dúâi sang Luên Àön, tûâ àoá chuyïín vïì
Maát-xcú-va vaâ cuöëi cuâng laâ rï-van. Coá leä con voi naây àaä lônh höåi
http://ebooks.vdcmedia.com

78. PHAÅM HÖÍ 78
àûúåc "tri thûác sinh ngûä" cuãa nhûäng ngûúâi àaä tröng nom noá, qua
caác thúâi kyâ chuyïín dúâi àõa àiïím. Voi hiïíu àûúåc bao nhiïu ngön tûâ
cuãa con ngûúâi ? Noá hoåc nghe àûúåc 30 tûâ rêët dïî daâng. Coá ngûúâi coân
cho rùçng coá con coá thïí hiïíu àûúåc àïën 82 tûâ ngûä. Möåt nhên viïn
kiïím lêm úã êën Àöå coá kïí laåi chuyïån nhiïìu con voi àêìu àaân àaä toã ra
rêët tinh khön. Chuáng thûúâng duâng voâi beã cêy tre lêëy möåt àoaån daâi
röìi ài àêu cuäng "cêìm" chiïëc gêåy êëy ài theo. Voi deâ dùåt bûúác tûâng
bûúác, àêìu voâi "cêìm" thùèng àûáng chiïëc gêåy khua khua, xêm lïn mùåt
àêët röìi múái ài túái, nhû ngûúâi muâ chöëng gêåy doâ àûúâng. Chuáng duâng
gêåy àïí thùm doâ, xem dûúái löëi moân coá hêìm höë caåm bêîy ngûúâi àaä àaâo
sùén, hoùåc àaä àùåt dûúái àêët khöng!
Theo dên sún traâng nhiïìu àúâi, vaâ nhûäng ngûúâi thúå sùn giaâ
laäo luyïån úã xûá ta, thò chûa ai tûâng gùåp möå voi bao giúâ. Hoå cho rùçng
khi biïët mònh sùæp chïët, bao giúâ noá cuäng tòm vïì nhùæm mùæt têåp
trung úã nghôa àõa riïng, möåt núi hiïím trúã trong nuái cao rûâng sêu,
con ngûúâi khöng bao giúâ àùåt chên túái àûúåc. Löëi àûa con thuá tinh
khön vïì núi an nghó cuöëi cuâng laâ nhûäng àöåc àaåo cûåc kyâ hiïím
ngheâo, vaách àaá cêån kïì vûåc thùèm, voi chó coá thïí ài túái möåt lêìn, coá
muöën löån vïì cuäng khöng quay laåi àûúåc. Àêëy laâ "möå voi". Coá nhiïìu
huyïìn thoaåi vïì "ngêåm ngaãi tòm trêìm", "ngêåm ngaãi theo voi tòm àïën
möå voi" nhûng thûåc tïë chûa coá ai tòm àûúåc möå voi, àïí khai thaác moã
ngaâ vô àaåi coân maäi maäi chòm trong thêm u cuãa khoái nuái mêy rûâng
naây. Tûâ nhiïìu thïë kyã trûúác, nhûäng nhaâ haâng haãi chêu êu, trong
naáo nûác dong buöìm vûúåt àaåi dûúng tòm àêët múái, hoå cuäng cöë cöng
tòm cho ra caác "moã múä" tûác laâ nghôa trang cuãa caá voi trïn caác vô àöå
gêìn cûåc Bùæc, nhû kiïíu "möå voi" úã rûâng, ta vûâa àïì cêåp àïën. Vaâi baãn
tûúâng trònh khoa hoåc xûa, trñch "Nhêåt kyá haâng haãi cuãa caác viïn
thuyïìn trûúãng" dêîn chûáng möåt àöi ngûúâi tòm àûúåc nghôa trang caá
voi, nhûng mú höì vaâ thêëy khöng cêìn thiïët lùæm, nïn töi xin miïîn
ghi vaâo àêy. Coá thïí nhûäng chuyïån kïí trïn chó àïìu laâ saãn phêím cuãa
oác tûúãng tûúång chùng? Chûá vúái kiïën thûác vaâ trònh àöå cao cuãa khoa
hoåc kyä thuêåt ngaây nay mùåt trùng con ngûúâi coân lïn túái àûúåc leä naâo
möåt hoác hiïím naâo àoá trïn mùåt àõa cêìu naây maâ caác nhaâ khoa hoåc
chõu boá tay, khöng khaám phaá nöíi? Coân nhû noái khöng coá "möå voi",
vêåy thò chuáng chïët giêëu xaác úã àêu? Taåi sao chûa thêëy ai nhùåt àûúåc
cùåp ngaâ hay àöëng xûúng voi ruä xaác giûäa rûâng? Tuy nhiïn, cuäng àaä
coá ngûúâi tûâng chûáng kiïën àûúåc quang caãnh vaâo giúâ phuát cuöëi cuâng
cuãa möåt con voi sùæp chïët, giûäa rûâng hoang chêu Phi. Àoá laâ trûúâng
húåp hïët sûác haän hûäu, möåt may mùæn coá möåt khöng hai. Lêìn àêìu
tiïn trïn thïë giúái (thaáng 1-1971) möåt nhaâ nhiïëp aãnh àaä rònh chuåp
http://ebooks.vdcmedia.com

79. CAÁC CON VÊÅT 79
àûúåc úã Tùng-za-ni (Tan- zani), nhûäng nghi thûác tang lïî ài keâm
theo caái chïët cuãa möåt con voi. Maâ khöng phaãi bêët cûá àöëi vúái möåt
con voi naâo: Con voi àoá, chñnh laâ meå cuãa àaân töåc. aãnh àêìu tiïn ghi
àûúåc: Voi caái tòm choån chöî mònh seä nùçm chïët, coá voi àûåc theo liïìn
kïì bïn caånh. aãnh tiïëp theo: duâ àûúåc voi chöìng àûa voâi ve vuöët, êëp
öm, voi vúå cuäng cûá quyâ khuyåu xuöëng, dêëu hiïåu chùæc chùæn caái chïët
àaä gêìn kïì. Mûúâi möåt lêìn, vúái hy voång laâm cho voi caái phuåc höìi
phêën chêën laåi, voi àûåc àaä laâm àuã moåi veã giaã caách nhû êu yïëm, tñnh
"chuyïån aái ên". Nhûng vö hiïåu. Nhûäng bûác aãnh kïë tiïëp ghi: Voi meå
àaä chïët röìi. Hy voång tiïu tan. Voi böë goåi nhûäng con voi àaä buá
nhûäng doâng sûäa cuöëi cuâng cuãa meå àïën. Vaâ sau àoá, suöët caã buöíi
chiïìu, àaân töåc àaä rêìu rô tuác trûåc bïn thi haâi. Möåt voi caái khaác,
chñnh laâ caá thïí seä nöëi nghiïåp thay voi meå àaä mêët, àûáng huú voâi
xua cön truâng. Khi mùåt trúâi lùån, tûã thi àaä trúã thaânh trùæng bïåch.
Bêëy giúâ têët caã àaân töåc bùæt àêìu röëng lïn hoâa khuác cuãa hoå nhaâ
Tûúång, àïí toã loâng tön kñnh lêìn cuöëi cuâng àöëi vúái voi meå àaä khuêët.
Vaâ sau àoá, lêìn lûúåt nöëi àuöi nhau, têët caã lùång leä ra ài, àïí laåi sau
lûng khöëi di haâi trú troåi giûäa rûâng. aåau hai ngaây thöi, nhûäng con
linh cêíu, nhûäng con kïn kïn (vautour) seä chó coân boã laåi àêëy nhûäng
nùæm xûúng khö! Tû liïåu vïì "Bi kõch giûäa rûâng hoang" vö cuâng quyá
giaá àöëi vúái möåt ngûúâi viïët hay tòm hiïíu vïì sinh thaái cuãa caác loaâi
thuá rûâng hoang daä, nhû töi. Luác naâo töi cuäng giûä tû liïåu nghiïn
cûáu vaâ söí tay cuãa töi, nhû giûä... maã töí. Baâ xaä nhaâ töi, nùæm àûúåc
yïëu àiïím àoá, baâ àaä coá lêìn nûãa àuâa nûãa thêåt, doåa töi: "sng êëy nhaá !
Khöng chõu khoá ài xïëp haâng mua rau, mua mò cho töi àïìu àïìu...
thò höm naâo öng ài cöng taác vùæng, töi cûá laâ bï hïët ra, töi goåi caác baâ
àöìng naát!". Doåa chúi vêåy maâ coá hiïåu quaã ngay tûác khùæc, múái aác
chûá. Khöng thò e nhûäng böå aãnh kiïíu naây vaâ caác tû liïåu khaác vïì caác
con vêåt trïn rûâng dûúái biïín cuãa töi àêu coân maâ khoe vúái caác baån
nûäa chúá! Caác baån coá tin rùçng voi cuäng biïët buöìn rêìu, biïët khoác, biïët
toeát miïång cûúâi vui veã, phêën khúãi khi àûúåc ngûúâi trao tùång möåt boá
hoa höìng chùng? Baån naâo thñch xem, coá thïí àïën gùåp töi úã nhaâ
riïng. Khöng thïí cho mûúån. Baáo thuâ laâ baãn tñnh cuãa möåt söë loaâi
vêåt khi chuáng bõ têën cöng, mang troång thûúng maâ haäy coân chûa
chïët. Nhûng trûúâng húåp con voi naây, caách baáo thuâ cuãa noá húi khaác
laå. Dûúâng nhû noá coá àûúåc suy nghô nhû ngûúâi sau cún phêîn nöå,
giïët xong keã thuâ, noá thêëy laâ quaá àaáng, noá höëi hêån? Hay noá cho nhû
thïë laâ àuã röìi, vaâ muöën toã ra mònh àaä xûã sûå soâng phùèng möåt caách
phaãi chùng?! Chuyïån naây xaãy ra úã huyïån aåöng Maä (tónh aåún La cuä)
höìi múái bùæt àêìu chiïën tranh phaá hoaåi cuãa giùåc Myä (khuyïët àiïím
http://ebooks.vdcmedia.com

80. PHAÅM HÖÍ 80
lúán cuãa töi laâ vöåi khöng ghi roä ngaây thaáng vaâ tïn nhûäng ngûúâi coá
liïn quan cuâng àõa àiïím... chñnh xaác, cêìn thiïët phaãi coá nhû möåt
ngûúâi laâm cöng taác khoa hoåc, sûã hoåc. Nhûng caác baån vêîn coá thïí tòm
àïën hoãi caác àöìng chñ coá traách nhiïåm bêëy giúâ, úã cöng ty cöng viïn
Haâ Nöåi). Sún La àiïån vïì, baáo coá bùæt àûúåc möåt con voi. Cöng ty
Cöng viïn mûâng lùæm, nhûng bêëy giúâ maáy bay àang àaánh phaá, bêån
nhiïìu viïåc chûa cûã caán böå lïn ngay àûúåc. ñt lêu sau àïën aåún La thò
uãy ban haânh chñnh tónh beân baáo noá chïët röìi. Hoå chó biïët coá vêåy!
Caán böå cöng ty Cöng viïn beân vïì àïën têån núi àiïìu tra, thò quaã con
voi con àaä bõ nhên dên "thõt" röìi! Têët caã nguyïn nhên thïë naây: Hai
àöìng baâo dên töåc lïn rûâng lêëy cuãi, thêëy dûúái ven suöëi tha thêín möåt
chuá voi con, beân baân nhau bùæt. Möåt öng lo chùåt song mêy chuêín bõ
buöåc, möåt öng moâ xuöëng bùæt trûúác. Thònh lònh con voi böë xöng ra
duâng voâi toám öng quêåt xuöëng àaá. sng naây kïu heát thêët thanh, öng
àûáng trïn nuái thêëy chó àaânh àûáng khoác. Àêåp chïët öng naây röìi,
chûa thöi. Noá cuöån xaác öng xöëc xöëc vaâo giûäa hai chiïëc ngaâ nhoån
thuãng naát hïët thi thïí. Laåi àïí xuöëng lêëy chên chaâ mïìm bêëy nhû
buán. Röìi noá cuöån xaác öng àûa lïn möåt lêìn cuöëi cuâng - nhû àïí kiïím
tra xem chïët thêåt chûa, hay àoá laâ biïíu hiïån cuãa möåt sûå àaä nhû
khöng biïët - múái àùåt xaác öng xuöëng, lêëy voâi keáo hai tay hai chên
xïëp nùçm thùèng thúám theo ngûúâi. Xong noá múái dùæt con boã ài. sng
àûáng chûáng kiïën caái chïët thï thaãm cuãa baån vûâa run súå, baâng
hoaâng àïën àiïëng ngûúâi cuäng vûâa khöng hiïíu taåi sao? Traã thuâ thò
àaä àaânh. Coân taåi sao noá laåi xïëp laåi thi thïí? sng chaåy vïì goåi gia àònh
ngûúâi xêëu söë vaâ dên baãn àïën khiïng xaác vïì chön. Caã tuêìn sau, dên
laâng têåp trung suáng, löåi khùæp rûâng múái luâng bùæt àûúåc con voi böë,
vaâ bùæt àûúåc con voi con. Hoå nuöi con voi con, nhûng hoå baão hoå nuöi
töën cöng töën cuãa, àïí thò Haâ Nöåi cuäng lïn bùæt, vò loâng cùm thuâ voi
böë chûa nguöi, hoå "thõt" con voi con. Caác nhaâ khoa hoåc, caác nhaâ
àöång vêåt hoåc coá thïí giaãi thñch höå vïì hiïån tûúång naây cho caác baån àoåc
treã àûúåc chùng? Töi thò xin chõu boá tay. Vïì voi khön thò coá chuyïån
naây cuäng húi laå. Xûa, caác triïìu vua ta lêu lêu laåi cûã möåt sûá böå sang
Taâu, khi thò àïí baáo thùæng, kïët hiïëu, taå ún hoùåc caáo ai v.v... Möîi lêìn
sûá böå ài, àïìu coá mang theo nhiïìu cöëng phêím quyá giaá vaâ caác con
thuá söëng nhû ngûåa, voi, tï giaác v. v... Àûúâng xa diïåu vúåi, phaãi qua
trùm nuái ngaân söng. Theo saách "Lônh ngoaåi àai àaáp" cuãa Chu Khûá
Phi àúâi Töëng thò "Viïåt Nam àem voi cöëng ài àûúâng Vônh Bònh. Tûác
laâ àûúâng böå tûâ Thùng Long àïën Ung Chêu (qua Bùæc Ninh, Bùæc
Giang, Laång Sún, Bùçng Tûúâng, Ninh Minh... Tûâ àoá thùèng túái traåi
Vônh Bònh. Coân möåt àûúâng nûäa laâ Khêm Chêu, caác sûá böå vêîn ài
http://ebooks.vdcmedia.com

