Jarum pada kompas menyimpang mengikuti arah medan magnetik yang 
Medan Magnetik 105 
Medan Magnetik 
A. Medan Magnetik 
B. Gaya Magnetik 
C. Aplikasi Gaya 
Magnetik 
D. Sifat Magnet 
Bahan 
Hasil yang harus Anda capai: 
menerapkan konsep kelistrikan dan kemagnetan dalam berbagai 
penyelesaian masalah dan produk teknologi. 
Setelah mempelajari bab ini, Anda harus mampu: 
menerapkan induksi magnetik dan gaya magnetik pada beberapa produk teknologi. 
)490@07 :406=4B0= B4;07 38C;08 A490: @0BCA0= B07C= F0=6 ;0;C 
07C;C 38 304@07 A80 !428; @0=6 4=4C:0= A41C07 10BC F0=6 30?0B 
A0;8=6 4=0@8: A0BC A00 ;08= #4@4:0 4=F41CB=F0 A410608 !' 
!8=8 @0=6 30?0B 41C0B 30= 40=500B:0= 14=30 A4?4@B8 8BC 30= 
4=F41CB=F0 A410608 06=4B 
 8:0=30?4@70B8:0=06=4B10=F0:380=500B:0=?030 #)'$ 
:?0A B@ ;8AB@8: 4@8 :?CB4@ 30= 64=4@0B@ ;8AB@8: 0?0B:07 
=30 4=F41CB:0= 14=3014=30 ;08= F0=6 4=66C=0:0= 06=4B 
 8:0 =30 48;8:8 06=4B 10B0=6 =30 30?0B 4=600B8 
106080=0 14=3014=30 F0=6 B4@6;=6 54@@06=4B8: A4?4@B8 14A8 30?0B 
B4@B0@8: :4B8:0 38B4?0B:0= 38 30;0 430= 06=4B8: 10B0=6 B4@A41CB 
%012%$4=4C:0=107E0430=06=4B8:B830:70=F038B81C;:0= 
;47A41C0706=4B%012%$4=34=AB@0A8:0=106080=090@C?030 
:?0A 4=F8?0=6 :4B8:0 3834:0B:0= 34=60= A41C07 :0E0B 14@0@CA 
;8AB@8: 0; B4@A41CB 4=0=30:0= 107E0 38 A4:8B0@ :0E0B 14@0@CA ;8AB@8: 
B4@30?0B 430= 06=4B8: 
?0:07430=06=4B8:8BC?0:0714=3054@@06=4B8:8BC8B4@0? 
:0= 30;0 70; 0?0 A090:07 6490;0 :406=4B0= 8BC 030 101 8=8 =30 0:0= 
4?4;090@8A4C0B4=B0=6:406=4B0=30=?4=4@0?0==F030;0B4:=;68 
ditimbulkan oleh kawat berarus. 
Bab 
5 
Sumber: Physics For Scientists and Engineers, 2000
Tes Kompetensi Awal 
%%+3,,%,/%+!)!0(*.-1%/%$!-!-%2(**%0)!*!-+!'1.!+1.!+%0(*32$!+!,3*3+!2('!- 

