• Like
  • Save
Studija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore 2012
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Studija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore 2012

on

  • 1,021 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,021
Views on SlideShare
1,021
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
16
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Studija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore 2012 Studija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore 2012 Document Transcript

    • STUDIJA FINANSIRANJA ŠUMA I ŠUMARSTVA CRNE GORE Ferlin Franc, Stamatović Saša, Anđelić Milosav, Čurović Milić, Demić Zehra, Marinović Dragan, Radulović Rajko, Selmanović Gjulera, Terzić Joveta,Vojinović Rosanda, Vukica Perović, Nuhodžić Mensura Podgorica, jul. 2012. godine
    • SKRAĆENICEDK – Domaći konsultantiFAO – Organizacija za ishranu i poljoprivredu Ujedinjenih NacijaFODEMO (Forestry development in Montenegro) - Razvoj šumarstva u CrnojGoriFRA (Forest Resource Assesment) – Procjena šumskih resurasaFSC (Forest Stewardship Council) – Savjet za brigu o šumamaGJ – gazdinska jedinicaPJ – Područna jedinica UŠICP (International Cooperative Programmme) – Međunarodni program saradnje u okviru monitoringa zdravstvenog stanja šumaIPA (Instrument for Pre-Accession) - Predpristupni instrument EvropskeUnijeLIFE+ – Program EU za finansiranje projekata zaštite prirodeLPN – lovišta posebne namjeneMF – Ministarstvo financijaMK – međunarodni konsultantMN – Ministarstvo naukeMPRR – Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvojaNATURA 2000 – mreža posebnih staništa evropsko značajnih habitata i pticaNDŠP – nedrvni šumski proizvodiNIŠ – nacionalna inventura šumaPDV – porez na dodatu vrijednostPGŠ – program gazdovanja šumamaPRŠ – plan razvoja šumaNPUŠŠZ – Nacionalna politika upravljanja šuma i šumskih zemljišta CrneGoreRG – radna grupaRK – regionalni konsultantŠPN – šume posebne namjeneUŠ – Uprava za šumeUVPŠ – Udruženje vlasnika privatnih šumaVJ - Vektra-JakićVPŠ – vlasnici privatnih šumaZoŠ – Zakon o šumamaZŽS – Zaštita životne sredine
    • SADRŽAJ0.SAŽETAK ................................................................................................61.UVOD....................................................................................................102.PROJEKTNI ZADATAK.............................................................................133.METODOLOGIJA I PROCES IZRADE SCENARIJA I STUDIJE........................163.1.Opšti metodološki okvir za strateško planiranje i izradu scenarija......163.2.Specifični metodološki okviri za planiranje i pripremu obračuna ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu ........................................................................................183.2.1. Mjere uzgoja šuma .........................................................................183.2.2. Aktivnosti i mjere zaštite šuma.......................................................203.2.3. Specijalne mjere i aktivnosti u zaštitnim šumama i šumama posebne namjene.............................................................................................203.2.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama.................................213.2.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture..................223.2.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumama.............................................................................................233.2.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznakestabala.....................................................................................................243.2.8. Aktivnosti na sertifikaciji šuma.......................................................253.2.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu..........................................................................................253.2.10. Poslovi Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja – Sektora za šumarstvo...........................................................................................263.2.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma (osim sufinansiranja šumskih radova)...............................................................................................263.3. Metodološki okvir za analizu ostvarenog i planiranje budućeg obima i strukture sječa..................................................................................273.4. Metodološki okvir za zbirni pregled ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo................................273.4.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo..........................................................................................273.4.2. Pregled iznosa svih potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šuma....................................28 1
    • 3.4.3. Pregled i međunarodno uporjeđenje visine bioloških i tehničkih investicija, uključujući investicije u upravne, stručne i tehničke poslove vezane za gazdovanje šumama..........................................................293.5.Metodološki okvir za pripremu obračuna ostvarenih i planiranihprihoda odnosno izvora sredstava............................................................293.5.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenata...............................293.5.2. Iznos naknada i ostalih prihoda vezanih za korišćenje šuma............303.5.3. Prihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma........................................................................................313.5.4. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šuma..323.5.5.Budžetski prihodi sredstava Uprave za šume...................................323.6. Metodološki okvir za prikaz ostvarenih i pripremu planiranih izdatakabudžeta Uprave za šume..........................................................................333.6.1. Opšti okvir za pripremu budžeta.....................................................333.6.2. Posebni okvir za analizu i pripremu budžeta...................................343.7. Metodološki okvir za bilansiranje scenarija finansiranja šumai šumarstva..............................................................................................373.7.1. Bilansiranje obima i troškova bioloških i tehničkih investicija u šumena osnovu ciljnih vrijednosti.....................................................................373.7.2. Bilansiranje visine investicija u šume u odnosu na prihode korisnikai vlasnika šuma i budžetske izvore............................................................383.7.3. Obračun i zbirni prikaz izabranih scenarija finansiranja...................393.8. Proces izrade scenarija i Studije finansiranja šuma i šumarstva..........404. REZULTATI SCENARIJA I STUDIJE...........................................................434.1. Ostvarene i planirane mjere, radovi i aktivnosti u šumama i šumarstvu...........................................................................................434.1.1. Mjere uzgoja šuma.........................................................................434.1.2. Mjere i aktivnosti na zaštiti šuma...................................................524.1.3. Specijalne mjere u zaštitnim šumama i šumama posebne namjene.............................................................................................534.1.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama..................................534.1.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture..................544.1.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumama..........................................................................554.1.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala................................................................................644.1.8.Aktivnosti na sertifikaciji šuma........................................................654.1.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu.......................................................................................65 2
    • 4.1.10. Upravni poslovi MPRR – Sektora šumarstva..................................674.1.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma...............................................674.2. Ostvareni i planirani obim i struktura sječa........................................684.3. Zbirni pregledi ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu.......................................................................694.3.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo........................................................................................694.3.2. Pregled iznosa potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šuma.........................754.3.3. Pregled visine bioloških i tehničkih investicija u šume, uključujući investicije kroz državnu šumarsku službu...........................................764.4. Ostvareni i planirani prihodi od korišćenja šuma i izvori budžeta Uprave za šume.................................................................................884.4.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenata kao izvora prihoda.884.4.2. Troškovi naknada vezanih za korišćenje šuma.................................894.4.3. Biološke i tehničke investicije korisnika i vlasnika šuma i budžeta Uprave za šume.................................................................................934.4.4. Prihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma....................................................................................954.4.5. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektora...................964.4.6. Iznos budžetskih prihoda Uprave za šume.......................................974.5. Ostvareni i planirani izdaci budžeta Uprave za šume.........................984.5.1. Ukupni izdaci za poslove i djelatnosti Uprave za šume i za investicije u šume.............................................................................984.5.2. Struktura izdataka po djelatnostima Uprave za šume.....................994.5.3. Struktura izdataka budžeta Uprave za šume za investicije u šume.1004.5.4. Trend budžetskih sredstava Uprave za šume.............................,...1014.6. Zbirni scenariji za finansiranje gazdovanja šumama .......................1125. ZAKLJUČCI I PREPORUKE.....................................................................1165.1. Metodološki aspekti.......................................................................1165.2. Suštinski aspekti.............................................................................1175.2.1. Finansiranje šuma i šumarstva u periodu od 2008. – 2010. godine - polazni scenarij................................................................................1175.2.2. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – osnovni optimalni scenarij...............................................................1215.2.3. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta I optimalnog scenarija.......................................................126 3
    • 5.2.4. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta II optimalnog scenarija......................................................1266. REFERENCE I IZVORI............................................................................127ANEKS...................................................................................129 4
    • 5
    • 0. SAŽETAKCilj ove Studije je izrada strateško planskih scenarija za finansiranje mjera,radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu Crne Gore, usklađenih sa raspoloživimizvorima finansiranja iz šuma i državnog budžeta, za naredni 5-godišnji planskiperiod, uzimajući u obzir usmjerenja NPUŠŠZ, ZoŠ i aktuelno stanje, potrebe imogućnosti šuma i šumarstva. Upotrijebljena metodologija uključuje sverelevantne ulaze i izlaze šumarskog sektora od strane korisnika državnih šuma,VPŠ i UŠ odnosno budžeta Crne Gore, u naturalnim i finansijskim vrijednostima.Ulazi i izlazi od strane trećih lica nijesu uključeni. Na strani ulaza metodologijauključuje: (i) obim korišćenja šuma i prihode vlasnika i korisnika šuma odkorišćenja šuma, (ii) prihode UŠ od dodijeljenog prava na korišćenje državnihšuma, (iii) prihode UŠ od prodaje drveta u vlastitoj režiji, (iv) prihode UŠ odnaknade za obavljanje stručno-tehničkih poslova; (v) prihode UŠ od dodijeljenogprava na korišćenje NDŠP, (vi) prihode UŠ od dodijeljenog prava na korišćenješumskog zemljišta, šumske infrastrukture i ostalih usluga šuma, (vii) prihode UŠod upravljanja LPN i vršenja lovačke djelatnosti i (ix) prihode UŠ od prodaješumskog sjemena. Na strani izlaza metodologija uključuje, naročito: (i) mjereuzgoja šuma (od obnove i njege do sanacije postojećih i podizanja novih šuma),(ii) mjere preventivne zaštite šuma, uključujući zaštitu od požara i monitoringšuma (iii) specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN, (iv) aktivnosti i mjere usjemenskim sastojinama, (v) radove na izgradnji i održavanju šumskih puteva ivlaka, (vi) upravne i stručno-tehničke poslove na gazdovanju šumama,uključujući planiranje i sprovođenje doznake stabala (od strane eksternihizvršioca), (vii) aktivnosti na sertifikaciji šuma; (ix) aktivnosti na izgradnjiinstitucionalnih i ljudskih kapaciteta i okvira u šumarstvu; (x) aktivnosti vrhovnedržavne šumarske administracije i (xi) posticajne mjere za razvoj privatnihšumskih gazdinstava i UVPŠ.Izrađeni su sljedeći scenariji odnosno varijante finansiranja: (1) polazni scenarij -na osnovu stanja u peridu od 2008. - 2010. godine, (2) osnovni optimalniscenarij, (3) modifikovani optimalni scenarij I - sa dodatnim budžetskimprihodom od posebne naknade koncesionara za stručno-tehničke poslove i (4)modifikovani optimalni scenarij II - sa dodatnom posebnom naknadomkoncesionara i uvećanom cijenom drvnih sortimenata (za 10%). Za obračunscenarija su izrađeni odgovarajući softverski alati (Microsoft Excel-a), koji semogu relativno brzo prilagoditi za opštu upotrebu. 6
    • Neki od ključnih rezultata polaznog scenarija (stanja od 2008. - 2010. godine) susljedeći:1) Uz relativno nizak obim ostvarene sječe (0,72 m3/ha godišnje), kalkulativni bruto prihod od prodaje drvnih sortimenata1 iznosio je 18,8 miliona € godišnje ili 0,62% BDP.2) Doznačene koncesione i posebne naknade koncesionara za stručno-tehničke poslove iznosile su prosječno 15,4 €/m3 ostvarene bruto sječe ili 61% vrijednosti posječenog drveta na panju.3) Ostvarena naknada VPŠ za vršenje stručno-tehničkih poslova UŠ iznosila je 2,9 €/m3 ostvarene bruto sječe ili 18% vrijednosti posječenog drveta na panju.4) Ostvarene biološke i tehničke investicije u šume iznosile su 7,5 €/m3 ili 5,3 €/ha; u odnosu na ukupni prihod, investicije koncesionara iznosile su 21%, ukupne investicije koncesionara i UŠ u državne šume 25%, a investicije VPŠ i UŠ u privatne šume ukupno 5%.5) Investicije kroz sve poslove i aktivnosti državne šumarske službe iznosile su 10,3 €/m3 ostvarene sječe ili 29% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata.6) Neto prihodi od gazdovanja šumama, za korisnike državnih šuma i VPŠ, iznosili su 5,0 €/m3 ostvarene bruto sječe, odnosno 14% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata.7) Neto prihodi od gazdovanja šumama za na nivou (pod)sektora iznosili su 3,8 €/m3 ostvarene bruto sječe, odnosno 10% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimenata;8) Ukupno ostvareni izdaci budžeta UŠ iznosili su 6,48 miliona € prosječno godišnje, od čega za vršenje poslova i djelatnosti UŠ 4,68 miliona € (72%), a za biološke i tehničke investicije u šume 1,80 miliona € (28%).9) Budžet UŠ se po godinama, kao posljedica smanjivanja ostvarenih budžetskih prihoda iz koncesija, zabrinjavajuće smanjuje (22% u u 2010. godini u odnosu na 2008.).1 Pri tom se uvjek uzima paritet kamionski put. 7
    • Neki od ključnih rezultata osnovnog optimalnog scenarija, za naredni 5-godišnjiplanski period, su sljedeći:1) Uz 37% povećani planirani obim sječe (na 0,97 m3/ha godišnje), očekivani bruto prihod od prodaje drvnih sortimenata iznosi 26,5 miliona € godišnje ili 0,86% BDP2.2) Planirane koncesiona naknada za korišćenje državnih šuma iznosi prosječno 13,0 €/m3 planirane bruto sječe ili 53% vrijednosti sječivog drveta na panju; posebna naknada koncesionarima u ovom scenariju nije obračunata.3) Planirana naknada VPŠ za vršenje stručno-tehničkih poslova iznosi 2,7 €/m3 planirane bruto sječe ili 14% vrijednosti sječivog drveta na panju.4) Planirane biološke i tehničke investicije u šume iznose 12,3 €/m3 ili 11,9 €/ha; u odnosu na bruto prihod investicije koncesionara iznose 25%, ukupne investicije koncesionara i UŠ 35%, investicije VPŠ 14% i ukupne investicije VPŠ i UŠ u privatne šume 27%.5) Planirane investicije kroz državnu šumarsku službu iznose 7,1 €/m3 planirane bruto sječe ili 19% vrijednosti proizvedenih drvnih sortimanata.6) Planirani neto prihodi od gazdovanja šumama, za korisnike šuma i VPŠ, iznose 4,3 €/m3 planirane bruto sječe, odnosno 12% očekivane vrijednosti drvnih sortimenata;7) Planirani neto prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektora iznose 3,1 €/m3 planirane bruto sječe, odnosno 8% očekivane vrijednosti drvnih sortimenata;8) Ukupno planirani izdaci budžeta UŠ iznose 8,07 miliona € godišnje, od čega za vršenje poslova i djelatnosti UŠ 4,68 miliona € (58%), a za biološke i tehničke investicije u šume 3,39 miliona € (42%).9) U zvaničnom Budžetu Crne Gore za ovu godinu raspoloživa sredstva UŠ su čak za 3,09 miliona €, odnosno 37 % niža od planiranih u okviru ove Studije; pri tom su sredstva za unapređenje šuma u odnosu na 2008. godinu prepolovljena.Modifikovani optimalni planski scenarij I u odnosu na osnovni optimalni scenarijukazuje da dodatno uvođenje posebne naknade koncesionarima - uz očuvanjenjihovog ciljnog prihoda – iziskuje značajno smanjenje investicija u državnešume od strane korisnika (sa 5,35 na 3,69 miliona € godišnje) i odgovarajućukompenzaciju ovih investicija od strane budžeta UŠ. Modifikovani optimalniplanski scenarij II u odnosu osnovni optimalni scenarij ukazuje da kombinacijadodatnog uvođenja naknade za koncesionare i uvećanja cijene drvnihsortimenata na kamionskom putu – značajno poboljšava ekonomski rezultat2 Uzet BDP 2010. Godine. 8