81. CAÁC CON VÊÅT 81
ngûúâi nheå". Àûúâng Vônh Bònh hiïån nay chuáng ta vêîn coân duâng (Haâ
Nöåi - Bùçng Tûúâng). Àïën triïìu Têy aåún, quên Thanh àaåi baåi úã Àöëng
Àa... Theo tû liïåu cuãa hai baån Trung Kiïn, Vuä Huâng thò: coá leä nöîi
kinh hoaâng cuãa quan quên nhaâ Thanh trûúác nhûäng àöåi tûúång binh
cuãa Nguyïîn Huïå, dêîn àïën sûå kinh ngaåc, khiïën cho vua nhaâ Thanh
muöën têån mùæt tröng thêëy voi cuãa Têy aåún. aåau khi buöåc phaãi giao
haão vúái ta, vua Thanh coá yá xin Nguyïîn Huïå mêëy con voi. Nghe tin
êëy, Nguyïîn Huïå cûúâi vaâ noái vúái nhûäng ngûúâi xung quanh rùçng:
"Caân Long noá muöën xin voi, xem con naâo cuåt voâi cho noá möåt con!".
Tuy thïë, Nguyïîn Huïå vêîn gúãi cho vua Thanh hai thúát voi lúán,
nhên coá sûá böå sang triïìu àònh nhaâ Thanh. Vaâ khöng biïët vö tònh
hay búãi sûå khön ngoan cuãa voi, maâ hai thúát voi naây luác àaáng leä
phaãi ài thò laåi yâ ra, luác àaáng leä nghó laåi cûá xöìng xöåc ài. Noái chung
laâ giúã chûáng gêy nhiïìu khoá khùn, àaä laâm cho söë quên sô nhaâ
Thanh phaãi khöën àöën vêët vaã suöët àoaån àûúâng, tûâ biïn giúái qua caác
àõa àiïím caác baån vûâa nghe kïí trïn múái àïën àûúåc kinh àö nhaâ
Thanh. Theo lúâi kïí cuãa àöìng chñ Haão - quaãn tûúång úã Baách thaão Haâ
Nöåi, baáo Thöëng Nhêët söë 218 ngaây 3-11-1973, thò: "Voi chöëng Myä úã
vûúân Baách thaão Haâ Nöåi hiïån coá A Khêm vaâ A Gêìm. Noái àïën hai
voi naây, khöng sao quïn àûúåc Baåc Maây - voi chöëng Phaáp nöíi tiïëng
vúái nhiïìu chiïën cöng tûâ chiïën trûúâng khu 5 têåp kïët ra Bùæc. Vò vïët
thûúng taái phaát, Baåc Maây àaä chïët taåi vûúân Baách thaão Haâ Nöåi, thoå
troân 100 tuöíi. Baån cuãa Baåc Maây laâ Baåc Vaâ vaâ Baåc Noâi - voi keáo
phaáo Àiïån Biïn, Baåc Vaâ cuäng mêët luác 125 tuöíi, chó coân laåi Baåc Noâi,
nay tuöíi cuäng vûâa 90. Chiïën cöng cuãa A Khêm vaâ A Gêìm coá thïí
toám tùæt nhû sau àêy : - Tham gia 110 trêån trong àoá coá 28 trêån aác
liïåt - 250 lêìn keáo xe phaáo qua àûúâng lêìy, àûúâng bõ àûát. - Chuyïín
55 chuyïën haâng vûúåt söng, chuyïín haâng hoáa traánh B.52. Haâng
ngaây laâm nhiïåm vuå vêån taãi suáng àaån, keáo xe tïn lûãa, xe hoãng maáy,
keáo göî laâm cêìu phaâ. Tuöíi quên cuãa A Khêm khaá cao, tûâ nùm 1966.
Hiïån nay A Khêm tuöíi àúâi söëng múái àûúåc 50. A Gêìm laâ "lñnh múái"
múái lïn 30 tuöíi, nhûng cuäng àaä tûâng ra trêån, phaâm ùn, thñch döî
ngoåt, thuây mõ...". A Khêm vaâ A Gêìm cuâng biïët bao baån voi khaáng
chiïën khaác coân úã Trûúâng aåún, àaä tûâ lêu "àaánh thùæng" chiïën lûúåc
chiïën tranh àiïån tûã cuãa Myä. Möåt phi cöng Myä laái loaåi maáy bay
trinh saát àiïån tûã, thuá nhêån: "Maáy moác àiïån tûã bêët lûåc vúái chuáng vò
khi hoaåt àöång chuáng khöng phaát ra tiïëng nöí, khöng phaát nhiïåt...
Möîi con voi coá thïí chúã nùång vaâ cú àöång hún möåt chiïëc Mö-lö-tö-va
cuãa Liïn Xö trïn Trûúâng Sún...".
http://ebooks.vdcmedia.com

82. PHAÅM HÖÍ 82
* Thong dong nuái caã cêy ngaân Trong muön loaâi höëi haã, têët
bêåt tranh lêëy sinh töìn giûäa nuái rûâng hoang rúå, bñ hiïím vaâ àêìy caåm
bêîy, theo töi, chó coá con voi laâ coá cuöåc söëng thong dong, uy nguy
àûúâng bïå, maâ cuäng rêët ung dung tûå taåi. Luác naâo noá cuäng bûúác ung
dung, thong thaã bûát caânh laá doåc àûúâng di chuyïín. Tröng noá coá veã
chêåm chaåp, vuång vïì búãi khöëi thên hònh àöì söå, nhûng khi noá tûác
giêån, caãm thêëy bõ àe doåa hoùåc luác xöng vaâo têën cöng keã thuâ thò noá
laåi cûåc kyâ nhanh nheån. "Vúái möåt sûå nheå nhaâng kyâ laå, voi vûúåt qua
àöìng bùçng, leo lïn döëc nuái, luöìn trong rûâng rêåm ïm nhû thoã. Cuäng
coá thïí trong caác àöång vêåt thò con voi laâ möåt con vêåt ài trïn chöî àêët
lêìy khöng khoá khùn gò lùæm. Thêåt vêåy, chên noá coá thïí tñch khaá kyâ
laå. Khi con vêåt tò lïn trïn mùåt àêët, chên giaän ra vaâ tùng thïí tñch,
coân khi noá nhêëc chên lïn thò chên co laåi vaâ rúâi khoãi chöî lêìy thuåt
möåt caách dïî daâng. Vò thïë úã chöî lêìy, voi coá thïí giêîm chên xuöëng chöî
sêu túái möåt meát maâ khöng súå bõ chön chùåt xuöëng àêëy". (I.A
Kimuskin). Thïë thò böën chên con voi cuäng lúåi haåi coá keám gò cùåp
ngaâ nhoån vaâ chiïëc voâi khoãe giêåt àöí cêy ? Khöëi thên hònh àöì söå àûúåc
àùåt trïn böën chên vûäng chùæc nhû "cöåt àònh kï taán" êëy, caâng tön
daáng veã con voi thïm àûúâng bïå. Khi qua söng qua suöëi khöng sêu
quaá 4 meát, noá quúâ chên ài ngêìm chó vûún voâi lïn mùåt nûúác àïí thúã.
úã mûåc nûúác sêu hún, voi múái búi bùçng caách àaåp liïn tuåc caã böën
chên vaâ duâng voâi quaåt nûúác. Chên voi ngoaâi thïí tñch kyâ laå coá thïí
giaän ra vaâ co vaâo, coân coá möåt àiïìu naây nûäa cuäng rêët àùåc biïåt. Trong
saách "Vên àaâi loaåi ngûä" cuãa Lï Quyá Àön, chûúng 9 "Phêím vêåt"
göìm 320 àiïìu - àïì muåc lúán nhêët cuãa böå saách noái vïì nhûäng àiïìu coá
liïn quan àïën khoa hoåc nöng nghiïåp v.v... - Vïì con voi, coá àoaån
viïët: "aåach Dêåu Dûúng taåp trúã noái: Mêåt voi tuây böën muâa chaåy
á
xuöëng böën chên. Muâa xuên mêåt noá úã chên taã àùçng trûúác, muâa haå úã
chên hûäu àùçng trûúác, muâa thu úã chên taã àùçng sau, muâa àöng úã
chên hûäu àùçng sau, cuäng nhû con ruâa, mêåt khöng úã nhêët àõnh möåt
chöî". Thêåt buöìn vaâ àau khöí thay cho con voi cuãa Trêìn Quöëc Tuêën
bõ sa lêìy chïët trïn búâ söng Hoáa. Lêìy thuåt, nhaäo sònh úã caác baäi söng
nûúác ta, ngûúâi suåt chên xuöëng àoá coá núi luán sêu àïën cöí, phaãi duâng
tay bûún nhoaâi lïn múái mong thoaát àûúåc, haâ huöëng gò con voi,
nùång nïì to lúán thïë kia! Voi thûúâng tûå múã löëi ài theo caác triïìn nuái,
ven söng. Möîi con coá dêëu chên riïng. Thúå sùn coá thïí dûåa vaâo àoá maâ
biïët bêìy coá bao nhiïu con, bao nhiïu con lúán, con nhoã. Dêëu chên in
nheå, voi ài roán reán chûáng toã chuáng àang úã tònh traång baáo àöång.
Dêëu chên höîn àöån coá nhiïìu vïët trûúåt laâ dêëu hiïåu boã chaåy kinh
hoaâng. Dêëu ài àïìu àùån, trêåt tûå laâ chuáng trúã laåi bònh tônh. Do cú
http://ebooks.vdcmedia.com

83. CAÁC CON VÊÅT 83
thïí lúán vaâ di chuyïín phûúng hûúáng theo àûúâng cöë àõnh, nïn àaä taåo
ra àûúâng voi ài röång vaâi meát, tuây theo loaåi rûâng. Àûúâng voi liïn
tuåc nöëi nhiïìu thung luäng, caác khe nuái. Chuáng thûúâng men theo
suöëi, doåc trïn caác doâng nuái daâi, vûúåt qua yïn ngûåa thêëp. Khi lïn
döëc, àûúâng voi coá hònh chûä chi àïìu àùån. Do àoá, chuáng coá thïí vûúåt
döëc 60 àöå hoùåc 70 àöå. Nhiïìu ngûúâi cho rùçng trïn chöî àêët bùçng
phùèng, ngûåa coá thïí chaåy nhanh hún voi. Traái laåi, nïëu trïn chöî àêët
göì ghïì thò khöng möåt möåt giöëng ngûåa naâo coá thïí vûúåt con vêåt da
daây naây àûúåc. Noái chung, khöng möåt con vêåt naâo trong möåt ngaây
coá thïí ài böå àûúåc möåt quaäng àûúâng daâi hún voi. "Àûúâng ài cuãa
chuáng àaâo trong àaá gra-nñt, khai thöng qua rûâng rêåm vaâ thung
luäng traân ngêåp caác khoám tre, chûáng minh möåt caách huâng höìn rùçng
traãi qua haâng nghòn nùm, bêìy voi to lúán àoá khöng hïì gùåp trúã ngaåi
àaáng kïí doåc àûúâng. Cho túái ngaây nay caác nhaâ sùn bùæn vaâ caác àoaân
khaão saát khoa hoåc coân theo àûúâng voi ài, mùåc duâ nhiïìu con àûúâng
trong söë àoá àaä bõ boån da daây boã rúi tûâ lêu. Caác nhaâ trùæc àõa cho
rùçng khoá maâ coá thïí múã nhûäng con àûúâng ài qua maãnh àêët göì ghïì
vúái möåt nghïå thuêåt hoaân thiïån kheáo leáo nhû voi àaä laâm. Coân caác
kyä sû cêìu àûúâng cuäng àaä chûáng minh cú súã vûäng chùæc cuãa sûå phaán
àoaán noái trïn trong thûåc tiïîn, khi hoå thûåc hiïån nhûäng hoåa àöì doåc
theo caác con àûúâng xa xûa àoá..." (A. Ki-muát-skin) (1) - Taác giaã
"Àöång vêåt di cû" coá dêîn lúâi -ki-li (Carl A keyley 1866-1926, nhaâ
thaám hiïím Myä úã Trung Phi vûâa laâ nhaâ nhöìi thuá, àiïu khùæc, nhaâ
vùn vaâ sùn bùæn nöíi tiïëng) rùçng: "Buöåc voi phaãi ài qua möåt àûúâng
heãm hay mö àêët duy nhêët, ta seä phaát hiïån àûúåc roä raâng bùçng
chûáng sûã duång con àûúâng noái trïn cuãa boån da daây naây trong nhiïìu
nùm". "Vaâ A-ki-muát skin mö taã kyä thïm: "Voã cêy, nhûäng taãng àaá
doåc àûúâng àïìu àaä bõ lúáp da sêìn suâi cuãa voi coå xaát. Caác khöëi àaá raáo
nûúác àïìu nhùén thñn; tûâng con vêåt ài qua àoá àïìu lêëy voâi huát têët caã
lûúång nûúác àoång trïn thaânh àaá gra-nñt möåt caách vöåi vaä àïí giaãi
khaát. Tûâ nùm naây qua nùm khaác, thïë kyã naây sang thïë kyã khaác, caác
tiïëp xuác nheâ nheå àoá cuöëi cuâng taåo nïn bïì mùåt nhùén nhuåi maâ àaá coá
hiïån thúâi. Ngûúâi ta cuäng thêëy úã chêu Phi nhûäng chöî löìi loäm vaát
trong khöëi àaá lúán, sêu chûâng 15cm, möîi vïët húi röång hún baân chên
voi möåt chuát. Caác con àûúâng àoá voi àaä ài qua trong haâng nghòn
nùm vaâ àaá coân giûä maäi dêëu chên cuãa chuáng. Phêìn lúán cuöåc àúâi cuãa
chuáng laâ ài vaâ ài..." Voi coá têåp tñnh söëng thaânh àaân. Möîi àaân voi coá
möåt con voi caái laâm àêìu. Khaác vúái nhiïìu giöëng loaâi thuá khaác, con
àêìu àaân bao giúâ cuäng laâ con àûåc, voi àêìu àaân laåi laâ voi caái. Khi di
chuyïín, àaân voi ài haâng möåt theo àûúâng moân. Voi àêìu àaân ài
http://ebooks.vdcmedia.com

84. PHAÅM HÖÍ 84
trûúác, àïën caác voi trûúãng thaânh khaác, theo sau laâ voi coá con, voi
àûåc thûúâng ài sau cuâng.
Vùn-àen-xten (Van den aåteen) ngûúâi Haâ Lan tûâ lêu laâ möåt
trong nhûäng tay sùn nhaâ nghïì - úã Ka-su-hi, vuâng àêët cuãa Cöng-gö
thuöåc Bó bïn caånh höì Ki-vu-tñch sùn àûúåc 556 voi. Têët nhiïn laâ
nhiïìu con trong söë naây àaä bùæt àûúåc tûâ thúâi kyâ maâ caác loaåi thuá rûâng
coân vö giúái haån, rêët nguy hiïím cho vaâi öng thûåc dên hiïëm hoi múái
moâ túái múã àöìn àiïìn. Höì Ki vu úã vuâng xñch àaåo, trïn àöå cao 2.200
meát, triïìn nuái quanh höì coá rêët nhiïìu voi. aåùn voi úã àêy cuäng laâ möåt
thûá nghïì. Kinh nghiïåm cuãa Vùn-àen-xten, hïî thêëy "noá huú voâi têët
caã moåi phña, quaåt quaåt hai tai, àoá laâ nhûäng dêëu hiïåu xêëu maâ töi
thuöåc quaá. Chuöìn nhanh tûác khùæc". Coân theo nhiïìu thúå sùn úã xûá
ta, tiïëng noá kïu gùæt goãng nghe nhû tiïëng choá suãa laâ baáo hiïåu sûå
hung dûä, coá thïí noá têën cöng keã thuâ hoùåc ngûúâi àêëy. Voi àêìu àaân
thûúâng kïu "öì... öì..." baáo hiïåu trûúác khi ài ùn. Tñn hiïåu thïí hiïån
bùçng tiïëng kïu cuãa voi àûúåc caác nhaâ chuyïn mön miïu taã nhû sau:
Hoaãng súå hoùåc tûác giêån, tiïëng rñt lïn. Tiïëng kïu khaân khaân biïíu
thõ sûå mong muöën, cuäng laâ tiïëng con goåi meå. Tiïëng kïu keáo daâi
trong voâi biïíu thõ sûå vui thñch. Tiïëng kïu lanh laãnh àùåc biïåt phaát
qua voâi khi chuáng àêåp voâi xuöëng àêët biïíu thõ sûå khöng vûâa loâng.
Gùåp höí, voi gêìm rñt àùåc biïåt vûâa àïí baáo hiïåu cho àöìng loaåi vûâa àïí
doåa naåt keã thuâ. Khi dûâng laåi nguã, voi àêìu àaân cuäng úã phña trûúác,
voi àûåc thûúâng úã phña ngoaâi àaân àïí laâm nhiïåm vuå canh gaác. Hêìu
nhû trong luác nguã, voi cuäng úã trong tû thïë àûáng. -cú-li cho biïët boån
voi úã vuâng nuái xûá Kï-ni-a, hònh nhû khöng bao giúâ nùçm xuöëng àêët.
sng coân noái thïm rùçng, àöìng boån cuãa chuáng úã àöìng bùçng àöi khi
coân duöîi mònh trïn mùåt àêët àïí nghó ngúi, nhûng "chûa ai nhòn
thêëy voi nuái nùçm bao giúâ caã". Voi àaân úã Têy Bùæc nûúác ta, àaân
trung bònh vaâi ba chuåc con. Àaân nhoã trïn dûúái 10 con; àaân lúán böën,
nùm mûúi con. úã Mûúâng Teâ, coá thúå sùn àaä àïëm àûúåc möåt àaân hún
70 con trong thúâi kyâ trûúác àêy. Xûa, úã Trung Phi coá nhûäng bêìy voi
àöng àïën 700 con. Gêìn àêy, úã Kï ni a (Àöng Phi) ngûúâi ta àaä baáo
àöång vïì naån thuá rûâng àang phaát triïín. aåú böå thöëng kï àaä thêëy coá
1.500 tï giaác, 14 ngaân ngûåa vùçn vaâ 6 vaån con voi, chûa kïí caác loaâi
thuá hoang daä trong rûâng sêu. Caác nhaâ chûác traách vuâng cao nguyïn
Ni-mi- û-ki thuöåc Kï-ni-a àaä tuyïn böë tònh traång khêín cêëp vò möåt
àaân voi àöng túái 400 con "haânh quên" túái vuâng nuái A-beác-àe vûúåt
qua bao laâng maåc, rûâng rêåm, giêîm naát cêy cöëi vaâ phaá hoaåi nhiïìu
nhaâ cûãa cuãa dên (Tin cuãa baáo Quên àöåi nhên dên 23-5-1978).
Trong àiïìu kiïån tûå nhiïn, voi giao phöëi vaâo thaáng 8, thaáng 9. Thúâi
http://ebooks.vdcmedia.com

