Lenong la Gauta

1. • SEHLOPHA SA BALOBEDU
• MASEMOLA LEBOHANG
• THOBAKGALE LIZZA
• LEKGAU MAHLATSE
• MAPALANE KERYNET
• BOPAPE ALGRICIOUS

2. TAFOLA YA DITENG
1. Histori ya Setšhaba sa Balobedu………………………………………………………. 2
2. Tlhalošo ya baanegwa…………………………………………………………………... 3-4
3. Tebanyo……………………………………………………………………………………. 5
4. Bokgontšhi………………………………………………………………………………… 6
5. Boganetši…………………………………………………………………………………. 7-8
6. Bothuši..................................................................................................................... 9-11
7. Bothušegi…………………………………………………………………………………. 12-13
8. Thumo………………………………………………………………………………………. 14
9. Methopothuši…………………………………………………………………………………. 15

3. Histori ya Setšhaba sa Balobedu
Ke setšhaba seo lehono se tsebjwago ka go neša pula le go bušwa ke dikgoši
tša basadi ebile se hwetšagalago ka mo Afrika Borwa. Efela botšong bjwa bona
e be ba buša ke kgoši ya monna elego Dzungundini. Bona e be ba hwetšagala
Zimbabwe. Setšhaba sa Balobedu se thomile ele dihlopha tše pedi elego
Balozi ba ka borwa bjwa Transvaal le Balozi ba ka leboa bohlabela. Go
fihleng ga bona ka mo Afrika Borwa go hlotšwe ke ge Kgoši Dzungundini a
ile a ba le pono mo go yona o bone ntwa ya kgapha madi magareng ga barwa
ba gagwe mabapi le setulo sa bogoši. Ka morago ga go ba le pono yeo o ile a
tšea sephetho sa go dira ngwana le morwedi wa gagwe.(Tladi,2015)
Ge sephetho sa gagwe se a tlega o ile a tšhaba le morwedi wa gagwe ga
mmogo le belatedi ba gagwe ka ge a tšhaba go tsebiša sephetho sa gagwe go
setšhaba ka moka. Bona ba rile go tšhaba Zimbabwe ba fihlela Afrika Borwa
dithabeng tša Drankesburg kgauswi e Duiwelskloof, go tloga mo ba ile ba leba
Molototsi mo lehono go bitšwago Ga-Modjadji.
Morwedi wa kgoši Dzungundini o ile a belega ngwana wa mosetsana . Ka
setšo a gona kgoši tše pedi ge nako e fihla kgoši Dzungundini o ile a ipolaya
gomme ngwana wa gagwe wa mosetsana gwaba yena a namelago setulo sa
bogoši . Balobedu ba thomile go bušwa ke kgoši ya mosadi nakong yone yeo
moo kgoši ba bona e bilego kgošigadi Moselekwane Modjadji. Ke ka moo
phušo ya basadi e thomile ka gona go tloga fao ke ge bogoši mo neeletša ka
lehakoreng la di kgošigadi fela.(Kreig,1943)

4. MATSENO
• Tshekatsheko ya elemente ya baanegwa.
Baanegwa ke karolo ya legaba la mathomo la
diteng ka gare ga sengwalwa. Re ile go sekaseka
baanegwa efela re ile go dira bjalo re lebetše
moanegwa o tee el ego Nnono.
• Nnono ke ye mongwe wa baanegwakgolo go
tšwa ka gare ga puku ya Lenong la Gauta. Yena
re mmitša mongangišwa ka lebaka la gore ditiro
tša gagwe re a di rata bjalo ka babadi. Nnono o
ikemišeditše go hwetša ba bolai ba Mohumagadi
Maleka Mmatšhego. Ka gona rena babadi re
mmitša mongangišwa ka lebaka la gore re kwana
le ditiro tše botse le toka tšeo a di didirago.

5. • Thobakgale (2005) o re baanegwa ke batho goba dilo tšeo mongwadi a di
šomišago go tšweletša sererwa ka gare ga padi. Nnono ke moanegwakgolo
gomme o tšwelela bjalo ka mongangiši mo pading ya rena. Mongangiši ke
moanengwa yo a rategang ka lebaka la ditiro tša gagwe tše di botse empa
mongangišwa o mo palediša go phetha morero wa gagwe.

