1. क्षमता बांधणी कक्ष िजिल्हा परिरिषद िसिंधुदगर
ु

2. सिंंकल्परना
परुवी स्वच्छतेची सिंंकल्परना फक्त िनचरिा टाक्या, उघडे खडडे,
चरिाचे सिंंडासिं, बके ट, टोपरलीचे सिंंडासिं यांच्या माध्यमातुन
मानवी िवष्ठेपरुरिती मयारदीत होती
आजि त्यात व्यापरक प्रमाणात बदल करिण्यात आले आहेत ज्या
मघ्ये वैयिक्तक आरिोग्य, पराण्याची शुध्दता, घरिाची स्वच्छता
याबरिोबरि कचरिा व्यवस्थापरन, सिंांडपराणी व्यवस्थापरन व मानवी
िवष्ठेचे सिंुयोग्य व्यस्थापरन याचा सिंमावेश करिण्यात आला आहे.

3. िनमरल भारित अभिभयान
पार्श्वरभमी
ु
1. १९८६ सिंाली के दीय गामीण स्वच्छता कायारक माची सिंुर वात .
(मिहला ं ंन ा आत्मसिंनमान िमळवून दे ण े वगामीण भागातील लोकांच े
ं
जिीवनमान उं चावणे )परुरि वठा आधारिीत कायरक म .
2. 1999 सिंंपर ूण र स्वच्छता अभिभयान लोकआधारिीत सिंंक ल्परना वैय िक्तक
स्वच्छतेब रिोबरि सिंांड पराणी घनकच -याच्या
िवल्हे व ाटीला प्राधानय
मािहती िशक्षण सिंंव ाद व क्षमता बांध णीच्या माध्यमातून मागणीची
िनिमती दारिीदय रिे षेव रिील कु टूं ब ांन ा प्रात्सिंाहनपररि अभनूद ान , शाळा व
अभंग णवाडयांन ा शौचालय परुरि वठा ,
4. िनमरल गाम परुरि स्कारि 2003 परासिंून सिंुर 2005 परहीला ‍ि नमरल गाम
परुरि स्कारि दे ण ेत आला. िनमरल गाम परुरि स्कारि ंापरासिंून प्रेरि ीत होउन प्रेरि ीत
होउन सिंंपर ूण र स्वच्छता अभिभयान ंाचे नाव बदलून िनमरल भारित
अभिभयान अभसिंे करिण्यात आले.

5. स्वच्छतेचे सिंात भाग
मानवी िवष्ठेचे सिंुरििक्षत/सिंुयोग्य व्यवस्थापरन
स्वच्छ व िनधोक िपरण्याचे पराणी
वैयिक्तक आरिोग्य
घरिाची स्वच्छता व आहारि स्वच्छता
सिंांडपराण्याचे सिंुरििक्षत व्यवस्थापरन
घनकच-याचे सिंुरििक्षत व्यवस्थापरन
सिंावरजििनक स्वच्छता

6. उददीष्ठे
गामीण क्षेत्रातील सिंवरसिंाधारिण जिीवनमानात सिंुधारिणा घडवून आणणे.
2022 पयरत देशार्तील सर्वर ग्रार्मपचार्यतींनार् िनमरल दजार्र प्रार्प्त करुन देणे
ं
परंचायत रिाजि सिंंस्था अभिण सिंामािजिक गटांना जिाणीव जिागती व आरिोग्य िशक्षण
या व्दारिे प्रेरिीत करिणेे.
सिंवर िशक्षा अभिभयाना अभंतगरत येत नसिंलेल्या शाळा अभंगणवाडयांना सिंुयोग्य
स्वच्छता सिंोयी परुरििवणे आिण िवदयाथ्यार्थ्यांना आरिोग्यशास्त्र िशक्षण आिण योग्य
तत्रज्ञानाला प्रोत्सिंाहन देणे.
परयारवरिणाच्या दष्टीने सिंुरििक्षत , कायम स्वरपरी स्वच्छतेच्या स्वस्त आिण योग्य
तत्रज्ञानाला प्रोत्सिंाहन देणे.
गामीण भागात सिंावरत्रीक स्वच्छता रिाखण्यासिंाठी लोकांचे व्यवस्थापरन अभसिंलेल्या
आिण घनकचरिा व सिंांडपराण्याच्या व्यवस्थापरनाला प्राधानय देणे

7. िनमरल भारित अभिभयान घटक
वैयिक्तक शौचालय
शालेय शौचालय
अभंगणवाडी शौचालय
सिंावरजििनक शौचालय
गामीण स्वच्छता सिंािहत्य िवि कक के द
मािहती िशक्षण सिंंवाद
क्षमता बांधणी