85. CAÁC CON VÊÅT 85
kyâ naây, voi àûåc hay huác nhau àïí giaânh voi caái. úã Têy Bùæc, thaáng 8-
1969 trong möåt cuöåc àoå sûác àïí giaânh con caái, möåt con àûåc àaä tûã
thûúng sau khi àaä quêìn naát gêìn möåt heác-ta rûâng tre nûáa. Loaâi vêåt
àïën muâa giao phöëi thûúâng têåp trung vaâo möåt àõa àiïím nhêët àõnh.
Thñ duå nhû con trùn úã Àöìng Thaáp Mûúâi hay moâ vïì Ba aåao Höìng
Ngûå, con ba khña úã muäi Caâ Mau hay keáo vïì vuâng chung quanh
Nùm Cùn baám daây àùåc lïn thên cêy àûúác, cêy mùæm. Àöìng baâo ta
thûúâng hay ài bùæt chuáng vaâo nhûäng dõp naây, vaâ goåi nhûäng ngaây àoá
laâ ngaây "trùn höåi", "ba khña höåi". Voi cuäng vêåy. Nhûng khöng ai goåi
laâ "voi höåi". úã Ninh Hoâa (Phuá Khaánh) àïën muâa giao phöëi, voi keáo
vïì gêìn suöëi àaá Xeã, trong rûâng cêy rêåm raåp moåc toaân maâ-ca, trïn
triïìn nuái, tuåc goåi laâ rûúång. Rûúång rêët sêìm uêët thêm u. aåûúân nuái laâ
laâi laâi, cêy maâ-ca vûâa lúán vûâa deão. Trong möåt cuöën saách vïì Khaánh
Hoâa, mö taã kyä laâ "Voi caái àûáng xiïn xiïn theo triïìn nuái, àuöi thêëp
àêìu cao, voâi voi quêën chùåt vaâo cêy maâ-ca àïí chõu àûång cuâng àêëng
phu quên nùång àïën vaâi têën. Ngaây thûúâng voi cuäng hay túái núi
rûúång, nhûng chó möåt vaâi con, chûá khöng keáo tûâng àoaân nhû luác
"ài cöng taác" thûúâng lïå. Cho nïn ngûúâi qua rûúång phaãi àïí yá xem
phên voi. Nïëu thêëy phên múái thò phaãi trúã laåi ngay, vò úã Khaánh Hoâa
voi dûä hún coåp. Doâng suöëi qua rûúång chaãy quanh co dûúái boáng maâ-
ca chêåp chúân trong laá, trong boáng àaá. Rûúång vùæng veã. aåuöëi quaånh
queä. Ngûúâi ài qua caãm thêëy laânh laånh toaân thên, nûãa vò thêìn höìn
naát thêìn xaác, nûãa vò húi nûúác suöëi, húi gioá rûâng..." Voi chûãa tûâ 18
àïën 22 thaáng, möîi lûáa àeã möåt con, trûúãng thaânh sinh duåc sau ba
mûúi nùm, thoå ngoát 100 tuöíi (Thoå Chêën Hoaâng - 1964). Caác nhaâ
vaån vêåt hoåc phûúng Têy cho rùçng voi chó thoå àûúåc 85 tuöíi. Lòa xûá
xa quï, do àoá noá chïët súám vêåy laâ phaãi. Àiïìu naây cuäng hïët sûác àùåc
biïåt. Mùåc duâ cuâng loaâi, nhûng khaác giöëng, voi chêu Phi vaâ voi êën
Àöå giao phöëi khöng bao giúâ àeã con àûúåc (Lûúåc sûã sinh hoåc -
A.Azimöëp). Tûúâng trònh vïì sûå sinh saãn cuãa voi Têy Bùæc, Àöî Tûúác
coá ghi nhêån: "Thaáng 4-1974, möåt voi àeã ngay bïn àûúâng ö tö múái
múã, khöng coá hiïån tûúång gò goåi laâ "töí". Voi con thûúâng thêëy xuêët
hiïån nhiïìu vaâo luác thaáng 3, 4, 5. Nhû vêåy, úã Têy Bùæc voi àeã vaâo
muâa xuên, àêìu haå". Khi voi meå àeã, àaân voi quanh quêín gêìn àoá vaâi
ngaây. Nhûng sau àoá, voi meå cuâng vúái möåt vaâi voi khaác, thûúâng laâ
voi àûåc khöng nhêåp àûúåc àaân, taåo thaânh nhoám 2-3 con taåm thúâi.
Coá thïí vaâo caác thaáng 7,8 trúã ài, khi con àuã sûác, voi meå múái nhêåp
àaân. Nhûäng àaân nhoã, bao giúâ cuäng chó thêëy möåt con àûåc cúä trung
bònh. úã àaân lúán hún, ngoaâi möåt con àûåc to, ngaâ daâi laâm chñnh, coân
coá möåt vaâi con àûåc khaác söëng lúãn vúãn quanh àaân. Àoá laâ nhûäng voi
http://ebooks.vdcmedia.com

86. PHAÅM HÖÍ 86
àûåc múái vûâa trûúãng thaânh bõ voi khoãe hún khöng cho nhêåp àaân.
Nhòn chung, trong àaân voi coá xu thïë "gia àònh" phên thaânh nhoám
nhoã 3-4 con theo voi meå. Ngoaâi ra, coân coá voi àûåc giaâ söëng àún àöåc.
Noá thûúâng quanh quêín úã möåt thung luäng naâo àoá, tñnh tònh trêìm
lùång, nhûng cuäng coá khi têën cöng ngûúâi. Caá biïåt cuäng coân coá voi caái
khöng àeã, söëng àún àöåc, ngûúâi Thaái goåi laâ "Traång so lo".
* Lúåi bêët cêåp haåi Thúâi tiïìn sûã, töí tiïn chuáng ta giïët voi àïí lêëy
thõt ùn, chuáng ta hiïíu àûúåc. Chûá con ngûúâi hiïån àaåi thò giïët voi àïí
laâm gò? Phaãi chùng ngûúâi ta khöng thïí laâm nhûäng viïn bi- a bùçng
chêët deão thay ngaâ ? Vaâ nhûäng thûá àöì myä nghïå bùçng ngaâ voi rêët cao
giaá trïn khùæp thõ trûúâng quöëc tïë? Búãi ngaâ voi laâ möåt saãn phêím
quyá, hiïëm; ai coá laâ àïí khoe giaâu khoe cuãa nhû ngaây xûa caác võ
hoaâng àïë chêu êu khoe caác con thuá laå cuãa chêu aá, chêu Phi. Àïí
trang diïån cho àeåp û? Thò laâm ngaâ giaã, khoá gò. May thay giúâ àêy
khöng coân ai duâng chiïëc baâi ngaâ!. Phuå nûä tiïën böå ngaây nay toaân
àeo vaâng giaã. Chuã yïëu laâ àïí tön sùæc àeåp, chûá mang vaâng thêåt laâ
daåi döåt, chó töí rûúác hoåa vaâo thên. Con voi chïët chùèng búãi cùåp ngaâ
àêëy û? Ngûúâi ta vêîn coân giïët voi khaá nhiïìu. Theo Àöî Tûúác ûúác tñnh
thò úã Têy Bùæc "Trong voâng ba böën mûúi nùm gêìn àêy, ñt nhêët cuäng
khoaãng hún 200 voi bõ bùæn chïët, chuã yïëu do tïn Àeâo Vùn Long lêëy
ngaâ. Chó tñnh trong nùm nùm gêìn àêy toaân khu cuäng àaä bùæn chïët
hoùåc bõ thûúng hún 30 con, bònh quên 6 con möåt nùm". Theo tin
cuãa möåt haäng thöng têën phûúng Têy thò tûâ thaáng 1-1972 àïën 15
thaáng 11- 1974, coá 12.000 thúát voi bõ giïët. Trung bònh möîi ngaây 5
con. úã àêu thïë ? Trong Lêm viïn quöëc gia (Pare National) cuãa xûá
Kï-ni-a. Caãnh saát àaä huy àöång möåt lûåc lûúång lúán àïí chöëng nhûäng
ngûúâi sùn tröåm, vêåy maâ voi cuäng bõ giïët nhiïìu thïë àêëy! Búãi boån sùn
tröåm bùæn voi bùçng tïn têím àöåc, nïn khoá phaát hiïån àïí maâ toám bùæt.
Vûâa àêy (5 thaáng 4-1980) möåt tin phûúng Têy thöng baáo viïåc tiïën
haânh kiïím tra ngaâ voi úã 35 quöëc gia chêu Phi. Taáo túån hún, boån
sùn leán àaä duâng suáng maáy vaâ coân àêìu àöåc caác vuäng nûúác uöëng. Búãi
lêu nay lïånh cêëm sùn voi khöng giêëy pheáp, khöng àûúåc kiïím tra
chùåt cheä, vaâ nhiïìu núi noá coân àûúåc caác nhaâ chûác traách laâm ngú!".
Voi chêu Phi bõ giïët nhiïìu nhû thïë laâ búãi caã con àûåc vaâ con caái àïìu
coá ngaâ (Têët nhiïn laâ ngaâ voi con caái bao giúâ cuäng nhoã hún ngaâ con
àûåc). Ngaâ voi àûåc chêu aá daâi khoaãng 1,5 meát. Ngaâ voi àûåc chêu Phi
daâi tûâ 2 àïën 3 meát, kyã luåc laâ 4,1 meát (cùåp ngaâ naây nùång túái 148 kg).
Con voi coá cùåp ngaâ nùång nhêët thïë giúái 225 kg bõ sùn nùm 1898 taåi
Ki-li-man-gia-rö.
http://ebooks.vdcmedia.com

87. CAÁC CON VÊÅT 87
Ruöång rêîy xûá ta vaâi núi úã nhûäng vuâng gêìn rûâng nuái àöi khi
coá bõ voi phaá haåi thêåt àêëy. Nhûng so vúái toaân böå diïån tñch canh taác
thò nhûäng loäm êëy coá nhùçm nheâ chi, coá àaáng laâ bao. "Xûa kia, voi
phöí biïën úã vuâng thêëp Têy Bùæc, kïí caã phña taã ngaån söng Àaâ. Caách
àêy khöng lêu voi vêîn coân úã Thanh Uyïn, Quyânh Nhai, Thuêån
Chêu, aáïn Chêu, Àiïån Biïn vaâ phña bùæc Mûúâng Teâ. Voi cêìn muöëi
khoaáng, do àoá thûúâng gùåp chuáng têåp trung àïën ùn àêët mùån úã khu
vûåc söng Maä (aåún La) nhêët laâ vaâo thúâi kyâ àöång duåc muâa thu. Ngoaâi
Têy Bùæc ra, voi coân úã raãi raác úã möåt söë vuâng thêëp ven biïn giúái phña
Têy, Têy Nguyïn vaâ Nam Trûúâng aåún. Riïng Àùæc Lùæc, hiïån coân
trïn 300 voi nuöi..." (Tûúâng trònh cuãa Àöî Tûúác - Viïån Àiïìu tra quy
hoaåch - 1978) Voi úã xûá ta gùæn liïìn vúái caác chiïën tñch cuãa caác võ anh
huâng hún laâ ngûåa. Lûúng Khöi àaä tûâng nïu thùæc mùæc trïn baáo
"Nhên dên" laâ taåi sao caác nhaâ àiïu khùæc khöng taåc voi cho nhûäng
"vò sao àêët nûúác" maâ cûá hay àùåt hoå lïn lûng ngûåa, vúái loaåi ngûåa
chiïën cao to nhû ngûåa Cö-dùæc hay ngûåa cuãa Phaáp... hoùåc "coá thïí vò
hoå quïn tû liïåu, vaâ coá thïí vò ngûåa dïî böë cuåc hún voi. Voi àöì söå lêën
aát nhên vêåt nïn caác nhaâ àiïu khùæc tuây tiïån laâm sai lõch sûã chùng?"
Con vêåt hoang daä úã rûâng khi àaä àûúåc thuêìn hoáa, mang laåi cho
chuáng ta nhiïìu lúåi ñch, thûåc sûå gùæn boá vúái àúâi söëng con ngûúâi, nhêët
laâ úã xûá nöng nghiïåp coân chêåm tiïën nhû ta, Laâo vaâ Cam-pu-chia.
Chùèng vêåy maâ hêìu nhû àïìn chuâa, miïëu maåo, lùng têím naâo caác baån
cuäng thêëy coá hònh tûúång con voi, úã moåi tû thïë, kñch thûúác vaâ daáng
veã do ngûúâi xûa àïí laåi. Nïëu caác baån coá dõp sang thùm Cam-pu-
chia, ùæt caác baån khöng thïí khöng àïën viïëng àïìn ng-co-thom, ng-co-
vaát (Àïë Thiïn, Àïë Thñch) ñt nhêët möåt lêìn. Trong khu vûåc kiïën truác
vô àaåi toaân bùçng àaá - kyâ quan thûá 7 cuãa thïë giúái - naây, sau Thêìn,
Phêåt vaâ rùæn Na-ga àûúåc àùåt úã nhûäng võ trñ trang troång nhêët, thò kïë
àïën laâ con voi. Hêìu nhû chöî naâo baån cuäng seä gùåp con voi chaåm nöíi
trïn tûúâng, lêîm liïåt uy nghi vaâ cûåc kyâ sinh àöång. Taåi Viïån Baão
Taâng Phnöm Pïnh, vaâo cûãa, nhòn trong tuã kñnh phña traái baån seä
gùåp möåt con voi bùçng àöìng àen to hún ngoán chên caái thöi - nhûng
laâ möåt con voi 3 àêìu möîi àêìu 2 ngaâ, möåt cöng trònh myä nghïå tuyïåt
taác cuãa caác nghïå sô Cam- pu-chia xûa. Trûúác chuâa Phêåt Thêìy Têy
An úã nuái aåam Chêu Àöëc (nay thuöåc tónh An Giang) cuäng coá tûúång
hai con voi khaá to. Nhòn vaâo, con bïn traái àen nhû voi bònh
thûúâng, àùåc biïåt, con bïn phaãi laâ möåt Baåch tûúång àûáng huú voâi,
giûúng ra àïën 6 chiïëc ngaâ! Tûâ Nam chñ Bùæc, bao nhiïu ngoån nuái,
con àeâo, baâu vuäng mang tïn voi, têët nhiïn do coá giöëng hònh voi
nhûng cuäng chûáng toã núi êëy voi thûúâng túái lui, cû truá. Con vêåt
http://ebooks.vdcmedia.com