    • gazdovanja šumama za korisnike i VPŠ (za 27%), kao i ekonomski bilans sektorakao cjeline (za 38%).Metodologija, alati i rezultati ovih scenarija mogu se neposredno upotrijebitikod izrade Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva, kao i godišnjihbudžetskih programa UŠ, kao i za praćenje i vrednovanje njihovo realizacije. 9
    • 1. UVODŠumarski sektor Crne Gore se već od 2006. godine dalje nalazi u procesureforme, pod okriljem tzv. nacionalnog šumarskog programa kao svjetskiutemeljenog procesa razvoja politike sektora. Jedan od prvih, a i ključnihkoraka te reforme, napravljen je usvajanjem NPUŠŠZ u 2008. godini, koja jedefinisala relevantne pravce i usmjerenja za razvoj šuma i šumarskogsektora kao cjeline. Dokument politike sadrži brojne izjave odnosnousmjerenja u podršku održivom razvoju šuma i šumarstva Crne Gore, međukojima je značajni dio usmjeren u podršku privatnih šuma i privatnogsektora, koji slično kao i zemljama u okruženju, sa izuzetkom izvođačaradova u državnim šumama, još nije razvijen.Usvajanju šumarske politike je u 2008. godini usljedio zahtjevan i dostadugotrajan razvoj novog, modernog ZoŠ, sa međunarodnom podrškom, kojije usvojen krajem 2010. godine. Zakon reguliše sve ključne oblasti ušumarstvu, kao što su strateško i operativno planiranje, učešćezainteresovanih strana i javnosti u planiranju; zaštitu i uzgoj šuma, obaveznepostupke kod korišćenja šuma i prometa drvnih sortimenata, upravne,stručno-tehničke i savjetodavne poslove UŠ, privatizaciju određenih stručnihposlova UŠ; dodjeljivanje prava korišćenja državnih šuma i nedrvnih šumskihproizvoda; načine korišćenja državnih šuma, naročito preko koncesija;uvođenje finansijske podrške VPŠ, kao i uvođenje dodatnih budžetskihprihoda od korišćenja šumskog zemljišta, šumskih puteva i ostalih uslugašuma. Ovaj zakon dakle donosi sve potrebne mehanizme za održivogazdovanja šumama kao i njegovo finansiranje, međutim u pogledupomenutih, dodatnih budžetskih izvora i finansiranja mjera i radova uprivatnim šumama ostaje nepotpuno definisan.Sa aspekta korišćenja i ekonomike gazdovanja državnim šumama značajnoje, da su u 2007. i 2008. godini sklopljeni dugoročni koncesioni ugovori zapretežni dio površine državnih šuma, odnosno gazdinskih jedinica, saizuzetkom jedne PJ UŠ (Rožaje), u kojoj su do sada sklapani jednogodišnjiugovori o korišćenju šuma. Jedna od ključnih karakteristika koncesionihmehanizama, koji su definisani pomenutim ugovorima, a dalje razrađeninovim ZoŠ, jeste da se cijena koncesionih naknada do sada nije mijenjala,dok novi zakon uvodi fleksibilni sistem godišnjeg prilagođavanja visinekoncesionih naknada. 10
    • Što se tiče implementacije koncesionih ugovora, od koje direktno zavisiekonomika gazdovanja državnim šumama i budžetsko finansiranje,najznačajnija je činjenica da se koncesioni ugovori, zbog subjektivnih iobjektivnih razloga nijesu realizovali u očekivanom obimu, a posljedica bio jeispad budžetskog prihoda od nenaplaćenih koncesionih naknada. U vezi sapomenutim treba napomenuti i smanjivanje ostvarenih budžetskih izvorasredstava od 2008. – 2010. godine, koje je prouzrokovalo i pripadajućesmanjivanje budžeta UŠ, koji je u ovoj godini dostigao najniži mogući nivo iugrozio održivost gazdovanja šumama u Crnoj Gori.Sastavni dio reforme sektora je i razvoj sistema planiranja gazdovanja irazvoja šuma, koji je isto tako definisan novim ZoŠ i uključuje sve šume.Razvoj metodologije ovog planiranja, koji je u toku više godina, još nijezavršen. Naročito se očekuje dio, koji se odnosi na privatne šume. Saaspekta izrade planova gazdovanja šumama, odnosno programa (po novojzakonskoj terminologiji), nije se nakon usvajanja ZoŠ, gotovo još ništaznačajnije promjenilo, jer PGŠ još ne uključuju privatne šume. U slučajuprivatnih šuma zbog toga planiranje gazdovanja i dalje temelji jedino nagodišnjem programu UŠ, koji se donosi nakon odobravanja zahtjeva VPŠ zasječu. Izuzetno važan doprinos razvoju sektora je izrada metodologije isprovođenje nacionalne inventure šuma, koja je završena u prošloj godini,međutim njeni rezultati za sada još nisu raspoloživi.Sa institucionalnog aspekta je vrlo značajna reforma funkcionisanja iizgradnje kapaciteta šumarskih institucija i kadrova, tokom svih ovih godina.U okviru Sektora šumarstva MPRR ona je već izvršena, a sa kadrovskogaspekta još nije do kraja ispraćena. Naročito je proces reforme važan za UŠ,kao najveću šumarsku instituciju, kod koje inače najsporiji. Međutim, nakonizrade funkcionalne analize (FODEMO, 2010) i studije poslovnih procesa ušumarstvu (FODEMO, 2011) date su konačno osnove za promjenu idonošenje sistemizacije UŠ. Ozbiljno ograničavajući faktor u tom smislu susvakako velike, a sada još povečane restrikcije budžeta Crne Gore. U pogleduizgradnje kapaciteta privatnog šumarstva je značajno uspostavljanjeopštinskih i nacionalnog UVPŠ, u periodu od 2007. – 2010. godine, kao iizgradnja njihovih funkcionalnih kapaciteta sa započetim obukama VPŠ zaodrživo gazdovanje njihovim šumama. 11
    • Holandska razvojna organizacija SNV je sa svojim savjetnicima ikonsultantima dala značajan doprinos razvoju šumarske politike, nacrta ZoŠ iregulative, i institucionanom razvoju i izgradnji kapaciteta u šumarstvu,naročito privatnog sektora. Predstojećom Studijom finansiranja šuma išumarstva Crne Gore, nakon podrške izradi dokumenta kriterijumi iindikatora održivog gazdovanja šumama (ANĐELIĆ, 2011) i uvođenjasavremenih tehnika višenamjenskog gazdovanja šumama (FERLIN,2010/2011), zaokružuje svoju misiju u Crnoj Gori. 12
    • 2. PROJEKTNI ZADATAKCilj ove Studije je izrada scenarija za strateško planiranje i finansiranja mjera,radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu Crne Gore, usklađenih saraspoloživim izvorima finansiranja (van-budžetskim i budžetskim), za naredni5-godišnji planski period, uzimajući u obzir usmjerenja NPUŠŠZ (2008), ZoŠ(2010), kao i aktuelno stanje i potrebe šuma i šumarstva u Crnoj Gori.U okviru projektnog zadatka predviđene su sljedeće aktivnosti:1. Adaptacija metodologije nacionalnog / sektorskog nivoa planiranja i finansiranja šuma i šumarstva, koja je prethodno razvijena u okviru FAO projekta Razvoja šumarstva u Srbiji (FERLIN et al., 2007), na participativni način, imajući u vidu uslove u Crnoj Gori odnosno bazirajući se na trenutnoj situaciji, potencijalima i potrebama šuma i šumarstva.2. Priprema i dogovor o detaljnom Akcionom planu za realizovanje planiranih aktivnosti, uključujući rad na prethodnim analizama i pripremi elemenata scenarija, definisanju vremenskih okvira i odgovornosti pojedinih članova tima, identifikovanje institucija koje će biti uključene u projekat, konsultovanje sa zainteresovanim stranama, kao i prezentaciju rezultata Studije.3. Priprema pregleda realizacije godišnjih planova / programa šumarske administracije (MPRR i UŠ), u fizičkom i finansijskom smislu (npr. u poslednje tri godine), uključujući sve izvore finansiranja šumarskog sektora, koji se posebno predstave za državni i privatni podsektor šumarstva. Ovi rezultati treba da budu pripremljeni u dogovorenoj i metodološki odgovarajućoj formi, kako bi se mogli uključiti u (polazni ) scenarij.4. Priprema pregleda troškova šumskih radova i aktivnosti (ukupno i po jedinicama mjere) i cijena šumskih proizvoda i usluga, uključujući cijene koncesija za državne šume. Takođe, potrebno je koristiti različite ostale izvore podataka, uključujući upitnike, kako bi se dobile nedostajajuće informacije o određenim šumskim proizvodima i uslugama. Na osnovu relevantnih informacija, uključujući iz okruženja (naročito Srbije) potrebno je pripremiti odgovarajuće liste jediničnih cijena i troškova za kalkulacije ovih scenarija. 13
    • 5. Izrada (najmanje) dva scenarija strateškog nivoa planiranja i finansiranja šuma i šumarstva, u fizičkom i finansijskom smislu (npr. za period od 5 godina), a na osnovu realno očekivanih finansijskih izvora iz šuma i državnog budžeta, u skladu sa novim ZoŠ i propisima o budžetu Crne Gore. Scenarije je potrebno izraditi odvojeno za državni i privatni sektor šumarstva.6. Izrada moguće šeme budžetske podrške (subvencija) vlasnicima privatnih šuma u Crnoj Gori, bazirane ZoŠ i odgovarajućim EU i nacionalnim politikama i mogućnostima ruralnog razvoja, koja će poslužiti kao osnova za kalkulisanje iznosa budžetskih sredstava u finansiranju.7. Prezentacija preliminarnih scenarija zainteresovanim stranama.8. Izrada i isporuka scenarija (prethodno) i konciznog dokumenta Studije, koji uključuje i preporuke za pripremu budžetskog dijela nacionalne Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva.Ovim projektnim zadatkom je detaljnije sugerisano da se u modeliranjescenarija uključi realizovane i planirane fizičke i finansijske veličine koje suvezane sa: • proizvodnim funkcijama šuma, uslugama i radovima iz tog naslova, po vrstama (npr. korišćenje šuma, korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda, korišćenje šumskog zemljišta i proizvodnih usluga šuma, podizanje novih šuma, njegu mladih šuma, obnovu šuma, konverziju izdanačkih šuma, zaštitu i sanaciju šuma, izgradnju i održavanje šumskih puteva i vlaka i dr.); • ekološkim i socijalnih funkcijama šuma i mjerama i aktivnostima iz tog naslova, po vrstama (npr. zaštita zemljišta i voda, biodiverzitet i očuvanje prirode, rekreacija i ruralni razvoj); • upravnim i stručnim, uključujući savjetodavnim poslovima u gazdovanju šumama i šumarstvu, po vrstama (npr. planiranje, upravni i stručno-tehnički poslovi, izgradnja kapaciteta / edukacija); • državnim budžetom za šume i šumarstvo, po namjenama (npr. za gazdovanje državnim šumama, šumarsku službu, subvencije VPŠ i dr.). 14
    • Projektni zadatak predviđa izradu Studije u okviru ekspetskog tima podvođstvom međunarodnog eksperta za strateško planiranje i finansiranješumarstva, a u saradnji sa regionalnim finansijskim specijalistom zašumarstvo, kao nosiocem izrade finansijskog dijela scenarija i domaćimšumarskim stručnjacima kao nosiocima pojedinih oblasti, koje se uključuju uscenarije: (a) planiranje gazdovanja šumama; (b) korišćenje šuma; (c)korišćenje nedrvnih šumskih proizvoda, šumskog zemljišta i ostalih uslugašuma; (d) podizanje novih šuma i šumski reproduktivni materijal; (e) uzgoj izaštita šuma; (f) gazdovanje zaštitinim šumama i ŠPN, uključujući područjaNATURA 2000; i (g) državna uprava šuma, budžetsko planiranje ifinansiranje.Glavni očekivani izlazi su matrice podataka sa scenarijima i dokument Studijeplaniranja i finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore, koja treba izmeđuostalog da uključuje opis metodologije i procesa strateškog planiranja,analizu stanja, predstavljanje i razmatranje scenarija, kao i preporuke zanjihovu upotrebu u procesu razvoja Strategije sa planom razvoja šuma išumarstva i pripremu pripadajućih godišnjih budžetskih programa. 15
    • 3. METODOLOGIJA I PROCES IZRADE SCENARIJA I STUDIJE3.1. Opšti metodološki okvir za strateško planiranje i izradu scenarijaPriprema scenarija finansiranja sektora šumarstva Crne Gore započela je naosnovu metodologije, koja je izrađena u okviru FAO projekta razvojašumarstva u Srbiji (FERLIN et al. 2007). Scenariji finansiranja u skladu saovom metodologijom predstavljaju moguće, sa konkretnim podacima iobračunima opremljene opcije finansijskog planiranja, praćenja ivrednovanja sektora šumarstva. Scenariji imaju razvojni karakter i temelje sena planovima odnosno njihovim varijantama (npr. niža, srednja, viša), pričemu se za polazni scenarij obično uzimaju vrijednosti iz ostvarenja planova.Vrijednosti ulaznih veličina za scenarije su naturalne (u obimu odnosnokoličini), novčane ili kombinovane (u novčanom iznosu na određenukoličinu). Kao novčane vrijednosti nastupaju troškovi / rashodi i izvori /prihodi. Sve vrijednosti se prikazuju prosječno godišnje.Podaci o ostvarenju se odnose na izabrani trogodišnji period, od 2008. do2010. godine, a planovi su pripremljeni za naredni 5-godišnji period. Što setiče početne godine primjene planova koji su vezani za šume (dugoročnijiplanovi), oni se slobodno mogu, gotovo bez posebnih promjena upotrijebitiu narednih par godina. Kod kratkoročnijih planova, koji su po svojoj prirodipromjenljiviji, potrebna će biti određena prilagođavanja, posebno nakon2013. godine. Priprema podataka koji se odnose na ostvarene mjere iaktivnosti u šumama i šumarstvu, kao i izvore sredstava, bazirala se naročitona analizi godišnjih izvještaja o utrošku budžetskih sredstava UŠ unavedenim godinama.Za pripremu planiranih mjera i aktivnosti u šumama i šumarstvu, kao i izvorasredstava, koristilo se, uz podatke o ostvarenju, podatke iz godišnjegprograma korišćenja budžetskih sredstava UŠ za 2011. godinu, budžet CrneGore za šumarstvo za 2011. i 2012. godinu, postojeće planove gazdovanjašumama sa orijentacionim planovima sječa (u državnim šumama), postojećestručne studije i ostale relevantne izvore, strana iskustva i ekspertskeprocjene.Sastavni dio pripreme scenarija finansiranja je i prethodno kreiranje politikesufinansiranja pojedinih mjera i aktivnosti u privatnim šumama odnosnosubvencionisanja privatnog šumarstva u skladu sa EU politikom ruralnograzvoja. 16
    • Planirane mjere i aktivnosti u šumama i šumarstvu, kao elementi scenarija,na kraju se usklađuju sa planiranim prihodima odnosno izvorima sredstava,što predstavlja ključni dio metodologije. Na isti način se vrši i usklađivanjeostvarenih mjera i aktivnosti sa utrošenim izvorima sredstava, što naročitosluži za verifikaciju metodologije i kalibraciju finansijskih obračuna.Potrebne mjere i aktivnosti u šumama i šumarstvu, kao i očekivani izvorisredstava, detaljno su planirani samo u jednoj varijanti, na osnovu koje jeizrađen osnovni planski scenarij. Obzirom da su planovi potrebnih mjera iaktivnosti pripremljeni pretežno kao optimalni za naredni 5-godišnji planskiperiod i ujedno usklađeni sa realno očekivanim izvorima sredstava, taj sescenarij smatra optimalnim. Na osnovu ostvarenih mjera i aktivnosti, kao iizvora sredstava, izrađen je polazni scenarij.Na osnovu optimalnog scenarija izrađene su dvije dodatne varijante:varijanta I sa dodatnim plaćanjem naknade za doznaku, prijem i otpremu zakoncesionare i varijanta II sa dodatnim plaćanjem naknade za doznaku,prijem i otpremu i uvećanim cijenama drvnih sortimenata (za 10%).Za obračune troškova i prihoda upotrijebljene su jedinične cijene, dobijenena osnovu realizovanih cijena, normativa, procjena na osnovu iskustava itržišnih informacija. Vrijednosti proizvoda, prihodi, troškovi radne snage,usluga i materijala se obračunavaju sa odgovarajućim porezima (PDV idoprinosi). Za unošenje, obračun i usklađivanje ostvarenih i planiranihrashoda / troškova sa prihodima / izvorima sredstava pripremljen jesoftverski alat u Excel formatu koji uvezuje sve podatke i omogućavaautomatske (re)kalkulacije obračuna, kao i sveobuhvatno bilansiranjeodnosno optimalizaciju scenarija. Pored toga je moguće vrlo brzo kreiranjedodatnih scenarija odnosno njihovih varijanti.Specifični suštinski i logički okviri za planiranje i pripremu obračuna(ostvarenih i planiranih) mjera, radova i aktivnosti, kao i izvora sredstavaprikazani su u narednim poglavljima. Pri tome je korišćena šumarskaterminologija i klasifikacija, koja je u najvećoj mjeri usklađena sacrnogorskom praksom. 17
    • 3.2. Specifični metodološki okviri za planiranje i pripremu obračuna ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu3.2.1. Mjere uzgoja šumaUzgoj šuma se prikazuje odvojeno za državne i privatne šume, po obimu itroškovima, za sljedeće mjere: a) Podizanja novih šuma na goletima sa pošumljavanjem i njegom mladih kultura; b) Obnova visokih šuma sa pripremom za prirodno podmlađivanje, sadnjom i kompletiranjem podmlatka; c) Njega visokih šuma sa njegom prirodnog guštika i (nekomercijalnim) selektivnim proredama; d) Sanacija oštećenih šuma od biotskih i abiotskih činioca i posebno požara, sa sadnjom i njegom mladih zasada; e) Indirektna konverzija izdanačkih šuma sa proredama i kompletiranjem prirodne obnove; f) Direktna konverzija / rekonstrukcija izdanačkih šuma i šikara sa sadnjom i njegom mladih zasada.Mjere i radovi su u slučaju državnih šuma prikazani odvojeno po obimu iiznosu troškova za VJ, kao jedinog koncesionara sa obavezom obavljanjauzgojnih radova i UŠ, a u slučaju privatnih šuma u ukupnom obimu iodvojenom iznosu za UŠ i VPŠ. Detaljniji pregled vrste radova i ostalihelemenata, za ostvarenje i za plan, je evidentan iz Tabela 1a i 1b. Tabela zaprivatne šume, pored pomenutog, sadrži i kolonu sa planskim udjelomukupnog budžetskog sufinansiranja po pojedinim radovima, kao i kolonu saobrazloženjem vrste i visine sufinansiranja, uključene u obračun.Podaci o izvršenju za državne šume su uzeti iz godišnjih izvještaja UŠ ukojima je dat fizički obim po radovima. U slučaju složenih mjera, kao što jeuzgoj, tačan podatak za utrošena budžetska sredstva se dobije samo za sveradove ukupno. Podataka o izvršenju radova u privatnim šumama nije bilo.Postojala je jedino informacija o broju sadnica, koje je UŠ isporučivala zapošumljavanje VPŠ. Na osnovu ovog broja i predpostavljene gustine sadnje,izračunat je obim pošumljavanja i uključen u obračun izvršenja. Procjena uokvuru RG je bila, da se ostali uzgojni radovi u privatnim šumama nesprovode. 18