6. Tebanyo
Mojalefa (1997: 20) o hlalosa tebanyo gore ke ge mongwadi a lebanya mongangiši le
mangangišwa go tšweletša maikemišetšo le merero ya bona go babadi. Tebanyo ke
lereo la mathomo la narratology leo le lebanyago baanegwakgolo ba rena, Nnono o
tšwelela bjalo ka mongangišwa mola Brenda a tšwelela bjalo ka mongangiši mo
pading ya arena ya Lenong la Gauta.
Tebanyo e nyalelana le sererwa sa padi, ka mantšo a mangwe re ka re tebanyo e
thusa go hlatholla sererwa ka go lebanya baanegwa le go hlatholla merero le
maikemišetšo a bona. ……...
Morero wa Nnono ka pukung ya rena ya Lenong la Gauta ke go humana mmolai wa
mosadi wa Morena Maleka e le go Matšhego, empa mongangiši wa gagwe Brenda o
kgahlano le morero wo ka gore o a tseba gore ke yena mmolai ebile ga nyake gore
Nnono a utulle sephira sa gagwe.
Ka dinako tšohle Nnono o palela ke go tšwelela go merero ya gagwe ka gore
mabakeng a mantšhi o botša Brenda tšeo a ratago go di dira a sa tsebe gore ke
yena Brenda a lemošago manaba a gagwe ka merero ya gagwe.
Empa mafelelong ge a humana nnete ya gore Brenda ke yena a bolailego Matšhego
o ile a lemoga gore ke ka lebaka la eng e be go se bonolo go atlega go dilo tše
dintšhi ka gore Brenda e be e le yena lenaba la gagwe le legolo, ka madimabe
Nnono o be a mo tshephile ebile a mmotša dilo tše dintšhi ka dinyakišišo tša polao
ya Matšhego.

7. BOKGONTŠHI
• Magapa (1997 :28) o hlalošago kgopolo ya bokgontšhi o re ,bokgontšhi ke seo se kgontšhago, goba se
hlohleletšago moanegwa go phegelela go seo e lego nepo ya gagwe.Gantši bokgontšhi bo lebane le seo e lego
senaganwa, e ka ba lerato, lehloyo, manyami, bobe, tshokolo, bohumi, megabaru goba swele, tšeo di ka
hlohleletšago moanegwa go phegelela go nepo ya gagwe.
• Sengwalong sa rena sa Lenong la gauta go tšwelele bokgontšhi bja Lerato moo re bonago lerato la Morena
Maleka le a ilego a le fa Nnono ka go mo thekga le go dula le yena morago ga go lahlegelwa ke batswadi a fetša a
fihleletši nepo ya gagwe kage a ile a atlega a ba molaodi wa kgwebo ya Karatšhe ya Maleka.Gape go tšwelela
bokgontšhi bja lerato la Nnono go Maleka leo le ilego la hlohleletša Nnono gore a nyakišiše mmolai wa
Mmatšhego a ba a humana e le mosadi wa gagwe yo e le go ngwana wa Morena Maleka.
• Gape kgang ye Nnono a e dirišitšego go maphodisa ge a be a mo motša gore a tlogele go dira di nyakišišo a tlo
mo swara gomme yena a tšwela pele ka di nyakišišo e mohlohleleditše go tšhweletša nepo ya gagwe ya go utulla
mmolai wa Mmatšhego.Gape go tšwelela bokgontšhi bja bogale mo Nnono a ilego a šomiša bogale bja gagwe go
dira di nyakišišo ntle le go nagana ka kotsi ya ditlamorago tša gona fela gore a thuše Mna Maleka