88. PHAÅM HÖÍ 88
rûâng maâ gêìn guäi xiïët bao! "Con voãi con voi, caái voâi ài trûúác...". Em
beá naâo maâ chùèng biïët haát, gioång caâng àúát àaát ngoång nghõu bao
nhiïu caâng thêëy con voi àaáng yïu thñch bêëy nhiïu. Trong chiïën
àêëu ngaây nay, voi thûúâng àûúåc duâng chúã lûúng thûåc, vuä khñ, keáo xe
lu laâm àûúâng, keáo phaáo vaâ tïn lûãa, keáo ö tö qua ngêìm hoùåc caác
àoaån àûúâng lêìy. Möåt con voi coá thïí taãi àûúåc tûâ 700 kg àïën hún 1
têën haâng, möåt ngaây ài àûúåc 30-35 km. Àöìng baâo Têy Nguyïn duâng
voi thay ngûåa vêån chuyïín haâng hoáa, möåt voi coá thïí saánh bùçng 20-
30 ngûúâi, 12 trêu hoùåc vaâi maáy keáo. Nïëu keáo göî trïn chùång àûúâng
daâi vaâi ki-lö-meát trïn moåi àõa hònh, voi coá thïí keáo 6 chuyïën möåt
ngaây, möîi chuyïën möåt cêy göî 3-4 meát khöëi. Duâng voi úã caác lêm
trûúâng reã tiïìn hún maáy keáo ba lêìn vaâ cú àöång hún, àùåc biïåt khöng
phaãi töën chi phñ múã àûúâng. úã Thaái Lan, voi àêíy nhûäng suác göî tïëch
nùång 2 têën, cho göî lùn xuöëng möåt búâ vûåc. Röìi dûúái àoá, voi laåi huác
suác göî lùn xuöëng phña dûúái söng, caách búâ 50 meát àïí chuã kïët laåi
thaânh beâ, thaã tröi vïì àöìng bùçng. Khi dên chuáng úã möåt vuâng rûâng
naâo àoá bõ bïånh söët reát taân phaá ghï gúám, maâ khöng coá löëi vaâo, ngûúâi
ta chó coân duâng caách àûa nhûäng thúát tûúång mang thuöëc trõ söët reát
vaâ nhûäng thuâng D.D.T vaâo têån núi, thúâi kyâ trûåc thùng coân chûa
àûúåc sûã duång röång raäi nhû bêy giúâ. Voi Miïën Àiïån, khi nhûäng
khuác göî tröi theo doâng nûúác chaãy xiïët chöìng chêët lïn nhau, noá coân
àoaán biïët àûúåc khuác göî naâo laâm ngheän àûúâng nûúác, giú voâi ra giúä
khuác àoá, boã qua möåt bïn. Röìi leå laâng, noá luâi ra xa àïí traánh nhûäng
khuác göî tröi uâa nhanh túái, coá thïí laâm cho noá bõ thûúng. Hai con voi
duâng rùng haâm to - nhû möåt phiïën àaá nhoã laát àûúâng - ngêåm chùåt
möåt súåi dêy àoãi lúán àïí húåp lûåc keáo möåt khuác göî to tûúáng, àûúâng
kñnh ào àûúåc àïën 2 meát. úã êën Àöå coân coá trûúâng húåp con voi möåt ngaâ
biïët caách duâng caái ngaâ duy nhêët cuãa noá vaâ voâi àïí di chuyïín möåt
suác göî. Noá kï möåt àêìu cuãa suác göî lïn thuâng xe vêån taãi, röìi giú böíng
suác göî lïn nheå nhaâng àêíy vaâo thuâng xe. Nhû thïë, voi khöng nhûäng
biïët luêåt cên bùçng vaâ nguyïn tùæc àoân bêíy maâ coân hoaåt àöång nhû
möåt caái maáy truåc. Thïë maâ ngûúâi ta giïët noá chó vò cùåp ngaâ röìi quy
töåi noá laâ con vêåt phaá haåi? Boån sùn nhaâ nghïì ngûúâi êu xöng vaâo
rûâng nuái chêu Phi, haå voi hïët con naây àïën con khaác chó àïí lêëy cùåp
ngaâ, coân thõt boã laåi cho linh cêíu vaâ kïn kïn! (Têët nhiïn laâ thõt noá
ùn àûúåc - thúá thõt to nhû súåi dêy gai, nhûng thaái ngang thò rêët
mïìm, xaâo ra nhiïìu nûúác, khöng dai nhû thõt trêu. n no húi nùång
buång, chêåm tiïu hoáa. Laâm ruöëc àûúåc. Chên, voâi vaâ múä cuäng khaá
ngon. Àêy laâ thõt voi ngûúâi ta biïëu, chûá khöng phaãi töi bùæn giïët gò
àêu. Töi maâ sûác mêëy?)
http://ebooks.vdcmedia.com

89. CAÁC CON VÊÅT 89
* Ngûúâi ta bùæt voi nhû thïë naâo ? Khöng ai baây ai, phûúng
phaáp giaãn tiïån nhêët maâ moåi núi trïn thïë giúái hay aáp duång laâ àaâo
möåt caái hêìm röång vaâ sêu, trïn löëi moân maâ voi thûúâng qua laåi, röìi
loát vó, khoãa àêët, tröìng laåi coã y nhû trûúác. Laâm khöng kheáo, àïí löå
dêëu vïët, voi nhêån ra ngay. Thïë laâ chó coân àúåi voi ài qua, suåt chên
rúi xuöëng àoá. Ngûúâi ta troái noá laåi, àùåt têëm vaán daây tûâ àaáy lïn
miïång hêìm, röìi duâng hai con voi nhaâ àaä têåp thuêìn röìi, keâm saát hai
bïn, àûa voi rûâng lïn khoãi miïång hêìm, dêîn vïì chuöìng. Coá thïí
duâng dêy thûâng thùæt nuát thoâng loång, àùåt theo löëi moân, àïí cho möåt
chên cuãa voi bûúác vaâo vûúáng voâng. Cuäng phaãi duâng voi nhaâ "höå
töëng" àûa anh chaâng vïì. Cuäng coá núi duâng thuöëc phiïån böi vaâo caác
laá cêy voi ûa thñch, úã nhûäng núi chuáng thûúâng lui túái. n phaãi laá cêy
coá chêët ma tuáy êëy, voi say lûâ àûâ, sûác maånh giaãm nhiïìu vaâ dïî bõ
bùæt. Ngaây nay, ngûúâi ta coân duâng möåt loaåi suáng àùåc biïåt àïí "bùæn"
voi. Nhûäng viïn àaån khöng laâm chïët con vêåt, chó vaâo quaá lúáp da,
thûåc sûå laâ nhûäng liïìu thuöëc mï rêët maånh coá thïí laâm cho voi ngaä
xuöëng bêët tónh trong möåt thúâi gian khaá lêu. Ngûúâi ta coân duâng voi
caái àïí thu phuåc anh chaâng àaåi lûåc sô ghï gúám kia. Nhûäng chõ voi
nhaâ àûúåc tùæm nûúác laá thúm, àûúåc thaã cho ài lang thang trong rûâng
àïí quyïën ruä caác voi àûåc röìi duå lêìn lêìn ài vïì traåi. Caác chuá naây chûåc
sùén thûâng buöåc, àïí bùæt "tuâ binh". Muöën hay khöng cuäng phaãi chõu
haâng phuåc. úã êën Àöå vaâ Höìi Quöëc, thûúâng töí chûác nhûäng cuöåc sùn
voi àaåi quy mö. Ngûúâi ta àiïìu khiïín àaân voi nhaâ àuöíi voi hoang ra
khoãi rûâng, vaâ döìn chuáng vaâo vuöng raâo kiïn cöë, chó chûâa möåt cöíng
vaâo, quanh àoá coá àaâo haâo sêu. Röìi biïåt lêåp tûâng con möåt, ngûúâi ta
duâng voi nhaâ dêîn chuáng ra àïí têåp luyïån. Cêìn khoaãng thúâi gian tûâ
3 thaáng àïën möåt nùm, möåt con voi rûâng coá thïí àûúåc têåp rûúåt àïí
biïën thaânh con vêåt thuêìn phuåc.
* Tûâ bao giúâ vaâ àïën bao giúâ ? Caã hai cêu hoãi naây chuáng ta
àïìu coá thïí traã lúâi àûúåc. Voi xuêët hiïån vaâo àêìu kyã Àïå tam, trong
nhoám coá moáng nguyïn thuãy cöí nhêët, thuöåc böå coá voâi. Thaáng 5 nùm
1978, úã möåt cöng trûúâng khai thaác àaá vöi taåi miïìn àöng aålö-va-ki
(Tiïåp Khùæc) ngûúâi ta phaát hiïån àûúåc haâi cöët cuãa möåt con voi 4 ngaâ.
Hai ngaâ vûâa lúán vûâa daâi vaâ hai ngaâ nhoã, ngùæn hún. Theo caác nhaâ
khaão cöí thò vuâng naây coá nhiïìu voi 4 ngaâ, söëng caách àêy haâng triïåu
nùm. Thúâi kyâ öng töí cuãa loaåi voi 4 ngaâ naây xuêët hiïån, coân xa xûa
hún thïë nûäa (25-30 triïåu nùm). Àoá laâ con Maát-tö-àön. Trong tïn
cuãa noá, ta thêëy noái lïn caái àùåc àiïím cêëu taåo cuãa nhûäng rùng haâm
maâ bïì mùåt coá mêëu (theo tiïëng Hy Laåp "maát-tö" - vuá, coân "ö-àu-xú"
laâ rùng) Maát-tö-àön coá kñch thûúác gêìn nhû voi, coá voâi rêët khoãe vaâ
http://ebooks.vdcmedia.com

90. PHAÅM HÖÍ 90
hai àöi rùng nanh thùèng, möåt àöi trïn möåt àöi dûúái. Möåt con àaåi
biïíu cuãa nhoám Maát-tö-àön àûúåc àùæp laåi nguyïn hònh theo böå
xûúng hoáa thaåch tröng maâ taãn thêìn. Göì xûúng baã vai trïn söëng
lûng nhö cao, tûâ àoá chaåy xuöëng àêìu thaânh àûúâng vaát thùèng nöëi
luön vúái chiïëc voâi daâi àûa túái vaâ cùåp ngaâ daâi - rùng nanh - cuãa noá
thò chòa túái trûúác, nhoån hoùæt nhû hai lûúäi gûúm töí böë. Voi ta so vúái
con voi êën Àöå töi xem úã vûúân Baách thuá Maát-xcú-va thò nhû con bï
caånh con boâ meå. Voi êën Àöå cao to, söëng lûng göì quaá quaäng giûäa,
tröng cuäng dûä nhûng thua Ma-muát. Dûä tûúáng nhû con Ma-muát
löng xöìm, so vúái con Maát-tö-àön thò cuäng khöng úán bùçng. Trûúác
nhûäng con naây, thò hònh daáng göëc cuãa voi ra sao? Voi cöí nhêët maâ
con ngûúâi ngaây nay biïët àûúåc laâ con Mï-ri-dï-rum söëng trong thúâi
kyâ -ö-xen, trïn búâ höì Mï-ri (ngaây nay laâ Fay- um) miïìn Trung Ai
Cêåp. Noá cao khöng túái 1 meát, coá daáng dêëp cuãa lúån voâi, muäi vaâ möi
trïn keáo daâi thaânh möåt chiïëc voâi ngùæn - Voi cöí Mï ri thñch ngêm
mònh caã ngaây dûúái nûúác nhû trêu nûúác vêåy. Vaâo thúâi s-li-gö-xen
xuêët hiïån voi rùng coá mêëu cao túái 2 meát. Noá coá daáng dêëp cuãa loaâi
voi hiïån àaåi, song coân khaá kyâ dõ vúái 4 chiïëc ngaâ. Àöi ngaâ trïn daâi
vaâ maãnh uöën cong vïì phña dûúái, àöi ngaâ dûúái ngùæn hún xïëp cheáo
vúái àöi ngaâ trïn nhû chiïëc keáo, coá taác duång nhöí rïî cêy ùn sêu
xuöëng àêët. úã nhûäng loaâi voi cöí khaác, àöi rùng cuãa haâm dûúái àaä
thûåc sûå biïën thaânh hai chiïëc xeãng bùçng ngaâ cûáng, rùæn vaâ sùæc. aåong
song vúái sûå hoaân thiïån cöng cuå, voi cöí àaä phaát triïín thïm nhûäng
àùåc àiïím múái, kñch thûúác cú thïí tùng, rùng cûãa haâm trïn (àöi ngaâ
trïn) lúán vaâ cong hún, gêìn giöëng ngaâ voi hiïån nay. Möåt daång voi cöí
khaác coá tïn laâ Voi cöí khuãng khiïëp, voâi coá ngùæn nhûng àöi ngaâ quay
hùèn vïì phña sau, coá taác duång nhû hai caái cuöëc chim àïí keáo caânh laá
- vïì phña chuáng maâ chiïëc voâi ngùæn khöng vúái túái. Vaâo kyã Àïå tûá múái
xuêët hiïån giöëng voi Ma-muát kñch thûúác to lúán chûa tûâng thêëy - aåo
vúái voi hiïån àaåi vaâ caác loaâi voi cöí àaä tuyïåt diïåt, da noá daây túái 2cm,
lúáp múä dûúái da daây tûâ 8 àïën 10cm khöng thua böå aáo giaáp cuãa caác
chiïën sô thúâi xûa. Voi Ma-muát àöì söå, löng daâi, rêåm vaâ mïìm, song
böå oác quaá beá vaâ cùåp ngaâ daâi uöën cong hònh voâng cung duyïn daáng
nhûng vö tñch sûå, khöng thïí àûúng àêìu nöíi vúái caác loaâi daä thuá ùn
thõt, tûâ con choá rûâng (tûúng tûå choá soái) cho túái con höí khöng àuöi
rùng kiïëm. úã vaâi àaåi biïíu cuãa nhoám naây, nhûäng rùng nanh dûúái
khöng coân nûäa nhû Ma-muát vaâ con voi hiïån àaåi.
Chuyïån con voi àúâi xûa chuáng ta chuáng ta chó coá thïí hònh
dung sinh thaái chuáng qua nhûäng vïët tñch coân laåi trong loâng àêët,
hay trong nhûäng thi thïí chuáng coân àûúåc baão töìn nguyïn veån trong
http://ebooks.vdcmedia.com

91. CAÁC CON VÊÅT 91
caác lúáp bùng vônh cûãu. Coân voi àúâi nay ? Quang caãnh möåt bêìy voi
700 con, úã khu rûâng Bu-dön-gö (Phi Chêu) maâ s-ki-li àaä gùåp vaâ
dûâng laåi suöët ngaây àïm quan saát vaâ taã laåi laâ möåt bûác tranh àeåp vaâ
huâng vô xiïët bao: "Mùåt trúâi moåc trïn caác àónh àöìi vaâ khu rûâng saáng
lïn nhûäng tia muön maâu. Bêìy khó cêët tiïëng kïu chaâo hoãi nhau.
Cuöåc söëng bûâng tónh úã khùæp chöën. Khöng coá möåt laân gioá nheå naâo.
Bêìu khöng khñ nhû bêët àöång. Töi coá caãm giaác àûáng trûúác möåt khu
rûâng caách àêy möåt triïåu nùm vïì trûúác. Chim hoát lñu lo, bêìy khó luác
naâo cuäng om xoâm. Möåt àaân voi to lúán tiïën qua khu rûâng hoang, chöî
naây tûâng con, chöî kia tûâng nhoám, giaây xeáo möîi thûá gùåp trïn
àûúâng. Khu rûâng traân ngêåp sûå öìn aâo huyïn naáo. Nhûäng cêy bêåt rïî
khi bêìy vêåt ài qua àöí xuöëng êìm êìm. Nhûäng êm thanh the theá
thoaát ra tûâ tiïëng öìn aâo höîn àöån cuãa boån da daây àang nöëi àuöi nhau
daâi túái möåt ki-lö-meát. Böîng nhiïn möåt con voi caái giaâ àaánh húi thêëy
töi liïìn rñt lïn. Lêåp tûác khu rûâng trúã laåi yïn tônh. Bêìy voi dûâng laåi,
lùæng tai nhû chúâ àúåi möåt caái gò. Röìi bêët thêìn, cêy cöëi laåi kïu rùng
rùæc nhû vûâa coá möåt cún baäo nöíi lïn. Bêìy vêåt chaåy taán loaån, chên
hêët tung nhûäng àöëng laá khö, laâm gaäy guåc cêy cöëi bïn àûúâng...
Trong àúâi, töi chûa bao giúâ àûúåc chûáng kiïën möåt caãnh huyïn naáo
êìm ô nhû möåt bêìy voi gêy ra nhû thïë!". Leä naâo àïí cho nhûäng quang
caãnh naây, vaâ hònh aãnh nhûäng con vêåt tinh khön àaä gùæn boá, phuåc
vuå biïët bao cho cuöåc söëng con ngûúâi chó coân lûu laåi trong saách vúã?
Vaâ con ngûúâi mai sau khöng coân ai àûúåc thêëy têån mùæt con voi laâ gò,
caác baån nhó? Bao giúâ thò voi seä bõ tuyïåt diïåt nhû möåt vaâi loaâi thuá
hiïëm, quyá trïn àõa cêìu naây? Àiïìu àoá laâ do úã suy nghô quyïët àõnh
cuãa con ngûúâi, cuãa têët caã caác baån thöi! Haâ Nöåi, Heâ 78 - Heâ 80 P.C -
"Chung voi cuâng vúái Àûác öng: Vûâa phaãi àaánh cöìng vûâa phaãi hoát
phên" (ca dao). Caác baån biïët khöng, voi coá thïí ùn liïìn möåt luác gêìn
möåt taå àöì ùn àùåc - 90 kg, uöëng 120 lñt nûúác! Vaâ möîi ngaây àïm tiïu
hoáa thaãi ra tûâ 60 kg àïën möåt taå phên. Voi Chêu Phi coân ùn 100
àïën 150 kg trong möåt ngaây àïm! Àöi khi ùn túái 300 kg! Chaâ, caái noá
xöí ra thò hùèn laâ hún taå. Böí sung: K''Paá Bñ thû Àaãng uãy xaä Àöìng
Nai Thûúång, trûúác laâ chñnh trõ viïn huyïån àöåi phuåc viïn (anh coân
laâ möåt thúå sùn laäo luyïån) kïí: "-... Nùm ngoaái (1980) vaâo àöå naây töi
àang laâm ngoaâi ruöång böîng nghe tiïëng voi röëng êìm ô. Röëng maäi.
Töi ngaåc nhiïn lùæm, xaách suáng chaåy vïì, thêëy bêìy voi mûúâi möåt con
sa xuöëng höë bom àòa khöng lïn àûúåc. Coá nhiïìu con voi nhoã nom rêët
töåi. Àaân voi cûá vûâa röëng vûâa chaåy voâng quanh trong loâng höë. Töi
vïì buön kïu dên quên mang cuöëc ra àaâo möåt löëi lúán cho voi lïn.
Chuáng lïn, quay àêìu laåi gêåt àêìu chaâo nhû àïí caãm ún röìi múái chaåy
http://ebooks.vdcmedia.com