 #4=C@CB=300?0:07:0E0B14@0@CA30?0B4=6 
 ?0F0=60:0=B4@903898:0:0E0B14@0@CA38A8?0=38 
30;0 430= 06=4B8: 10 94;0A:0= 54=4=0 
B4@A41CBA4AC08?4=64B07C0=F0=6B4;07=308;8:8 
A. Medan Magnetik 
1. Medan Magnetik di Sekitar Magnet Permanen 
#06=4B8A4 38:4B07C8 @0=6 A490: 14@01030103 F0=6 ;0;C /00= 
3C;CA49C;07@0=64=64B07C8107E01898714A8F0=614@E0@=04B0;8: 
0B0C F0=6 38A41CB 06=4B8: 48;8:8 A850B 4=0@8: ?0@B8:4;?0@B8:4; 14A8 
:4 0@07=F0 !0B0 06=4B 14@0A0; 30@8 J
'K F08BC AC0BC 304@07 38 
A80 !428; B4?0B 38B4C:0==F0 10=F0: 4=30?0= 06=4B8: 30?C= 
:406=4B0= 030;07 A850BA850B 30= 6490;06490;0 30@8 06=4B 
8)#=30B4;074?4;090@8107E006=4B48;8:83C0:CBC1 
F08BC:CBC1CB0@030=:CBC1A4;0B0= 8:0:CBC1:CBC1A494=8A3834:0B:0= 
:43C0 :CBC1 B4@A41CB 0:0= B;0:4=;0: 30?C= 98:0 :CBC1:CBC1 
B830: A494=8A 3834:0B:0= :43C0 :CBC1 B4@A41CB 0:0= B0@8:4=0@8: 
4@70B8:0= !,!0
#430= 06=4B8: 030;07 304@07 38 A4:8B0@ 06=4B 38 0=0 06=4B 
06=4B ;08= 0B0C 14=3014=30 06=4B8: F0=6 38;4B0::0= 30;0 304@07 8=8 
0A87 38?4=60@C78 06=4B B4@A41CB )C14@ 430= 06=4B8: 381430:0= 
4=9038 3C0 94=8A F08BC 06=4B ?4@0=4= 30= 06=4B 8=3C:A8 
8 A4:8B0@ 06=4B ?4@0=4= B4@30?0B 430= 06=4B8: F0=6 30?0B 
386010@:0=34=60=60@8A60@8A60F006=4B8:0@8A60@8A60F006=4B8:A4;0;C 
:4;C0@30@8:CBC1CB0@006=4B30=0AC::4:CBC1A4;0B0=06=4B830;0 
06=4B60@8A60@8A60F006=4B8:48;8:80@0730@8A4;0B0=:4CB0@004@07 
F0=648;8:8430=06=4B8::C0B386010@:0=34=60=60@8A60@8A60F0 
F0=6@0?0BA430=6:0=304@07F0=6430=06=4B8:=F0;407386010@:0= 
34=60= 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: F0=6 @4=660=6 ;0?;0 60@8A 60F0 
06=4B8: 06=4B + 30= 06=4B 10B0=6 38BC=9C::0= ?030 !,!0
04@07 0B0C B4?0B 430= 06=4B8: F0=6 48;8:8 :C0B 430= 
06=4B8:?0;8=614A0@38A41CB:CBC106=4B)4B80?06=4B0;00?0?C= 
14=BC:=F0A4;0;C48;8:83C0:CBC1F08BC:CBC1CB0@030=:CBC1A4;0B0= 
(#'!%+ !0!$!7 4=66010@:0= 430= 06=4B8: A410608 60@8A 
60@8A 60F0 0@8A 60F0 F0=6 A40:8= @0?0B4=C=9C::0=430=06=4B8: 
F0=6A40:8=:C0B!C0B430=06=4B8:4=C=9C::0=14A0@=F08=3C:A8 
06=4B8: 4@70B8:0= !,!0
70A8;:0=430=06=4B8: 
tarik-menarik 
tolak-menolak 
Gambar 5.1 
Pola garis gaya magnetik 
0 1 
Gambar 5.2 
Pola garis gaya magnetik pada 
(a) magnet U dan 
(b) magnet batang. 
106 Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas XII
10=30A41CB:0=:?=4=:?=4=4;4:B@=8: 
F0=6:4@90=F04=670A8;:0=430=06=4B8: 

 )41CB:0= 30= 94;0A:0=
94=8A 1070= 06=4B8: 
4@8:0=2=B7=F00A8=60A8=6A0BC1C07 
Gambar 5.3 
(a) Garis gaya magnetik tegak lurus 
menembus bidang A (fluks 
magnetik); 
(b) Medan magnetik B menembus 
bidang A dengan membentuk 
sudut 
 terhadap garis normal. 
B 
A 
garis normal 

  0
 
B 
garis normal 
A 

 n 
0 1 
Sumber: Physics, 1995
Sumber: Conceptual Physics, 1998 
Baru-baru ini di dalam tengkorak 
burung merpati ditemukan sejenis 
sensor magnet yang tersusun dari 
magnet-magnet elementer. Tiap 
magnet tersebut terhubung dengan 
otak melalui saraf. Sensor tersebut 
dapat menentukan posisi arah 
melintang sepanjang magnet Bumi, 
selain itu juga dapat menentukan 
ketinggian posisinya dari permukaan 
Bumi. 
Pigeons have recently been found to 
have multiple-domain magnetite 
magnets within their skulls. That are 
connected with a large number of 
nerves to the pigeon’s brain. Pigeons 
have a magnetic sense, and not only 
can they discern longitudinal 
directions along the earth’s magnetic 
field, but they can also detect latitude 
by the dip of the earth’s field. 
Medan Magnetik 107 
;C:A 06=4B8:    030;07 10=F0:=F0 60@8A 430= 06=4B8: F0=6 
38;8=6:C?8 ;47 AC0BC ;C0A 304@07 B4@B4=BC  30;0 0@07 B460: ;C@CA 
)420@0 0B40B8A 30?0B 38BC;8A 107E0 C=BC:  :=AB0= 30=  :=AB0= 

  :=AB0= ?4@A000==F0 030;07 
   -  
 2A
 I
 
 8:0AC3CB 
 	0B0C B460:;C@CAB4@7030?1830=6%01!,!!-
9 
4=9038 
  I 
!4B4@0=60= 
-  D4:B@ A0BC0= A40@07 60@8A =@0; 
  5;C:A 06=4B8: -1 
  ;C0A 1830=6 F0=6 4;8=6:C?8 ;47   
  430= 06=4B8: -1 

  AC3CB 0=B0@0  30= - 
4@0?0:07:C0B430=06=4B8:F0=63870A8;:0=;475;C:A06=4B8:	E414@F0=6 
4=41CA1830=6A4;C0A	
A420@0B460:;C@CA 
!5! 
8:4B07C8 	-1	
 