8. सर्ुरुवार्तीचे उपक्रम Start-up activity
प्रार्थमिमक सर्वेक्षण( स्वच्छतार् आरोग्य सर्दय िस्थती)
महत्वार्च्यार् व्यक्तींचे उदबोधन
 िजल्हयार्चार् आरार्खडार् तयार्र करणे.
रार्ज्यार्चार् आरार्खडार् तयार्र करणे

9. No. of HHs
having
SL.No.
Category
1.1
BPL-Others
1.2
Total
Households
Households
with toilet
%age of HH with Households
toilet
without toilet
%age of
defunct toilet Functional toilet
50036
40218
80.38
9818
1043
97.41
BPL-SC
6890
5160
74.89
1730
310
93.99
1.3
BPL-ST
687
561
81.66
126
35
93.76
2.1
APL-SC
6136
4754
77.48
1382
125
97.37
2.2
APL-ST
667
574
86.06
93
12
97.91
2.3
APL-Physically
handicapped
424
349
82.31
75
21
93.98
2.4
APL-Small
Marginal
Farmers
28321
24384
86.1
3937
706
97.1
2.5
APL-Landless
with homestead
6899
5866
85.03
1033
129
97.8
2.6
APL-Women
Headed
Households
24106
20193
83.77
3913
297
98.53
2.7
APL-Other
60674
52504
86.53
8170
615
98.83
184840
154563
83.62
30277
3293
97.87
Total :-

10. वैयिक्तक शौचालय
चारि भीती, दरिवाजिा, व छतंासिंह (SUPER STRUCTURE)
सिंंपर ूण र स्वच्छता अभिभयान
िनमरल भारित अभिभयान
दारिीदय रिे षखािलल
े
दारिीदय रिे षखािलल / दारिीदय रिे षेविरिल अभ.जि
े
ंा,अभ.जि, अभल्पर व िसिंमांत शेतकरिी, भुिमहीन
शेतमजिुरि रििहवासिंी अभसिंलेले, अभपरंग आिण मिहला
कु टूंब प्रमुख
दारिीदय रिे षवरिील कु टूंबांसिंाठी प्रोत्सिंाहन
े
दारिीदय रिे षवरिील इतरि उवररिी कु टूंबांसिंाठी
े
प्रोत्सिंाहन

11. वैयिक्तक शौचालय अभनुदान
िहस्सिंा
सिंंपर ूण र स्वच्छता अभिभयान
िनमरल भारित अभिभयान
के द
2200/-
3200/-
रिाज्य
1000/-
1400/-
लाभाथी
300/-
900/-
म.गां.रिा.गा.रिो.ह.यो
-
4500/-
एकू ण
3500/-
10,000/-

12. दोन शोष खडयार्चार् शौचार्लय

13. फायदे
सर्ोपार् सर्ंडार्सर्
वॉटरिसिंील टॅपर
िनरिीक्षण कुं डी
बैठक
झाकण
मलपरात्र
खोपरे
मलवाहक
पराईपर
‍िनचरिा टाक्या

14. सर्ंस्थमार्त्मक शौचार्लये
िशक्षणाच्या माध्यमातून शौचालयाचा वापररि.
परालकांनी स्वच्छतेच्या योग्य सिंवयी अभंगीकारिणे व त्याच्यावरि
प्रभाव टाकणे यासिंाठी मुले योग्य माध्यम.
मुलांचे वतरन बदलणे.
मनिस्थती बदलणे.
सिंवयी बदलणे.

15. शालेय शौचालय युनिनिट

16. शालेय शौचालय युनिनिट

17. युनिरिनिलपॅनि

18. शालेय शौचालय……
दोनि मुनता-या व एक शौचालय असलेले युननिीट.
मुनलां मुनलींसाठी स्वतंत्र व पटसंख्येनिूसारि युननिीटची आवश्यकता
अपंग इ.‍िवषेश गरिजा असणा-यांनिा देखील सदरिची शौचालये
वापरिता येण्या जोगी असावी.
एक युननिीट बांधकामासाठी 35000/-िनिधीची तरितूद आहे. डोंगरिी
व अित दुनगर्गम भागात 3500/- खचर्ग गृहीत धरिला आहे.
शालेय शौचालयाची स्वच्छता ही शीक्षकांनिी आपल्या
‍
देखरिे खीखाली ‍ वीद्याथार्थांकडुन नि करूनि घ्यावयाची आहे.