92. PHAÅM HÖÍ 92
phoáng vö rûâng. Loaâi voi coá nghôa lùæm. Töi khöng bao giúâ bùæn voi
hïët...". Trñch trong baâi Baát ngaát Àöìng Nai Thûúång Nguyïîn Trñ
Huên) tuêìn baáo Vùn nghïå T.W söë 88 ngaây 20 thaáng 2 nùm 1982.
http://ebooks.vdcmedia.com

93. CAÁC CON VÊÅT 93
VAÂI NEÁT VÏÌ CAÁ MÊÅP
Baáo Nhên Dên söë ra ngaây 2 thaáng 11 nùm 1977, núi trang 6,
coá àùng möåt tin ngùæn vïì caá mêåp nhû sau : "Tin TTXVN - Theo
Thöng têën xaä Tiïåp Khùæc, múái àêy taåi Cu Ba, ngûúâi ta bùæt àûúåc möåt
con caá mêåp daâi 9,85 meát, nùång 5 têën rûúäi úã vuâng biïín phña àöng
Cu Ba. Àêy laâ con caá mêåp lúán nhêët bùæt àûúåc tûâ trûúác àïën nay trïn
thïë giúái". Thêëy töi hay chuá yá vïì àöång vêåt, öng baån hoåa sô hoå Mai vaâ
nhaâ vùn chuyïn viïët truyïån lõch sûã hoå Haâ baão töi nïn viïët möåt baâi
baáo gò àoá vïì con caá mêåp cho caác chaáu. Töi chó múái bùæt àêìu nghiïn
cûáu, tòm hiïíu vïì àúâi söëng caác sinh vêåt dûúái àaáy àaåi dûúng - cuäng
àõnh buång seä viïët möåt quyïín saách cho caác em - caâng khöng phaãi laâ
ngûúâi am hiïíu am tûúâng vïì ngû loaåi hoåc, thò viïåc naây àöëi vúái töi coá
húi khoá. Tuy nhiïn trûúác sûå àöång viïn khuyïën khñch cuãa baån beâ,
nhêët laâ caác chaáu nhoã cuãa töi, töi cuäng cöë gùæng têåp hoåp caác taâi liïåu
coá trong söí tay, biïn soaån ra àêy. Röìi khùæc seä coá nhûäng hiïíu biïët
àêìy àuã cuãa caác nhaâ khoa hoåc böí sung, àiïìu chónh laåi cho. (1) Taác
giaã "Àöång vêåt di cû" Baãn dõch cuãa Nguyïîn Ngoåc Haãi.
Nhúá àïm 26 thaáng 11 nùm 1976, vö tuyïën truyïìn hònh Viïåt
Nam, trong muåc tin cuöëi cuâng trong ngaây, cuäng coá cho biïët: "Möåt
taâu àaánh caá Myä vûâa àaánh àûúåc möåt con caá mêåp 830 kg thuöåc vuâng
àaão Ha-oai (Hawai)". Vaâ keâm theo tin coá àûa aãnh con caá mêåp
khöíng löì, hoång haá to, rùng chúm chúãm tröng rêët khuãng khiïëp.
* Caá mêåp úã vuâng biïín xûá ta Muâa thu nùm 1962, anh Xuên
Phong (Àoaân kõch noái Nam Böå) ài thûåc tïë úã Quaãng Bònh vïì, coá
mang laâm quaâ cho töi àoaån rùng haâm dûúái cuãa möåt con caá mêåp to.
Theo lúâi anh kïí: "Möåt húåp taác xaä àaánh caá (rêët tiïëc laâ töi quïn tïn)
àûúåc tin baáo baäo, vêîn cûá cho thuyïìn ra khúi. Tranh thuã luác baäo, caá
àang chaåy nhiïìu vaâo gêìn búâ. Khöng ngúâ baäo êåp àïën quaá nhanh,
àùæm mêët mêëy thuyïìn. Àún võ haãi quên àoáng gêìn àoá phaãi cho ca-nö
ra luâng biïín, cêëp cûáu. Duâ vêåy, vêîn coá hai xaä viïn mêët tñch. Hai
ngaây sau, biïín lùång. Nhûäng thuyïìn cêu caá mêåp laåi ra khúi. (Moác
möìi nguyïn caã xaác con choá, möîi dêy cêu). Hoå bùæt àûúåc möåt con caá
mêåp khaá to, buång chûúân ûúän, ai cuäng ngúä laâ möåt con caá chûãa. Khi
keáo lïn baäi, möí ra thò eo öi: àoá laâ möåt khuác thên ngûúâi! Coá leä ngûúâi
http://ebooks.vdcmedia.com

94. PHAÅM HÖÍ 94
naây àang búi, bõ caá taáp phêåp, àûát tiïån ngang röën. Xaác mùåc chiïëc
quêìn àuâi nêu, buöåc quanh buång bùçng möåt súåi dêy laåt. Hai chên
coân nguyïn veån, trùæng búåt vaâ mïìm nhuän nhû chên con ïëch! Nûãa
thên ngûúâi trïn, chùæc cuäng bõ möåt con caá khaác nuöët röìi. Khöng ai
daám ùn thõt con caá naây, kïí caã lêëy múä thùæng dêìu. Beân àaâo höë chön
xaác con caá bïn caånh ngöi möå ngûúâi xaä viïn xêëu söë..." Vaâm söng
Bùng Cung tónh Bïën Tre xûa cuäng laâ núi lùæm caá mêåp. Àêìu Caách
maång thaáng 8 nùm 1945, nhiïìu anh em thúå lùån, duâ biïët nguy
hiïím, vêîn lùån xuöëng taâu Phaáp bõ maáy bay Nhêåt àaánh chòm àïí moâ
lêëy suáng àaån. Hoå àaä thu àûúåc khaá nhiïìu suáng, tuy noâng bõ röî, baáng
bõ haâ ùn nhûng cuäng àaä trang bõ àûúåc cho vaâi tiïíu àöåi Vïå quöëc
àoaân àêìu tiïn úã Nam Böå. Coá mêëy ngûúâi thúå lùån àaánh nhau vúái "thúå
tiïån" - bõ thûúng, xêy xaát khaá nùång, möåt ngûúâi chïët - (cûáu àûúåc lïn
thuyïìn múái chïët, chûá khöng bõ caá mêåp nuöët. Caá mêåp úã àêy khöng
to lùæm). Theo lúâi caác cuå laái ghe bêìu - thuyïìn biïín, miïìn Trung
trung böå xûa - thò trïn àûúâng chúã nûúác mùæm, chúã àûúâng mña, dûa
hêëu vaâo aåai Goân, caá mêåp thûúâng àuöíi theo thuyïìn haâng bêìy. Caác
â
cuå hay mang theo nhiïìu àaá to, bao caát àùåt gêìn laái, phêìn àïí dùçn laái
khùèm xuöëng dïî chaåy buöìm, phêìn nûäa nïëu caá mêåp àuöíi theo nhiïìu
quaá, thuyïìn gùåp luác nguy thò neám àaá, neám bao caát xuöëng. Caá mêåp
chó taáp phêåp möåt caái, nuöët chûãng, khöng cêìn vaâ kõp biïët àoá laâ vêåt
gò. Con naâo nuöët phaãi, chòm dêìn vaâ chïët luön dûúái àaáy. Chïët möåt
con nhoân möåt muäi maâ lyå! Trong böå saách 4 têåp "Cuöåc chiïën tranh
Àöng Dûúng" (La guerre d' Indochine) möåt kyá giaã Phaáp coá thuêåt
laåi lúâi nhûäng viïn phi cöng Phaáp tröën sang Truâng Khaánh, theo
maáy bay àöìng minh vaâo oanh taåc boån Nhêåt úã Haãi Phoâng. Khöng
chiïën diïîn ra aác liïåt trïn võnh Bùæc Böå. Möåt maáy bay Nhêåt bõ chaáy.
Tïn phi cöng nhaãy duâ ra. Tûâ trïn cao, hoå tröng thêëy, qua laân nûúác
biïín xanh trong suöët, tûâng àaân caá mêåp böën phña lao túái nhû nhûäng
chiïëc nan hoa xe àaåp chuåm vaâo möåt àiïím truåc, trûúác khi tïn naây
rúi chaåm nûúác. Khoãi noái, caác baån cuäng biïët sau àoá chuyïån gò àaä
diïîn ra. Trong cuöåc khaáng chiïën chöëng Myä vûâa qua, nhûäng tïn
giùåc bay Hoa Kyâ bõ böå àöåi phoâng khöng, tïn lûãa ta bùæn rúi, thùçng
söëng cuäng nhû thùçng chïët àïìu coá mang theo trong ngûúâi ngoaâi laá
cúâ "ùn maây", têåp saách nhoã hûúáng dêîn caác loaåi cuã, cêy rûâng coá thïí
xúi àûúåc, hai viïn thuöëc, möåt viïn maâu àoã, möåt viïn maâu xanh.
Phoâng khi rúi xuöëng biïín thò thaã viïn thuöëc naây ra tan thaânh möåt
voâng maâu tñn hiïåu dïî nhêån thêëy tûâ xa vaâ cuäng àïì phoâng chöëng caá
mêåp trong luác ngoi ngoáp àúåi chúâ àöìng boån bay trûåc thùng túái cûáu.
http://ebooks.vdcmedia.com

95. CAÁC CON VÊÅT 95
* Caá mêåp coá tûâ bao giúâ? Theo A. I-a-cöëp-leáp taác giaã "Àúâi söëng
traái àêët" thò caá mêåp xuêët hiïån nhiïìu trong caác biïín vaâo kyã Àï-vön,
caách nay 386 triïåu nùm (thuöåc Nguyïn àaåi Cöí sinh). Àïën kyã Àïå
tam caách nay 55 triïåu nùm (thuöåc Nguyïn àaåi Tên sinh) coá nhûäng
con caá mêåp to, daâi gêìn 30 meát. Trûúác kyã Àï-vön, tûâ kyã aåi-lua, caách
nay 426 triïåu nùm, àaä thêëy coá di tñch nhûäng àöång vêåt ùn thõt úã
biïín, gêìn giöëng nhû caá mêåp. Xûúng chuáng bùçng suån, hiïån nay chó
coân àïí laåi nhûäng rùng. Cùn cûá vaâo kñch thûúác caác rùng àoá, chuáng
ta coá thïí àoaán biïët rùçng caác loaâi àöång vêåt ùn thõt naây khaá lúán. Caá
mêåp hoùåc Caá nhaám, chuáng ta thûúâng goåi lêîn löån, tuây thoái quen
tûâng vuâng. Thûåc ra coá sûå phên biïåt hùèn hoi. Caá nhaám: Vêy lûng 2
caái, phña trûúác möîi caái àïìu coá möåt caái gai ngùæn. Coá vêy hêåu mön,
cuäng coá loaåi chó coá möåt vêy úã lûng. Caá mêåp: Vêy lûng 2 caái, khöng
coá gai. Vêy àuöi daâi, vûâa hoùåc ngùæn, laá trïn noái chung àïìu ghïëch
lïn, hai bïn cuöëng àuöi khöng nöíi lïn. Caã hai loaåi naây àïìu coá
nhûäng con têën cöng vaâ ùn ngûúâi. Nhûng khöng phaãi têët caã caá mêåp
àïìu laâ caá dûä, têët caã àïìu têën cöng ngûúâi.
* Àùåc tñnh cuãa caá mêåp sinh lûåc cuãa loaâi giöëng naây thêåt laâ àùåc
biïåt, ngoaåi lïå. Chuáng khöng hïì biïët gò laâ caãm giaác cuãa sûå àau àúán,
cho duâ nhûäng böå phêån troång yïëu nhêët trong cú thïí àaä bõ töín
thûúng nùång nïì, chuáng vêîn tiïëp tuåc têën cöng vaâ... tiïëp tuåc ùn.
Ngûúâi ta tûâng chûáng kiïën nhûäng con caá mêåp, buång raách toaåc vêîn
cûá thaãn nhiïn àúáp, nuöët têët caã loâng ruöåt cuãa chñnh chuáng noá. Böå
xûúng àûúåc cêëu taåo bùçng chêët suån (khöng phaãi xûúng). Rùng coá 6
hoùåc 7 haâng. Nhûäng nhaâ chuyïn mön coá thïí xem rùng, biïët àûúåc
tuöíi caá bao nhiïu nùm. Nûä tiïën sô Xin- vi-a Mñt (aåylvia Mead)
chuyïn nghiïn cûáu vïì caá mêåp, àùåc biïåt bùçng caách so saánh nhûäng
xûúng haâm, nùm 1970 àaä trúã thaânh ngûúâi phuå nûä àêìu tiïn söëng
liïìn dûúái àaáy biïín möåt tuêìn lïî. Caá mêåp bùæt möìi bùçng thõ giaác vaâ
thñnh giaác, nïëu con möìi úã khoaãng caách ngùæn. Têët nhiïn laâ coá húi
maáu vaâ muâi võ, nhûng caác thûá naây phaãi vaâi phuát múái lan ra àûúåc
möåt khoaãng nhoã. úã khoaãng caách xa, noá hûúáng àïën muåc tiïu bùçng
caách bùæt tiïëng kïu lêm nguy cuãa con möìi. Mùæt caá mêåp coá möåt
maâng nhoã nhêëp nhaáy, hai mi thûúâng vaâ àùåc biïåt coân coá möåt mi baão
vïå thûá ba. Noá nhòn rêët roä trong nûúác àuåc, nhúâ haâng nghòn thûá
gûúng li ti phaãn chiïëu aánh saáng coá àûúåc chung quanh, höåi tuå laåi
bïn trïn voäng mö. Tai ngûúâi quen nghe úã têìn söë 20 vaâ 20.000 chu
kyâ trong möåt giêy (hoùåc Hz). Caá mêåp nghe keám trïn 640 Hz nhûng
tai noá bùæt rêët thñnh tiïëng àöång cuãa möåt têìn söë thêëp chó coá 10 chu
kyâ (cycle). Nhiïìu cuöåc thñ nghiïåm chûáng toã rùçng caá mêåp coá möåt
http://ebooks.vdcmedia.com

96. PHAÅM HÖÍ 96
khaã nùng gêìn nhû khöng thïí nhêìm lêîn àïí xaác àõnh phûúng hûúáng
theo tiïëng àöång maâ nhûäng loaâi caá khaác khöng coá. Ngûúâi ta phaát ài
"bùng" tiïëng kïu cuãa möåt con caá muá (grouper) 12 kg khi noá bõ
thûúng. Têët caã tiïëng kïu cuãa con möìi lêm nguy àïìu phaát ài bùçng
têìn söë thêëp - Maáy phoáng thanh àûúåc thaã xuöëng sêu 12 meát. Ngaây
àêìu, möåt con àïën sau 12 giêy, lûúån quanh nguöìn tiïëng àöång àoá.
Ngaây thûá hai, nhiïìu con hún. Nhûng laâm sao biïët chuáng tûâ àêu
àïën, khoaãng caách êëy xa hay gêìn? Tiïën sô Uyát-xbai (Wisby) coân laâ
möåt phi cöng thuêìn thuåc, coá yá bay cao trïn biïín àïí quan saát, coân
hai ngûúâi àöìng sûå thò sùén saâng bïn maáy àiïån tûâ, trïn chiïëc taâu
nhoã. Khi maáy bay phaát hiïån möåt con trong vuâng biïín Phú-lo-rñt
(Florides) öng liïìn baáo bùçng ra-ài-ö cho taâu biïët. Hoå lêåp tûác cho
phaát tiïëng. Con thûá nhêët caách taâu 90 meát. Uyát- xbai kïu lïn: "Caác
baån úi, noá hûúáng vïì phña caác baån àoá". Nhûng con caá mêåp phoáng
thùèng vïì nguöìn phaát soáng böîng dûâng laåi caách 30 meát vaâ quay lui.
Khöng thïí hiïíu àûúåc vò sao ? Cuöåc thñ nghiïåm àûúåc lêåp ài lêåp laåi
nhiïìu lêìn cuäng vêîn laâ möåt kïët quaã àoá. 9 con quan saát àûúåc phoáng
thùèng vïì nguöìn tiïëng kïu (coá möåt con caách xa 180 km) vaâ khi coân
caách tûâ 10 àïën 30 meát, chuáng àïìu chêìn chûâ dûâng laåi. Cho àïën nay,
möåt cêu giaãi àaáp thoãa àaáng, chûa tòm ra. Nùm 1965, Mi-rú-búát
(Myrberg) thay thïë Uyát-xbai tiïëp tuåc tiïën haânh caác cuöåc thñ
nghiïåm múái, öng cuäng tin rùçng yïëu töë khöng chöëi caäi àûúåc laâ: thõ
giaác vaâ thñnh giaác àaä àûa caá mêåp àïën con möìi (dûúái 800 Hz chuáng
tûâ tûâ hûúáng àïën, têìn söë trïn 1.000, khöng con naâo àïën). Cho duâ
àïën nay, nhiïìu nhaâ nghiïn cûáu bùæt àêìu khaám phaá ra vaâi tñn hiïåu
cuãa loaâi caá mêåp. aåinh thaái con vêåt hung túån naây, cuäng phaãi coân rêët
lêu chuáng ta múái tòm hiïíu àûúåc. Giúâ àêy, ngûúâi ta hy voång rùçng
nïëu nhûäng cuöåc nghiïn cûáu bùçng êm hoåc àaä cho pheáp xaác àõnh
nhûäng tiïëng thu huát loaâi caá mêåp àïën, àiïìu àoá coá thïí cho pheáp tòm
ra nhûäng tiïëng xua àuöíi, chöëng laåi chuáng. Nghôa laâ thûá "thuöëc"
chöëng caá mêåp hiïåu nghiïåm nhêët, maâ chuáng ta chûa coá bao giúâ.
Vaâi mêíu chuyïån laå vïì caá mêåp
Baån naâo ûa thñch chuyïån ly kyâ, phiïu lûu maåo hiïím chùèng
tûâng àoåc "sng giaâ vaâ biïín caã" (The old man and the sea) cuãa vùn
haâo Hï-min-uï. Triïët lyá cuãa cêu chuyïån khöng noái laâm gò. Nöåi caái
viïåc caá mêåp àuöíi theo chiïëc thuyïìn cêu, róa con caá bûå kïình cuãa öng
laäo cêu àûúåc chó coân trú laåi múá xûúng cuäng àuã súãn gai öëc röìi! Dûúái
àêy, xin lûúåc kïí ba mêíu chuyïån vïì caá mêåp maâ töi cho laâ àaáng lûu
yá.
http://ebooks.vdcmedia.com