4=60=4=66C=0:0=%01!,!!-
9	38?4@;47 
   
  		-1 
 
 038:C0B430=06=4B8:F0=63870A8;:0=030;07		-1 
2. Medan Magnetik di Sekitar Arus Listrik 
+=BC: 4?4@94;0A ?40700= 4=64=08 430= 06=4B8: 
?4@70B8:0= !,!0
!4B8:0 A4@1C: 14A8 38A410@:0= 38 304@07 430= 
06=4B8: A4@1C: 14A8 0:0= 414=BC: ?;0 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: 
!4@0?0B0= 60@8A60@8A 60F0 F0=6 180A0 38A41CB  )' !( B4@A41CB 
4=C=9C::0= 14A0@=F0 :C0B 430= 06=4B8: 38 B4?0B B4@A41CB 0@8A 
60@8A 60F0 8=8 A0BC 30= F0=6 ;08= B830: ?4@=07 14@?B=60= 30= A4;0;C 
4=90C78 :CBC1 CB0@0 30= 4=34:0B8 :CBC1 A4;0B0= 
030 A4:8B0@ 
	 !-1 '0(12(!- %012%$ 
	I

 58A8:0E0= 
0A0; 4=0@: 4=4C:0= 50:B0 107E0  '( +( )'  '( 
($( ! !( 0:B0 B4@A41CB 38?4@;47 A4B4;07 %012%$ 
4;0:C:0= AC0BC ?4@2100= A434@70=0 60@ ;4187 94;0A 40708 
?4@2100= F0=6 38;0:C:0= %012%$ ;0:C:0=;07 *2(4(2!1 (1(*! 14@8:CB Gambar 5.4 
Garis-garis gaya magnetik yang 
terbentuk oleh serbuk besi 
ketika ditempatkan di tempat 
yang dipengaruhi oleh kawat 
berarus listrik. 
Contoh 5.1 
I 
I 
Informasi 
untuk Anda 
Information for You 
Aktivitas Fisika 5.1 
Medan Magnetik di Sekitar Kawat Berarus 
Tujuan Percobaan 
Mengamati medan magnetik yang disebabkan oleh kawat berarus listrik. 
Alat-alat Percobaan 
1. Sebuah baterai 4. Kawat penghantar 
2. Kabel 5. Kompas kecil 
3. Sebuah saklar
U U U 
U 
S 
U U 
S S 
S S S 
0 1 2 
Gambar 5.5 
(a) Penghantar tidak dilalui arus listrik; 
(b) Penghantar dialiri arus listrik 
dari utara; (c) Penghantar dialiri 
arus listrik dari arah selatan. 
Perhatikan arah simpangan 
jarumnya. 
Sumber: Conceptual Physics, 1998 
Gambar 5.6 
Pola garis medan magnetik yang 
dibentuk oleh serbuk besi di sekitar 
kawat lurus berarus listrik. 
Gambar 5.7 
(a) Kaidah tangan kanan; (b) Jika arus 
menuju pengamat, arah medan 
magnetik berputar ke kiri; (c) 
Jika arah arus menjauhi 
pengamat, arah medan 
magnetik berputar ke kanan. 
Langkah-langkah Percobaan 
1. Susunlah peralatan sehingga terlihat seperti Gambar (a). Dalam keadaan 
sakelar S terbuka, letakkan kawat penghantar di atas kompas dengan arah 
memanjang sejajar dengan jarum kompas. 
2. Perhatikan arah penunjukan jarum kompas. 
3. Kemudian, tutuplah sakelar S seperti pada Gambar (b). Amati jarum kompas, 
apa yang terjadi? 
4. Baliklah polaritas baterai seperti pada Gambar (c). Lakukanlah pengamatan 
seperti langkah 2 dan 4. Amati yang terjadi dengan jarum kompas. 
S S S 
I I I 
I 
0 1 2 
5. Apakah kesimpulan Anda dari kegiatan ini? 
%012%$?4@B00:0;84?C1;8:0A8:0=?4=4C0==F0B4=B0=6?4=60@C7 
:C0B 430= 06=4B8: 38 A4:8B0@ :0E0B 14@0@CA 030 0E0;=F0 A420@0 B830: 
A4=6090 80 4;4B0::0= 90@C :?0A 38 0B0A :0E0B ?0=90=6 F0=6 14@0@CA 
*4@=F0B0 90@C :?0A B4@A41CB 4=60;08 ?4=F8?0=60= 4@8AB8E0 
?4=F8?0=60= 90@C :?0A 30?0B =30 ?4@70B8:0= 4;0;C8 !,!0
8:0B830:B4@30?0B0@CAF0=64=60;8@4;0;C8A41C07?4=670=B0@90@C 
:?0AB4B0??030?A8A8A4810=6F08BCCB0@0A4;0B0=A4?4@B8!,!0
! 
!4B8:0 0@CA 4=60;8@ 30@8 0@07 CB0@0 90@C :?0A 0:0= 4=F8?0=6 :4 
:0=0= A4?4@B8 !,!0
30= :4B8:0 0@CA 4=60;8@ 30@8 0@07 A4;0B0= 
90@C :?0A 0:0= 4=F8?0=6 :4 :8@8 A4?4@B8 !,!0
# 
0@8 ?4@2100= F0=6 38;0:C:0==F0 %012%$ 4=F0B0:0= 107E0 38 
A4:8B0@ ?4=670=B0@ 14@0@CA B4@30?0B 430= 06=4B8: F0=6 0@07=F0 
14@60=BC=6 :4?030 0@07 0@CA ;8AB@8: F0=6 4=60;8@ 4;0;C8 ?4=670=B0@ 
B4@A41CB +=BC: 4=4=BC:0= 0@07 0@CA ;8AB@8: 30= 60@8A60@8A 430= 
06=4B8: =30 30?0B 4=66C=0:0= 0BC@0= B0=60= :0=0= 
 8:0 0@CA ;8AB@8: 380;8@:0= ?030 :0E0B ;C@CA F0=6 4=41CA B460: 
;C@CA ?030 1830=6 F0=6 B4;07 38B01C@8 A4@1C: 14A8 A4@1C:A4@1C: 14A8 
0:0= 4=C=9C::0= ?;0 60@8A60@8A 430= 06=4B8: F0=6 14@14=BC: 
;8=6:0@0= A4?CA0B A4?4@B8 38BC=9C::0= ?030 !,!0
@07 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: 38 A4:8B0@ ?4=670=B0@ 14@0@CA 30?0B 
38B4=BC:0= 34=60= :08307 B0=60= :0=0= A4?4@B8 !,!0
14@8:CB 
108 Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas XII 
B 
B 
B B 
0 1 2 
!4B4@0=60= 
 0@07 0@CA 4=41CA 1830=6 6010@ 4=34:0B8 ?4=600B 
 0@07 0@CA 4=41CA 1830=6 6010@ 4=90C78 ?4=600B
i 
Medan Magnetik 109 
 8:0 B0=60= :0=0= 4=664=660 ?4=670=B0@ ;C@CA 34=60= 81C 90@8 
4=C=9C::0= 0@07 0@CA ;8AB@8: 0@07 ;8?0B0= 90@890@8 F0=6 ;08==F0 4=C= 
9C::0= 0@07 ?CB0@0= 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: 
3. Hukum Biot-Savart 
)4B4;07 ?4=4C0= %012%$ 3C0 @0=6 58A8:0E0= @0=28A 14@=00 
%!-!/2(12%(.230=%+(6!4!0214@70A8;4=4=BC:0=14A0@=F0430= 
06=4B8: F0=6 38B81C;:0= ;47 0@CA ;8AB@8: AB018; (.2 30= !4!02 
4;0:C:0=?4=600B0=B4@7030?:=B@81CA88=3C:A806=4B8:?030AC0BC 
B8B8: F0=6 38B81C;:0= ;47 A41C07 ?4=670=B0@ 14@0@CA ;8AB@8: 
!C0B 430= 06=4B8: 38=F0B0:0= 30;0 8=3C:A8 06=4B8:  
4@70B8:0= !,!0
C:C 8B)0D0@B 4=F0B0:0= 14A0@=F0 
8=3C:A8 06=4B8: F0=6 38A4101:0= ;47 4;44= 0@CA ;8AB@8: 