    • Planovi su pripremljeni u okviru RG, a na osnovu podataka o izvršenju uprethodnom periodu, godišnjeg programa korišćenja budžetskih sredstavaUŠ za 2011. godinu, studije o dugoročnim potrebama za pošumljavanjemneobraslog šumskog zemljišta (FODEMO, 2010), ostalih relevantnih izvora iekspertskih procjena. Istovremeno se u okviru RG, koristeći strana iskustva,pripremio i preliminarni predlog visine budžetskog sufinansiranja popojedinima mjerama odnosno radovima u privatnim šumama.Obračuni troškova radova su vršeni na osnovu prethodno pripremljenihjediničnih cijena, koje su upotrijebljene i za izvršenje i za planove. U slučajupošumljavanja odnosno sadnje, ove cijene su dobijene na osnovu visineukupno utrošenih sredstava, aktuelnih cijena uslužne radne snage,kalkulacija troškova u okviru citirane studije pošumljavanjem, starihnormativa UŠ (nekadašnjeg Javnog preduzeća) i detaljnih prilagođavanjaovih kalkulacija u okviru RG sadašnjim uslovima (u saradnji sa ZehromDemić, članicom za pošumljavanje i šumski reprodukcioni materijal).Upotrebom istih osnova u pogledu troškova (radne snage i ostalog) ipomenutih normativa, pripremljene su u okviru RG i kalkulacije cijeneradova na prirodnoj obnovi i njezi šuma. Izuzetak su nekomercijalneprorede, kod kojih se u ovoj Studiji za jediničnu cijenu uzima određeninadtrošak proredne sječe. Ovaj nadtrošak u slučaju privatnih šumaistovremeno predstavlja subvenciju VPŠ, odnosno može da bude osnova zaodgovarajuće umanjenje naknade koncesionarima u slučaju državnih šuma.Sumarni pregled visine i strukture normativnih troškova svih uzgojnihradova, odvojeno za državne i privatne šume, dat je Tabeli 1c, dok su uprilogu (Tabele 1a – 1g) date revidirane kalkulacije normativnih cijena svihpripadajućih šumsko-uzgojnih radova.Nakon izrade preliminarnih planova i obračuna troškova, usljedilo je u okviruRG prilagođavanje istih, naročito pomoću određenih ciljnih vrijednosti, donivoa koji je u ovoj fazi pripreme bio moguć. Detaljniji opis načina i tehnikeusklađivanja odnosno bilansiranja ovih planova u odnosu na raspoložljivasredstva, nalazi se u pod-poglavlju 3.7.1. 19
    • 3.2.2. Aktivnosti i mjere zaštite šumaZaštita šuma se prikazuje po obimu (gdje je moguće) i troškovima za svešume, za sljedeće mjere: a) Preventivna zaštita šuma od insekata (feromonska); b) Preventivni pregledi zdravstvenog stanja šuma i rasadnika (eksterni); c) Preventivna zaštita šume od požara, sa izradom protivpožarnih puteva, obezbjeđivanjem osmatranja (eksterni), sitne opreme za gašenje i rezervoara za vodu; d) Sprovođenje ICP monitoringa stanja šuma (eksterni).Podaci o izvršenju za utrošena budžetska sredstva su dobijeni iz godišnjihizvještaja UŠ. Preliminarni plan za pojedine mjere, po obimu i troškovima, jepripremljen u okviru RG na osnovu dosadašnjeg izvršenja. Kasnije se ovajplan za sve vidove zaštite šuma, na osnovu godišnjeg programa UŠ za 2011.godinu i očekivanih budžetskih izvora sredstava, značajno uvećao.Bilansiranje ovog plana se izvršilo zajedno sa ostalim mjerama, u skladu saupotrijebljenom metodologijom bilansiranja, koja je opisana u pod-poglavlju3.7.1.Aktivnosti i radovi u šumama prikazuju se odvojeno za VJ, UŠ i VPŠ. Obziromda se većina aktivnosti i radova na zaštiti šuma, koje finansira UŠ, odnosi nasve šume, podjela na državne i privatne šume je urađena prema procentupovršine šuma. Isto važi i za plan izrade protivpožarnih puteva u privatnimšumama. Ovaj plan sadrži i budžetsko sufinansiranje (od 80%). Pregledobima i troškova radova odnosno aktivnosti je u Tabeli 2.3.2.3. Specijalne mjere i aktivnosti u zaštitnim šumama i šumama posebne namjeneSpecijalne mjere i aktivnosti u zaštitnim šumama i ŠPN, uključujući šume uokviru potencijalne mreže NATURA 2000, prikazuju se po obimu i troškovimaza sljedeće mjere: a) Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite tla i voda; b) Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite infrastrukturnih objekata; c) Smanjenje intenzitete sječa u šumama sa prirodozaštitnom vrijednošću u privatnoj svojini (u obliku naknada za umanjenu dobit); 20
    • d) Opremanje i promocija šuma posebne namjene za rekreacione i ekoturističke svrhe; e) Priprema osnova za očuvanje šumskih habitata izabranih rijetkih i ugroženih vrsta u okviru buduće mreže NATURA 2000 kroz istraživanja i planove upravljanja vrsta; f) Očuvanje habitata kroz prilagođeno gazdovanje u privatnim šumama u okviru buduće mreže NATURA 2000 (pokrivanjem nadtroška korišćenja šuma).Radovi u okviru pojedinih mjera nijesu dalje razrađeni. Do sada ove mjere iaktivnosti nijesu vršene. Preliminarni plan je pripremljen za pojedine mjere uokviru RG, na osnovu procjena, a kasnije je u skladu sa očekivanimbudžetskim sredstvima nekoliko uvećan. Mjere pod a), b), d) i e) se odnosepretežno na državne šume, dok se mjere pod c) i f) odnose isključivo naprivatne šume. Pripadajuća je tabela broj 3.3.2.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinamaAktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama se po obimu i troškovima prikazuju za: a) Reviziju i izdvajanje sjemenskih sastojina; b) Održavanje odnosno njegu sjemenskih sastojina.Podaci o izvršenju su uzeti iz izvještaja UŠ. Preliminarni plan je urađen odstrane članice RG za sjemensku i rasadničku proizvodnju, a prema procjenipotreba za održavanje odnosno njegu sjemenskih sastojina. Kasnije je ovajplan nekoliko prilagođen u pogledu troškova, koristeći isti normativ i cijenuuslužne radne snage kao kod uzgoja šuma. Pripadajuća je tabela broj 4.Aktivnosti na osnivanju sjemenske plantaže uključene su u djelatnostsjemenske i rasadničke proizvodnje, koja se u ovoj Studiji prikazuje iobračunava odvojeno od aktivnosti i mjera u šumama. 21
    • 3.2.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastruktureRadovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture se po obimu itroškovima prikazuju odvojeno za državne i privatne šume, i to za: a) Izgradnju šumskih puteva; b) Izgradnju šumskih vlaka i c) Održavanje šumskih puteva.Radovi se u slučaju državnih šuma prikazuju odvojeno za VJ, ostalekoncesionare i UŠ, a u slučaju privatnih šuma za VPŠ i UŠ. Pripadajuće suTabele broj 5a (državne šume) i 5b (privatne šume). Tabela broj 5b poredpomenutog, sadrži i kolonu za budžetsko sufinansiranje u privatnimšumama, koje se planira samo kod izgradnje vlaka.Podaci o dosadašnjem izvršenju su prikupljeni na osnovu anketiranjakoncesionara, koje je za te svrhe sprovedeno od strane UŠ - Odsjeka zakorišćenje šuma (TERZIĆ, 2011). Međutim, zbog određene nejasnoće inekonsistentnosti odgovora (u pogledu vrsta i troškova radova, vremenskogperioda na koje se oni odnose), a i nepotpunosti podataka, iste nije mogućesmatrati potpuno pouzdanim. Sa druge strane, bolji podaci za državne šumei nijesu postojali, pa su isti uključeni u obračune. Što se tiče privatnih šuma,podaci o izvršenju ovih radova takođe nijesu postojali, a simbolični obim sepo procjeni RG, po kojoj »se nešto ipak moralo uraditi«, uključilo uobračune.Preliminarni planovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture su uokviru RG pripremljeni na osnovu podataka o izvršenju i procjene potreba naosnovu iskustava. Obračuni troškova radova su takođe izvršeni na osnovuprocjenjenih jediničnih cijena, jer konkretni podaci o njima za sada nepostoje.Nakon izrade preliminarnih planova i obračuna troškova, usljedilo je u okviruRG prilagođavanje istih, naročito pomoću određenih ciljnih vrijednosti,takođe do nivoa koji je u ovoj fazi pripreme bio moguć. Dalje usklađivanjeodnosno bilansiranje ovih planova, zajedno sa biološkim, rađeno je naosnovu zajedničke metodologije, koja je opisana u pod-poglavlju 3.7.1. 22
    • 3.2.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumamaUpravni, stručni i tehnički poslovi UŠ na gazdovanju šumama, sapripadajućim opštim poslovima prikazani su po broju zapošljenih u okvirugrupa poslova i po ukupnim troškovima za vršenje ovih poslova, zaprethodni period i za plan. Pripadajuća je Tabela 6.Troškovi za ove poslove dio su ukupnih izdataka budžeta UŠ, koji jepripremljen u poglavlju 4.5. Ukupni troškovi su odvojeni na lična primanja sadoprinosima i na opšte materijalne i ostale troškove za funkcionisanje, osimtroškova IT opreme odnosno informacionog sistema (koji ovdje nijesuuključeni). Opšti materijalni i ostali troškovi ove vrste su, pomoću detaljneanalize pojedinih stavki, prethodno odvojeni od posebnih troškova, kojinijesu vezani za funkcionisanje. Posebni troškovi i investicije koji su vezaneza vršenje poslova gazdovanja u šumama od strane eksternih izvršioca (npr.izrada PGŠ, vršenje doznake, specijalni stručni poslovi), vršenje šumskihradova (npr. uzgoj i zaštita šuma, specijalne mjere u zaštitnim šumama iŠPN, izgradnja i održavanje šumske infrastrukture), kao i troškovi uslužnihradova na korišćenju šuma u vlastitoj režiji (za snabdjevanje stanovništvaodnosno u šumama van koncesija), ovdje nijesu uključeni. Prethodno su izukupnog budžeta UŠ izdvojeni i ukupni troškovi sjemenske i rasadničkeproizvodnje i upravljanja LPN odnosno lovstva.Obim i troškovi upravnih, stručnih i tehničkih poslova kod gazdovanjašumama, sa pripadajućim opštim poslovima, se za potrebe Studije dijeli nadržavne i privatne šume. U tom smislu određene su prvo za privatne šumerelevantne grupe poslova sa brojem svih zapošljenih na tim poslovima (zadržavne i privatne šume). U pogledu planiranog broja i strukture zapošljenihu UŠ korišćeni su podaci analize poslovnih procesa (FODEMO, 2011).Pomoću koeficienata površine (u slučaju stručnih poslova na planiranju,uzgoju i zaštiti šuma), obima sječe (u slučaju korišćenja privatnih šuma) iponderisanog zbira koeficienata površine i sječe (u slučaju čuvanja šuma)izračunat je broj zapošljenih, koji otpada na privatne šume. Na osnovu ovogadobijen je i prosječni koeficijent za raspodjelu svih troškova na državne iprivatne šume. Detaljniji pregled obračuna ovih koeficienata je evidentan izTabela 2a i 2b u prilogu. 23
    • 3.2.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala (eksterni izvršioci)Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabalaprikazane su samo za eksterne usluge. Kod planiranja gazdovanja prikazujese obim i trošak eksternih izvršioca za: a) Izradu PGŠ i b) (Izvršenu) Nacionalnu inventuru šuma.Kod sprovođenja doznake stabala prikazuje se eksterni trošak za: a) Pomoćnu radnu snagu (za državne i privatne šume); b) Licencirana privatna lica (za privatne šume).Aktivnosti su prikazane po vrstama, obimu i nosiocima troškova (budžet,međunarodna sredstva), kao i jediničnim cijenama, u pripadajućoj Tabeli 7.Podaci o ostvarenju kod planiranja i doznake su dobijeni iz godišnjihizvještaja UŠ. Za nacionalnu inventuru utrošena sredstva su u cjeliniobezbjeđena iz međunarodnih sredstava (FODEMO). Preliminarni plan zaizradu PGŠ, na osnovu umanjene jedinične cijene, je pripremljen od straneglavnog inženjera za planiranje (Vito Tepavčić). Predpsotavlja se da sesuštinski dio pripreme PGŠ izrađuje u vlastitoj režiji okviru UŠ, a tehnički diood strane eksternih izvršioca. Kasnije je, u skladu sa očekivanim većimizvorima budžetskih sredstava, prosječna površina šuma i šumskog zemljištaza izradu programa gazdovanja u okviru plana uvećana. Nova nacionalnainventura za narednih pet godina nije planirana jer se vrši tek za 10 godina.Preliminarni plan za sprovođenje doznake u okviru RG je u kasnijoj faziprilagođen, a na osnovu podataka o izvršenju. Uvođenje licenciranih lica zasprovođenje doznake i pratećih poslova u privatnim šumama - kao novinu uZoŠ - je za početak planirano u malom, eksperimentalnom obimu. Kaoosnova za ovaj posao se uzima iznos prosječnih bruto ličnih primanjainženjera na uzgoju šuma, sa pripadajućim opštim materijalnim troškovima itroškovima opreme (28% na bruto lična primanja) za 3 licencirana lica.Planirani trošak uslužne radne snage na doznaci je izračunat na osnovujediničnog troška za ostvarenje, koji je uvećan proporcionalno sa povečanomplaniranom sječom (odvojeno za državne i privatne šume).Podjela troškova po sektoru vlasništva šuma kod ostvarenja je uzeta premačinjeničnom stanju izrade osnova za gazdovanje šumama, tj. samo za 24
    • državne šume, a kod plana prema površinskom udjelu vlasništva šuma.Podjela troškova izvršene inventure isto je data prema površinskom udjelu.Trošak sprovođenja doznake pomoću uslužne radne snage je na državne iprivatne šume podijeljen prema udjelu sječe, dok trošak licenciranih licaotpada samo na privatne šume.3.2.8. Aktivnosti na sertifikaciji šumaAktivnosti na sertifikaciji državnih šuma prikazane su u finansijskim iznosimai jediničnoj cijeni (€/ha) po fazama sertifikacionog ciklusa, koji uključujepredocjenu, sertifikaciju i nadzor. Pretpostavlja se primjena FSCsertifikacione šeme. Pripadajuća je tabela broj 8.3.2.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvuAktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvuprikazane su po sljedećim kategorijama: a) Izgradnja stručnih kapaciteta šumarskih stručnjaka i obuka VPŠ i izvođača šumskih radova; b) Nabavka IT opreme i uspostavljanje šumarskog informacionog sistema, uključujći bar-kod sistem praćenja izvora drvnih sortimenata; c) Izgradnja šumarskog regulatornog i strateško-planskog okvira (analize, stručne osnove i nacrti akata odnosno dokumenata) u okviru reforme šumarskog sektora; d) Promotivne aktivnosti u šumarstvu (priprema publikacija, filmova, popularizacijskog materijala); e) Istraživanja u šumarstvu (osnovna, aplikativna i razvojna).Iznosi sredstava su prikazani po izvorima (međunarodna i domaća -budžetska) i institucijama. Ostvarene vrijednosti su dobijene iz izvorapojedinih institucija i pouzdane su na ukupnom nivou, dok je distribucija poaktivnostima samo približna (urađena naknadno u okviru RG). Isto važi zaplanirana sredstva. Iznosi planiranih međunarodnih sredstava, iako suprikazana u prosječnim godišnjim vrijednostima, se odnose naročito na2012. i 2013. godinu, dok traju projekti FODEMO/IPA. Pripadajuća je tabelabroj 9. 25
    • 3.2.10. Poslovi Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja – Sektora za šumarstvoPoslovi MPRR – Sektora za šumarstvo, za potrebe ove studije prikazani su pobroju zapošljenih i pripadajućim troškovima ličnih primanja i opštih troškovaza funkcionisanje, odvojeno za sljedeće grupe poslova: a) Poslovi upravljanja i administracije sektora; b) Poslovi Centra za monitoring gazdovanja šumama; c) Poslovi Inspekcije za šumarstvo; d) Poslovi Savjeta za šume.Pripadajuća je tabela broj 10.3.2.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma (osim sufinansiranja šumskih radova)Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i UVPŠ,planirane u skladu sa EU politikom ruralnog razvoja, su prikazane posljedećim grupama mjera: a) Podrška gazdinstvima za investicije u savremenu opremu za unaprjeđenje tehnologije i efikasnosti korišćenja privatnih šuma, uključujući vršenje usluga u šumarstvu; b) Podrška gazdinstvima za investicije u razvoj (dopunskih) djelatnosti, kao što su (ručna) obrada drveta, prerada drvne biomase i proizvodnja bioenergije (do 1 MW kapaciteta); c) Podrška UVPŠ za vršenje obuke i savjetodavnih usluga svojim članovima, uvođenje zajedničkog upravljanja šumama sitnim posjedima i zajedničkog marketinga šumskih proizvoda.Ove potsticajne mjere su - zajedno sa sufinansiranjem šumskih radova -sastavni dio cijelokupne finansijske podrške VPŠ odnosno šumskimgazdinstvima koju uključuje ova Studija. Pripadajuća je tabela broj 11. 26
    • 3.3. Metodološki okvir za analizu ostvarenog i planiranje budućeg obima i strukture sječaObim korišćenja šuma je za potrebe studije prikazan u bruto masi, pogrupama vrsta drveća (četinari i liščari), okvirnoj strukturi drvne mase(tehničko i prostorno, odnosno ogrijevno drvo), sektorimu vlasništva šuma itipovima korišćenja (u okviru državnih) šuma. Tipovi korišćenja po kojima suprikazani obračuni su sljedeći: a) koncesija sa svim šumskim radovima(koncesija VJ), b) višegodišnje koncesije sa radovima na izgradnji iodržavanju puteva, c) jednogodišnje »koncesije« (Rožaje), d) prodajasortimenata iz šuma koje nijesu pod koncesijom (u režiji UŠ), e) snabdjevanjestanovništva drvetom na panju (u režiji UŠ) i f) snabdjevanje stanovništvadrvetom prodajom sortimenata (u režiji UŠ). Za privatne šume nemadiferenciranog prikaza.Izvršenje sječa je prikazano na osnovu godišnjih izvještaja UŠ. Plan sječa zanaredni 5-godišnji se za državne šume pripremio u okviru RG, naročito naosnovu planova gazdovanja šumama, odnosno orijentacionih planova sječa(kod koncesija), uz procjenu trendova. Plan sječa u privatnim šumama, zakoje još ne postoje osnove gazdovanja, pripremio se na osnovu podataka oizvršenju (registrovanih) sječa, stanja šuma i procjene trendova. Pripadajućaje tabela broj 12.3.4. Metodološki okvir za zbirni pregled ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvo3.4.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvoZbirni pregled svih troškova mjera i aktivnosti vezanih za šume i šumarstvo(Tabele 13 a i 13b) dat je u apsolutnim iznosima po mjerama, odnosnoaktivnostima i ukupno za sektor šumarstva, kao i po nosiocima troškova.Takođe su dati izvori sredstava pojedinih nosioca za pokrivanje ovihtroškova. 27