97. CAÁC CON VÊÅT 97
* I. Chön ngûúâi trong buång caá Vuâng quêìn àaão lûu àaây raãi raác
doåc ven biïín Guy-an (Guyanne) göìm coá caác àaão Hoaâng Gia, àaão
thaánh Giö-deáp vaâ àaão Quyã. Àaão Quyã naây coân coá caái tïn rêët móa
mai laâ àaão Cûáu Tinh! Ngûúâi ta biïët - maâ àiïìu naây khöng phaãi ai
cuäng biïët - laâ nhûäng ngûúâi tuâ khöí sai chïët úã Àaão Quyã khöng bao
giúâ àûúåc mai taáng. Bùçng chûáng laâ caác nghôa trang úã àêy khöng hïì
coá möå tuâ. Tuâ chïët àïìu bõ neám xuöëng biïín. Hoå chïë ra möåt chiïëc aáo
quan àùåc biïåt bùçng göî, bïn trong boåc keäm, khöng coá nùæp, böën goác
aáo quan coá böën "tay cêìm" nhû "tay cêìm" bùng ca. Thaânh aáo quan
vïì phña chên àùåt tûã thi bêåt ra, àoáng vaâo àûúåc nhû chiïëc bêîy sêåp.
Viïåc "mai taáng" thêåt hïët sûác àún giaãn. Thêy ngûúâi tuâ àùåt vaâo chiïëc
aáo quan löå thiïn, àûúåc chúã ra khúi bùçng taâu. Hoå àùåt aáo quan lïn
möåt caái "rêìm" vaâ keáo "rêìm" cho phña àêìu ngûúâi chïët dûång lïn,
àöìng thúâi caái bêîy bêåt dûúái chên cuäng múã ra. Tûã thi buöåc àaá, buöåc
göî hay bêët cûá thûá gò maâ boån coi tuâ vúá àûúåc. aåûc nùång àoá löi tuöåt
á
thêy ngûúâi tuâ rúi xuöëng nûúác.
Cöí lïå êëy bao giúâ cuäng diïîn ra - vaâ nhûäng ngûúâi chûáng kiïën
àïìu quaã quyïët - vúái haâng àaân caá mêåp àen àùåc bao vêy con taâu àûa
ma. Maâ vuâng biïín naây laâ möåt vuâng lùæm caá mêåp, phaãi biïët! Sao coá
chuyïån laå thïë ? Coá gò àêu. Tiïëng chuöng cêìu höìn gioáng lïn trïn
àaão àaä lay àöång möåt vaâi böå phêån, thêìn kinh tùm töëi cuãa loaâi caá dûä,
maâ chuáng ta hay goåi laâ phaãn xaå coá àiïìu kiïån cuãa Paáp-löëp àêëy.
Nhûäng höìi chuöng baáo tûã àaä têåp cho loaâi caá mêåp vuâng quanh biïët,
àoá laâ tñn hiïåu cuãa möåt bûäa tiïåc chiïu àaäi chuáng seä diïîn ra... Caái
chuöng truyïìn kyâ naây hiïån àùåt taåi nhaâ thúâ thaánh Lu-y úã Cay-en
(Cayenne ngoaåi ö Miïëc-za). Trïn thaânh chuöng ngûúâi ta coá thïí àoåc
roä "Nùng-tú (Nantes) - 1654" tïn thaânh phöë Phaáp vaâ niïn hiïåu àuác
chiïëc chuöng naây.
* II. Nhuåc hònh caá mêåp Trong nhûäng haãi trònh daâi cuãa thïë kyã
trûúác, boån thuãy thuã trïn nhûäng chiïëc taâu buöìm thûúâng giïët thúâi
giúâ dùçng dùåc giûäa mïnh möng, bùçng caách thi nhau bùæn nhûäng voã
chai neám xuöëng biïín. Khi trïn taâu khöng coân luåc àêu ra chiïëc voã
chai naâo thò hoå cûa nhûäng thanh göî daâi böën caånh thaânh nhûäng
khöëi lêåp phûúng - nhû con xuác xùæc to tûúáng - tiïëp tuåc quùng xuöëng
àïí nhùçm bùæn. Xuác xùæc göî bõ bùæn tinh xaác, tung lïn xoay voâng trong
khöng khñ vaâ khi rúi trúã laåi xuöëng nûúác, hoå laåi tiïëp tuåc nhùçm bùæn
laåi cho àïën khi noá dêìn dêìn tröi xa mêët ngoaâi têìm suáng. Troâ chúi
sùæp chaán thò hai con caá mêåp to tûúáng búi àïën. Àoá laâ möåt chuã nhêåt,
trûâ nhûäng ngûúâi trûåc ban trong phêìn viïåc cuãa mònh, coân thò têët caã
http://ebooks.vdcmedia.com

98. PHAÅM HÖÍ 98
àûúåc thoãa sûác tûå do. Möåt öng khaách ài nhúâ trïn taâu buöìm chúã
haâng vûúåt Àaåi Têy Dûúng àaä kïí laåi chuyïån naây trong tiïíu thuyïët
"Àaám nöíi loaån trïn taâu En-xú-nûa" cuãa vùn haâo Giùæc-lún-àún vaâ
töi xin lûúåc thuêåt hêìu caác baån, nhû sau: ... Hai con caá mêåp búi
song song theo taâu. Ngûúâi ta cêëp töëc löi möåt cuöån chaäo to tûúáng,
dêy to bùçng bùæp tay laâm dêy cêu. Lûúäi cêu laâ möåt caái moác sùæt to,
möåt taãng múä muöëi bûå kïình cúä àêìu ngûúâi laâm möìi. Bùæt àûúåc möåt
con, röìi àïën con thûá hai àûúåc keáo lïn boong. Caã hai con nùçm lùn
trïn saân taâu vaâ öng ta àûúåc têån mùæt chûáng kiïën sûå nöíi cún töìi tïå
nhêët vïì tñnh taân baåo cuãa con ngûúâi. Toaân thïí àaám laâm taâu lao vaâo
hai con caá vúái têët caã caác con dao cuãa thuãy thuã coi buöìm, vúái nhûäng
chiïëc ròu nhoã vaâ dao pha löi ra tûâ buöìng nhaâ bïëp. Caã bêìy hû hoãng
vaâ àöën maåt àoá àoã bûâng lïn vò vui sûúáng, vaâ hoâ röëng lïn traân àêìy
khoaái laåc, trûúác nhûäng vuäng maáu àoã maâ hoå àaä taân nhêîn nhuáng tay
vaâo. Àïí kïët thuác möåt cuöåc àúâi con thûá nhêët, hoå vaåt nhoån hai àêìu
möåt coåc göî, röìi banh miïång con caá ra, cùæm àûáng giûäa hai chiïëc haâm
àïí cho noá khöng bao giúâ ngêåm laåi àûúåc. Hoå reo hoâ neám con caá
xuöëng söng. Caái chïët seä àïën tûâ tûâ, lùång leä khöng phûúng chöëng cûå
àöëi vúái noá. - Coân con kia, chuáng bay úi! Tao seä cho chuáng maây
chûáng kiïën möåt troâ chúi kinh ngaåc nhaá! Hai tïn "àao phuã" taân baåo
nhêët beân ra tay... ... Con caá àaä bõ möí möåt àûúâng doåc hïët sûác kheáo
leáo, tûâ àêìu àïën choát àuöi vaâ phúi têët caã böå loâng ra giûäa caái buång
trùæng hïëu múä banh. Loâng ruöåt àûúåc löi ra têët caã. Noá chó coân laâ möåt
caái voã bùçng thõt vaâ giaäy tûng tûng trïn saân taâu nhû vêåt naâi khöng
muöën chïët. Möåt thùçng giú caánh tay àêîm maáu àïën cuâi choã trûúác
mùåt öng khaách ài nhúâ taâu, vaâ bêët thònh lònh - khöng baão trûúác öng
ta haäy coi chûâng - noá àùåt vaâo tay öng ta möåt cuåc thõt àoã hoãn. sng
khaách vuåt luâi laåi, ngaåt thúã vò kinh hoaâng giûäa tiïëng gaâo theát khoaái
traá cuãa boån nguyïn thuãy naây vaâ ruång rúâi buöng caái cuåc maâ öng ta
vûâa nhêån. sng ta tûå thêëy xêëu höí vò tñnh yïëu úát non gan cuãa mònh.
sng ta chaán chûúâng nhòn xuöëng, bùçng àöi mùæt lùång leä, vêåt hiïån
diïån mònh vûâa neám ài. Àoá laâ traái tim con caá mêåp. Vaâ àêëy, trûúác
mùæt öng ta, trïn saân taâu noáng boãng maâ lúáp nhûåa thöng moân boáng
loaáng kïët haåt lêëp laánh giûäa nhûäng keä vaán gheáp, traái tim con caá
mêåp kia laåi bùæt àêìu àêåp trúã laåi. sng ta khöng coân biïët ra sao nûäa,
cuái xuöëng nhùåt traái tim lïn vaâ noá vêîn tiïëp tuåc nhõp àêåp trïn tay
öng ta. Boån quyã sûá trïn taâu thöi khöng theâm chïë giïîu öng khaách
nûäa, vaâ caái tïn àao phuã Muy- li-gan Giùæc-cöëp tûå thêëy thêët baåi röìi,
boã mùåc öng ta àoá vaâ quay vïì vúái con möìi cuãa hùæn. Hùæn vung chiïëc
ròu nhoã lïn, àêåp maá ròu vaâo giûäa muäi con caá möåt cuá cêåt lûåc. Caái xaác
http://ebooks.vdcmedia.com

99. CAÁC CON VÊÅT 99
caá, bõ cuá àau nhoái goåi giêåt vïì sûå söëng, giaäy lïn mêëy lêìn cuöëi cuâng,
vaâ caái thùçng quyã loùæt choùæt êëy gaâo lïn: - Noá cuäng nhû túá, trong àêìu
coá nhûäng muäi kim lûãa àöët chaáy, chaâ nhûäng muäi kim nung àïën
trùæng xanh ra. Hùæn nhû daåi nhû cuöìng lïn vò khoaái traá, laåi töëng
möåt cuá thûá hai vaâo muäi con caá. Caái xaác caá chïët dúã kia vuâng nhaãy
lïn, phaác trïn khöng möåt vïåt rúi cuöëi cuâng. sng khaách ài nhúâ taâu
kia khöng chõu nöíi nûäa, choaáng vaáng thaáo lui maâ khöng nhúá rùçng
mònh àang coân cêìm trong tay traái tim con caá. sng ta ài möåt luác,
gùåp ngûúâi con gaái öng thuyïìn trûúãng àang nùçm tûåa trïn chiïëc ghïë
vaãi, bïn caånh gioã khêu. Àuáng luác àoá, öng khaách caãm thêëy vêåt cêìm
trïn tay àang àiïìu khiïín öng ta àïën gêìn lan can, àïí neám noá xuöëng
biïín. Nhûng mùåc dêìu nhõp àêåp bïn trong khöng ngûâng nghó lúáp
ngoaâi cuãa traái tim àaä se vò húi noáng nhiïåt àúái bao vêy laâm dñnh vaâo
tay öng nïn öng ta àaä ûúác tñnh sai, vaâ neám lïåch noá. Thay vò bay
qua lan can, cuåc thõt quaái gúã kia lùn lùn nùçm dûúái ghïë cö gaái. sng
ta cûá mùåc kïå cho noá nùçm àoá. sng ta tñnh xuöëng thang, quay vïì ca-
bin rûãa tay vaâ thay böå quêìn aáo bï bïët àêìy nhûäng vïåt maáu, böîng
nhiïn quay laåi. Traái tim con caá vêîn cûá tiïëp tuåc àêåp. Ngay bêëy giúâ,
coá tiïëng möåt vêåt gò rúi êìm xuöëng nûúác. Àoá laâ caái boång caá bõ àaám
quyã neám xuöëng biïín. Tiïëng la löëi gaâo theát caâng döìn tiïëp dûä döåi.
Mùæt boån thuãy thuã chaáy ngúâi lïn vò thñch thuá. sng khaách quaã chûa
hïì tröng thêëy möåt vêåt laå luâng kyâ dõ, khöng ai coá thïí tin àûúåc kia.
Caái boång con caá mêåp vêîn chûa chïët cuäng nhû traái tim cuãa noá. Noá
cûåa quêåy trïn mùåt soáng, noá búi vaâ quaåt àuöi. Noá cöë phoáng lïn cöë
lùån xuöëng maân nûúác xanh àïí laåi tröìi lïn tòm bêìu khöng khoaáng
àaäng tûå do. Ngûúâi ta coá thïí noái con vêåt bõ nhuåc hònh söëng soát kia
àang tòm caách tröën chaåy, maâ khöng biïët chaåy ài àêu. Trïn taâu, luä
quyã chöëc chöëc laåi cûúâi êìm lïn theo tûâng biïën àöång cuãa con caá. sng
khaách quyïët àõnh trúã vïì ca-bin, nhûng khi öng ta xuöëng chûa àûúåc
nûãa cêìu thang thò laåi nghe vang voång nhûäng traâng hoâ heát vaâ tiïëng
"Hñp ! Hñp! Hua-ra!" hoan hö chiïën thùæng cuãa àaám aác ön. sng ta laåi
quay lïn xem chuyïån gò. aåau con caá mêåp khaác, beá hún hai con vûâa
röìi àang nùçm lùn loác trïn saân taâu vaâ àaám ngûúâi ban naäy, vêy
quanh túái têëp xöng vaâo chùåt, cheám, khöng ai chõu luâi nûãa bûúác.
Nhûäng con caá xaác xú, bõ bùçm naát da, àang bõ boån chuáng chùåt ra
tûâng khuác, phaá túi ra tûâng maãnh. sng khaách àûa mùæt nhòn vaâo
boáng dûúái chiïëc ghïë vaãi. Traái tim con caá mêåp bõ nhuåc hònh, maâ
thên xaác noá àang tiïu hoáa dêìn trong daå daây nhûäng con nhoã khaác
dûúái biïín kia, traái tim êëy nùçm àoá, vêîn àêåp... àêåp... vaâ coân cûá àêåp...
http://ebooks.vdcmedia.com