 14@10=38=6 ;C@CA 34=60= :C0B 0@CA ;8AB@8: 
 
 14@10=38=6 ;C@CA 34=60= ?0=90=6 4;44= ?4=670=B0@
14@10=38=6B4@10;8:34=60=:C03@0B90@0:0=B0@0A41C07B8B8:B4?0B 
?4=6C:C@0= 8=3C:A8 4;4:B@06=4B8: 34=60= 4;44= ?4=670=B0@  

 A410=38=6 34=60= A8=CA AC3CB 0?8B 0=B0@0 0@07 0@CA 30= 60@8A ?4=6 
7C1C=6 B8B8:  34=60=  
)420@0 0B40B8A ?4@A000= 8B)0D0@B 30?0B 38BC;8A A410608 14@8:CB 
 
 
 
   
 	 
 
 A8= 
 

 
 
I
80=0 
 030;07AC3CB0=B0@00@0730@8  30= 	  030;07:=AB0=B0 
?4@4018;8B0A F0=6 48;8:8 =8;08 A410608 14@8:CB
*
* I
 
	 4. Induksi Magnetik di Sekitar Kawat Lurus 
4@70B8:0=!,!0
)4CB0A:0E0B;C@CA34=60=?0=90=6  380;8@8 
0@CA ;8AB@8: A478=660 B81C; 8=3C:A8 06=4B8: 38A4:8B0@ :0E0B B4@A41CB 
 8:0 38018; 4;44=   ?030 :0E0B ;C@CA B4@A41CB 30= A41C07 B8B8:  
F0=6 14@90@0:  30@8  AC3CB F0=6 3814=BC: ;47 4;44=   34=60=  
030;07 
  