19. अंगणवाडी शौचालय-

20. अंगणवाडी शौचालयशौचालयाचे भाग
1.टािक
2.अधार्ग दरिवाजा
3.छोटे भांडे
4.मुनत ारिी
5.िचत्र रिं गवीलेल ा
6.पाण्याची सुनि वधा

21. अंगणवाडी शौचालय अनिुनदानि
जीवनिाच्या सुनरुवातीच्या टप्यापासूनि शौचालय वापरिाची सवय
रुजवीणे
िशशुन अनिुनकुनल शौचालय.
‍िफिरिता िनिधी.
ग्रामीण भागातील प्रत्येक युननिीटसाठी 8000/ रु ची तरितूदिनिमर्गल
भारित मध्ये आहे.दुनगर्गम व डोंगरिी भागासाठी 10000/- तसेच
शौचालय बांधकाम जरि महात्मा गांधी रिोजगारि हमी योजनिेतूनि के ले
तरि 2245/- अधीक तरितूद आहे.

22. सावरजनिनिक स्वच्छता सकल….CSC
ं ू
योग्य संख्येत शौचालये,स्निानिगृह,कपडे धुण्याची जनागा,वॉश बसीनि
े
असलेली सकले.
ं ु
योग्य जनागेची िनिवड आवश्यक
वयक्तीक शौचालय बांधकाम करण्याएवढी जनागा निसल्यास शेवटचा पयारय
ै
म्हणनि सावरिनिक संकलाचा वापर करणे आवश्यक.
ु
ू
ग्रामपंचायतीनिे देखभाल दरुस्ती व स्वच्छता करणे.
ु
वापर करणा-या कटूंबाकडूनि मासक शुल्क घेणे.
ु
बाजनार, सावरजनिनिक िठिकाणे,मोठिया प्रमाणावर लोक जनमतात अशा िठिकाणी
उभारणे.
रु. 2 लाख िनिधीची तरतुद अभीयानिात आहे. केद्र िहस्सा60 राज्य िहस्सा
30 व लोकसहभाग 10 अशी िनिधीची कमाल तरतुद आहे

26. स्वभावातील अडथळे दुनरि करिणे ?
आय.ई.सी

27. मािहती िशक्षण संवाद
दारिोदारि िफिरिती मधुननि संवाद
हात धुनवा प्रात्यिक्षक
हस्त पत्रीका
पुनस्तके
अभ्यास दौरिे
शालेय मुनलांच्या खेळ/ स्पधार्ग
स्वच्छता यात्रा सहल/ प्रभात फिे रिी
िठकाणाच्या माध्यमातुननि प्रभोदनि
इलेक्ट्रीक आिण िंटप्रट िमडीया
स्वच्छतेची प्रात्यिक्षके
पथनिाटय/जनािहराती
 धािमक

28. क्षमता बांधणी
 ग्रामपंचायत स्तरि िशक्षण(VWSC/AWW/ASHA/ANM/Teachers/GP)
तालुनका स्तरि- (: VWSCs/GPs/ ABPO/CDPO/BEO)
िजल्हा स्तरि- Workshop/Training for Networking Collaboration:
ADC/DDPO/PO-DRDA/PO-ICDS/DEO/DEEO/DPC/SMO/ROHSPCB/DFO/DDA/DDAH/Vety Surgeons/
 िविवध कायर्गकत्रे यांनिा प्रिशक्षण- गवंडी प्रिशक्षण, िवटा तयारि करिण्याचे प्रिशक्षण,
शौचालयांची भांडी तयारि करिण्याचे प्रिशक्षण,

29. ग्रामीण स्वच्छता सािहित्य िवि आक्रि आणिण
उत्पादन कें स्वच्छता सािहित्यााचे िवतरण.
द.
गाव स्तरावर
लाभाथ्यार्थ्यांना िनवडीसाठी पयार्याय.
उत्पादन कें दामधुन स्वस्त परवडणारे सािहित्य तयार करणे.
SHG/ महिीला मंडळ/पंचायत/ स्वयंसेवी संस्था यांना उघडता
येतात.
यांचा स्वतंत्र पिशकीत गवंडी व पेरकाचा गट असावा.
उत्पादनाच्या गुणवत्तेला बाा धील असणे आणवश्यक.
व्याजमुक्त कजर्या व्यवस्था- जास्तीत जास्त 3.5 लाख र.

30. ि आफिरता िनधी
प्रोत्साहन भत्याअतर्गरतर् समािवष नसलेली दा.रे .वरील कटूंबे यांना
ु
ं
हा िनधी देतर्ा येतर्ो
खाजगी घरातर् बसणा-या अंगणवाडयांना Baby Toilet बांधकामास
कजर स्वरुपातर् िनधी देतर्ा येतर्ा. एकातर्िमिक बालिवकास प्रकल्प
अधीकारी यांनी सदरचे कजर घरमिालकाच्या भाडयातर्ून वसूल
करण्याचे प्रमिाणीतर् केल्यास सदरचा िनधी देतर्ा येतर्ो.
िजल्हा प्रकल्पाच्या 5 %िफिरतर्ा िनधी म्हणून वापरु शकतर्ो.