100. PHAÅM HÖÍ 100
* III. Caá mêåp trùæng Thöng thûúâng thò caái gò hiïëm cuäng àûúåc
coi laâ quáy. Nhêët àiïíu - nhò ngû - tam xaâ - tûá tûúång. (Nhêët chim -
nhò caá - ba rùæn - böën voi). úã àêy khöng baân vïì yá nghôa, taåi sao cöí
nhên xïëp thaânh "ngaåch bêåc", cho caác loaâi giöëng naây vaâ chuáng àûúåc
àùåt lïn haâng àêìu cuãa caác loaâi àöång vêåt. Trong böën loaåi naây, con
naâo khöng phaãi thuöåc loaâi coá sùæc löng, maâu da trùæng maâ coá con
trùæng thò àïìu àûúåc coi laâ quyá, laå. Chim cöng trùæng múái àûúåc coi laâ
quyá. úã Thaão cêìm viïn thaânh phöë Höì Chñ Minh hiïån coá möåt con
cöng trùæng. Caá mêåp chuã yïëu laâ maâu xanh, xaám, àen, lûúân trùæng
nhûng caá mêåp trùæng toaân thên thò hïët sûác hiïëm. Rùæn cuäng vêåy.
Chó nghe noái "Baåch quy xaâ" con rùæn trùæng cheã öëng tre ra, hoåa hoùçn
múái bùæt gùåp, hïët sûác àöåc, töi chûa thêëy. Nhûng töi àaä coá xem vaâ
quan saát kyä möåt con rùæn trùæng úã vûúân Baách thuá Maåc Tû Khoa nùm
1957. Noái trùæng chûá thêåt ra, nhòn gêìn múái thêëy da noá coá àiïím
nhûäng nöët li ti nhû haåt vûâng maâu höìng nhaåt vaâ xanh da trúâi nhaåt.
Trïn muäi coá chiïëc sûâng nhoã cong lïn nhû sûâng tï giaác, nhûng hònh
nhû àoá laâ da chûá khöng phaãi chêët sûâng. Con rùæn naây rêët àöåc, to
hún ngoán chên caái, thêëy biïín caâi àïì laâ: "Rùæn chêu Phi". Voi trùæng
thò hiïån nay trïn thïë giúái coá vaâi con àêëy. Baâ Triïåu xûa chùèng àaä
"Cûúäi con baåch tûúång trong rûâng bûúác ra", àoá sao? sûã ta xûa tûâng
ghi: "Lyá Thaánh Töng sau khi xûng àïë, Chêu Chêu Àùçng hiïën hai
voi trùæng - Nùm 1043, Chiïm Thaânh sau àaåi baåi theo lïå cöëng hiïën
ta àïìu àïìu - Luác hiïën voi trùæng, luác hiïën tï (tï giaác) trùæng... Àúâi
Trêìn: Chêu Chên Àùçng hiïën hai voi trùæng, huyïån Àö Laåc hiïën voi
trùæng vaâ cöng trùæng v.v... "Thïë múái noái, khöng trùæng maâ coá trùæng
thò thûúâng àûúåc coi laâ quyá, laå". Trúã laåi chuyïån caá mêåp trùæng. Tûâ
vaâi thïë kyã nay, khi nhûäng nhaâ thaám hiïím cho caác con taâu buöìm
dong khùæp àaåi dûúng àïí tòm àêët múái, trong cêu chuyïån hoå kïí laåi,
vïì caác con quaái biïín, thûúâng bao phuã hay pha àûúåm àêìy tñnh chêët
hoang àûúâng, bñ êín. Thñ duå nhû úã Tên Thïë Giúái coá "nhûäng con caá
mêåp to gêëp 3 lêìn nhûäng chiïëc taâu buöìm böën cöåt (caravelle) bao giúâ
cuäng ài thaânh bêìy vaâ chuáng coá thïí àúáp troån möåt thûúng thuyïìn
luön caã caác cöåt buöìm" (!) Nhû... "Nhûäng con caá mêåp trùæng nhû
tuyïët, phoáng lïn khoãi laân nûúác biïín xanh, àuöíi theo taâu v.v..."
Nghe vêåy thò hay vêåy, nghe chúi cho khoaái, cho úán nhû nghe
chuyïån ma, chûá coá ai thêëy ma bao giúâ! Thïë nhûng, caá mêåp trùæng...
thò coá thêåt àêëy! Ngaây nay khoa hoåc àaä nhêån diïån vaâ tiïëp xuác vúái y
ta röìi! Caá mêåp trùæng - Carcharodon carcharias - laâ con vêåt hung
dûä nhêët trong têët caã moåi giöëng loaâi söëng úã àaåi dûúng. Caác baãn
tûúâng trònh khoa hoåc xaác nhêån rùçng àaä thêëy coá chuáng xuêët hiïån úã
http://ebooks.vdcmedia.com

101. CAÁC CON VÊÅT 101
vuâng biïín uác Chêu vaâ êën Àöå Dûúng. Thêëy coá nhûng cuå thïí àaä bùæt
àûúåc chûa, lêëy gò laâm chûáng toã? Thïë laâ bùæt àêìu múã cuöåc truy luâng.
Gim-ben (Gimbel) vaâ möåt söë baån cuãa öng ta - nhûäng nhaâ chuyïn
nghiïn cûáu àúâi söëng caác àöång vêåt ùn thõt dûúái àaáy àaåi dûúng - têët
caã coân àïìu laâ nhûäng tay thúå lùån cûå phaách, trûúác khi tòm gùåp con caá
mêåp trùæng trong nhûäng vuâng biïín uác chêu, hoå àaä nhiïìu lêìn búi ra
khoãi caác löìng sùæt baão vïå àïí quay phim, giûäa nhûäng bêìy caá mêåp
nhung nhuác quanh mònh. Vaâ hoå cuäng àaä tòm gùåp con caá mêåp trùæng
khöíng löì úã êën Àöå Dûúng. Ngûúâi ta àaä àöí haâng nghòn lñt maáu boâ
xuöëng biïín, àïí nhûã noá àïën bïn chiïëc löìng sùæt, cho hoå quay phim.
Àöëi vúái "öng nöåi" naây thò Gim-ben cuäng phaãi taãn thêìn. Noá haá hoång
chúm chúãm nhûäng hònh rùng cûa to töí böë, mùæt àaão àaão trúån trúån
nhoâm vaâo chiïëc löìng sùæt vuöng kiïn cöë, möîi song löìng laâ möåt thanh
theáp to bùçng bùæp tay ! (Baån naâo thñch xem, coá thïí àïën gùåp töi úã
nhaâ riïng, xem toaân böå tû liïåu naây, baãn tiïëng Phaáp keâm aãnh chuåp,
aãnh quay phim maâu, khöng thïí cho mûúån). Coá möåt con caá mêåp
trùæng coân phoáng lïn khoãi nûúác, àïí àúáp möåt taãng thõt boâ vaâi chuåc
cên maâ ngûúâi ta treo luãng lùèng bïn höng taâu thñ nghiïåm xem loaâi
caá mêåp trùæng "coá thïí bay ra khoãi nûúác" khöng? Gim-ben àaä phaãi
goåi noá laâ "Caái maáy ùn to lúán nhêët chûa hïì thêëy"!
* Caác loaåi caá mêåp Kïí vïì caác giöëng, loaâi caá mêåp thò coá thïí noái
hùçng haâ sa söë. Noái moãi miïång maâ àoåc thò moãi mùæt. Caác nhaâ ngû
loaåi hoåc àaä phên chuáng thaânh hai loaåi: Caá nhaám vaâ caá mêåp. Möîi
loaåi coá nhiïìu böå. Möîi böå coá nhiïìu giöëng. Haäy cûá biïët vêåy thöi. Nïëu
baån naâo muöën hoåc nghïì caá thò vaâo trûúâng ngû nghiïåp vaâ chõu khoá
tòm, mûúån taâi liïåu tham khaão. Trong phaåm vi möåt baâi nhoã, noái
chuyïån chúi, àêu thïí kïí àêìy àuã vaâ tûúâng têån àûúåc. Nhûng duâ sao
cuäng phaãi àiïím sú sú vaâi ba giöëng loaâi chuã yïëu, hoùåc húi laå. Caá
Nhaám Meâo (secyllirhinoidei - caracharinida). Thûúâng khöng lúán
mêëy. Cúä tûâ 50 àïën 80 cm. úã gêìn têìng àaáy biïín caån, gêìn búâ, thónh
thoaãng cuäng coá con úã biïín sêu. n caác loaâi giaáp xaác, vaâ soâ hïën, ban
ngaây nêëp trong coã biïín, san hö vaâ boåt biïín, àïm múái ra hoaåt àöång.
Àeã trûáng, voã trûáng lúán vaâ hònh bêìu duåc daâi, thûúâng baám vaâo àaá vaâ
coã biïín. aåöë lûúång ñt, khöng coá giaá trõ kinh tïë lùæm. Ngûúâi ta duâng da
caá nhaám meâo laâm giêëy nhaám àaánh boáng göî, ngaâ vaâ kim loaåi. Caá
Nhaám Vuá Em (stegostoma Fas- ciatus). Trung Quöëc goåi noá laâ caá
nhaám nhu mò, chêu êu noái chung goåi noá laâ caá nhaám vuá em. Phaáp
goåi noá laâ caá nguã búãi noá coá àùåc tñnh uïí oaãi, thúâ ú, bêët thiïët, khiïën
cho con ngûúâi àaánh bùæt rêët dïî daâng. Ta goåi laâ gò, töi chûa roä.
http://ebooks.vdcmedia.com

102. PHAÅM HÖÍ 102
Thûúâng daâi tûâ 3 àïën 4 meát. Da àùåc biïåt rêët dai. Caá Mêåp
Xanh (Prionace glaucus). Maâu xanh lam rêët àeåp, nhêët laâ luác coân
beá. Phên böë khùæp caác biïín vuâng ön àúái vaâ nhiïåt àúái toaân thïë giúái,
söëng úã caác têìng nûúác trïn cuãa àaåi dûúng, caách búâ tûúng àöëi xa.
Hoåa hoùçn lùæm múái têën cöng ngûúâi. Thên daâi tûâ 3 àïën 7 meát. Giöëng
naây rêët phaâm ùn, hay àuöíi theo taâu ngoaâi khúi àïí àúáp nuöët chûãng
àöì thûâa nhaâ bïëp àöí xuöëng biïín, àöi khi chuáng cuäng búi vaâo caác haãi
caãng àïí kiïëm ùn. Coá möåt con bùæt àûúåc, thêëy trong bao tûã coá: 2 caái
àêìu cûâu, ruöåt giaâ cuãa möåt con bï, möåt con choá nguyïn veån coân àeo
voâng xñch to núi cöí, vaâ 6 caái voã chai. aåûc búi àïën 42 km giúâ. Caá
á
Mêåp Höí (Requin tiger) Daâi tûâ 4 àïën 5 meát. Têën cöng vaâ xúi caác loaâi
caá khaác, kïí caã caá heo, kïí caã ngûúâi. Con naây khöng coá gò àùåc biïåt
ngoaâi baãn tñnh hung dûä cho nïn goåi noá laâ caá mêåp höí. aåöng caác ë
vuâng biïín êëm, gêìn xñch àaåo. Caá Mêåp Baáo (Galeo cerdo). Àêy laâ möåt
loaâi caá coá tñnh chêët thïë giúái, tûúng àöëi lúán, sinh hoaåt úã vô àöå 17 àöå
phña Nam, bùæc àûúâng xñch àaåo, hoùåc laâ trong phaåm vi bùæc hún,
nhûng phêìn nhiïìu úã trong biïín noáng nûåc, luác beá nhoã daâi vaâ coá
nhiïìu àûúâng vùçn soåc, lúán dêìn mònh cuäng cao dêìn àöìng thúâi vùçn soåc
cuäng mêët dêìn. Tñnh hung dûä vaâ tham ùn, theo Röëp-xún thò úã vuâng
Àuyïåt-bùng thuöåc Nam Phi ngûúâi ta coá bùæt àûúåc möåt con caá mêåp
baáo daâi 7 meát, nùång gêìn 1 têën. Trong daå daây con caá naây coá: àêìu vaâ
möåt àoaån trûúác mònh cuãa caá sêëu, möåt chên sau cuãa dï, ba con haãi
êu, hai caái höåp àûång hai pa-un àêåu xanh (möîi pa-un bùçng 0 kg
453) möåt höåp thuöëc laá... Chùæc laâ noá gùåp möåt chiïëc taâu, thuyïìn gò àoá
múái àùæm. Têët nhiïn noá thûâa sûác àïí nuöët chûãng, möåt vaâi ngûúâi. Caá
Mêåp Buáa (aåphyrna lewini). Hònh daáng noái chung rêët giöëng caá mêåp,
coân àêìu thò coá sûå biïën hoáa rêët lúán, vuâng xûúng traán cuãa àêìu chòa
ra, thaânh hai laá bïn, àöìng thúâi cuäng àêíy caã hai mùæt ra phña ngoaâi
hai laá bïn, löî muäi cuäng bõ dúâi àïën viïìn trûúác ngoaâi cuãa àêìu. Búãi
hònh àêìu noá giöëng caái buáa, nïn goåi laâ caá mêåp buáa. Loaåi naây daâi tûâ
4 àïën 5 meát, àöi khi têën cöng ngûúâi. Àoá laâ möåt àöång vêåt àeã con,
nghôa laâ luä con cuãa noá àaä hònh thaânh trong trûáng vaâ ra àúâi sau khi
àaä phaát triïín hoaân chónh. Caá Mêåp Trùæng (Carcharodon carcharias)
Thên daâi tûâ 5 àïën 12 meát, cên nùång tûâ 600 àïën 3.200 kg. Rùng cuãa
noá coá thïí ào àïën 7,5cm.
Àoá laâ möåt loaâi caá hung dûä nhêët vaâ ghï gúám nhêët trong caác
thûá àöång vêåt ùn thõt ngûúâi. Caá Nhaám àuöi daâi cuäng coân goåi laâ Caáo
biïín (Vulpiculidae Garman). Vuâng biïín ta chùæc cuäng coá, duâ chûa
thêëy ai bùæt àûúåc. Vuâng biïín Trung Quöëc cuäng coá nhûng hiïëm, àoá laâ
loaâi caá nhaám àuöi daâi Alopias Vulpinus (Bonnaterre) laá trïn cuãa
http://ebooks.vdcmedia.com

103. CAÁC CON VÊÅT 103
vêy àuöi àùåc biïåt daâi vaâ ghïëch lïn. Àoá laâ dêëu hiïåu àùåc biïåt cuãa
chuáng. Dûúâng nhû caá Nhaám àuöi daâi duâng àuöi cuãa noá àïí sùn möìi
(nhûäng con caá nhoã). Noá gieo sûå röëi loaån cho bêìy caá nhoã bùçng caách
quaåt àuöi dûä döåi chung quanh, khiïën cho nhûäng con vêåt nhoã hoaãng
súå, neáp vaâo nhau, gom laåi thaânh cuåm. Thïë laâ noá chó coân viïåc haá
hoång ra, nuöët chûãng tûâng khöëi lûúång to lúán cho àïën kyâ no. Caá
Nhaám Voi (Cetorhinus maximus) Phên böë khùæp caác biïín trïn thïë
giúái, haâng nùm vaâo muâa àöng vaâ xuên thêëy xuêët hiïån úã vuâng biïín
nûúác ta. Thaáng 5-6 chuáng àïën biïín Àöng, Hoaâng Haãi (Trung
Quöëc). Khe mang àùåc biïåt lúán cuãa noá múã tûâ lûng thùèng àïën mùåt
dûúái ngûåc, gêìn nhû gùåp khe mang bïn kia. Àoá laâ loaâi caá nhaám lúán
nhêët hiïån nay coân töìn taåi. Thên daâi 18 meát, cên nùång 12 têën. Caách
söëng cuãa noá traái ngûúåc vúái caác loaâi caá khaác cuâng hoå, haânh àöång
cuäng chêåm chaåp, thûúâng tröìi lûng lïn mùåt nûúác - nùçm yïn khöng
àöång àêåy. Ngûúâi sùn duâng thuyïìn nhoã - coân nhoã hún con caá - tûâ
phña sau túái bïn mònh noá, duâng cêu cêëu chùåt lêëy lûng noá, röìi duâng
dao, gêåy àaánh chïët. Àùåc biïåt noá coá möåt böå gan khöíng löì, chó nöåi caái
gan coá thïí eáp lêëy 600 lñt dêìu. Da noá coá thïí chïë thaânh da thuöåc nïn
àaä trúã thaânh möåt àöëi tûúång àaánh bùæt rêët töët. Haâng nùm úã Trung
Quöëc àaánh vaâi trùm con. (úã ta, caách mêëy thaáng vûâa röìi caác baáo coá
àùng tin möåt laäo ngû àaánh bùæt àûúåc möåt con caá nhaám voi khaá to,
rêët tiïëc töi luåc tòm chûa thêëy, baån naâo coá, xin maách cho töi, hoùåc tûå
böí sung vaâo àêy, rêët caám ún). Noá coá miïång àùåc biïåt röång lúán úã
trûúác àêìu moäm, rùng nhoã beá vaâ gai mang nhoã, daâi vaâ daây. Chó ùn
nhûäng àöång vêåt biïín beá nhoã, söëng trong caác têìng nûúác trïn, khöng
sêu lùæm. Caá Nhaám Choá coân goåi laâ Choá Biïín (Chyloscyllium) Caá
nhaám choá coá 3 loaåi: caá nhaám choá êën Àöå, caá nhaám choá coá chêëm vaâ caá
nhaám choá maâu tro. Thên daâi cúä 1,50 meát söëng trïn nhûäng àaáy biïín
lêìy buân, ùn soâ, öëc, töm, cua vaâ caác loaåi giun. aåûc àïì khaáng cuãa loaâi
á
caá naây rêët khoãe. úã Viïm Àònh, tónh Triïët Giang (Trung Quöëc) möåt
àoaân gioãi Caác con vêåt trïn rûâng dûúái biïín nhaâ ngû loaåi hoåc bùæt
àûúåc 1 con àem vaâo nhaâ, àùåt lïn nïìn 24 giúâ sau noá múái bùæt àêìu
chïët! Caá Nhaám Buöìm (Voilier - Histiophorus) Caá nhaám buöìm úã
vuâng biïín Phú-lo-rñt, khöng nhûäng chó phên biïåt búãi caái gai lûng
giöëng lûúäi gûúm, noá thûåc sûå laâ möåt thanh àaåi kiïëm - maâ coân chuã
yïëu laâ caái vêy lûng khöíng löì, khi xoâe (múã) ra nhû caánh buöìm, têët
nhiïn coân laâm àöång lûåc phuå cho möåt lûåc keáo bïìn dai. Con naây, sûác
búi nhanh kinh khuãng, 80 km/giúâ vaâ coân coá thïí hún nûäa. Caá vöì cúâ
laâ möåt loaåi caá söng, caác vuâng nûúác lúå gêìn biïín, úã Chêu Àöëc cuä. Khi
búi cuäng xoâe caái vêy lûng ra nhû caá nhaám buöìm, tröng giöng giöëng
http://ebooks.vdcmedia.com