    • Mjere, odnosno aktivnosti su izgrupisane na: a) Biološke mjere u šumama uključujući potsticajne (uzgoj šuma, zaštita šuma, mjere u sjemenskim sastojinama i specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN); b) Tehničke mjere u šumama uključujući potsticajne (izgradnja i održavanje puteva, izgradnja vlaka); c) Aktivnosti šumarske uprave odnosno službe vezane za šume i šumarstvo (poslovi UŠ na gazdovanju šumama sa pripadajućim opštim poslovima, eksterni poslovi nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama, sertifikacija šuma, eksterni poslovi kod doznake, poslovi Sektora za šumarstvo MPRR, izgradnja stručnih i informacionih kapaciteta i izgradnja regulatornog okvira sa istraživanjem u šumarstvu) i d) Mjere za potsticanje djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava (investicije u savremenu opremu za korišćenje šuma, u obradu drveta, proizvodnju biomase i bioenergiju) i udruženja VPŠ (za vršenje savjetodavnih usluga).Kao nosioci troškova su prikazani UŠ, MPRR - Sektor šumarstva, ostali sektorizajedno, korisnici i VPŠ zajedno i međunarodni donatori zajedno.3.4.2. Pregled iznosa svih potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šumaZbirni pregled svih potsticajnih mjera za razvoj privatnih šuma, privatnihšumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma uključuje sufinansiranjebioloških mjera (uzgoj šuma, zaštita šuma i specijalne mjere u zaštitnimšumama i ŠPN) i tehničkih radova (izgradnja šumskih vlaka) u šumama, temjere za potsticanje djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava (investicije usavremenu opremu za korišćenje šuma, u tradicionalnu obradu drveta,proizvodnju biomase i bioenergiju) i udruženja VPŠ (za vršenje savjetodavnihusluga). Ovaj pregled je prikazan izdvojeno iz troškova svih mjera iaktivnosti. Isti takođe sadrži koeficijente sufinansiranja po mjerama, koji suprikazani u odnosnu na ukupno potrebna sredstva. Obzirom da potsticajnihmjera, osim gratis davanja sadnica, u prethodnom periodu nije bilo,prikazane su samo planirane mjere. Pripadajuća je tabela broj 13c. 28
    • 3.4.3. Pregled i međunarodno uporjeđenje visine bioloških i tehničkih investicija, uključujući investicije u upravne, stručne i tehničke poslove vezane za gazdovanje šumamaPregled visine bioloških i tehničkih investicija, zajedno sa investicijama uupravne, stručne i tehničke poslove vezane za gazdovanje šumama, po brutokubiku sječe (€/m3), odvojeno za državne i privatne šume, dat je ponosiocima investicija, za ostvarenje i za plan. Nosioci investicija su u slučajudržavnih šuma: a) VJ kao koncesionar sa obavezom za biološke i tehničkeinvesticije, b) svi ostali koncesionari zajedno sa obavezom za tehničkeinvesticije i c) UŠ, koja obezbjeđuje biološke investicije u šumama ostalihkoncesionara i u šumama van koncesija. U slučaju privatnih šuma to su: a)svi VPŠ zajedno i b) UŠ, koja u skladu sa ZoŠ sufinansira investicije u privatnešume. Pripadajuće su tabele broj 14a i 14b.Za uporjeđenje visine investicija u državne i privatne šume, po vrstamainvesticija i ukupno, izabrane su Srbija i Slovenija, za koje se moglo dobitiuporjedive podatke, kako po kubiku sječe, tako i površini šuma i šumskogzemljišta. Pripadajuća je Tabele broj 14c. Kod ovih uporjeđivanja treba imatina umu, da je cijena bioloških i tehničkih investicija, kao i šumarske službe, uSrbiji uporjediva sa cijenama u Crnoj Gori, dok su cijene u Sloveniji od oko 2 -3 puta veće.3.5. Metodološki okvir za pripremu obračuna ostvarenih i planiranih prihoda odnosno izvora sredstava3.5.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenataVrijednost drveta, odnosno drvnih sortimenata je za potrebe studijeobračunata na dva pariteta: na kamionskom putu i na panju. Pri tome jevrijednost drveta na panju dobijena tako da su od vrijednosti nakamionskom putu oduzeti troškovi sječe, izrade i izvlačenja, uz odgovarajućukonverziju vrijednosti iz neto u bruto masu. Pripadajući troškovi su uzeti poprosječnoj cijeni od 15 € (plus PDV) na neto kubik. Za obračun vrijednostiprodaje drveta na kamionjskom putu, tzv. uobičajenu prodaju, su u saradnjisa članom RG za korišćenje šuma (Joveta Terzič), određene modelne cijenetehničkog i prostornog / ogrijevnog drveta, koje po procjenama najviše 29
    • odgovaraju stanju i trendovima tržišta drveta u Crnoj Gori. Ove su cijene, naosnovu zajedničke procjene, da će se u narednom 5-godišnjem periodutržište drvetom ponovo oporaviti, uzete tako za prethodni kako i za naredniplanski period. Kod maloprodaje drveta za snabdjevanje stanovništva se, kaoosnova za kalkulacije cijena, uzela ostvarena vrijednost naplata stanovništva,u skladu sa posebnim cjenovnikom UŠ (iz 2009. godine), za paritet na panju.Zbog određenog obima gratis davanja drveta lokalnom stanovništvu, ovakoobračunate cijene su (za oko 15%) niže od onih kod uobičajene prodaje. I zakalkulaciju vrijednosti planirane maloprodaje stanovništvu, koja će u skladusa ZoŠ i dalje biti subvencionisana, uzete su iste cijene. Cijene sortimenata,prikazane odvojeno za uobičajenu prodaju (od strane koncesionara i vlasnikašuma) i maloprodaju (za potrebe snabdjevanja stanovništva od strane UŠ),nalaze se u Tabeli 3a u prilogu.Vrijednosti drveta odnosno drvnih sortimenata su, isto kao obim sječa,obračunate po sektorima vlasništva šuma i tipovima korišćenja (za državnešume), za izvršenje i za plan. Pripadajuće su tabele broj 15a i 15b.3.5.2. Iznos naknada i ostalih prihoda vezanih za korišćenje šumaNaknade vezane za koriščenje šuma uključuju koncesionu naknadu, koja jeodređena koncesionim ugovorima, i posebnu naknadu za doznaku, prijem iotpremu sortimenata, koja je definisana pravilnikom. U slučaju korisnika ilivlasnika šuma naknade predstavljaju trošak, a u slučaju države (budžetski)prihod, pa su odgovarajuće tome i uzete u obzir u okviru daljih obračuna.Obračunavaju su bez PDV.Cijena koncesione naknade za prethodni period dobijena je kao koeficijentiznosa svih doznačenih (ne i naplaćenih) naknada i obima sječe u periodu od2008. - 2010. godine. Isto važi i za naknadu za doznaku, prijem i otpremu utom periodu. Kod ove naknade treba u slučaju koncesionara uzeti u obzirčinjenicu, da je Vlada Crne Gore krajem 2008. godine tzv. strateškekoncesionare oslobodila od plaćanja ove naknade. Pored toga, u 2009.godini je po navodima Odsjeka za korišćenje šuma UŠ, MF oslobodilo odplaćanja ove naknade i većinu ostalih koncesionara. Ovo stanje je za vrijemeizrade studije bilo još uvjek aktuelno, bez obzira da je novi ZoŠ donioobavezu plaćanja ove naknade i od strane korisnika šuma. 30
    • Za obračun visine koncesione naknade za naredni 5-godišnji period uzeta jeprosječna cijena, koja je utvrđena važećim koncesionim ugovorima. Posebnanaknada za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare, zbog gorepomenute činjenice, u osnovnom planskom scenariju nije uračunata.Vrijednost ove naknade za VPŠ je za naredeni 5-godišnji period obračunatapo cijenama iz pripadajućeg novog pravilnika o naknadi za doznaku, prijem iotpremu (2011). Cijene naknada po jedinici mjere nalaze se u pripadajućimtabelama 3b i 3c u prilogu.Način obračuna naknade odnosno prihoda od maloprodaje drveta na panju(u režiji UŠ) dat je kod cijene na panju u prethodnom poglavlju. U istom jedat i obračun prihoda od maloporodaje drvnih sortimenata (u režiji UŠ) nakamionskom putu, koji polazi od cijene na panju.Iznosi ovih naknada su, zajedno sa naknadama odnosno prihodima odmaloprodaje drveta (u režiji UŠ), obračunati po tipovima korišćenja šuma(za državne) i sektorima vlasništva i uključeni u tabele broj 15a i 15b.3.5.3. Prihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šumaPrihod od korišćenja šuma za korisnike i VPŠ obračunat je na način da su odvrijednosti drveta na panju (sa već oduzetim troškovima sječe, izrade iizvlačenja) oduzeti troškovi tehničkih investicija u šume (izgradnje iodržavanja puteva i vlaka), kao i troškovi naknada vezanih za korišćenješuma, koje snose korisnici i VPŠ.Prihod od gazdovanja šumama za korisnike i VPŠ obračunat je na način da suod prihoda od korišćenja šuma oduzeti troškovi bioloških investicija, koje onisnose.Prihod od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama u vlastitoj režiji UŠ,predstavlja vrijednost drveta na panju koja se, zbog činjenice da biološke itehničke investicije UŠ nijesu odvojene za ovu svrhu, uzima u punom iznosu.Zbog toga će ovaj prihod po jedinici mjere izaći daleko veći od prihodakoncesionara, koji se umanjuje za pomenute investicije.Prihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama su obračunati (uapsolutnim vrijednostima i na bruto kubik sječe) po tipovima korišćenja zadržavne šume, za VPŠ i ukupno. Pripadajuće su tabele broj 16b i 17b. 31
    • Troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume, koji su pripremljeni zapotrebe obračuna ovih prihoda, odnosno u uskladu sa njima, isto suprikazani u pripadajućim tabelama broj 16a i 17a.3.5.4. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šumaPrihod od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šuma dobijen jena način da su od prihoda od gazdovanja šumama na nivou korisnikaodnosno vlasnika šuma, uvećanog za naknade vezane za korišćenje šuma,oduzeti troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume, koje suobezbijeđene od strane budžeta UŠ (uključujući subvencije u slučajuprivatnih šuma), kao i troškovi budžeta UŠ za upravne, stručne i tehničkeposlove na gazdovanju šumama, uključujući izgradnju kapaciteta šumarskihstručnjaka i obuku VPŠ i izvođača radova.Prihod od gazdovanja šumama je obračunat (u ukupnim iznosima i iznosimana bruto kubik sječe) po sektorima vlasništva šuma i ukupno. Pripadajuće sutabele broj 16b i 17b, koje sadrže i prihode od korišćenja, odnosnogazdovanja šumama na nivou korisnika i vlasnika šuma.3.5.5. Budžetski prihodi sredstava Uprave za šumeUkupni iznosi ostvarenih i planiranih budžetskih prihoda po vrstamasredstava, odnosno obveznicima za plaćanje, su dati u Tabeli 18.Prihodi od naknada koje su vezane za korišćenje šuma, tj. koncesionanaknada i naknada za doznaku, prijem i otpremu, obrazloženi su uprethodnom poglavlju (kao troškovi korisnika i VPŠ).Prihodi od naknada za pravo korišćenja (naročito sakupljanja) NDŠP, koje uskladu sa propisima, plaćaju komercijalni proizvođači (u visini od 5% odprodajne cijene NDŠP), planiraju se paušalno, na osnovu dosadašnjihiskustava.Prihodi od maloprodaje drveta na panju i drvnih sortimenata zasnabdjevanje stanovništva, kao i od prodaje sortimenata iz šuma vankoncesija, isto su obrazloženi u prethodnog poglavlju. 32
    • Prihodi od sjemenske i rasadničke proizvodnje planiraju se od prodaje viškaautohtonog sjemena na stranom tržištu (50% planirane proizvodnje).Prihodi od upravljanja LPN odnosno lovstva (dozvole, trofeji, meso divljači,lovačke usluge) planira se na osnovu čiste procjene, jer se ova djelatnostuvodi na novo.3.6. Metodološki okvir za prikaz ostvarenih i pripremu planiranih izdataka budžeta Uprave za šume3.6.1. Opšti okvir za pripremu budžetaOpšti okvir za planiranje i obračun izdataka budžeta UŠ prati metodologijuza izradu Budžeta Crne Gore. Jedna od ključnih direktiva MF za pripremubudžeta UŠ u 2012. godini, koja je korišćena i za pripremu planiranihizdataka UŠ u okviru ove Studije jeste, da izdaci mogu biti toliki, koliki suukupni budžetski prihodi iz šuma i šumarstva, uključujući dio koncesionihnaknada, koji se kanališe u opštinske budžete. Isti princip će seupotrebljavati i za korišćenje budžeta. Obzirom da sa 2012. godinom čak70% prihoda od naknada za korišćenje šuma odlazi u budžete opština,ovakvo usmjerenje je dobra osnova za budžetsko šumarstvo Crne Gore jer,između ostalog, stimuliše intenziviranje gazdovanja (državnim) šumama,ćime se povećavaju i (budžetski) prihodi iz šuma, a na osnovu kojih jemoguće obezbjeđivati veći obim sredstava za funkcionisanje UŠ, kao i zaneophodne biološke i tehničke investicije u šume, zajedno sa subvencijama.Zadatak koji je vezan za pripremu opštih stavki odnosno elemenate budžetaUŠ, u okviru navedenih usmjerenja MF i neophodnih potreba UŠ, povjeren jeglavnoj osobi za finansije u okviru UŠ (Rosanda Vojinović). Sa druge strane,tzv. posebne stavke budžeta UŠ, koje se odnose na planirane mjere, radove iaktivnosti u šumama i za šume, pripremljene su u okviru planova oveStudije. Detaljni prikaz ostvarenog i planiranog budžeta UŠ po pojedinimbudžetskim stavkama i njihovim grupama dat je u Tabeli 19. 33
    • 3.6.2. Posebni okvir za analizu i pripremu budžeta3.6.2.1. Izdaci za lična primanja zapošljenihIzdaci za (bruto) lična primanja zapošljenih u UŠ na upravnim, stručnim itehničkim poslovima vezanim za gazdovanje šumama, za sjemenarsku irasadničarsku djelatnost i upravljanje LPN / lovstvo, kao i na opštimposlovima, obračunati su na osnovu budžetskih usmjerenja odnosnoograničenja MF. Iznos izdataka, koji je vezan za poslove na gazdovanjušumama sa pripadajućim opštim poslovima, koji predstavlja najveći dio ovogdijela budžeta UŠ, već je prethodno, za potrebe obračuna ukupnih troškovaodnosno investicija u šume, prikazan u Tabeli 6.Materijal i opšte uslugeU izdatke za materijal u skladu sa budžetskom terminologijom svrstavaju seposebni materijalni troškovi i oprema za vršenje radova u okviru djelatnostiUŠ, opšte materijalne troškove i opšte usluge.Posebni materijalni troškovi i oprema za vršenje radova u okviru djelatnostiUŠ odnose se na: a) Materijal za zaštitu šuma (feromoni, sitna oprema za gašenje, cisterne za vodu); b) Materijal za opremanje šuma posebne namjene c) Kupovinu dodatnog šumskog reprodukcionog materijala; d) Materijal i opremu za sjemensku i rasadničku proizvodnju; e) Materijal i oprema za lovstvo.Opšti materijalni troškovi su uobičajeni. Za potrebe plana posebnimaterijalni troškovi pripremljeni su u okviru planova ove Studije, dok seopšti materijalni troškovi i usluge za UŠ procjenjuju na osnovu potreba UŠ iopštih budžetskih ograničenja od strane MF.3.6.2.2. Ugovorene uslugeU ugovorene usluge se u skladu sa budžetskom terminologijom iklasifikacijom uključuju intelektualne i fizičke usluge eksternih izvršioca (pougovorima). 34
    • Intelektualne usluge su: a) Specijalsitičke stručne usluge za izradu raznih stručnih osnova za poslove vezane za gazdovanje šumama i pripadajuće opšte poslove UŠ; b) Specijalističke stručne usluge kod sjemenske plantaže; c) Specijalistički pregledi stanja šuma i rasadnika kao i sprovođenje ICP monitoringa; d) Usluge licenciranih privatnih lica na doznaci stabala u privatnim šumama.(Pretežno) Fizičke usluge su: a) Usluge dorade sjemena (u sjemenskom centru Požega); b) Usluge (povremene radne snage) za sakupljanje sjemena i proizvodnju sadnica; c) Usluge osmatranja za zaštitu šuma od požara; d) Usluge pomoćne radne snage kod vršenja doznake stabala; e) Usluge na opremanju šuma posebne namjene; f) Uslužni radovi na proizvodnjI sortimenata za snabdjevanje stanovništva i u šumama koje nijesu pod koncesijama (u režiji UŠ).Ostale (intelektualne i fizičke) usluge su uključene kod kapitalnih investicija ušume. Za potrebe plana usluga, izdaci se preuzimaju direktno iz planovaStudije.3.6.2.3. Tekuće održavanje i renteIzdaci za tekuće održavanje i rente se u skladu sa budžetskomterminologijom i klasifikacijom odnose na tekuće održavanje javneinfrastrukture i ostalo tekuće održavanje i rente. U tekuće održavanje javneinfrastrukture svrstava se održavanje šumskih puteva (u režiji UŠ) u skladu saplanom naše studije. Ostali izdaci ove vrste se planiraju na osnovu iskustavai potreba UŠ.3.6.2.4. Subvencije za proizvodnju i pružanje uslugaIzdaci za subvencije za proizvodnju i pružanje usluga, u skladu sabudžetskom terminologijom, nova su stavka u okviru budžeta UŠ. Mjere uprivatnim šumama koje se svrstavaju u ovu kategoriju se odnose na: 35
    • a) Pošumljavanje / uzgoj privatnih šuma; b) Zaštitu privatnih šuma od požara (protivpožarne pruge); c) Izgradnju šumskih vlaka u privatnim šumama.Plan izdataka za subvencije, koji je pripremljen u skladu sa novim ZoŠ, uzimase iz pripadajućih planova naše studije. Izdaci za subvencije u kontekstururalnog razvoja, koje se isto planiraju u okviru naše studije, trebali bi da seplaniraju u okviru budžeta MPRR – Sektor za ruralni razvoj.3.6.2.5. Ostali opšti izdaci i transferiOstali opšti izdaci i transferi UŠ, u skladu sa budžetskom terminologijom,procjenjuju se na osnovu potreba odnosno iskustava UŠ.3.6.2.6. Kapitalni izdaci budžetaKapitalni izdaci, u skladu sa budžetskom terminologijom, odnose se na one,koji su vezani za investicije u šume i LPN, te na investicione izdatke zafunkcionisanje UŠ.Investicije u šume prikazju se u okviru budžetske stavke uređenje zemljišta,koja prema dosadašnjoj praksi i predlogu na osnovu ove studije obuhvatasljedeće mjere, radove i aktivnosti: a) uzgoj šuma (pošumljavanje, njega, obnova, konverzija i sanacija); b) njega sjemenskih objekata; c) specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN; d) zaštita šuma od požara (protivpožarne pruge); e) planiranje gazdovanja šumama (izrada programa gazdovanja); f) izgradnja šumskih puteva; g) planiranje (izrada lovnih osnova), mjere i radovi u LPN.Od kapitalnih izdataka koji se vezani za funkcionisanje UŠ (poslovni objekti,oprema i investiciono održavanje), posebna pažnja je u okviru ove Studijedata izdacima za IT opremu i uspostavljanje šumarskog informacionogsistema. Ostali kapitalni izdaci su planirani paušalno prema iskustvima iprocjenjenim potrebama UŠ. 36
    • 3.7. Metodološki okvir za bilansiranje scenarija finansiranja šuma i šumarstva3.7.1. Bilansiranje obima i troškova bioloških i tehničkih investicija u šume na osnovu ciljnih vrijednostiBilansiranje obima i troškova bioloških i tehničkih investicija u šume (pobruto kubiku sječe) – pomoću određenih ciljnih vrijednosti, koje supostavljene na osnovu sagledavanja dosadašnjeg stanja i uporijeđivanja uokviru i između sektora vlasništva šuma, koristeći pri tom i strana iskustva(Slovenije i Srbije) - rađeno je u prvoj fazi, odmah nakon što su obračunatipreliminarni troškovi planiranih radova. Uz troškove ovih investicija su se,više manje kao konstante, vodili i troškovi investicija kroz upravne, stručne itehničke poslove na gazdovanju šumama.Jedan od početnih kriterijuma bilansiranja za državne šume, u okviru RG, kojipolazi od visine dosadašnjih investicija u šume, bio je da obim planiranihtehničkih investicija na bruto kubik u šumama sa koncesijom VJ bude sličankao u šumama ostalih koncesionara. Ovo se kasnije, nakon što se trošakplaniranih investicija VJ mogao uporediti sa potencijalnim prihodom odkorišćenja šuma, pokazalo da ipak nije moguće, jer prihod VJ od korišćenjanije izašao dovoljno visok, odnosno se koncesiona naknada za dati obiminvesticija pokazala previsokom. Dalje okvirno usmjerenje za državne šume,koje se baziralo na visini ostvarenih investicija (ukupno od oko 9 €/m3),procjeni potreba šuma i stranih iskustava, bilo je da ukupni obim bioloških itehničkih investicija bude oko 12 – 12.5 €/m3. U završnoj fazi, nakon rada uRG, taj je obim podvrgnut dodatnom, sveobuhvatnom bilansiranju saprihodima od korišćenja šuma i izvorima budžetskih sredstava.Polazni kriterijum bilansiranja za privatne šume bio je da planirani obimbioloških investicija bude najmanje toliki, koliki je dosada ostvaren udržavnim šumama, tj. oko 2.5 €/m3. Sličan kriterij je uzet i za tehničkeinvesticije, koje bi prema tome iznosile oko 6.5 €/m3, što nagovještava velikopovećanje (relativne) visine investicija u privatne šume. U završnoj fazi se diotih investicija, za koji se planira budžetsko sufinansiranje, naročito bilansirasa planiranim budžetskim izvorima.U svrhu bilansiranja odnosno optimiranja visine ovih investicija pripremljenaje, za internu upotrebu, posebna radna sveska u Excel-u, koja generiše izlazedate u tabelama broj 14a i 14b. 37