31. सांडपाणी घनकचरा व्‍यवस्‍थापन

32. घनकचरा व्यवस्थापन समिुचीतर् तर्त्रज्ञाने
ं
असेंदीय कच-याचा पुनवार्यापर व पुनर्याचि आक्रिकरण
पाळीव पाण्यांचे खादयघरगुती खतखडडाजिमनीतील बांधीव खतखडडानाडेप पध्दतगांडुळखत पि आकया
बायोगॅस प्लॅन्ट

33. घरगुतर्ी खतर् खडडा

34. जिमनीतील बांधीव खतखडडा-

35. नाडेप पध्दत-

36. गांडुळ खतर् प्रकल्प

37. ढीग पध्दतर्

38. बायोगॅस प्लॅन्ट

39. सांडपाणी व्यवस्थापन
मलमुत्र िमश्रीत सांडपाणी- ज्या सांडपाण्यात मानवी मैला मुत्राा बरोबरच इतर पकारचे सांडपाणी िमसळलेले
असते अशा पकारच्या पाण्याच्या अंतीम व्यवस्थापनासाठी वेगळया पकारची परं तु खचीक अशी यंत्रणा लागते. उदा. शहिरातील भूमीगत गटारे
 मलमुत्र िवरिहित सांडपाणी-मानवी मलमुत िमसळलेले नसल्याने त्याच्या अंतीम पि आकये किररता
उपयोगात येणा-या पध्दती सोप्या कमी खचीक असतात

40. सांडपाणी व्यवस्थापन समिुचीतर् तर्त्रज्ञाने
ं
शोष खडडा-
पाझर खडडापरसबागपाइप्ड रट झोन िसिस्टम परसबागसांडपाण्याचे अन्यत्र व्यवस्थापन (सांडपाणी स्थीरीकरण तर्ळी)

41. शोष खडडा-

42. पाझर खडडा

43. घरगुती परसबाग व पाइप्ड रुट झोन परसबाग

44. उघडया गटाराचा उभा छेद

45. िनिर्मलर्मल ग्रामल पुरस्कार
a. ग्रामलपंचायतीनिर्े सव र्म गाव तसेच व ाडयांमलध्‍ये हाग्ंंदारी मलुिक्तिचा
ठराव ग्रामलसभेत मलंजूर करुनिर् घेणे.
b. ग्रामलपंचात मलध्‍ये येणा-या सव र्म व ाडयांनिर्ा िपण्‍यासाठी व
स्‍व च्‍छतेसाठी पाणी उपलब्‍ध असणे आव श्‍यक
c. ग्रामलपंचायतीनिर्े िनिर्मलर्मल भारत अिभयानिर् अंतगतर्म मलंजूर सव र्म कामलांची
पुत्रता करणे आव श्‍यक आहे.

46. गुणदानिर् पध्‍दत
1. व ैयिक्तिक शौचालय (IHHL) 50 गुण
1.1 सव र्म कु टुंबाकडू निर् शौचालयाचा व ापर, स्थलांतिरत मलजूदाव्दारा साव र्मजिनिर्क
शौचालयाचा व ापर तसेच ग्रामलपंचायतीमलध्ये उघडयाव र शौचाला जाणारे कु णीही
व्यक्तिक्ति सापडली निर्ाही.
30
1.2 मललमलुत्र िव ष्ठेचे सुयोग्य व्यक्तव स्थापनिर्
(SANITARY LATRINES)उन्नत/सुरिक्षित स्व च्छता
5
1.3 कौटूंिबक/साव र्मजिनिर्क शौचालयांचे योग्य व्यक्तव स्थापनिर् के ले जाते
5
1.4 लहानिर् मलुलांची िव ष्ठा सुरिक्षितिरत्याव्यक्तव स्थापनिर् के ले जाते.
5
1.5 ग्रामलपंचायतीमलध्ये िव ष्ठा सफाईसाठी कोणीही व्यक्तिक्ति निर्ाही
(NO MANUAL SCAVENGING)
5