104. PHAÅM HÖÍ 104
laá cúâ, nïn goåi laâ caá vöì cúâ. Thõt con caá naây lúáp thõt lúáp múä, quïët laâm
nem chua ùn cuäng khaá ngon. Coân thõt caá nhaám buöìm thò töi chûa
biïët, cuäng chûa thêëy coá taâi liïåu naâo noái kyä.
* Theo àoám ùn taân... Caá mêåp Chuyïån naây nghô cuäng vui vaâ laå
thêåt. Trong xaä höåi loaâi ngûúâi (xaä höåi cuä) cuäng nhû trong caác àöång
vêåt söëng trïn rûâng dûúái biïín, àïìu coá nhûäng cha "theo àoám ùn taân"
xaåo xaåo theo keã khaác kiïëm ùn maâ khöng muöën laâm luång gò! Vêåy
maâ thiïn haå súå múái laå chûá! Thñ duå nhû trong rûâng coá con chim theo
höí kiïëm ùn. Noá ùn nhûäng mêíu thõt thûâa rúi vaäi: khi höí nùçm nghó
thñch haá hoång ra cho noá "xóa rùng" (tûác laâ möí, ruát nhûäng miïëng
thõt mùæc trong chên rùng coåp vaâ noá xúi luön miïëng thõt thöëi êëy). Àoá
laâ möåt con chim bêín. Thïë maâ thiïn haå súå, goåi noá laâ chim lïånh. Coá
ngûúâi coân goåi laâ chim thiïng, chim ma. Búãi noá xuêët hiïån úã àêu, coá
coåp úã àêëy maâ lyå! Dûúái biïín cuäng vêåy. Coá möåt loaâi caá mònh trùæng
soåc ngang àen, nhû khoang rùæn caåp nong. Ngû dên goåi noá laâ "caá
hoa tiïu" hay "caá dùæt àûúâng". Ngûúâi ta tûúãng noá àûa àûúâng cho caá
mêåp tòm möìi, nhûng thûåc ra laâ noá theo caá mêåp àïí ùn möìi rúi vaäi.
Luác naâo noá cuäng úã trong àûúâng vaåch búi cuãa caá mêåp àïí laåi sau
àuöi, duâ àoá laâ caá mêåp ài möåt mònh hay caá mêåp coá àöi. Phaãi khi mïåt
khöng baám theo kõp möåt con caá mêåp búi quaá nhanh, bõ boã tuåt laåi
thò... liïìn ngay khi àoá, noá bõ möåt con caá mêåp khaác trúâ túái, xúi ngay.
Coân möåt con naây chuyïn söëng baám theo caá mêåp cuäng laå. Baâ con goåi
noá laâ caá eáp. Tïn khoa hoåc cuãa noá laâ: Remora remora. Hònh daáng
noái chung giöëng caá vûúåc. Laâ loaåi caá hoaåt baát, búi gioãi, thñch baám
vaâo buång caác caá lúán hoùåc àaáy thuyïìn. Miïång lúán nùçm bïn trïn,
haâm dûúái nhö ra. Vêy lûng thûá nhêët biïën thaânh caái êën úã trïn àêìu,
coá taác duång baám huát nùçm trïn toaân böå söëng àêìu. êën àêìu, noái chung
hònh bêìu duåc daâi, do nhiïìu têëm xûúng suån sùæp ngang thaânh àöi
húåp thaânh, phña sau têëm xûúng thûúâng coá gai nhoã giöëng löng
nhung.
Caá eáp "xaâ cûâ" vaãy hònh troân rêët beá, lêëp laánh nhû "xaâ cûâ" laâ
con caá coá thïí to, daâi àïën 90cm chuyïn mön baám dñnh vaâo da caá
mêåp àïí caá mêåp chúã noá ài. Thónh thoaãng noá buöng ra àïí àúáp vaâi
miïëng, ùn xong laåi quay gêëp vïì baám vaâo chöî cuä. Àïí baám dñnh, noá
duâng caái êën àêìu laâm thaânh möåt thûá àôa huát (öëng giaác) huát vaâo da
caá mêåp. Lûåc cuãa àôa huát naây maånh vaâ bïìn dai, àïën nöîi ngûúâi ta
duâng noá nhû con möìi söëng àïí cêu ruâa biïín vaâ nhûäng con caá lúán úã
Àaåi Têy Dûúng.
http://ebooks.vdcmedia.com

105. CAÁC CON VÊÅT 105
* Àaánh bùæt caá mêåp thïë naâo ? Nùm 1970, lêìn àêìu tiïn caác nhaâ
baác hoåc Liïn Xö àaä thu àûúåc tiïëng caá höìi úã Thaái Bònh Dûúng vaâ
tiïëng cua úã Kam-saát-ca. Thu àûúåc tiïëng caác loaâi caá, tòm hiïíu àûúåc
ngön ngûä chuáng thò viïåc àaánh bùæt vö cuâng thuêån lúåi, dïî daâng. Coá
thïí biïët chuáng ài vïì hûúáng naâo, àoá laâ loaâi giöëng naâo, thêåm chñ têìm
cúä naâo. Caách truy têìm bùçng Trùæc giaác phaáp (Go- niomeátrie) laâ möåt
trong nhûäng caách tinh vi nhêët àïí àaánh bùæt caá höìi, caá thu, caá mêåp
vaâ caác loaâi töm cua (têët nhiïn laâ àaä thu vaâ hiïíu àûúåc tiïëng caác loaâi
caá naây röìi). Caá chaáy (Maquereau) cuäng laâ giöëng ùn thõt, thûúâng
àuöíi theo sùn bùæt caác con möìi söëng, nhû caá mêåp. Vaâ cuäng coân tuây
khñ hêåu, muâa tiïët vaâ àöå mùån cuãa vuâng biïín maâ noá lûu nguå úã möåt
àöå sêu naâo àoá, vaâ khöng phaãi luön luön úã möåt chûâng mûåc nhêët
àõnh. Coá khi noá lïn cao hún hoùåc trêìm xuöëng sêu hún àïí sùn àuöíi
caác con möìi. Caá mêåp thò traái laåi, theo quy luêåt chung thñch úã dûúái
àaáy sêu vaâ bùçng moåi caách chen laách nhau àïí àûúåc ài bïn dûúái cuãa
bêìy. Ngûúâi cêu caá mêåp phaãi nùæm àûúåc têåp quaán àoá, vaâ rùçn súåi dêy
cêu bùçng möåt khöëi nùång (chò, àaá chùèng haån) sao cho àêìu dûúái súåi
dêy cêu lïët trïn mùåt àaáy vaâ miïëng möìi reä nûúác tröi cao hún hoân
àaá, úã möåt khoaãng caách àûúåc tñnh toaán kheáo leáo. Cuäng coá nhiïìu khi
chuáng ùn möìi nöíi, nhû võt söëng hoùåc xaác möåt con choá chïët... Coân
möåt giöëng caá mêåp dûä túån vaâ haáu ùn hún caã, söëng trïn mùåt àêët, biïët
noái tiïëng ngûúâi, nuöët caã möåt dên töåc, möåt nûúác, caã möåt chêu...
muöën àaánh bùæt vaâ diïåt noá phaãi duâng oác vaâ tim, hy sinh caã tñnh
maång ngûúâi ngûúâi lúáp lúáp. Àoá laâ boån tû baãn caá mêåp. Haâ Nöåi ngaây
19-11-1977 Böí sung: Baáo I-dú-veát-chi-a (Ivestia) úã Liïn Xö vûâa àûa
möåt tin coá thïí coi laâ haän hûäu - vïì trûúâng húåp möåt thuãy thuã bõ rúi
giûäa biïín, búi liïìn 4 tiïëng àöìng höì, möåt mònh "Giûäa àaân caá mêåp".
Baáo "Haâ Nöåi Múái" ngaây 3-12-78 coá àùng taãi laåi baâi êëy, do Àöî Thiïån
lûúåc thuêåt. Dûúái àêy laâ nguyïn vùn: "Trong bûác àiïån cuöëi cuâng gúãi
cho vúå tûâ trïn taâu chúã haâng Àaåi uyá Vñt- lö-bö-cöëp cuãa Liïn Xö,
thuãy thuã Va-lï-ri Cöët- xi-aác ghi: "Taâu àaä vaâo êën Àöå Dûúng vaâ seä
cêåp bïën Haãi Phoâng cuãa Viïåt Nam". Nhûng sau àoá caách búâ biïín gêìn
nhêët cuäng coân 600 haãi lyá thò Cöët-xi-aác bõ möåt laân soáng lúán hêët
xuöëng biïín. aåau naây, anh kïí laåi: - aåaáng höm àoá sau khi nguã dêåy,
töi lïn boong thúã hñt khöng khñ trong laânh. aåong rêët maånh vaâ dêng
á
cao nhû höìi àïm. Töi coân nhúá luác àoá caác baån töi àang têåp thïí duåc.
aåau àoá hoå ruã töi cuâng ài ùn àiïím têm nhûng töi khöng thêëy àoái. Àoá
laâ têët caã nhûäng gò töi coân nhúá laåi. Luác àoá töi caãm thêëy coá möåt sûác
nùång ghï gúám giêåp xuöëng mònh töi trûúác khi thêëy trúâi töëi sêìm laåi;
möåt caái gò laâm töi hònh nhû vúä tan ra tûâng maãnh, vaâ tai coân nghe
http://ebooks.vdcmedia.com

106. PHAÅM HÖÍ 106
tiïëng gêìm ruá àaáng súå. Thònh lònh töi biïët ngay rùçng töi àang úã
dûúái nûúác vaâ rêët gêìn chên võt cuãa taâu. May thay, àaáng leä noá xeá töi
ra tûâng maãnh thò laåi hêët töi lïn mùåt nûúác. Phña trûúác, töi vêîn
tröng thêëy hònh thon thon cuãa àuöi taâu. Töi ra sûác búi àuöíi theo
nhûng sao kõp. Chiïëc taâu xa dêìn... Nùm phuát sau, böîng töi caãm
thêëy coá möåt vêåt gò va maånh vaâo chên laâm töi quay ngûúåc trúã laåi.
Töi múã mùæt thêåt to àïí cöë nhòn xem vaâ nhêån thêëy möåt vêåt maâu chò
xaám. Töi chûa biïët ngay àoá laâ möåt con caá mêåp. Bònh tônh laåi, múái
nhêån ra coá àïën haâng chuåc con, möîi con daâi khoaãng tûâ 3 àïën 5 meát.
Hoaãng quaá, töi àaânh chúâ àúåi chuáng têën cöng. Chuáng lûúån troân nhû
nhûäng quaã thuãy löi vaâ töi cöë thu ngûúâi laåi àïí traánh cho chên khoãi
bõ chuáng cùæt cuåt. Möåt yá nghô thoaáng qua: thaâ haá miïång ra àïí cho
chïët àuöëi coân hún laâ thên thïí bõ xeá naát ra tûâng maãnh... Nhûng maâ
khöng! Töi phaãi chiïën àêëu, töi phaãi söëng... Caá mêåp khöng bao giúâ
vöåi têën cöng ngay con möìi. Dêìn dêìn töi lêëy laåi bònh tônh. Àaân caá
mêåp lûúån quanh töi chó caách coá 5-6 meát. Chuáng lûúån voâng hònh
nhû àïí quan saát vaâ àöi luác laåi nhaãy khoãi mùåt nûúác. Viïåc naây coân
keáo daâi bao lêu nûäa? Nhûng trûúác hïët khöng àûúåc hoang mang,
phaãi thêåt bònh tônh, töi tûå nhuã thêìm. Töi biïët rùçng khöng thïí
thoaát ngay àûúåc maâ phaãi giûä sûác àïí àúåi taâu quay laåi tòm, mùåc duâ
viïåc naây khoá coá hy voång. Tuy nhiïn, töi àõnh hûúáng mùåt trúâi àïí búi
theo hûúáng maâ con taâu àaä vûúåt qua luác trûúác vaâ cöë gùæng quïn
nhûäng con caá mêåp ài... ...Vaâo luác 8 giúâ 40 taâu Àaåi uáy Vñt-lö-bö cöëp
keáo coâi baáo àöång. Tñnh ra luác àoá Va-lï-ri Cöët-xi-aác bõ hêët xuöëng
biïín àaä àûúåc 2 giúâ àöìng höì. Lêåp tûác taâu quay ngay laåi. Mûúâi ba
chiïëc khaác treo cúâ caác quöëc gia khaác nhau cuäng haå neo thaânh möåt
hònh vuöng trong àoá àaân caá mêåp àang àe doåa con ngûúâi. - Anh ta
àûúåc cûáu söëng ra sao? Haåm trûúãng aå. Veác-khö-veát-ski kïí: - Luác 8
giúâ 40, ngûúâi ta baáo cho töi biïët thiïëu mêët möåt thuãy thuã trïn taâu.
Hai giúâ sau khi taâu quay muäi, chuáng töi múái tòm thêëy anh ta. aåong á
to gioá lúán khöng thïí àûa saâ luáp xuöëng àûúåc nïn àaânh phaãi cho taâu
saát laåi gêìn. Khi chuáng töi sùæp keáo anh ta lïn boong taâu thò àaân caá
mêåp vêîn lûúån quanh àoá. Lúâi noái àêìu tiïn cuãa Cöët-xi-aác laâ: "Chuyïín
àïën haåm trûúãng laâ moåi viïåc àïìu töët laânh!". aåau àoá, anh ta ngêët xóu.
Têët caã moåi sûác lûåc vaâ phûúng tiïån àïìu döìn vaâo àïí cûáu söëng anh.
Vaâi ngaây sau, Cöët-xi-aác àaä khaá lïn nhûng baác sô àïì nghõ cho anh ta
lïn bïën caãng gêìn nhêët vaâ höìi hûúng. J.aá. Cuát-tö, nhaâ thaám hiïím
àaåi dûúng nöíi tiïëng àaä bònh luêån trûúâng húåp naây nhû sau: Àoá laâ
möåt trûúâng húåp àöåc nhêët. Cuäng àaä coá möåt söë ngûúâi úã dûúái nûúác
möåt giúâ hoùåc hai giúâ vúái àaân caá mêåp úã xung quanh. Àêy laâ lêìn àêìu
http://ebooks.vdcmedia.com

107. CAÁC CON VÊÅT 107
tiïn töi thêëy ngûúâi naây úã túái 4 giúâ. Thöng thûúâng, caá mêåp lûúån rêët
lêu quanh con möìi hònh nhû àïí "nghiïn cûáu". Tuy nhiïn khöng ai
àoaán àûúåc thúâi gian àoá lêu bao nhiïu. úã àêy sûå chõu àûång cuãa con
ngûúâi laâ quan troång nhêët. Nïëu hoå giûä àûúåc bònh tônh, búi àïìu àùån
vaâ khöng laâm möåt cûã àöång naâo bêët ngúâ vaâ khiïu khñch, thò caá mêåp
coá thïí chúâ rêët lêu maâ khöng têën cöng vöåi. Dô nhiïn ngûúâi thuãy thuã
Xö viïët àaä toã ra sûå tûå chuã vaâ can àaãm. Caái àoá àaä cûáu söëng anh ta"
http://ebooks.vdcmedia.com