    • 3.7.2. Bilansiranje visine investicija u šume u odnosu na prihode korisnika i vlasnika šuma i budžetske izvoreBilansiranje visine investicija u šume na nivou (neto) prihoda korisnika ivlasnika šuma, kao i budžetskih prihoda UŠ, usljedilo je u završnoj fazi izradescenarija, nakon što su obračunati svi prihodi od prodaje drvnihsortimenata, odnosno drveta na panju, kao i svi potencijalni izvoribudžetskih sredstava. Cilj bilansiranja za planirane investicije je bio da se povrijednosti usklade sa raspoloživim sredstvima korisnika i VPŠ (vlastitasredstva) i budžeta, uz omogućavanje primjerenog prihoda. Kriterijum koji jeupotrijebljen za bilansiranje visine investicija u državne šume, koje snosekoncesionari, je bio da bilans njihovog prihoda i rashoda, nakon plaćanjanaknada, bude prosječno u pozitivi od oko 2,5 – 3% vrijednosti drvnihsortimenata, odnosno 4 – 4.5 % vrijednosti drveta na panju. Za privatnešume kriterijum u tom smislu nije upotrijebljen.Na nivou korišćenja, odnosno gazdovanja šumama konačno su,odgovarajućim bilansiranjem prilagođeni planovi obima tehničkih i biološkihinvesticija u šume za dvije grupe korisnika (VJ i svi koncesionari zajedno) i zaVPŠ. Paraleleno s tim usljedilo je i bilansiranje visine planiranih bioloških itehničkih investicija u šume sa raspoloživim izvorima budžetskih sredstava(odnosno subvencija u slučaju privatnih šuma) koja su nakon obračunapotrebnih sredstava za buduće funkcionisanje UŠ preostala za kapitalneinvesticije. Na taj način je izbalansiran i obim onih mjera u šumama kojidirektno ne zavisi od prihoda iz šuma, odnosno koji se pokriva iz budžeta UŠ.Pored bilansiranja na nivoau korisnika i VPŠ, izrađen je i orijentacioni bilanssvih investicija u šume (biološke i tehničke i investicije kroz upravne, stručnei tehničke poslove) i izvora sredstava iz korišćenja šuma na sektorskomnivou.Za ove svrhe pripremljena je, za internu upotrebu, posebna radna sveska uExcel-u, koja uvezuje odgovarajuće zbirove (bruto) prihoda, odnosno izvoresredstava na jednoj i sve vrste troškova odnosno rashoda na drugoj strani, teautomatski obračunava bilanse na navedenim nivoima. Na taj način jemoguće, variranjem određenih veličina, kao što su visina i struktura sječe,visina naknada, cijene drvnih sortimenata / drveta, troškovi korišćenja, obimi troškovi bioloških i tehničkih radova, kao i troškovi upravnih, stručnih itehničkih poslova kod gazdovanja šumama, vrlo brzo obračunavati različitescenarije finansiranja odnosno njihove varijante. Ovakav alat je mogućeupotrijebiti i za praćenje i vrednovanje implementacije finansijskih planova. 38
    • Izlazi dati u tabelama broj 16 b i 17 b, vezani sa Tabelama broj 14 a i 14b,kao i svim osnovnim tabelama, rezultat su ovog, sveobuhvatnog bilansiranja.3.7.3. Obračun i zbirni prikaz izabranih scenarija finansiranjaZa potrebe ove Studije obračunati su i uporedivo prikazani sljedeći zbirniscenariji finansiranja gazdovanja šumama odnosno njihovih ključnihelemenata: 1) Polazni scenarij, koji uključuje ostvarenje u periodu od 2008. - 2010. godine, koje je detaljno predstavljeno u prethodnim poglavljima ove Studije; 2) Osnovni planski scenarij, koji je konstantovan optimalnim za naredni 5-godišnji period, takođe detaljno predstavljen u prethodnim poglavljima ove Studije; 3) Modifikovani optimalni scenarij - varijanta I, koji u odnosu na osnovni optimalni scenarij dodatno uključuje naknadu za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare, uz predpostavku da njihovi prihodi iz gazdovanja šumama ostaju na nivou osnovnog optimalnog scenarija, a biološke i tehničke investicije UŠ uvećavaju se za iznos ove naknade, kao dodatnog prihoda budžeta. Ova varijanta scenarija predstavlja se samo na zbirnom nivou. 4) Modifikovani optimalni scenarij – varijanta II, koji u odnosu na osnovni dodatno uključuje naknadu za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare i uvećanje cijene drvnih sortimenata na kamionskom putu za 10%, osim uvećanja cijene maloprodaje drveta lokalnom stanovništvu, uz pretpostavku da ukupne biološke i tehničke investicije u šume od strane koncesionara ostaju na nivou osnovnog optimalnog scenarija, a biološke i tehničke investicije od strane UŠ uvećavaju se za iznos dodatne naknade. Ova varijanta scenarija se takođe predstavlja samo na zbirnom nivou.Prikaz ključnih elemenata ovih scenarija u zbirnom obliku, po sektorimavlasništva šuma, dat je u Tabeli 23. Ključni elementi ovog prikaza su sljedeći: a) Tržišna vrijednost drvnih sortimanata na kamionskom putu i drveta na panju, kao vlastitog izvora finansiranja iz šuma za koncesionare i VPŠ; b) Troškovi bioloških i tehničkih investicija u šume, koje snose korisnici odnosno VPŠ; 39
    • c) Troškovi doznačenih naknada za korišćenje šuma (koncesione naknade i naknade za doznaku, prijem i otpremu), koje snose korisnici odnosno VPŠ; d) Prihodi od gazdovanja šumama za korisnike odnosno VPŠ i ukupno, koji predstavljaju razliku između vrijednosti drveta na panju i troškova vlastitih investicija u šume i navedenih naknada; e) Vrijednost investicija u šume, koje se finansiraju odnosno subvencionišu iz budžeta UŠ; f) Troškovi šumske uprave odnosno šumarske službe UŠ/budžeta; g) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou pod-sektora vlasništva šuma i ukupno, koji su razlika između vrijednosti drveta na panju, troškova investicija korisnika i VPŠ i troškova budžetskih investicija u šume; h) Prihodi budžeta UŠ iz šuma (iz svih naknada, prihoda od maloprodaje drveta u vlastitoj režiji i ostalih prihoda).3.8. Proces izrade scenarija i studije finansiranja šuma i šumarstvaProces izrade scenarija i studije finansiranja šuma i šumarstva Crne Goreodvijao se u više faza, sa početkom u mjesecu oktobru 2011. godine, ukoordinaciji savjetnika za šumarstvo SNV (Mensura Nuhodžić). U prvoj faziusljedila je od strane MK priprema odnosno prilagođavanje opštemetodologije izrade scenarija, na osnovu FAO iskustava iz Srbije, a zatim, usaradnji sa RK i prilagođavanje softverskog alata (u Excel-u) za unošenje iobradu podataka. Na osnovu toga pripremljen je predlog pristupa, ciljeva,metodologije i operativnog plana za izradu Studije, koji je prezentovanSektoru za šumarstvo MPRR i potencijalnim članovima RG (prva polu-dnevna radionica, početkom oktobra 2011). Ovaj predlog je prihvaćen odstrane MPRR i s tim date osnove za izbor članova RG, kao DK za početak radana ovoj studiji.Poslije izbora i angažovanja članova RG, a u skladu sa projektnim zadatkom ioperativnim planom, LK su nakon dodatnih objašnjenja, usmjerenja ipodrške od strane MK i/ili RK započeli sa individualnom pripremompotrebnih podataka (iz godišnjih programa i izvještaja UŠ i izvora drugihrelevantnih institucija) za prezetntaciju i analizu stanja u prethodnomperiodu. Članovi RG su istovremeno, u saradnji sa (vlastitim i ostalim)institucijama, imali za zadatak i pripremu preliminarnih podataka za planskidio scenarija, za oblasti koje su im ugovorima povjerene. 40
    • Nakon dvije do tri nedjelje usljedila je druga faza, faza zajedničkog rada MK iRK sa članovima RG, naročito u obliku radionica (na početku sa svim, anakon toga sa ključnim članovima), na kojima su se podaci o ostvarenjudirektno unosili u prethodno pripremljene Excel tabele odnosno programe ina licu mjesta obračunavali pomoću prethodno pripremljenih osnova ialgoritama. Neophodan naglasak je pri tome, pored fizičnim podacima, dat icijenama odnosno troškovima (drveta, radova i dr.). Obzirom da seočekivanja u vezi prethodne pripreme planskih podataka od strane članovaRG uglavnom nijesu ostvarila, glavni je cilj zajedničkog rada u ovoj fazi, uzanalizu podataka o ostvarenju, posvećen strateškom planiranju za anredni 5-godišnji period, kako u naturalnom (hektari, kubici, dani ...), tako ufinansijskom smislu (troškovi, prihodi...). Planovi za pojedine mjere iaktivnosti u šumama su isto tako na licu mjesta unošeni u Excel tabele,direktno obračunavani i međusobno usklađivani. Rezultat rada u okviru RGna strateškom planiranju je priprema većine planskih podataka za mjere,radove i aktivnosti u šumama i šumarstvu, koje su zatim uključene u osnovniplanski scenarij. RK je nakon zaključka ove faze (krajem novembra 2011.godine) pripremio još potrebne rekapitulacije podataka za ostvarenje ioptimalni planski scenarij i s tim završio svoj zadatak.U trećoj fazi rada koja je usljedila odmah nakon toga, nastavljena su odstrane MK, samostalno i u saradnji sa pojedinim članovima RG,dopunjavanja, provjeravanja, sumiranja i upoređivanja podataka i obračunasvih elemenata stanja i osnovnog planskog scenarija, kao i pripremadodatnih obračuna i analiza. Uporedno je od strane MK izrađen još alat zaistovremeno, kompleksno bilansiranje svih elemenata scenarija u Excel-u. Naosnovu toga pripremljeni su preliminarni rezultati scenarija i studije, koji suod strane MK prezentovati šumarskoj i ostaloj javnosti (u okviru 2.Crnogorskog šumarskog foruma, 14. decembra 2011. godine).Sa kraćim prekidom usljedila je zaključna faza - finalizacija i elaboracijascenarija i studije (krajem januara 2012. godine). Međutim, kodsveobuhvatnog sagledavanja elemenata ovih scenarija, u cilju da njihoviulazi, izvori i izlazi budu potpuno međusobno usklađeni, pokazala se ipotreba za dodatnim provjeravanjima strukture pojedinih podataka ielemenata scenarija. U međuvremenu je usvojen i Budžet Crne Gore za2012. godinu, sa izuzetno niskim raspoloživim sredstvima za UŠ, koji jeodgovarajuće trebao da se uzme dodatno u obzir, naročito kao polazište zaobračun razlike između planiranih i (u 2012. godini) raspoloživih sredstava. U 41
    • skladu s tim budžetom i ograničenjima MF pripremljen je, od strane članiceRG iz UŠ, obračun potrebnih sredstava za funkcionisanje UŠ za naredni 5-godišnji period. Tek nakon ovog obračuna, koji je odredio koliko jenaophodno potrebno rezervisati budžetskih sredstava za funkcionisanje UŠ,bilo je moguće iskalibrirati konačni obim budžetskih investicija u šume i nataj način konačno izbalansirati sve elemente planskog scenarija odnosnonjegovih varijanti.Obzirom na značajni uticaj pomenutih činjenica na - prije gotovo većizbalansirane - scenarije, potreban je bio od strane MK dosta opsežandodatni rad na prilagođavanju podataka i finalnom bilansiranju scenarija,kako bi rezultati ove Studije, koja je inače započeta sa daleko manjomambicijom, omogućili kvalitetno strateško planiranje i donošenje finansijskihodluka u šumarstvu odnosno dali što je moguče upotrijebljiviju osnovu zapripremu finansijskog dijela Strategije sa planom razvoja šuma i šumarstva. 42
    • 4. ANALIZE I REZULTATI SCENARIJA I STUDIJE4.1. Ostvarene i planirane mjere, radovi i aktivnosti u šumama i šumarstvu4.1.1. Mjere uzgoja šumaObim i troškovi ostvarenih i planiranih radova po pojedinim uzgojnimmjerama, su dati u tabelama 1 a (državne šume) i 1 b (privatne šume).Analiza u prethodnom periodu izvršenih radova u okviru pojedinih mjera udržavnim šumama ukazuje da: • su vršeni pretežno radovi na podizanju novih šuma, obnovi i sanaciji postojećih šuma, naročito „vještačkim” putem, tj. pošumljavanjem i sadnjom; • radovi na njezi prirodnog guštika i prvim selektivnom proredama, kao najznačajniji za unaprijeđenje kvaliteta i stabilnosti sastojina, su vršeni samo u simboličkom obimu; • radovi na indirektnoj konverziji izdanačkih šuma (putem proreda i prirodne obnove) nijesu vršeni; radovi na direktnoj konverziji (sadnji) izdanačkih šuma i šikara radovi takođe (gotovo) nijesu vršeni; • ukupni zbir svih uzgojnih radova iznosio je samo 926 ha godišnje, odnosno 994 hiljada € (sa vrijednošću sadnica), što je predstavljalo samo 0,2% ukupne površine državnih šuma; • udio VJ u uzgojnim radovima iznosio je 15% po obimu, odnosno 17% po vrijednosti, što je više od njenog učešća u ukupnoj površini, a manje od učešća u ukupnom obimu sječe u državnim šumama.Analiza izvršenih radova u privatnim šumama ukazuje da: • je vršeno pošumljavanje na goletima, u obimu od 95 ha godišnje, odnosno u vrijednosti od 99 hiljada € (sa vrijednošću sadnica), što je predstavljalo simboličkih 0,04% ukupne površine privatnih šuma; • učešće VPŠ bilo je u radu, a UŠ u sadnicama, koje su davane gratis; • ostali uzgojni radovi nijesu vršeni.Za naredni 5-godišnji period planirane su, za državne i privatne šume, sverelevantne uzgojne mjere i radovi, koji su u pogledu troškova prethodnousklađeni sa prihodima odnosno izvorima sredstava iz šuma (vlastitih ibudžetskih). 43
    • Glavne karakteristike plana uzgoja za državne šume su slijedeće: • planovi gotovo podjednako uzimaju u obzir i izdanačke šume, kao značajni potencijal za korišćenje i unapređenje šuma putem njihovog prevođenja u visoke; • u pogledu vrsta mjera je dat veliki naglasak na prirodnu obnovu i njegu visokih šuma i prevođenje izdanačkih šuma u visoke prirodnim putem, tj. mjerama koje su mnogo racionalnije i jeftinije od „vještačkih”; posebna pažnja je pri tom data nekomercijalnim selektivnim proredama kao mjerama za istovremeno unaprjeđenje kvaliteta šuma i povećanje obima proizvodnje sitnog drveta i šumske biomase; u tom smislu je planirano priznavanje do 80% nadtroška sječe i izrade stabala kod proreda odnosno 120 €/ha u visokim i 160 €/ha u izdanačkim šumama; ukupan iznos nadtroškova za planirani obim proreda je 50 hiljada € godišnje; • značajno je uvećan i obim podizanja novih šuma, ali naročito na račun njege kultura, dok je obim vještačke obnove na redovnim sječištima smanjen na račun prirodne; • obzirom da postoji relativno veliki obim oštećenih šuma, naročito od požara, jako je naglašena i sanacija šuma sa njegom mladih zasada; • ukupni zbir svih planiranih uzgojnih radova iznosi 3.430 ha godišnje, odnosno 2,01 miliona € (sa vrijednošću sadnica), što je 3,7 puta (po obimu), odnosno 2,0 puta (po vrijednosti) više nego do sada; • udio VJ u uzgojnim radovima iznosi 18% po obimu ili vrijednosti, što je značajno više od učešća u ukupnoj površini, a značajno manje od učešća u ukupnom obimu sječe u državnim šumama; • intenzitet planiranih uzgojnih radova iznosi 0,7% ukupne površine šuma godišnje.Glavne karakteristike plana uzgoja za privatne šume su slijedeće: • planovi su pripremljeni za sve mjere u visokim i izdanačkim šumama; • naglasak je, slično kao u državnim šumama, dat na prirodnu obnovu i njegu, a naročito na prevođenje izdanačkih šuma u visoke prirodnim putem; posebna pažnja je pri tome data nekomercijalnim selektivnim proredama; • obim radova na podizanju novih šuma je uvećan na račun njege mladih zasada, dok je pošumljavnje gotovo ostalo na dosadašnjem nivou; 44
    • • ukupni zbir svih planiranih uzgojnih radova iznosi 1.230 ha godišnje, odnosno 444 hiljada € (sa vrijednošću sadnica), što je 13,0 puta (po obimu), odnosno 4,5 puta (po vrijednosti) više nego do sada; • za sprovođenje planiranih mjera odnosno vršenje radova planirano je sufinansiranje od strane UŠ (budžeta), a na osnovu sljedeće politike sufinansiranja po radovima: o sadnice gratis u slučaju pošumljavanja odnosno sadnje (u svim uslovima), o sufinansiranje 50% troškova fizičkog rada kod većine radova na obnovi i njezi, osim kod njege guštika odnosno mladih kultura / zasada, gdje iznosi 70%, o pokrivanje nadtroška sječe i izrade stabala kod nekomercijalnih proreda u visini do oko 80%, odnosno 120 €/ha u visokim i 160 €/ha u izdanačkim šumama; • ukupni udio UŠ u sufinansiranju planiranih uzgojnih radova (uključujući vrijednost sadnica) iznosi 317 hiljada € godišnje, odnosno 71,5%. • intenzitet planiranih uzgojnih radova iznosi 0,5% ukupne površine šuma godišnje.Upoređenje fizičkog plana ove Studije u odnosu na Plan pošumljavanjaneobraslog zemljišta u Crnoj Gori (2005 – 2014) ukazuje, da je - uz realnoočekivana sredstva budžeta UŠ na osnovu planiranih budžetskih izvora izšuma – plan u pogledu pošumljavanja goleti u okviru ove Studije po obimu(500 ha godišnje) 1,9 puta, a po troškovima 39% veći od Planapošumljavanja 2005 - 2015. U odnosnu na plan radova na pošumljavanjugoleti, paljevina i direktnoj konverziji šuma, sa pripadajućom pripremom injegom mladih kultura, kao i planom popunjavanja prirodnog podmlatka,koji je pripremljen u okviru FODEMO studije pošumljavanja (2010), plan oveStudije je po fizičkom obimu (1.370 ha godišnje) za 15%, a po finansijskom za42 % niži od plana FODEMO studije. 45