4@30A0@:0= ?4@A000= 8B)0D0@B 14A0@=F0 8=3C:A8 06=4B8: 38 
B8B8:  030;07 
 A8= 

 
	 
 
 

 

 
 
 
 
 
 8:0 ?0=90=6 :0E0B   030;07 30@8 =; A0?08 90C7 B0: B4@78=660 0:0 
8=3C:A8 06=4B8:=F0 4=9038 
  
    
 
 
	 
 
 
	 	 
A8= 
 

 

 
  
 
I 
4@70B8:0= :410;8 !,!0
%01!,!!-

Bab 5 kls xii

  • 1.
    Jarum pada kompasmenyimpang mengikuti arah medan magnetik yang Medan Magnetik 105 Medan Magnetik A. Medan Magnetik B. Gaya Magnetik C. Aplikasi Gaya Magnetik D. Sifat Magnet Bahan Hasil yang harus Anda capai: menerapkan konsep kelistrikan dan kemagnetan dalam berbagai penyelesaian masalah dan produk teknologi. Setelah mempelajari bab ini, Anda harus mampu: menerapkan induksi magnetik dan gaya magnetik pada beberapa produk teknologi. )490@07 :406=4B0= B4;07 38C;08 A490: @0BCA0= B07C= F0=6 ;0;C 07C;C 38 304@07 A80 !428; @0=6 4=4C:0= A41C07 10BC F0=6 30?0B A0;8=6 4=0@8: A0BC A00 ;08= #4@4:0 4=F41CB=F0 A410608 !' !8=8 @0=6 30?0B 41C0B 30= 40=500B:0= 14=30 A4?4@B8 8BC 30= 4=F41CB=F0 A410608 06=4B 8:0=30?4@70B8:0=06=4B10=F0:380=500B:0=?030 #)'$ :?0A B@ ;8AB@8: 4@8 :?CB4@ 30= 64=4@0B@ ;8AB@8: 0?0B:07 =30 4=F41CB:0= 14=3014=30 ;08= F0=6 4=66C=0:0= 06=4B 8:0 =30 48;8:8 06=4B 10B0=6 =30 30?0B 4=600B8 106080=0 14=3014=30 F0=6 B4@6;=6 54@@06=4B8: A4?4@B8 14A8 30?0B B4@B0@8: :4B8:0 38B4?0B:0= 38 30;0 430= 06=4B8: 10B0=6 B4@A41CB %012%$4=4C:0=107E0430=06=4B8:B830:70=F038B81C;:0= ;47A41C0706=4B%012%$4=34=AB@0A8:0=106080=090@C?030 :?0A 4=F8?0=6 :4B8:0 3834:0B:0= 34=60= A41C07 :0E0B 14@0@CA ;8AB@8: 0; B4@A41CB 4=0=30:0= 107E0 38 A4:8B0@ :0E0B 14@0@CA ;8AB@8: B4@30?0B 430= 06=4B8: ?0:07430=06=4B8:8BC?0:0714=3054@@06=4B8:8BC8B4@0? :0= 30;0 70; 0?0 A090:07 6490;0 :406=4B0= 8BC 030 101 8=8 =30 0:0= 4?4;090@8A4C0B4=B0=6:406=4B0=30=?4=4@0?0==F030;0B4:=;68 ditimbulkan oleh kawat berarus. Bab 5 Sumber: Physics For Scientists and Engineers, 2000
  • 2.
    Tes Kompetensi Awal %%+3,,%,/%+!)!0(*.-1%/%$!-!-%2(**%0)!*!-+!'1.!+1.!+%0(*32$!+!,3*3+!2('!- #4=C@CB=300?0:07:0E0B14@0@CA30?0B4=6 ?0F0=60:0=B4@903898:0:0E0B14@0@CA38A8?0=38 30;0 430= 06=4B8: 10 94;0A:0= 54=4=0 B4@A41CBA4AC08?4=64B07C0=F0=6B4;07=308;8:8 A. Medan Magnetik 1. Medan Magnetik di Sekitar Magnet Permanen #06=4B8A4 38:4B07C8 @0=6 A490: 14@01030103 F0=6 ;0;C /00= 3C;CA49C;07@0=64=64B07C8107E01898714A8F0=614@E0@=04B0;8: 0B0C F0=6 38A41CB 06=4B8: 48;8:8 A850B 4=0@8: ?0@B8:4;?0@B8:4; 14A8 :4 0@07=F0 !0B0 06=4B 14@0A0; 30@8 J 'K F08BC AC0BC 304@07 38 A80 !428; B4?0B 38B4C:0==F0 10=F0: 4=30?0= 06=4B8: 30?C= :406=4B0= 030;07 A850BA850B 30= 6490;06490;0 30@8 06=4B 8)#=30B4;074?4;090@8107E006=4B48;8:83C0:CBC1 F08BC:CBC1CB0@030=:CBC1A4;0B0= 8:0:CBC1:CBC1A494=8A3834:0B:0= :43C0 :CBC1 B4@A41CB 0:0= B;0:4=;0: 30?C= 98:0 :CBC1:CBC1 B830: A494=8A 3834:0B:0= :43C0 :CBC1 B4@A41CB 0:0= B0@8:4=0@8: 4@70B8:0= !,!0
  • 3.