8. Boganetši
• Ke dilo tšeo di thibelago mongangišwa go phethagatša morero wa gagwe.
Boganeši botla ka mokgwa wa senaganwa, baanegwa le selo.(Magapa,
1994:28)
• Senaganwa : Se mabapi le maikutlo ao a ganetšago mongangišwa go
phetethagatša maikemišetšo a gagwe. Senaganwa seo se šithišago Nnono ke
molao.
• Nnono o thibela ke molao go phethagatša maikemišetšo a gagwe. Go tšwa
ka gare ga padi go kwagala gore Nnono o be dira dilo ka go šia ka lebaka la
gore a sa nyake go ikhwetša a le ka lehlakoreng le lebe le molao. Molao wo
go bolelwa ka wona ke molao wa maphodisa.
• Baanegwa: Ke baroloki bao ba le go gona ka gare ga sengwalwa ba le go
kgahlanong le mongangišwa
• Brenda o thibela Nnono gore a seke a kgona go phethagatše morero wa
gagwe wa gore a hwetše ba bolai ba mohumagadi Maleka Mmatšhego.
Brenda o thibela Nnono go tšwela pele le molato wo ka ge a sa kwane le
taba ya gore Nnono e tlile go ba letseka. Brenda o thibela Nnono go hwetša
ba bolai ba Mmatšhego ka ge a phela a le pele ga gagwe ka ge a tseba
mesepelo ya Nnono.

9. • Maphodisa a thibela Nnono go fihlelela morero wa gagwe.
Maphodisa a ile a botša Nnono gore a seke a be a tsena
morero o we o sego wa gagwe. Maphodisa a be a fela a
bona mehlala ya Nnono ge ba dira dinyakišišo gomme ba
fela bamo phara ka diphotšišo.
• Maisa a sefatanaga sa mmasebotsana a be a thibela
Nnono ka go mmotša gore a tlogele dinyakišišo tše a bego
a didira mabapi le polao ya Mmatšhego. Maisa a ile a
tsenela Nnono ka motseng wa gagwe bošego gomme ba mo
tia ba be ba mofa le taelo ya gore a tlogele seo a se dirago
a šetše kgwebo.
• Selo: Go hloka dikarabo
• Nnono ge a le gare a dira dinyakišišo o ile a hwetša
letlakala ka phaphošing ya mohumagadi Maleka le ngwadile
Lenong la Gauta . Nnono o ile a iphotšiša diphotšišo tše
dintšhi tša go hloka dikarobo. Nnono o ile a gonona Sima ka
morago ga go mmona a le ka phaphošing ya Mmatšhego
mohlang o ba go robala ba ka babedi. Nono o ile a tia Sima
go fihlela a mmotša gore o be a nyaka Lenong la Gauta
efela ga se ke a kwišiša gore na Sima yena o tsena bjang
mo ditabeng tše.

10. BOTHUŠI
• Ge Mojalefa ( 1997: 41) a hlaloša bothuši o re , bothuši ke selo se
sengwe le se sengwe seo se ka thušago mongangišwa goba mongangiši
go tšweletša merero goba maikemišetšo a gagwe.Ge a tlaleletša tlhaloso
ya gagwe o re ke selo seo motho a ka kgonago go se bona ka mahlo goba
seo motho a se naganago efela a ka se kgone go se bona goba go se
swara.
• Gomme rena re re bothuši bo lebane le go thuša moanegwathwadi go
fihlela morero wa gagwe. Bothuši bo ka tla ka mokgwa wa senaganwa,
moanegwa goba selo.
• senaganwa : Ke selo seo o se naganago efela o ka se kgone go se
bona goba go se swara. Segananwa e kaba ge moanegwa a na le
lerato, pshitšegelo, kgotlelelo, swele gomme tšona dimelo tše di ka mo
kgontšha gore a kgone go fihlela maikemišetšo wa gagwe.
• Nnono o thušitšwe ke go ba le kgotlelelo.Ka morago ga dilo tšeo ka
moka a go ihwetša a le ka gare ga tšona ga sanke a lahlela toulo.Ke
ra dilo tša go swana le go latelelwa goba gona go šalwa morago ke
koloi ya masebotsana a sa kwitšiše gore ke bo mang goba e kaba ba
nyaka eng, go papatliwa le go tšhošetšwa ka ga gagwe, maphodisa a
ile a nyaka go mo hwetša ka ga Naniki efela o ile a ikuta sethobolong
sa matlakala, a tshela diterata tša batho o nyakile go longwa ke
dimpša , maphodisa a mo iša godimo le tlase ka dipotšišo.Gomme
yena o ile a phethagatša la gore lafata ga le bowe fela le gona
kgotlelelo e tswala katlego ka ge mafelelong a ile a hwetša seo a bego
a se nyaka ke ra yena molai wa Mmatšhego.Ka manyami o hweditše
mosadi wa gagwe Brenda e le mmolai wa Mmatšhego.