    • Tabela 1a: Mjere i radovi na uzgoju državnih šuma Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena sa Mjere i radovi Obim -VJ Obim - UŠ Trošak –VJ Trošak - UŠ Trošak - UŠ Obim -VJ Obim - UŠ Trošak - VJ Trošak - UŠ Trošak - UŠ porezima (ha) (ha) ukupni sadnice (ha) (ha) ukupni sadnice (€ / ha)Podizanja novih šuma na goletima, od 50 343 67.110 388.227 136.709 120 750 84.350 579.650 174.650čega:• Sadnja, uključujući popunjavanje 50 274 67.110 367.937 136.709 50 350 67.150 470.050 174.650 1343 novih kultura• Čiščenje mladih kultura od korova i 0 68 0 20.169 50 350 14.800 103.600 296 nepoželjnih vrsta• Prve selektivne prorede kultura (do 0 1 0 120 20 50 2.400 6.000 120 30 godina)Obnova visokih šuma, od čega: 9 240 1.725 184.417 62.272 80 410 38.130 195.270 61.595• Priprema zemljišta za prirodno 9 57 1.725 11.261 20 100 3.980 19.900 199 podmlađivanje• Priprema zemljišta za sadnju 0 27 0 5.936 10 50 2.240 11.200 224• Obnova sadnjom 0 108 0 144.377 53.644 10 50 13.430 67.150 24.950 1343• Komletiranje prirodnog podmlatka 0 49 0 22.843 8.628 40 210 18.480 97.020 36.645 462 sadnjomNjega visokih šuma, od čega: 13 14 4.060 4.180 0 40 200 9.480 47.400 0• Čišćenje prirodnog guštika 10 10 3.695 3.695 20 100 7.080 35.400 354• Nekomercijalne selektivne prorede u 3 4 366 486 20 100 2.400 12.000 120 letvenjakuSanacija oštećenih šuma, od čega: 69 184 92.761 246.445 91.568 220 850 137.090 532.550 142.200• Sanacija biotičkih i abiotičkih 0 0 0 0 0 10 100 6.680 66.800 17.450 668 oštećenja• Sanacija paljevina - priprema za 0 0 0 0 70 250 15.680 56.000 224 sadnju• Sanacija paljevina – sadnjom 69 184 92.761 246.445 91.568 70 250 94.010 335.750 124.750 1343• Sanacija paljevina - čišćenje zasada 0 0 0 0 70 250 20.720 74.000 296 od korova i izbojaka 46
    • Tabela 1a: Mjere i radovi na uzgoju državnih šuma (nastavak) Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena sa Mjere i radovi Obim –VJ Obim – UŠ Trošak - VJ Trošak – UŠ Trošak – UŠ Obim –VJ Obim - UŠ Trošak –VJ Trošak – UŠ Trošak – UŠ porezima ukupni sadnice ukupni sadnice (€ / ha)Indirektna konverzija izdanačkih šuma i 0 0 0 0 0 70 300 21.080 97.400 17.450šikara, od čega:• Nekomercijalne selektivne prorede 0 0 0 0 0 50 200 8.000 32.000 160 u letvenjaku• Komletiranje podmlatka sadnjom sa 0 0 0 0 0 20 100 13.080 65.400 17.450 654 pripremomDirektna konverzija izdanačkih šuma i 0 4 0 4.745 1.763 90 300 62.190 207.300 49.900šikara, od čega:• Priprema za sadnju 0 0 0 0 30 100 13.020 43.400 434• Sadnja 0 4 0 4.745 1.763 30 100 40.290 134.300 49.900 1343• Čiščenje mladih zasada od korova i 0 0 0 0 30 100 8.880 29.600 296 izbojakaUkupno 141 785 165.656 828.014 292.313 620 2.810 352.320 1.659.570 445.795 Napomene: 1) Mjere i radovi su prikazani odvojeno za Vektru-Jakić (VJ) - kao jedinog koncesionara sa obavezom za uzgojne radove - i za UŠ. 2) Troškovi uzgojnih radova obračunati su na osnovu prilagođenih kalkulacija cijena (Tabele 1 a – 1 g prilogu). Troškovi rada (uslužne radne snage) su u bruto vrijednostima (sa 40% poreza i doprinosa), a troškovi sadnica i materijala sa PDV. Jedinične cijene su iste za obračun ostvarenja i plana. Troškovi sadnje prikazani su zajedno sa troškom sadnica. U slučaju UŠ trošak sadnica je prikazan i odvojeno. Kod nekomercijalnih proreda je iskazan samo nadtrošak (od 120 € / ha u slučaju visokih šuma i kultura, odnosno 160 €/ha u slučaju izdanačkih šuma), jer je osnovni trošak prorede sastavni dio korišćenja šuma. 47
    • Tabela 1b: Mjere i radovi na uzgoju privatnih šuma Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena bez Napomena Mjere i radovi Obim Trošak - Trošak - Trošak - Obim Trošak - Trošak - Trošak - Udio poreza (u vezi sufinansiranja) (ha) VPŠ UŠ ukupni UŠ (ha) VPŠ UŠ ukupni UŠ sufinans (€ / ha) sadnice sadnice .Podizanja novih šuma na 95 54.713 44.111 44.111 230 38.850 90.350 46.600goletima, od čega:• Sadnja, uključujući popunjavanje 95 54.713 44.111 44.111 100 30.250 74.150 46.600 0,7 1044 Gratis sadnice plus 50% novih kultura sufinansiranja rada• Čiščenje mladih kultura od 0 0 0 100 8.600 12.600 0,6 212 70% sufinansiranja korova i nepoželjnih vrsta rada (bez materijala)!• Prve selektivne prorede kultura 0 0 0 30 0 3.600 1,0 120 Sufinansiranje u visini (do 30 godina) od oko 80 % troška 3 sječe (4 € x 30 m )Obnova visokih šuma, od čega: 0 0 0 0 240 27.690 53.970 28.650• Priprema zemljišta za prirodno 0 0 0 90 6.435 6.075 0,5 139 50% sufinansiranja podmlađivanje rada• Priprema zemljišta za sadnju 0 0 0 0 30 2.370 2.250 0,5 154 50% sufinansiranja rada• Obnova sadnjom 0 0 0 0 30 9.075 22.245 13.980 0,7 1044 Gratis sadnice plus 50% 48
    • sufinansiranja rada• Kompletiranje prirodnog 0 0 0 0 90 9.810 23.400 14.670 0,7 369 Gratis sadnice plus 50% podmlatka sadnjom sufinansiranja radaNjega visokih šuma, od čega: 0 0 0 130 2.985 16.725 0• Čišćenje prirodnog guštika 0 0 0 30 2.985 4.725 0,6 257 70% sufinansiranja rada• Nekomercijalne selektivne 0 0 0 100 0 12.000 1,0 120 Sufinansiranje u visini prorede u letvenjaku od oko 80 % troška 3 sječe (4 € x 30 m )Sanacija oštećenih šuma, od čega: 0 0 0 0 120 19.080 37.890 18.870• Sanacija biotičkih i abiotičkih 0 0 0 0 30 5.055 9.615 4.890 0,65 489 Gratis sadnice plus 50% oštećenja sufinansiranja rada• Sanacija paljevina - priprema za 0 0 0 0 30 2.370 2.250 0,5 154 Isto kao kod obnove sadnju• Sanacija paljevina – sadnjom 0 0 0 30 9.075 22.245 13.980 0,7 1044 Isto kao kod obnove• Sanacija paljevina - čišćenje 0 0 0 30 2.580 3.780 0,6 212 70% sufinansiranja zasada od korova i izbojaka rada (bez materijala)! 49
    • Tabela 1b: Mjere i radovi na uzgoju privatnih šuma (nastavak) Izvršenje 2008 - 2010 (prosječno godišnje) Optimalni 5-godišnji plan (prosječno godišnje) Jedinična cijena Napomena Mjere i radovi bez poreza(€ / (u vezi Trošak - Trošak - Trošak - Trošak - Trošak - Trošak - Udio ha) sufinansiranja) Obim Obim (ha) VPŠ UŠ UŠ (ha) VPŠ UŠ UŠ sufinans ukupni sadnice ukupni sadnice .Indirektna konverzija izdanačkih 0 0 0 0 360 10.560 67.680 9.780šuma i šikara, od čega:• Nekomercijalne selektivne 0 0 0 300 0 48.000 1,0 160 Sufinansiranje u prorede u letvenjaku visini od oko 80% troška sječe 3 (4 € x 40 m )• Komletiranje podmlatka 0 0 0 0 60 10.560 19.680 9.780 0,65 504 50%sufinansiran sadnjom sa pripremom ja radova i gratis sadniceDirektna konverzija izdanačkih 0 0 0 0 150 27.125 50.875 23.300šuma i šikara, od čega:• Priprema za sadnju 0 0 0 50 7.700 7.500 0,5 304 Isto kao kod obnove• Sadnja 0 0 0 0 50 15.125 37.075 23.300 0,7 1044 Isto kao kod obnove• Čiščenje mladih zasada od 0 0 0 50 4.300 6.300 0,6 212 70% korova i izbojaka sufinansiranja rada (bez materijala)Ukupno 95 54.713 44.111 44.111 1.230 126.290 317.490 127.200 50
    • Napomene: 1) Mjere i radovi prikazani su odvojeno na one koje finansiraju vlasnici šuma i UŠ (iz budžeta). 2) Troškovi uzgojnih radova obračunati su na osnovu prilagođenih kalkulacija cijena u prilogu (Tabele 1a – 1g). Troškovi rada su u neto iznosima, troškovi sadnica i materijala bez PDV. Troškovi sadnje su prikazani zajedno sa troškom sadnica. U slučaju UŠ trošak sadnica je, zbog potrebe prikazivanja troška sadnje bez sadnica, prikazan i izdvojeno. 3) Kod nekomercijalnih proreda iskazan je samo određeni nadtrošak (od 120 € / ha u slučaju visokih šuma i kultura, odnosno 160€/ha u slučaju izdanačkih šuma), jer je osnovni trošak prorede sastavni dio troška korišćenja šuam. Ovaj nadtrošak ujedno predstavlja subvenciju vlasniku šuma i finansira se iz budžeta UŠ. 4) Udio sufinansiranja je obračunat u odnosu na cjelokupni trošak (materijal i rad i ostalo) pojedinih radova, a u napomenama date su osnovice za sufinansiranje. 51
    • 4.1.2. Mjere i aktivnosti na zaštiti šumaObim i troškovi ostvarenih i planiranih aktivnosti i radova po pojedinimmjerama, kao i zbirno, je dat u Tabeli 2 (sve šume).Analiza u prethodnom periodu izvršenih aktivnosti u svim šumama ukazujeda: • su vršene aktivnosti na preventivnoj zaštiti šuma od potkornjaka (pomoću feromona) i da je po prvi put sproveden ICP monitoring šuma; • da aktivnosti i radovi na zaštiti šuma, osim čuvanja šuma od strane UŠ, nijesu vršene; • je vrijednosni obim ovih aktivnosti (sa materijalnim troškovima i troškovima rada) simboličan - iznosi 2,4 hiljade € godišnje, od toga je samo 3,4% učešće VJ.Glavne karakteristike plana zaštite šuma, koji je usklađen sa očekivanimizvorima (budžetskih) sredstava, su slijedeće: • značajno su naglašene mjere preventivne zaštite šuma sa feromonima, bez klasičnih mjera suzbijanja potkornjaka, kao i preventivni pregledi šuma i rasadnika; • uvedene su i značajno naglašene mjere preventivne zaštite šuma od požara, naročito izgradnja proptivpožarnih pruga (iako njihov obim iznosi samo 15 km), kao i dodatno osmatranje (od strane eksternih lica) u periodu najveće ugroženosti šuma od požara; • planiran je regularni (godišnji) ICP monitoring šuma; • mjere se finansiraju od strane UŠ (budžeta) u svim šumama, osim onima za koje koncesiju ima VJ; izuzetak je izgradnja protivpožarnih pruga u privatnim šumama, koja se sufinansira do 80%, uvisini od 15 hiljada € godišnje; • vrijednostni obim planiranih aktivnosti (sa materijalnim troškovima i troškovima rada) iznosi 122 hiljade € godišnje, što je mnogo više od izvršenja; od toga na državne šume otpada 67% i na privatne 33%; • planirano učešće VJ u državnim šumama iznosi 21,2%, a učešće VPŠ u privatnim šumama 10,2%; ostalo finansiranje se očekuje od strane UŠ (budžeta). 52
    • 4.1.3. Specijalne mjere u zaštitnim šumama i šumama posebne namjeneObim i troškovi planiranih mjera i aktivnosti u zaštitnim šumama i ŠPN(Tabela broj 3), koji su usklađeni sa očekivanim sektorskim izvorimabudžetskih sredstava (ne i ostalim), su sljedeći: • za aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite tla, voda i inftastrukturnih objekata, u državnim šumama, planirani su troškovi za površinu od 300 ha šuma godišnje, odnosno 56 hiljada € (od visini od 160 - 240 €/ha konkretne površine); ova sredstva se obezbjeđuju od strane UŠ; • za očuvanje zaštitnih šuma sa prirodozaštitnom vrijednošću u privatnoj svojini, preko smanjenja intenzitete sječa (i naknade za umanjenu dobit u visini od 120 €/ha konkretne površine), kao i za očuvanje habitata rijetkih i ugroženih vrsta u okviru buduće mreže NATURA 2000 u privatnim šumama, preko preilagođenog gazdovanja šuma (i pokrivanja nadtroška korišćenja u visini od 160 €/ha), planirana su sredstva u visini od 28 hiljada € godišnje; za ova sredstva se očekuje da se pokriju od strane nadležnog Sektora za zaštitu životne sredine (ZŽS); • za opremanje šuma posebne namjene u rekreacione i ekoturističke svrhe, kao i promotivne aktivnosti planirano je 21 hiljada € godišnje; ova sredstva se (gotovo) u cjelini obezbjeđuju od strane UŠ; • za pripremu osnova za očuvanje šumskih habitata izabranih rijetkih i ugroženih vrsta u okviru buduće mreže NATURA 2000, kroz istraživanja i planove upravljanja vrsta na pilot područjima, planirana su sredstva u visini od 50 hiljada € godišnje; ova sredstva bi trebalo obezbjediti preko odgovarajućeg EU fonda (LIFE+); • ukupno je za sve ove mjere planirano 155 hiljada € godišnje, u državnim šumama 127 hiljada € i privatnim 28 hiljada €.4.1.4. Aktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinamaAktivnosti i mjere u sjemenskim sastojinama (Tabela broj 4), koje se odnosena reviziju i izdvajanje sjemenskih sastojina (ukupno 24, od čega izdvojeno16), su izvršene u obimu od 3,3 hiljade € godišnje (samo eksterne usluge). Zaodržavanje odnosno njegu izdvojenih sjemenskih sastojina planirano je 1,7hiljada € godišnje (eksterne usluge). Ove aktivnosti i mjere se naročitoodnose na državne šume. 53
    • 4.1.5. Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastruktureObim i troškovi izvršenih i planiranih radova na izgradnji i održavanju šumskeinfrastrukture prikazani su u tabelama br. 5 a (državne šume) i 5 b (privatnešume).Analiza u prethodnom periodu izvršenih radova u državnim šumama ukazujeda je: • izgrađeno 56 km šumskih puteva godišnje, u vrijednosti od 1,29 miliona € (23.400 €/km); • izgrađeno 119 km šumskih vlaka godišnje, u vrijednosti od 416 hiljada € (3.510 €/km) i • održavano 350 km šumskih puteva godišnje, odnosno 1,01 milion € (2.878 €/km); • ukupno izgrađeno i održavano 525 km šumskih puteva i vlaka, u vrijednosti od 2,72 miliona €, od čega (po vrijednosti) 84,0% od strane koncesionara sa obavezom izgradnje i održavanja puteva i vlaka, 13,9% od strane VJ i 2,1% od strane UŠ.Za privatne šume se procjenilo da je u režiji VPŠ izgrađeno 3 km šumskihputeva i 10 km vlaka godišnje, u kalkulativnoj vrijednosti od 105 hiljada €.Za naredni 5-godišnji period planirani radovi su u pogledu troškovausklađeni sa očekivanim izvorima (sredstava korisnika i budžetskih)sredstava.U državnim šumama planiran sljedeći obim radova: • izgranja šumskih puteva u dužini od 80 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 2,15 miliona € (26.9103 €/km); • izgradnja šumskih vlaka u dužini od 350 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 1,23 miliona € (3.510 €/km); • održavanje šumskih puteva u obimu od 660 km godišnje, odnosno 1,90 miliona € (2.878 €/km); • ukupno 1.090 km svih radova godišnje, odnosno u vrijednosti od 5,28 miliona€, što je 2,0 puta (po obimu), odnosno 1,9 puta (po vrijednosti) više nego do sada; na koncesionare sa obavezom izgradnje i održavanja puteva i vlaka (po vrijednosti) otpada 72,8%, na VJ 21,6% i na UŠ 5,6% ovog plana.3 Jdinična cijena za plan je poprocjena, uvećana u odnosu na izvršenje za 15%. 54
    • U privatnim šumama planiran je sljedeći obim radova: • izgranja šumskih puteva u dužini od 10 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 269 hiljada € (26.910 €/km); • izgradnja šumskih vlaka u dužini od 100 km godišnje, odnosno u vrijednosti od 597 hiljada € (3.510 €/km), od čega je 50 % planirano da se sufinansira iz budžeta UŠ; održavanje šumskih puteva u obimu od 10 km godišnje, odnosno 25 hiljada € (2.460 €/km); • ukupno 120 km svih radova godišnje, odnosno u vrijednosti od 890 hiljada €, što je 14,6 puta (po obimu), odnosno 8,5 puta (po vrijednosti) više nego do sada; na finansiranje od strane VPŠ (po vrijednosti) otpada 66,5%, a na sufinansiranje od strane UŠ 33,5% ovog plana.4.1.6. Upravni, stručni i tehnički poslovi Uprave za šume na gazdovanju šumamaBroj zapošljenih i ukupni troškovi vršenja upravnih, stručnih i tehničkihposlova UŠ na gazdovanju šumama (sa pripadajućim opštim poslovima), kojisu za potrebe scenarija izdvojeni iz ukupnog budžeta UŠ, prikazani su uTabeli 6.Analiza broja zapošljenih i utrošenih sredstava za vršenje ovih poslova UŠ, uprethodnom periodu, ukazuje da je: • bilo prosječno 472 zapošljenih (od ukupno 474) godišnje, od čega je prema podjeli poslova (tabela 2 a u prilogu), 336 (71%) otpalo na državne i 136 (29%) na privatne šume; • je za lična bruto primanja i troškove vršenja poslova utrošeno 4,38 miliona € budžetskih sredstava godišnje (9.282 € na zapošljenog), što je vrlo nisko; ova sredstva su na državne i privatne šume podijeljena prema broju zapošljenih; • je procenat opštih materijalnih troškova za vršenje poslova na bruto lična primanja, koji je dobijen na osnovu prethodne detaljne analize ovih stavki, iznosio 34%, što je dosta povoljno.Za ovakve finansijske pokazatelje, koji su naročito posljedica velikihbudžetskih ograničenja od strane MF, se može konstatovati da su neodrživiza povećani planirani obim poslova i njihovo kvalitetno vršenje. 55
    • Tabela 2: Mjere i radovi na zaštiti šuma u državnim i privatnim šumama Izvršenje 2008 - 2010 Optimalni 5-godišnji plan Jedinična (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) cijena sa Aktivnosti porezima Napomena Obim Trošak- Trošak- Trošak- Obim Trošak Trošak- Trošak- (€/jed.) VPŠ UŠ VJ – VPŠ UŠ VJMjere preventivne zaštite šuma od 0 1.321 84 0 12.000 2000 Klopke i feromoni zainsekata - feromonska zaštita potkornjakeEksterni specijalistički pregledi 0 0 0 0 125 0 5000 0 40 Obim u danima; 80% zazdravstvenog stanja šuma i rasadnika šume, 20% za rasadnikeMjere zaštite šume od požara, od 0 0 0 3.750 80.000 16.000čega:• Protivpožarni putevi 0 0 0 0 15 3750 45.000 9000 3850 Obim u kilometrima; za privatne šume 18.750 €• Sitna oprema za gašenje 0 0 0 0 5.000 1.000• Osmatranje (vanjski osmatrači) 0 0 0 0 1500 0 25.000 5.000 20 Obim u čovjek-danima• Vodozahvati (cisterne) 0 0 0 0 6 0 5.000 1.000 1000 Obim u komadimaSprovođenje ICP monitoringa stanja 16 0 918 0 49 0 3.087 0 63šuma (49 bioindikacijskih tačaka)Ukupno, od čega: 0 2.350 84 3.750 100.087 18.000- Državne šume 1.658 85.058- Privatne šume 776 36.779Napomena: 1) Distribucija troškova po vlastništvu šuma urađena je prema površinskom udjelu. 2) Za izradu protivpožarnih puteva u privatnim šumama planirano je 80% sufinansiranje iz budžeta UŠ (od ukupnog iznosa od 18.750 €) 56
    • Tabela 3: Specijalne mjere i radovi u zaštitnim šumama, šumama posebne namjene i budućim NATURA 2000 staništima 5-godišnji plan Jedinična cijena Mjere i aktivnosti (godišnje vrijednosti) (€/ha) Količine Trošak Izvor finansiranjaMjere u zaštitnim šumama i ŠPN, od čega: 68.000• Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite tla i 200 32.000 budžet UŠ 160 voda• Aktivno održavanje i unaprjeđenje šuma sa funkcijom zaštite 100 24.000 budžet UŠ 240 infrastrukturnih objekata• Smanjenje intenzitete sječa u šumama sa prirodozaštitnom 100 12.000 budžet ZŽS 120 vrijednošću u privatnoj svojini (nadoknađivanjem za umanjenu dobit)Aktivnosti na opremanju šuma posebne namjene, od čega: 21.000• Izrada sitne infrastrukture za odmor i rekreaciju 20.000 budžet UŠ• Izrada Informacionih tabli i popularizacionog materiala 1.000 DonatoriMjere u šumama u okviru buduće mreže NATURA 2000, od čega: 66.000• Priprema osnova za očuvanje šumskih habitata kroz istraživanja i 50.000 EU LIFE+ pripremu planova upravljanja• Očuvanje šumskih habitata kroz prilagođeno gazdovanje šumama u 100 16.000 budžet ZŽS 160 privatnoj svojini (pokrivanjem nadtroška korišćenja)Ukupno, od čega za: 155.000• Državne šume 127.000• Privatne šume 28.000Napomena: 1) Troškovi su u bruto iznosima. 57
    • Tabela 4: Aktivnosti i mjere na izdvajanju i održavanju sjemenskih sastojina Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan (prosječno Jedinična Aktivnosti (prosječno godišnje) godišnje) cijena sa Količina Trošak UŠ Količina Trošak UŠ porezima €/jed.Revizija i izdvajanje sjemenskih objekata 24 3301 0 0 138Održavanje / njega sjemenskih sastojina 0 0 16 1.680 105Ukupno 3.301 1.680Napomena: 1) Broj revidiranih i osnovanih sjemenskih sastojina iznosi 24, od čega je proglašeno 16. 2) Održavanje je planirano sezonskom radnom snagom (normativ 5 dana po hektaru, cijena 15€/dan plus 40% poreza i doprinosa). 3) Rashodi za lična primanja i opšte troškove zapošljenih, koji učestvuju u ovim aktivnostima, nijesu prikazani. 58