47. 2. शालेय स्व च्छता- 8 गुण
2.1मलुला मलुलींसाठी स्व तंत्र व पुरेशा संख्येत शौचालये आहेत
2
2.2िशक्षिक व िव दयाथी यांच्याकडू निर् शौचालयाचा व ापर होतेंा
2
2.3शालेय स्व च्छतागृहे सुव्यक्तव स्थीत व स्व च्छ आहेत
2
2.4 शाळे त हात धुण्यासाठी साबण उपलब्ध आहे.
1
2.4 शाळे त स्व च्छता व िपण्यासाठी पाण्याची मलुबलक उपलब्धता आहे.
1

48. 3. अंगणव ाडी स्व च्छता- 8 गुण
3.1 अंगणव ाडीमलध्ये शौचालयाची उपलब्धता आहे का
2
3.2 अंगणव ाडीतील िव दयाथ्यार्थ्यांव्दारे शौचालयाचा व ापर होतो
2
3.3 अंगणव ाडीतील शौचालयांचे स्व च्छतेचे योग्य व्यक्तव स्थापनिर् व सुिस्थतीत
असणे
2
3.4 हात धुण्यासाठभ्‍ साबणाची उपलब्धताअसणे
1
3.5 स्व च्छता व िपण्यासाठी पाण्याची मलुबलक उपलब्धता आहे.
1

49. पाण्याची उपलब्धता असणे 10 गुण
4.1 ग्रामलपंचायतीतील प्रत्येक पाडयाव र पाण्याची 55 LCPD उपलब्धता असणे
4
4.2 प्रत्येक कु टूंबासाठी पाण्ययाच्या स्त्रोतांची 100 मली पिरसरात उपलब्धता असणे
4
4.3 पाण्याच्या सव र्म स्त्रोतांची िनिर्यिमलत तपासणी असल्याची रिजस्टर व रुनिर् पहाणे
2

50. 5. मलािहती, िशक्षिण व संव ाद
9 गुण
5.1 CHILD FRIENDLY िचत्रे व उदबोधक िचत्र मलजकू र यांचे शालेय व
अंगणव ाडी शौचालयाच्या िभतीव र असाव ेत
1
5.2 साव र्मजिनिर्क जागा व ग्रामलपंचायतीत स्व च्छतेिव षयी संदशाचे प्रिसध्दीकण
े
असाव ेत
2
5.3 आंतरव्यक्तिक्ति संव ादासाठी स्व च्छतादूतांची िनिर्व ड व प्रत्यक्षि कायर्म करणे
2
5.4 ग्रामलपंचायतीमलध्ये साव र्मजिनिर्क िठकाणी लोकजागृतीसाठी पथनिर्ाटये,
संगीतकायर्मक्रमल कलापथकांच्या कायर्मक्रमलाचे आयोजनिर् करणे
1
5.5 सामलािजक संस्था निर्ेते,युव ामलंडळे ,मलिहला मलंडळे इत्यादींचा ग्रामलपंचायतीतील
स्व च्छता आरोग्य या क्षिेत्रात सहभाग असणे
1
5.6 हागंदारीमलुक्ति गाव ासाठी उघडयाव र शौचालयास जाणा-यास दंडाची तरतूद
2

51. 6. घनिर्कचरा व्यक्तव स्थापनिर्
5 गुण
6.1 व ैयिक्तिक व ग्रामलपंचायत स्तराव र घनिर्कच-याचे योग्य व्यक्तव स्थापनिर्
2
6.2 घनिर्कच-याची सुरिक्षित व ाहतूक िकव ा घनिर्कच-याची योग्य िव ल्हेव ाट करणे
2
6.3 गाव ात रस्ते, साव र्मजिनिर्क िठकाणे, मलोकळया जागा यांची स्व च्छता असणे
1

52. 7.सांडपाण्याचे व्यक्तव स्थापनिर्
10 गुण
7.1 ग्रामलपंचायतीत सांडपाण्याचे योग्य िव ल्हेव ाट व व्यक्तव स्थापनिर् कु टूंबस्तराव र
4
7.2 गाव ात पाण्याचे स्त्रोत व गटारांचे योग्य िनिर्योजनिर् भोव ती
3
7.3 साव र्मजिनिर्क िठकाणी व साव र्मजिनिर्क पाण्याच स्त्रोतांजव ळ सांडपाण्याचे योग्य अंितमल
प्रियाक्रयाव व्यक्तव स्थापनिर् के ले आहे
3
8. प्रस्तािव त ग्रामलपंचायतीमलध्ये प्रत्येक कु टूंबाला निर्ळ कनिर्ेक्शनिर् असल्यास 5 गुण अिधक(बोनिर्स मलाक्सर्म) देण्यांत येतील

53. “ It is easier to
organize a
seminar
on sanitation
than to bend
down pick up
a chocolate
wrapper ”