11. • Morena Maleka e be e le motho wa go loka , wa go rata batho ,ba ile go
bolaya mohumagadi wa gagwe Mmatšhego, Nnono a mo kwela bohloko a
sa kwitšiše gore e kaba e le mang o we a nyakago go kwetša monnamogolo
bohloko.O ile a mo kwela bohloko ka ge monnamogolo o be a tšeše a
tšofetše a se sana maatla a go emaema a nyakana le mmolai wa mosadi
wa gagwe.
Baanegwa: ke baraloki ba ka gare ga kanegelo , gantši e ba baanegwanyane
bao ba thekgago morero wa moanegwathwadi. Ba mo ema nokeng, ba mo fa
lerato, thekgo le mantšu a tlhohleletšo.
• Morena Maleka ke o mongwe wa baanegwanyane yo a be go a thekga
Nnono gore a hwetše mmolai wa Mmatšhego.Re bona ka ge a be a mofa
mantšu a tlhohleletšo a bolela ka mokgwa o we maphodisa a ka se kgonego
go hwetša mmolai ke yena fela a ka kgonago a na le bohlale le bokgoni. O ile
a ba a tshephiša go mo lefa , a ba a mo rela gore a ka no tlogela mošomo a
kgone go hwetša nako ye ntšhi ya go nyakitšiša go sene seo se ka go mo
šitišago efela tšhelete yona o tlo hwetša le ge a sa ye merekong
• Le Kwete o ralokile karolo ye bohlokwa kudu ka ge e le yena a go mo leletša
mogala go mo tsibitša ka mathata ao a hlagilego lapeng la Morena Maleka.

12. • selo :Ke dilo tšeo o ka kgonago go di swara le go se bona , dilo tša
go swana le dikoloi, tšhelete , didirišwa e ka ba tšona di ka thušago
moanegwathwadi go tšweletša maikemišetšo a gagwe.
• Sellathekeng se ile sa thuša Nnono , ka ge Kwete a ile a berekiša
sona go mo tsibiša ka seemo sa lapa la ga monnamogolo.Ge nkabe e se
ka sona o be a ka se tsebe gore Morena Maleka le mohumagadi ba letše
ba hlasetšwe.
• Sefatanaga ke sona se bego se mo thuša go moiša godimo le tlase ka
dinyakišišo tša gagwe.O ile a ya ka sona go Naniki nako yeo a ile go mo
tsibiša ka lehu la Mmatšhego, a ya ka sona unibesithing ge a ile
nyakitšiša gore gabotse Mpho(Motlhatlego ) ke mang o nyaka eng ,le go
boNakedi o tšwa ka sona nako yela a ya go phorophohla ntlong ya bona
a tshepha gore o tla hwetša bohlatse.La mafelelo mohola wa sefatanaga
o bonagala nako yela Brenda a tšhaba o ile a kgona go mo lelekiša ka
sona .
• Tšhelete e be e mo thuša kudu ge a tšwele a le kgole le gae , ka
gobane o be a fela a swara ke tlala gomme a kgona go tsena ka
mabenkeleng gore a reke dijo le dino gore a kgone go tswela pele ka
morero wa gagwe.O ka ba bereka o swere ke tlala wena ka go realo
tšhelete e mo thušitše.