    • Tabela 5a: Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture u državnim šumama Izvršenje 2008 - 2010 Optimalni 5-godišnji plan Jedinična cijena (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) sa PDV (€/jed.) Aktivnosti Obim Obim - Obim Trošak Trošak - Trošak - Obim Obim - Obim Trošak – Trošak - Trošak Izvršenje Plan -VJ Ost.kon. - – VJ Ost.kon. UŠ -VJ Ost.kon. - VJ Ost.kon. – UŠ UŠ UŠIzgradnja šumskih 26.91 1 53 2 13.338 1.239.888 40.512 10 60 10 351.000 1.614.600 269.100 23.400putevaIzgradnja šumskih 33 86 0 116.988 300.582 0 100 250 0 518.076 877.500 3.510 3.510vlakaOdržavanje šumskih 86 258 6 247.525 743.535 17.473 180 470 10 1.614.600 1.352.754 28.782 2.878 2.878putevaUkupno 1 120 397 8 377.852 2.284.005 57.985 290 780 20 1.138.176 3.844.854 297.882Ukupno 2 525 2.719.841 1.070 5.280.912 Napomena: 1) Ost. kon. – Ostali koncesionari. 2) Jedinične cijene za plan izgradnje puteva i vlaka i održavanja puteva su procjenjene na osnovu iskustava, jer nijesu postojali pouzdani podaci. Cijena izgradnje puta za plan je povišena za 15% u odnosu na ostvarenje. Obim je dat u kilometrima. 59
    • Tabela 5b: Radovi na izgradnji i održavanju šumske infrastrukture u privatnim šumama Izvršenje 2008 - 2010 5-godišnji plan Jedinična cijena (€/jed.) (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Aktivnosti Obim Trošak – Trošak – UŠ Obim Trošak – Trošak – Udio Izvršenje Plan VPŠ VPŠ UŠ sufinanc.Izgradnja šumskih puteva 3 70.200 0 10 269.100 0 0 23.400 26.910Izgradnja šumskih vlaka 10 35.100 0 100 298.350 298.350 0,5 3.510 3.510Održavanje šumskih puteva 0 0 0 10 24.600 0 0 2.460 2.460Ukupno 1 13 105.300 0 120 592.050 298.350Ukupno 2 13 105.300 120 890.400Napomena: 1) Planirano je 50% budžetskog sufinansiranja izgradnje vlaka. 2) Cijena održavanja puteva je bez PDV, jer se predpostavlja da ga VPŠ sami vrše. 60
    • Tabela 6: Upravni, stručni i tehnički poslovi na gazdovanju šumama sa pripadajućim opštim poslovima Uprave za šume Stanje 2008 - 2010 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Grupe poslova Broj zapošljenih Trošak ličnih Opšti troškovi i Broj zapošljenih Trošak ličnih Opšti troškovi i primanja oprema primanja opremaOpšti poslovi 39 75(menadžement,administracija i logistika)Planiranje gazdovanja 5 20šumama 3.267.684 1.113.521 3.120.814 827.202Uzgoj i zaštita šuma 18 18Korišćenje šuma, 201 149uključujući šefovepodručnih jedinicaČuvanje šuma 209 148Ukupno, od čega otpada 472 3.267.684 1.113.521 409 3.120.814 827.202na: državne šume 336 2.327.774 793.230 304 2.323.375 615.833 privatne šume 136 939.910 320.291 105 797.439 211.369Napomena: 1) Za obračun planiranih troškova za zapošljene na poslovima gazdovanja šumama je uzet broj i struktura zapošljenih na osnovu FODEMO Studije. 2) Podjela troškova po sektorimu vlasništa šuma izvršena je pomoću koeficijenta poslova za PŠ (0.29 za stanje odnosno 0.26 za plan). Obračun istog se nalazi u tabeli 2 b u prilogu. 61
    • Plan zapošljenih i potrebnih sredstava za vršenje ovih poslova UŠ, za naredni 5-godišnji period, koja su usklađena saočekivanim izvorima budžetskih sredstava iz šuma, predviđa: • 409 zapošljenih (od ukupno 428) godišnje, od čega prema podjeli poslova (tabela 2b u prilogu) 304 (74%) otpada na državne i 105 (26%) na privatne šume; s tim se ukupni broj zapošljenih u odnosu na prethodni period umanjuje (za 15%), a podiže se njihova zahtjevana obrazovna struktura; • 3,95 miliona € budžeta godišnje za lična bruto primanja i troškove vršenja poslova, što u odnosu na prethodni period predstavlja smanjenje ukupnog iznosa (za 10%), dok se prosječni iznos na zapošljenog od 9.653 € godišnje samo minimalno uvećava (za 3%); ova sredstva su na državne i privatne šume podijeljena prema broju zapošljenih; • da procenat opštih materijalnih troškova za vršenje poslova na bruto lična primanja iznosi samo 26%, što je značajno manje nego u prethodnom periodu. 62
    • Tabela 7: Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabala (eksterni izvršioci) Ostvarenje 2008-2010 Optimalni 5-godišnji plan Jedinična cijena (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) bruto (€/jed.) Aktivnosti Obim / Trošak Trošak- Trošak Obim / Trošak- Izvršenje Plan količina UŠ međ.proj. količina UŠ međ.proj.Inventura i planiranje gazdovanja šumama, od čega: 844.746 315.320 940.000 35.000• Izrada PGŠ za GJ (državne i privatne šume), 45.514 844.746 0 75.000 940.000 35.000 18,56 13,00 ukljucujuci sastojinske inventure• Sprovođenje Nacionalne inventure šuma 744.000 0 315.320 0 0Doznaka stabala za sječu, od čega: 109.824 0 191.779 0• Eksterni trošak za pomoćnu radnu snagu kod 81.528 0 119.475 0 0,21 0,21 vršenja doznake u državnim šumama• Eksterni trošak za privatna licencirana lica za 0 0 3 40.725 0 13.575 vršenje doznake u privatnim šumama• Eksterni trošak za pomoćnu radnu snagu kod 28.297 0 31.441 0 0,21 0,21 vršenja doznake u privatnim šumamaUkupno, od čega otpada na: 954.571 315.320 1.131.779 35.000Državne šume 926.274 211.264 749.275 23.450Privatne šume 28.297 104.056 382.365 11.550Sve ukupno 1.269.891 1.166.641 Napomena: 1) Obzirom da do sada nijesu izrađivane osnove za gazdovanje u privatnim šumama, zbir za privatne šume kod ostvarenja odnosi se samo na nacionalnu inventuru šuma i doznaku. 2) Za naredni 5-godišnji planski period nema vrijednosti za nacionalnu inventuru, jer se ista ponavlja tek za 10 godina. 3) Podjela troškova na državne i privatne šume je sljedeća: 100% pripreme osnova / programa gazdovanja do sada pripada državnim šumama (jer nije bilo planiranja u privatnim) i 67% nacionalnen inventure. Isti procenat ide i za planiranje gazdovanja kod optimalnog plana. Trošak na doznaci u slučaju ostvarenja i plana se dijeli na državne i privatne šume prema udjelu sječe. 63
    • Tabela 8: Aktivnosti i na sertifikaciji državnih šuma (FSC šema) 5-godišnji plan Jedinična cijena Aktivnosti (godišnje vrijednosti) (€/ha) TrošakPredocjena 3.000 0,006Sertifikacija 6.000 0,012Nadzor 12.000 0,024Ukupno 21.000 0,0424.1.7. Aktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabalaAktivnosti na planiranju gazdovanja šumama i sprovođenju doznake stabalaod strane eksternih izvršioca po obimu i nosiocima troškova, kao i jediničnimcijenama, prikazane su u Tabeli 7.Za ostvarene aktivnosti u prethodnom periodu je karakteristično sljedeće: • Izrađene su osnove za gazdovanje šumama od strane eksternih izvršioca za prosječno 45 hiljada ha državnih šuma godišnje, odnosno 845 hiljada € (18,6 €/ha); • Izvršena je nacionalna inventura šuma, za koju su obezbijeđena međunarodna sredstva (FODEMO) u visini od 315 hiljada € godišnje; podjela troška po sektorima vlasništva šuma je data prema udjelu površine; • Za pomoćnu, eksternu radnu snagu kod vršenja doznake je utrošeno 110 hiljada € godišnje (0,21 €/m3); podjela troška po sektorima vlasništva šuma je data prema obimu sječe.Plan aktivnosti za naredni 5-godišnji period, koji je usklađen sa očekivanimizvorima (budžetskih i međunarodnih) sredstava, predviđa: • Izradu programa za gazdovanje šumama za prosječno 75 hiljada hektara državnih i privatnih šuma godišnje, odnosno u trošku UŠ od 940 hiljada € (13,0 €/ha) za eksterne izvršioce, što predstavlja 65% povećanja po obimu ili 11,3% po vrijednosti; • Dodatnih 35 hiljada € godišnje za razvoj planiranja iz međunarodnih sredstava (FODEMO), koja će biti iskorišćena na početku planskog 64
    • perioda; podjela sredstava po sektorima vlasništva šuma je izvršena na osnovu udjela površine; • Za eksterne usluge kao pomoć kod vršenja doznake 151 hiljada € godišnje (0,21 €/m3), što predstavlja 37,4% povećanje u odnosu na prethodni period; podjela po sektorima vlasništva šuma izvršena je na osnovu udjela sječe; • Uvođenje licenciranih privatnih lica za sprovođenje doznake (sa pratećim stručnim poslovima) u privatnim šumama, koje bi angažovala i finansirala UŠ, u vrijednosti od 41 hiljada € godišnje, što je ekvivalent za tri bruto plate inženjera na uzgoju šuma (sa 28% materialnih troškova), odnosno 13.575 € godišnje po inženjeru.4.1.8. Aktivnosti na sertifikaciji šumaUkupni troškovi FSC sertifikacije državnih šuma (Tabela broj 8) su planirani uvisini od 21 hiljade € godišnje (0,04 €/ha), odnosno 105 hiljada € za cijeli 5-godišnji ciklus (0,21 €/ha) sa predocjenom, dodjelom sertifikata i nadzorom.Očekuje se da će se sredstva za predocjenu i dodjelu sertifikata (udio od42,8%) obezbjediti iz FODEMO projekta, a za kasniji nadzor iz novihmeđunarodnih projekata.4.1.9. Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvuAktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvuprikazane su u Tabeli 9.U prethodnom periodu su utrošena sredstva za sljedeće namjene: • Izgradnja stručnih kapaciteta šumarskih stručnjaka i obuka VPŠ i izvođača šumskih radova, izgradnja šumarskog regulatornog i strateško-planskog okvira (analize, stručne osnove i nacrti akata odnosno dokumenata) u okviru reforme šumarskog sektora, kao i promotivne aktivnosti u šumarstvu (priprema publikacija, filmova, popularizacijskog materijala) u ukupnoj visini od 650 hiljada € godišnje, koja su obezbijeđena iz međunarodnih projekata odnosno institucija, od toga FODEMO 71,5% i SNV 28,5%; 65
    • • Nabavka IT opreme UŠ u visini od 65 hiljada € godišnje, iz budžeta UŠ; • Istraživanja u šumarstvu (osnovna) u visini 11 hiljada € godišnje, iz budžeta MN; • Ukupno je za sve namjene utrošeno 726 hiljada € godišnje, od čega 89,5% iz međunarodnih sredstava, što je izuzetno značajan iznos.Plan aktivnosti za naredni 5-godišnji period, predviđa: • Izgradnju stručnih kapaciteta, šumarskog regulatornog i strateško- planskog okvira, kao i promotivne aktivnosti u šumarstvu u ukupnoj visini od 462 hiljada € godišnje, od čega iz postojećih FODEMO/IPA sredstava 440 hiljada € i 22 hiljade € od strane Sektora šumarstva MPRR; • Uspostavljanje šumarskog informacionog sistema i nabavku IT opreme UŠ (softver, hardver) u visini od 132 hiljade € godišnje, od ćega iz FODEMO/IPA sredstava 82 hiljade € i 50 hiljada € iz budžeta UŠ; • Istraživanja u šumarstvu (osnovna, primjenjiva i razvojna) u visini od 46,5 hiljada € godišnje, od čega se od Sektora nauke MN očekuje 26,5 hiljada € i od Sektora šumarstva MPRR 20 hiljada €; • Ukupno za sve namjene 660 hiljada € godišnje, što je 9% manje nego u prethodnom periodu, i predstavlja i dalje izuzetno značajan iznos. Daleko najveći udio od ukupno planiranih sredstava (79%) dolazi iz FODEMO4/IPA projekata, koja su obezbjeđena, a obzirom da se projekti završavaju do kraja 2013. godine, ova će se sredstva, ukupno 2,61 miliona € za cijeli period, morati realizovati do tada.4 Prema zadnjim informacijama tokom finalizacije izvještaja ove Studije, značajan diosredstava vezanih za produženje FODEMO projekta za biomasu, planira se za finansiranjeovih investicija, pa će se iznos sredstava za izgradnju kapaciteta odgovarajuće smanjiti. 66
    • 4.1.10. Upravni poslovi MPRR – Sektora šumarstvaBroj zapošljenih i ukupni troškovi vršenja upravnih poslova u okviru Sektorašumarstva MPRR, prikazani su u Tabeli 10.U prethodnom periodu bilo je 18 zapošljenih, sa ukupnim troškovima zalična bruto primanja i vršenje poslova od 205 hiljada € godišnje (11,3 hiljade€ na zapošljenog), što je takođe vrlo nizak nivo.Za naredni 5-godišnji period planiran je isti broj zapošljenih, sa ukupnimtroškovima za lična bruto primanja i vršenje poslova od 228 hiljada €godišnje (12,7 hiljada € na zapošljenog), što je zbog ograničenja MF takođevrlo nizak i nestimulativni nivo. Pored toga, planiran je i simbolički iznos od 3hiljade € godišnje za rad Savjeta za šume, koji je predviđen ZoŠ.4.1.11. Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šumaPlan sufinansiranja za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava iudruženja vlasnika šuma, osim sufinansiranja šumskih radova (Tabela broj11) za naredni 5-godišnji period previđa: • Podršku investicijama u savremenu opremu za korišćenja šuma u iznosu od 80 hiljada € godišnje (od 500 € – 20 hiljada € na gazdinstvo, sa do 50% sufinasiranja); • Podršku investicijama za razvoj (dopunskih) djelatnosti šumskih gazdinstava u iznosu od 100 hiljada € godišnje (od 1 – 20 hiljada € na gazdinstvo, do 25% sufinasiranja) • Podršku udruženjima VPŠ u iznosu od 20 hiljada € godišnje, od čega 15 hiljada € za pojedine savjetodavne aktivnosti (sa 80% sufinansiranja).Obzirom da je ova podrška uskladu sa politikom ruralnog razvoja (EU i CG),očekuje se da i izvor finansiranja bude budžet Ruralnog razvoja. 67
    • 4.2. Ostvareni i planirani obim i struktura sječaOstvarena sječa u prethodnom periodu (Tabela 12) u državnim šumama poobimu iznosila je 389 hiljada m3 bruto godišnje, od čega četinara 73% iliščara 27%. U toj masi količina tehničkog drveta iznosila je 245 hiljada m3,odnosno 63% (kod četinara 77%, kod lišćara 26%). Prema tipovima korisnika,odnosno korišćenja šuma na VJ otpalo je 20%, na ostale koncesionare 68% ina UŠ 12% ostvarene bruto sječe. Ostvarena, registrovana sječa u privatnimšumama iznosila je 135 hiljada m3 bruto godišnje, od čega četinara 30% iliščara 70%. U ovoj masi količina prostornog i ogrjevnog drveta iznosila je 97hiljada m3 odnosno 72% (kod četinara 10%, kod lišćara 98%).Ukupna ostvarena bruto sječa u svim šumama iznosila je 524 hiljada m3bruto godišnje. Intenzitet izvršene sječe iznosi 0,70 m3/ha (0,78 u državnim i0,55 u privatnim šumama). Ako se uporijedi sa zemljama Zapadnog Balkana,intenzitet sječe je niži od Srbije, dosta niži od BiH i Hrvatske, a posebnoSlovenije, viši od Makedonije i značajno viši od Albanije (FRA, 2010).Planirana sječa za naredni 5-godišnji period (Tabela 12) u državnim šumamapo obimu iznosi 570 hiljada m3 bruto godišnje, od čega četinara 63% i liščara37%. U ovoj masi se očekuje 366 hiljada m3 tehničkog drveta, odnosno 64%(kod četinara 80%, kod lišćara 36%). Ovaj plan je veći za 46% u odnosu naostvarenje. Prema tipovima korisnika na VJ otpada 25%, na ostalekoncesionare 65% i na UŠ 10% planirane bruto sječe. Planirana sječa uprivatnim šumama iznosi 150 hiljada m3 bruto godišnje, sa 46% četinara i54% liščara. Ovaj plan je veći za 11 % u odnosu na ostvarenje. U ovoj masi seočekuje 86 hiljada m3 prostornog i ogrjevnog drveta odnosno 58% (kodčetinara 10%, kod lišćara 98%).Ukupno planirana bruto sječa u svim šumama iznosi 720 hiljada m3 brutogodišnje, što je 37% povećanje u odnosu na ostvarenje. Intenzitet planiranesječe iznosi 0,97 m3/ha (1,14 u državnim i 0,61 u privatnim šumama). 68
    • 4.3. Zbirni pregledi ostvarenih i planiranih mjera, radova i aktivnosti u šumama i šumarstvu4.3.1. Pregled iznosa svih troškova mjera i aktivnosti, vezanih za šume i šumarstvoZa izvršene mjere, odnosno aktivnosti (Tabela broj 13a) u prethodnomperiodu utrošena su sljedeća sredstva: • za biološke mjere 1,10 miliona € godišnje, od čega 878 hiljada € budžetskih sredstava UŠ i 220 hiljada € sredstava korisnika i VPŠ; • za tehničke mjere 2,83 miliona € godišnje, od čega 58 hiljada € budžetskih sredstava UŠ i 2,77 miliona € sredstava korisnika i VPŠ; • za aktivnosti državne šumarske uprave odnosno službe u širem smislu (UŠ i MPRR sa eksternim poslovima, izgradnjom kapaciteta i regulatornog okvira) 6,58 miliona € godišnje, od čega 5,62 miliona € iz budžeta i 965 hiljada € iz međunarodnih izvora; • ukupno 10,50 miliona € godišnje, od čega 6,34 miliona (60 %) budžetskih i 3,95 (40%) miliona van-budžetskih, što zajedno čini 14,1 €/ha šuma i šumskih zemljišta.Utrošena sredstava korisnika i VPŠ predstavlju 58% vrijednosti posječenog drvetana panju, a razlika sačinjava ukupnu dobit korisnika i VPŠ od korišćenja šuma.Plan za naredni 5-godišnji period (Tabela 13b) predviđa sljedeća sredstva: • za biološke mjere, uključujući potsticajne, 2,73 miliona € godišnje, od čega 2,15 miliona € budžetskih sredstava UŠ i 500 hiljada € sredstava korisnika i VPŠ; preostatak od 3% se odnosi na budžetska sredstva Sektora ZŽS i međunarodne projekte; • za tehničke mjere, uključujući potsticajne, 6,17 miliona € godišnje, od čega 596 hiljada € budžetskih sredstava UŠ i 5,57 miliona € sredstava korisnika i VPŠ; • za aktivnosti šumarske uprave odnosno službe 6,02 miliona € godišnje, od čega 5,43 miliona iz budžeta i 598 hiljada iz međunarodnih izvora; • za djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ 585 hiljada € godišnje, od čega 385 hiljada € vlastitih i 200 hiljada budžetskih (potsticajnih) sredstava; • ukupno 15,52 miliona € godišnje, od čega 8,41 miliona € (54%) budžetskih, 6,46 miliona € (42%) sredstava korisnika i VPŠ, kao i 649 hiljada € (4%) međunarodnih sredstava, što zajedno čini 20,8 €/ha šuma i šumskih zemljišta. 69
    • Tabela 9: Aktivnosti na izgradnji institucionalnih kapaciteta i okvira u šumarstvu Ostvarenje 2008-2010 Optimalni 5-godišnji plan (prosječno Aktivnosti (prosječno godišnje) godišnje) Iznos Iznos Budžetska Iznos Iznos Budžetska međ. sred. budž. sred. institucija međ. sred. budž. sred. institucijaIzgradnja stručnih kapaciteta šumarskih stručnjaka, obuka VPŠ i 270.000 0 - 295.000 0 -izvođača šumskih radovaNabavka IT opreme i uspostavljanje šumarskog informacionog 0 64.941 UŠ 82.000 50.000 UŠsistema uključujći bar-kod sistem praćenjaIzgradnja šumarskog regulatornog i strateško-planskog okvira 369.680 0 - 140.000 22.000 MPRR(analize, stručne osnove i nacrti dokumenata) u okviru reformešumarskog sektoraPromotivne aktivnosti u šumarstvu (publikacije, filmovi, 10.000 0 - 5.000 0popularizacijski materijal)Istraživanja u šumarstvu, od čega:: 11.000 20.000 46.500• Naučno istraživački projekti (osnovna istraživanja) 0 11.000 MN 0 26.500 MN• Istraživačko-razvojni projekti (aplikativna i razvojna istraživanja) 0 0 - 20.000 20.000 MPRRUkupno, od čega: 649.680 75.941 542.000 118.500FODEMO/IPA 464.680 522.000SNV 185.000 0EU DG Nauke i tehnološkog razvoja 0 20.000UŠ 64.941 50.000MPRR 0 42.000MN 11.000 26.500 70