    #430= 06=4B8: 030;07304@07 38 A4:8B0@ 06=4B 38 0=0 06=4B 06=4B ;08= 0B0C 14=3014=30 06=4B8: F0=6 38;4B0::0= 30;0 304@07 8=8 0A87 38?4=60@C78 06=4B B4@A41CB )C14@ 430= 06=4B8: 381430:0= 4=9038 3C0 94=8A F08BC 06=4B ?4@0=4= 30= 06=4B 8=3C:A8 8 A4:8B0@ 06=4B ?4@0=4= B4@30?0B 430= 06=4B8: F0=6 30?0B 386010@:0=34=60=60@8A60@8A60F006=4B8:0@8A60@8A60F006=4B8:A4;0;C :4;C0@30@8:CBC1CB0@006=4B30=0AC::4:CBC1A4;0B0=06=4B830;0 06=4B60@8A60@8A60F006=4B8:48;8:80@0730@8A4;0B0=:4CB0@004@07 F0=648;8:8430=06=4B8::C0B386010@:0=34=60=60@8A60@8A60F0 F0=6@0?0BA430=6:0=304@07F0=6430=06=4B8:=F0;407386010@:0= 34=60= 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: F0=6 @4=660=6 ;0?;0 60@8A 60F0 06=4B8: 06=4B + 30= 06=4B 10B0=6 38BC=9C::0= ?030 !,!0
  • 4.
    04@07 0B0C B4?0B430= 06=4B8: F0=6 48;8:8 :C0B 430= 06=4B8:?0;8=614A0@38A41CB:CBC106=4B)4B80?06=4B0;00?0?C= 14=BC:=F0A4;0;C48;8:83C0:CBC1F08BC:CBC1CB0@030=:CBC1A4;0B0= (#'!%+ !0!$!7 4=66010@:0= 430= 06=4B8: A410608 60@8A 60@8A 60F0 0@8A 60F0 F0=6 A40:8= @0?0B4=C=9C::0=430=06=4B8: F0=6A40:8=:C0B!C0B430=06=4B8:4=C=9C::0=14A0@=F08=3C:A8 06=4B8: 4@70B8:0= !,!0
  • 5.
    70A8;:0=430=06=4B8: tarik-menarik tolak-menolak Gambar 5.1 Pola garis gaya magnetik 0 1 Gambar 5.2 Pola garis gaya magnetik pada (a) magnet U dan (b) magnet batang. 106 Mudah dan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas XII
  • 6.
  • 7.
    94=8A 1070= 06=4B8: 4@8:0=2=B7=F00A8=60A8=6A0BC1C07 Gambar 5.3 (a) Garis gaya magnetik tegak lurus menembus bidang A (fluks magnetik); (b) Medan magnetik B menembus bidang A dengan membentuk sudut terhadap garis normal. B A garis normal 0 B garis normal A n 0 1 Sumber: Physics, 1995
  • 8.
    Sumber: Conceptual Physics,1998 Baru-baru ini di dalam tengkorak burung merpati ditemukan sejenis sensor magnet yang tersusun dari magnet-magnet elementer. Tiap magnet tersebut terhubung dengan otak melalui saraf. Sensor tersebut dapat menentukan posisi arah melintang sepanjang magnet Bumi, selain itu juga dapat menentukan ketinggian posisinya dari permukaan Bumi. Pigeons have recently been found to have multiple-domain magnetite magnets within their skulls. That are connected with a large number of nerves to the pigeon’s brain. Pigeons have a magnetic sense, and not only can they discern longitudinal directions along the earth’s magnetic field, but they can also detect latitude by the dip of the earth’s field. Medan Magnetik 107 ;C:A 06=4B8: 030;07 10=F0:=F0 60@8A 430= 06=4B8: F0=6 38;8=6:C?8 ;47 AC0BC ;C0A 304@07 B4@B4=BC 30;0 0@07 B460: ;C@CA )420@0 0B40B8A 30?0B 38BC;8A 107E0 C=BC: :=AB0= 30= :=AB0= :=AB0= ?4@A000==F0 030;07 - 2A I 8:0AC3CB 0B0C B460:;C@CAB4@7030?1830=6%01!,!!-
  • 9.