13. • BOTHUŠEGI
• Mojalefa (1995:7) o re bothušegi “Bo lebane le mongangišwa goba mongangiši yoo mafelelong a atlegago.". •
Bothusegi bo re utollela ditumo tša mongangišwa goba mongangiši, ka mantšu a mangwe seo ba ratago go se
tšweletša morerong wa bona. Bothušegi bo re utollela moanegwa yo a tšweletšego morerong wa gagwe magareng
ga mongangišwa le mongangiši.
• • Ka morago ga dinyakišišo, Nnono o tšwelela morerong wa gagwe ka ge mmolai wa Mmatshego a humanwe.
Nnono o thušitše ke go phegelela, go hloka tsebe, mahlale le manganga a gagwe. Mna Maleka,Naniki, Maisa a
sefatanaga sa mmasebotsana le Brenda ba lekile go mo kgala ka taba ya go nyaka mmolai e fela a hloka tsebe.
• • Ka gare ga puku ya Lenong la gauta, go tšwelela bangangiši ba mmalwa bao e lego: Mna Maleka, Naniki,
Maisa a sefatanaga sa mmasebotsana, Maphodisa le Brenda. Bona ba ngangišitše Nnono ka tsela ye: Nnono o ile
a etela Naniki kua Seshego gomme Naniki a botša Nnono gore a tlogele ditaba tša polao ya Mmatshego. Brenda o
ile a botša tatagwe gore a tlogele go hlohleletša Nnono ka taba ya go nyaka mmolai wa Mmatshego ka ge seo
setla tsenya Nnono kotšing. Maphodisa a ile a bitša Nnono seteišeneng go mmotša gore a tlogele go šala molato
wa Mmatshego morago. Brenda o ile a botša Nnono gore a tlogele molato wo ka ge a tla e hwetša mathateng
ebile a ka lahlegela ke bophelo bja gagwe.

14. Nnono o ile a nyakwa go swarwa ke maphodiša ka morago ga gore a hwetše Naniki a hlokofetše
ka gagabo. Nnono o ile a phološa ke mahlale a gagwe gomme a tšhabela maphodiša.
• Maisa a sefatanaga sa mmasebotsana ba ile ba tsenela Nnono ka lapeng la gagwe bošego, ba
ile ba mmetha ge ba fetša ba mmotša gore a tlogele go šala taba ya mmolai wa Mmatšhego
morago.
• Ditiro tše ka moka tša bangangiši, Nnono o di phaela ka thoko ebile o tšwela pele ka morero
wa gagwe wa go nyaka mmolai wa Mmatshego le Naniki.
• Nnono o tšwelela morerong wa gagwe ka ge mmolai a humanega ebile e tšwelela e le Brenda
(Mosadi wa Nnono).

15. THUMO
Mongwadi o tšweletše ka go šomiša teori ya
narathologi go re hlathollela puku ya Lenong
la gauta. Magato ka moka a narratology a
tšweletše ka tshwanelo.
Mongwadi o atlegile gape ka go tšweletsa
morero wa padi. Morero ke gore ge o le
motho e ba le sephira, o se ke wa botša
batho ditaba tša gago go sa kgathale gore
motho yo o mo rata go fihla kae. Kgotlelelo
e tswala Katlego, ge o nyaka go dira dilo tše
di botse go ba o nyaka selo mo bophelong
itokišetše go leta, ka gore dilo tše dibotse di
tšea nako. Taba ye ngwe ye kgolo yeo e
tšwelelago ke gore le ge o ka e buela
leopeng magokobu a go bona.

16. Methopo
1. Krige, E. Jensen, and J. D. Krige The Realm of a Rain-Queen: A Study
of the Pattern of Lovedu Society London: Oxford University Press,
1943.
2. Mojalefa, M.J. 1995. Ntlhahle ya Bobedi(B.A.) Sepedi 202. Pretoria :
University of Pretoria.
3. Mahole, B.F., 2005. Lenong la gauta: padi ya botseka (Doctoral
dissertation, University of Pretoria).
4. Rakoma, J.R.D. 1983. Marema-ka -dika tsa Sesotho sa Leboa.
Pretoria: J.L. Van Schaik..
5. Tladi, B.M., Zwane., S.M., Ramohlale, P., Sebesho, G., Setwaba, P.,
Tshegishi, M., Ramohlale, B., & Machoga , J.S (2015). Mind the gap.
Sepedi leleme la gae Grade 12- montshepetsaboshego.
Department of basic education.
6. Groenewald, P.S. (1993). Thutadingwalwa ya Sesotho sa Leboa. Via
Afrika:Pretoria.
7. Thobakgale, R.M. (2005). Khuetšo ya O.K. Matsepe: A literacy
Study. Pretoria:University of South Africa.