    9 4=9038 I !4B4@0=60= - D4:B@ A0BC0= A40@07 60@8A =@0; 5;C:A 06=4B8: -1 ;C0A 1830=6 F0=6 4;8=6:C?8 ;47 430= 06=4B8: -1 AC3CB 0=B0@0 30= - 4@0?0:07:C0B430=06=4B8:F0=63870A8;:0=;475;C:A06=4B8: E414@F0=6 4=41CA1830=6A4;C0A A420@0B460:;C@CA !5! 8:4B07C8 -1 4=60=4=66C=0:0=%01!,!!-
  • 10.
    9 38?4@;47 -1 038:C0B430=06=4B8:F0=63870A8;:0=030;07 -1 2. Medan Magnetik di Sekitar Arus Listrik +=BC: 4?4@94;0A ?40700= 4=64=08 430= 06=4B8: ?4@70B8:0= !,!0
  • 11.
    !4B8:0 A4@1C: 14A838A410@:0= 38 304@07 430= 06=4B8: A4@1C: 14A8 0:0= 414=BC: ?;0 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: !4@0?0B0= 60@8A60@8A 60F0 F0=6 180A0 38A41CB )' !( B4@A41CB 4=C=9C::0= 14A0@=F0 :C0B 430= 06=4B8: 38 B4?0B B4@A41CB 0@8A 60@8A 60F0 8=8 A0BC 30= F0=6 ;08= B830: ?4@=07 14@?B=60= 30= A4;0;C 4=90C78 :CBC1 CB0@0 30= 4=34:0B8 :CBC1 A4;0B0= 030 A4:8B0@ !-1 '0(12(!- %012%$ I 58A8:0E0= 0A0; 4=0@: 4=4C:0= 50:B0 107E0 '( +( )' '( ($( ! !( 0:B0 B4@A41CB 38?4@;47 A4B4;07 %012%$ 4;0:C:0= AC0BC ?4@2100= A434@70=0 60@ ;4187 94;0A 40708 ?4@2100= F0=6 38;0:C:0= %012%$ ;0:C:0=;07 *2(4(2!1 (1(*! 14@8:CB Gambar 5.4 Garis-garis gaya magnetik yang terbentuk oleh serbuk besi ketika ditempatkan di tempat yang dipengaruhi oleh kawat berarus listrik. Contoh 5.1 I I Informasi untuk Anda Information for You Aktivitas Fisika 5.1 Medan Magnetik di Sekitar Kawat Berarus Tujuan Percobaan Mengamati medan magnetik yang disebabkan oleh kawat berarus listrik. Alat-alat Percobaan 1. Sebuah baterai 4. Kawat penghantar 2. Kabel 5. Kompas kecil 3. Sebuah saklar
  • 12.
    U U U U S U U S S S S S 0 1 2 Gambar 5.5 (a) Penghantar tidak dilalui arus listrik; (b) Penghantar dialiri arus listrik dari utara; (c) Penghantar dialiri arus listrik dari arah selatan. Perhatikan arah simpangan jarumnya. Sumber: Conceptual Physics, 1998 Gambar 5.6 Pola garis medan magnetik yang dibentuk oleh serbuk besi di sekitar kawat lurus berarus listrik. Gambar 5.7 (a) Kaidah tangan kanan; (b) Jika arus menuju pengamat, arah medan magnetik berputar ke kiri; (c) Jika arah arus menjauhi pengamat, arah medan magnetik berputar ke kanan. Langkah-langkah Percobaan 1. Susunlah peralatan sehingga terlihat seperti Gambar (a). Dalam keadaan sakelar S terbuka, letakkan kawat penghantar di atas kompas dengan arah memanjang sejajar dengan jarum kompas. 2. Perhatikan arah penunjukan jarum kompas. 3. Kemudian, tutuplah sakelar S seperti pada Gambar (b). Amati jarum kompas, apa yang terjadi? 4. Baliklah polaritas baterai seperti pada Gambar (c). Lakukanlah pengamatan seperti langkah 2 dan 4. Amati yang terjadi dengan jarum kompas. S S S I I I I 0 1 2 5. Apakah kesimpulan Anda dari kegiatan ini? %012%$?4@B00:0;84?C1;8:0A8:0=?4=4C0==F0B4=B0=6?4=60@C7 :C0B 430= 06=4B8: 38 A4:8B0@ :0E0B 14@0@CA 030 0E0;=F0 A420@0 B830: A4=6090 80 4;4B0::0= 90@C :?0A 38 0B0A :0E0B ?0=90=6 F0=6 14@0@CA *4@=F0B0 90@C :?0A B4@A41CB 4=60;08 ?4=F8?0=60= 4@8AB8E0 ?4=F8?0=60= 90@C :?0A 30?0B =30 ?4@70B8:0= 4;0;C8 !,!0
  • 13.
  • 14.
    ! !4B8:0 0@CA4=60;8@ 30@8 0@07 CB0@0 90@C :?0A 0:0= 4=F8?0=6 :4 :0=0= A4?4@B8 !,!0
  • 15.
    30= :4B8:0 0@CA4=60;8@ 30@8 0@07 A4;0B0= 90@C :?0A 0:0= 4=F8?0=6 :4 :8@8 A4?4@B8 !,!0
  • 16.
    # 0@8 ?4@2100=F0=6 38;0:C:0==F0 %012%$ 4=F0B0:0= 107E0 38 A4:8B0@ ?4=670=B0@ 14@0@CA B4@30?0B 430= 06=4B8: F0=6 0@07=F0 14@60=BC=6 :4?030 0@07 0@CA ;8AB@8: F0=6 4=60;8@ 4;0;C8 ?4=670=B0@ B4@A41CB +=BC: 4=4=BC:0= 0@07 0@CA ;8AB@8: 30= 60@8A60@8A 430= 06=4B8: =30 30?0B 4=66C=0:0= 0BC@0= B0=60= :0=0= 8:0 0@CA ;8AB@8: 380;8@:0= ?030 :0E0B ;C@CA F0=6 4=41CA B460: ;C@CA ?030 1830=6 F0=6 B4;07 38B01C@8 A4@1C: 14A8 A4@1C:A4@1C: 14A8 0:0= 4=C=9C::0= ?;0 60@8A60@8A 430= 06=4B8: F0=6 14@14=BC: ;8=6:0@0= A4?CA0B A4?4@B8 38BC=9C::0= ?030 !,!0
  • 17.
    @07 60@8A60@8A 60F006=4B8: 38 A4:8B0@ ?4=670=B0@ 14@0@CA 30?0B 38B4=BC:0= 34=60= :08307 B0=60= :0=0= A4?4@B8 !,!0
  • 18.
    14@8:CB 108 Mudahdan Aktif Belajar Fisika untuk Kelas XII B B B B 0 1 2 !4B4@0=60= 0@07 0@CA 4=41CA 1830=6 6010@ 4=34:0B8 ?4=600B 0@07 0@CA 4=41CA 1830=6 6010@ 4=90C78 ?4=600B
  • 19.
    i Medan Magnetik109 8:0 B0=60= :0=0= 4=664=660 ?4=670=B0@ ;C@CA 34=60= 81C 90@8 4=C=9C::0= 0@07 0@CA ;8AB@8: 0@07 ;8?0B0= 90@890@8 F0=6 ;08==F0 4=C= 9C::0= 0@07 ?CB0@0= 60@8A60@8A 60F0 06=4B8: 3. Hukum Biot-Savart )4B4;07 ?4=4C0= %012%$ 3C0 @0=6 58A8:0E0= @0=28A 14@=00 %!-!/2(12%(.230=%+(6!4!0214@70A8;4=4=BC:0=14A0@=F0430= 06=4B8: F0=6 38B81C;:0= ;47 0@CA ;8AB@8: AB018; (.2 30= !4!02 4;0:C:0=?4=600B0=B4@7030?:=B@81CA88=3C:A806=4B8:?030AC0BC B8B8: F0=6 38B81C;:0= ;47 A41C07 ?4=670=B0@ 14@0@CA ;8AB@8: !C0B 430= 06=4B8: 38=F0B0:0= 30;0 8=3C:A8 06=4B8: 4@70B8:0= !,!0
  • 20.
    C:C 8B)0D0@B 4=F0B0:0=14A0@=F0 8=3C:A8 06=4B8: F0=6 38A4101:0= ;47 4;44= 0@CA ;8AB@8: 14@10=38=6 ;C@CA 34=60= :C0B 0@CA ;8AB@8: 14@10=38=6 ;C@CA 34=60= ?0=90=6 4;44= ?4=670=B0@
  • 21.
    14@10=38=6B4@10;8:34=60=:C03@0B90@0:0=B0@0A41C07B8B8:B4?0B ?4=6C:C@0= 8=3C:A84;4:B@06=4B8: 34=60= 4;44= ?4=670=B0@ A410=38=6 34=60= A8=CA AC3CB 0?8B 0=B0@0 0@07 0@CA 30= 60@8A ?4=6 7C1C=6 B8B8: 34=60= )420@0 0B40B8A ?4@A000= 8B)0D0@B 30?0B 38BC;8A A410608 14@8:CB A8= I
  • 22.
    80=0 030;07AC3CB0=B0@00@0730@8 30= 030;07:=AB0=B0 ?4@4018;8B0A F0=6 48;8:8 =8;08 A410608 14@8:CB
  • 23.
  • 24.
    * I 4. Induksi Magnetik di Sekitar Kawat Lurus 4@70B8:0=!,!0
  • 25.
    )4CB0A:0E0B;C@CA34=60=?0=90=6 380;8@8 0@CA ;8AB@8: A478=660 B81C; 8=3C:A8 06=4B8: 38A4:8B0@ :0E0B B4@A41CB 8:0 38018; 4;44= ?030 :0E0B ;C@CA B4@A41CB 30= A41C07 B8B8: F0=6 14@90@0: 30@8 AC3CB F0=6 3814=BC: ;47 4;44= 34=60= 030;07 4@30A0@:0= ?4@A000= 8B)0D0@B 14A0@=F0 8=3C:A8 06=4B8: 38 B8B8: 030;07 A8= 8:0 ?0=90=6 :0E0B 030;07 30@8 =; A0?08 90C7 B0: B4@78=660 0:0 8=3C:A8 06=4B8:=F0 4=9038 A8= I 4@70B8:0= :410;8 !,!0
  • 26.