    • Napomena: 1) Iznosi planiranih međunarodnih sredstava, iako su prikazana u prosječnim godišnjim vrijednostima, se odnose naročito na 2012. i 2013. godinu, dok traju postojeći projekti FODEMO/IPA. 2) Obzirom da od strane FODEMO kancelarije nijesu dostavljene specifične informacije o visini planiranih sredstava za pojedine namjene (izgradnja stručnih kapaciteta, uspostavljanje informacionog sistema, izgradnja regulatornog okvira i promocija), konačna podjela je na osnovu informacija o ukupno raspoloživim sredstavima urađena naknadno od strane lidera studije. 3) SNV u 2012. godini više ne planira sredstava podrške šumarstvu 71
    • Tabela 10: Poslovi Ministarstva poljoprivrede i ruralnog razvoja – Sektor za šumarstvo Stanje 2008 - 2010 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Poslovi Broj Trošak Broj Trošak zapošljeni funkcionisanj zapošljeni funkcionisanj h a h aPoslovi upravljanja i administracije 3 3sektora 34.768 42.934Poslovi Centra za monitoring 5 5 57.949 55.494Poslovi Inspekcije za šumarstvo 10 111.833 10 129.944Poslovi Savjeta za šume - 0 - 3.000Ukupno, od čega otpada na: 18 204.550 18 231.372 državne šume 15 166.425 14 177.707 privatne šume 3 61.947 4 231.372 Napomena: 1) Troškovi za plan funkcionisanja ministarstva su identični raspoloživom budžetu za 2012. godinu s tim da je dodata procjena minimalnog troška rada Savjeta za šume. 2) Troškovi su podijeljeni prema vlasništvu šuma na osnovu koeficijenta djelatnosti za PŠ iz tabele 2b u prilogu (27% za stanje i 23% za plan). 72
    • Tabela 11: Potsticajne mjere za razvoj djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja vlasnika šuma, u skladu sa EU politikom ruralnog razvoja Inicijalni 5-godišnji plan Grupe mjera (godišnje vrijednosti) Napomena Iznos Udio subvencije subvencijeSubvencionisanje nabavke savremene 80.000 0,50 Iznos pomoći od 500 € doopreme za unaprjeđenje tehnologije i 20.000 €efikasnosti korišćenja privatnih šumaPodrška investicijama u (ručnu) obradu 100.000 0,25 Iznos pomoći od 1.000 € dodrveta, proizvodnju drvne biomase i 20.000 €bioenergije (do 1 MW)Podrška udruženjima VPŠ, od čega za: 20.000 0,75• Vršenje obuke i savjetodavnih usluga VPŠ 15.000 0,80 Sufinanciranje do 80% cijene aktivnosti, odnosno do 1.500 €• Uvođenje zajedničkog upravljanja 4.000 1,0 4.000€ na pilot projekat, 5 šumama sitnim posjedima projekata (1 na godinu)• Uvođenje zajedničkog marketinga 1.000 1,0 Podrška organizaciji jedne šumskih proizvoda licitacije trupaca na godinuUkupno 200.000 0,35 73
    • Tabela 12: Obim bruto sječe drvne mase po okvirnoj sortimentnoj strukturi, tipovima korišćanja šuma i sektorima vlasništva Ostvarenje 2008 - 2010 Optimalni 5-godišnji plan 3 3 (prosječne godišnje, u bruto m ) (prosječne godišnje, u bruto m ) Tip korišćenja četinari četinari lišćari lišćari Ukupno četinari četinari lišćari lišćari Ukupno tehnika prostorno tehnika ogrijev tehnika prostorno tehnika ogrijevKorišćenje državnih šuma 219.130 65.825 27.458 76.543 388.956 290.000 70.750 75.600 133.650 570.000Koncesija sa svim šumskimradovima (VJ) 51.870 22.230 900 3.000 78.000 75.000 25.000 5.000 35.000 140.000Višegodišnje koncesije sa radovimana izgradnji i održavanju puteva 123.760 30.940 26.520 39.780 221.000 163.600 31.650 69.900 54.850 320.000Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 35.200 8.600 0 0 43.800 40.000 10.000 0 0 50.000Prodaja sortimenata iz šuma kojenijesu pod koncesijom (režija UŠ) 500 0 0 0 500 1.500 500 100 900 3.000Snabdjevanje stanovništva drvetomna panju (režija UŠ) 7.800 4.055 38 33.763 45.656 8.400 3.600 100 37.900 50.000Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom sortimenata (režija UŠ) 0 0 0 0 1.500 0 500 5.000 7.000Korišćenje privatnih šuma 36.450 4.050 1.890 92.610 135.000 62.100 6.900 1.620 79.380 150.000Ukupno 255.580 69.875 29.348 169.153 523.956 352.100 77.650 77.220 213.030 720.000 Napomena: 1) Za optimalni plan za državne šume su uzete vrijednosti iz osnova gazdovanja šumama, odnosno orijentacioni planovi sječa na osnovu kojih su podpisani koncesioni ugovori. 2) Orijentacioni planovi sječa kod dugoročnih koncesija su realizovani sa 83%. 3) Plan moguće sječe u privatnim šumama, za koje još ne postoje programi gazdovanja, urađen je na osnovu godišnjih programa (kojima se odobravaju zahtjevi za sječu), sa nekoliko uvećanim obimom (11%). 74
    • Planirana sredstava budžeta UŠ u visini od 7,88 miliona € godišnje,uključujući potsticajna sredstva koja se odnose na šume, su u cjelinipokrivena sa očekivanim izvorima iz šuma (naknadama i ostalim, vidjeti inaredna poglavlja!). Svi planirani izvori UŠ u ovom prikazu i nijesuangažovani, jer postoji »višak« od 170 hiljada €. Međutim, ovaj višak sekoristi za ostale djelatnosti UŠ, koje ovdje nijesu uključene. Planiranasredstva korisnika i VPŠ zajedno takođe su u cjelosti pokrivena iz očekivanihprihoda iz šuma, uz značajni »ostatak« sredstava - 1,96 miliona € - na ovomnivou obračuna. Planirana sredstva međunarodnih donatora obezbijeđenasu 90%, a preostalih 10% sredstava, kao i nova donatorska sredstva nakon2013. godine, će se morati tek obezbijediti za ove svrhe.Planirani troškovi bioloških i tehničkih mjera korisnika i VPŠ, koje oni snose,predstavlju 77% vrijednosti planirane sječive drvne mase na panju ipokriveni su sa očekivanim prihodima od korišćenja šuma. Ostatak od 23%sačinjava očekivanu dobit svih korisnika i VPŠ zajedno.4.3.2. Pregled iznosa potsticajnih sredstava za razvoj privatnih šuma, šumskih gazdinstva i udruženja vlasnika šumaPlan za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 13c) predviđa sljedećabudžetska sredstva: • za biološke i tehničke potsticajne mjere u šumama 659 hiljada € godišnje, od čega 96% od strane UŠ; ova sredstva predstavjaju ukupno 61% sufinansiranja, odnosno od 50 - 87% kada su u pitanju pojedine mjere; • za potsticanje razvoja djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ 200 hiljada € godišnje; ova sredstva predstavjaju ukupno 34% sufinansiranja, odnosno od 25 - 80% sufunansiranja po pojednim mjerama; • ukupno 857 hiljada € godišnje, od čega 631 hiljada (65%) iz budžeta UŠ i 228 hiljada (35%) iz budžeta Ruralnog razvoja i ZŽS.Planirana sredstava za potsticajne mjere u šumama pokrivena su sa planombudžeta UŠ i predstavlju 2,7 €/ha privatnih šuma i šumskih zemljišta,odnosno 26% vrijednosti drvne mase na panju koja se planira za sječu.Sredstva za potsticajne mjere u kontekstu ruralnog razvoja i ZŽS treba da seplaniraju u ovim budžetima. 75
    • 4.3.3. Pregled visine bioloških i tehničkih investicija u šume, uključujući investicije kroz državnu šumarsku službu4.3.3.1. Ostvarene i planirane investicije u odnosu na obim sječeKarakteristični pokazatelji ostvarenih investicija u državne šume (Tabela broj14a) u odnosu na obim sječe su sljedeći: • biološke i tehničke investicije svih nosioca su ukupno iznosile 9,6 €/m3 bruto ostvarene sječe godišnje, pri čemu je VJ investirala 7,0 €/m3, ostali koncesionari (samo tehničke) 8,6 €/m3 i UŠ (pretežno biološke) 2,9 €/m3; • investicije kroz poslove šumarske službe, koju obezbjeđuje UŠ, ukupno su iznosile »visokih« 10,5 €/m3 ostvarene godišnje sječe; 3 • sve ostvarene investicije ukupno su iznosile »visokih« 20,1 €/m ostvarene godišnje sječe, od čega biološke i tehničke 48%. 76
    • Tabela 13a: Pregled svih godišnjih troškova ostvarenih mjera i aktivnosti vezanih za šume i šumarstvo za period od 2008. - 2010. godine (državni i privatni sektor) Nosioci troškova Grupe mjera i aktivnosti UŠ MPRR Ostali Ukupno Korisnici i Međunar. Ukupno Šumarstvo sektori Budžet CG VPŠ donatoriBiološke mjere u šumama, od čega: 877.776 0 0 877.776 220.453 0 1.098.229• Uzgoj šuma 872.125 0 0 872.125 220.369 0 1.092.494• Zaštita šuma 2.350 0 0 2.350 84 0 2.434• Revizija, uspostavljanje i održavanje sjemenskih objekata 3.301 0 0 3.301 0 0 3.301Tehničke mjere u šumama, od čega: 57.985 0 0 57.985 2.767.156 0 2.825.141• Izgradnja i održavanje šumskih puteva 57.985 0 0 57.985 2.314.486 0 2.372.471• Izgradnja šumskih vlaka 0 0 0 0 452.670 0 452.670Aktivnosti šumarske uprave / službe, od čega: 5.400.716 204.550 11.000 5.616.266 0 965.000 6.581.266• Poslovi UŠ na gazdovanju šumama i pripadajući opšti poslovi (lična 4.381.205 0 0 4.381.205 0 0 4.381.205 primanja, materijalni troškovi, oprema, osim IT / infosistema)• Eksterni poslovi nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama 844.746 0 0 844.746 0 315.320 1.160.066• Eksterni poslovi kod doznake (pomoćna radna snaga) 109.824 109.824 109.824• Izgradnja stručnih i informacionih kapaciteta u šumarstvu 64.941 0 0 64.941 0 280.000 344.941• Izgradnja regulatornog okvira i istraživanje u šumarstvu 0 0 11.000 11.000 0 369.680 380.680• Poslovi MPRR - Sektor za šumarstvo (lična primanja, materijalni troškovi i 0 204.550 0 204.550 0 0 204.550 oprema)UKUPNO 6.336.477 204.550 11.000 6.552.027 2.987.609 965.000 10.504.636IZVORI SREDSTAVA 6.584.522 204.550 11.000 6.800.072 5.123.010 965.000 12.888.082IZVORI minus TROŠKOVI 248.045 0 0 248.045 2.135.401 0 2.383.446 77
    • Napomena: 1) Navedene su samo mjere koje su se realizovale. Potsticajnih mjera u tom periodu, osim gratis davanja sadnica VPŠ za pošumljavanje, nije bilo. Vrijednost gratis sadnica je ukalkulisana u troškove UŠ. 2) Djelatnosti sjemenske i rasadničarske proizvodnje i upravljanje LPN u ovom pregled nijesu uključene. 3) Budžetski izvori sredstava UŠ dolaze od naknada od prodaje drveta odnosno drvnih sortimenata stanovništvu, kao i prodaje sortimenata iz šuma van koncesija. Realizovan budžet UŠ iznosi 6.484.987 €. 4) Sredstva korisnika / vlasnika šuma dolaze od korišćenja šuma. Kao osnov je uzeta prodajna cijena na panju, smanjena za koncesionu i/ili posebnu naknadu za doznaku, prijem i otpremu sortimenata. 78
    • Tabela 13b: Pregled svih godišnjih troškova planiranih mjera i aktivnosti vezanih za šume i šumarstvo za naredni 5-godišnji period (državni i privatni sektor) Nosioci troškova Grupe mjera i aktivnosti UŠ MPRR Ostali Ukupno Korisnici i VPŠ Međunar. Ukupno Šumarstvo sektori Budžet CG donatoriBiološke mjere u šumama uključujući potsticajne, od čega: 2.154.827 0 28.000 2.182.827 500.360 51.000 2.734.187• Uzgoj šuma 1.977.060 0 0 1.977.060 478.610 0 2.455.670• Zaštita šuma 100.087 0 0 100.087 21.750 0 121.837• Revizija, uspostavljanje i održavanje sjemenskih objekata 1.680 0 0 1.680 0 0 1.680• Specijalne mere u zaštitnim šumama i ŠPN 76.000 0 28.000 104.000 0 51.000 155.000Tehničke mjere u šumama uključujući potsticajne, od čega: 596.232 0 0 596.232 5.575.080 0 6.171.312• Izgradnja i održavanje šumskih puteva 297.882 0 0 297.882 4.048.230 0 4.346.112• Izgradnja šumskih vlaka 298.350 0 0 298.350 1.526.850 0 1.825.200Aktivnosti šumarske uprave / službe, od čega: 5.129.657 270.372 26.500 5.426.529 0 598.000 6.024.529• Poslovi UŠ na gazdovanju šumama i pripadajući opšti poslovi (lična primanja, materijalni 3.948.016 0 0 3.948.016 0 0 3.948.016 troškovi i oprema, osim IT / infosistema)• Eksterni poslovi nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama 940.000 0 0 940.000 0 35.000 975.000• Sertifikacija šuma (predocjena, dodjela sertifikata i nadzor) prema FSC 0 0 0 0 0 21.000 21.000• Eksterni poslovi kod doznake (licencirana privatna lica i pomoćni radnici) 191.641 0 0 191.641 0 0 191.641• Izgradnja stručnih i informacionih kapaciteta u šumarstvu 50.000 0 0 50.000 0 377.000 427.000• Izgradnja regulatornog okvira i istraživanje u šumarstvu 0 42.000 26.500 68.500 0 165.000 233.500• Poslovi MPRR - Sektor za šumarstvo (lična primanja i troškovi funkcionisanja) 0 228.372 0 228.372 0 0 228.372Mjere za potsticanje djelatnosti privatnih šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ, od čega: 0 0 200.000 200.000 385.000 0 585.000• Investicije u savremenu opremu za korišćenje šuma 0 0 80.000 80.000 80.000 0 160.000• Investicije u obradu drveta, proizvodnju biomase i bioenergiju 0 0 100.000 100.000 300.000 0 400.000• Podrška udruženjima za pružanje savjetodavnih usluga VPŠ 0 0 20.000 20.000 5.000 0 25.000UKUPNO 7.880.716 270.372 254.500 8.405.588 6.460.440 649.000 15.515.028IZVORI SREDSTAVA 8.050.732 284.872 0 8.335.604 8.424.125 586.000 17.650.635IZVORI minus TROŠKOVI 170.016 14.500 -254.500 -69.984 1.963.685 -63.000 2.135.607 Napomena: 1) Za mjere, aktivnosti i izvore sredstava važi isto kao kod prethodne tabele.U okviru pojedinih mjera su potsticajne mjere za privatni sektor. 79
    • Tabela 13c: Pregled godišnjih troškova svih planiranih potsticajnih mjera vezanih za privatne šume i šumarstvo, za naredni 5- godišnji period Nosioci troškova Udio Grupe mjera i aktivnosti UŠ Ostali Ukupno VPŠ / Ukupno subvencije sektori Budžet CG gazdinstvaBiološke i tehničke potsticajne mjere u šumama, od čega: 630.840 28.000 658.840 428.390 1.087.230 0,61• Podizanja novih šuma na goletima 90.350 0 90.350 38.850 129.200 0,70• Obnova visokih šuma 53.970 0 53.970 27.690 81.660 0,66• Njega visokih šuma 16.725 0 16.725 2.985 19.710 0,85• Sanacija oštećenih šuma 37.890 0 37.890 19.080 56.970 0,67• Indirektna konverzija izdanačkih šuma 67.680 0 67.680 10.560 78.240 0,87• Direktna konverzija izdanačkih šuma i šikara 50.875 0 50.875 27.125 78.000 0,65• Zaštita šuma 15.000 0 15.000 3.750 18.750 0,80• Specijalne mere u zaštitnim šumama i ŠPN 0 28.000 28.000 0 28.000 1,00• Izgradnja šumskih vlaka 298.350 0 298.350 298.350 596.700 0,50Mjere za potsticanje djelatnosti šumskih gazdinstava i udruženja VPŠ, od čega: 0 200.000 200.000 385.000 585.000 0,34• Investicije u savremenu opremu za korišćenje šuma 0 80.000 80.000 80.000 160.000 0,50• Investicije u obradu drveta, proizvodnju biomase i bioenergiju 0 100.000 100.000 300.000 400.000 0,25• Podrška udruženjima za pružanje savjetodavnih usluga VPŠ 0 20.000 20.000 5.000 25.000 0,80UKUPNO 630.840 228.000 858.840 813.390 1.672.230 0,51OČEKIVANI IZVORI SREDSTAVA 630.840 0 630.840 2.528.109 2.994.765IZVORI minus TROŠKOVI 0 -228.000 -228.000 1.714.719 1.322.535 Napomena: Vrijednost gratis sadnica je ukalkulisana u trošak UŠ. Trošak bioloških in tehničkih mjera UŠ bez kalkulisanja vrijednosti gratis sadnica iznosi 503.640 EUR. 80
    • Karakteristični pokazatelji ostvarenih investicija u privatne šume (Tabela broj14b) u odnosu na obim sječe su sljedeći: 3 • biološke i tehničke investicije su ukupno iznosile samo 1,5 €/m bruto ostvarene sječe godišnje, pri čemu od strane VPŠ 1,2 €/m3 i UŠ 0,3 €/m3, što predstavlja samo 16% nivoa investicija u državne šume; • investicije kroz poslove šumarske službe, koju obezbjeđuje UŠ, ukupno su iznosile »visokih« 9,7 €/m3 ostvarene godišnje sječe, što je po jedinici mjere samo nekoliko manje nego u državnim šumama; 3 • sve ostvarene investicije ukupno su iznosile 11,2 €/m ostvarene godišnje sječe, od čega biološke i tehničke samo 14%; po posječenom kubiku, ovo je ukupno samo 56% nivoa investicija u državne šume.Karakteristični pokazatelji visine planiranih investicija u državne šume, uodnosu na obim sječe, za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 14a), koje suusklađene sa potencijalnim izvorima sredstava, su sljedeči: 3 • biološke i tehničke investicije svih nosioca ukupno iznose 13,1 €/m bruto planirane godišnje sječe, što je po jedinici mjere 37% više nego do sada, pri čemu bi visina investicija VJ iznosila 10,8 €/m3, ostalih koncesionara (samo za tehničke) 10,4 €/m3 i UŠ (pretežno za biološke) 4,9 €/m3; • investicije kroz poslove šumarske službe, koje obezbjeđuje UŠ, bi ukupno iznosile 6,5 €/m3 planirane godišnje sječe, što je po jedinice mjere, zbog nekoliko smanjenih troškova ovih poslova, a naročito zbog povećanog obima planirane sječe, »samo« 62% dosadašnje visine; 3 • planirane investicije ukupno iznose 19,6 €/m planirane godišnje sječe, što je čak nekoliko niže od dosadašnjeg nivoa, s tim da biološke i tehničke investicije u strukturi zauzimaju značajno veći udio (ukupno 67%).Ovakva struktura investicija u državne šume je značajno održivija oddosadašnje.Karakteristični pokazatelji visine planiranih investicija u privatne šume, uodnosu na obim sječe, za naredni 5-godišnji period (Tabela broj 14 b), koje suisto tako usklađene sa potencijalnim izvorima sredstava, su sljedeći: 3 • biološke i tehničke investicije ukupno iznose 9,1 €/m bruto planirane sječe godišnje, što je po jedinici mjere čak 6 puta više od dosadašnjeg nivoa, ili 70% nivoa u državnim šumama, pri čemu bi VPŠ investirali 4,8 €/m3 i UŠ (za biološke i tehničke subvencije) 4,3 €/m3; 81
    • • investicije kroz poslove šumarske službe, koju obezbjeđuje UŠ, iznosile bi ukupno 9,3 €/m3 planirane godišnje sječe, što je po jedinice mjere nekoliko niže od dosadašnje visine, a za 43% više od nivoa u državnim šumama (obzirom da je planirana sječa u privatnim šumama po hektaru značajno niža); • planirane investicije ukupno iznose 18,5 €/m3 planirane godišnje sječe, što je 165% nivoa u prethodnom periodu, ili 94% nivoa u državnim šumama; biološke i tehničke investicije u strukturi zauzimaju značajno viši udio (ukupno 49%) od prethodnog, a još uvjek manji od onoga u državnim šumama.Ovakva visina i struktura investicija u privatne šume je značajno održivija oddosadašnje.4.3.3.2. Uporjeđenje visine investicija u odnosu na obim sječe i ukupnu površinu šuma i šumskog zemljišta sa Srbijom i SlovenijomUporjeđenje ostvarene visine investicija u šume Crne Gore, u odnosu naobim sječe i ukupnu površinu šuma i šumskog zemljišta, sa investicijama ušume Srbije i Slovenije (Tabela 14c) ukazuje na sljedeće: • Biološke investicije su po kubiku sječe u državnim šumama niže od srbijanskih i slovenačkih, ali su ove razlike daleko manje po površini šuma i šumskog zemljišta. Što se tiče privatnih šuma, investicije u Crnoj Gori su, po kubuku i površini šuma, značajno niže. • Tehničke investicije po kubiku sječe su u Crnoj Gori veće u odnosu na obe zemlje; po površini šuma su na nivou srbijanskih, a značajno niže od slovenačkih. Naročito to važi za državne šume. U privatnim šumama tehničke investicije su veće od srbijanskih prema jednom i drugom indikatoru. • Ukupno ostvarene biloške i tehničke investicije po kubiku sječe za sve šume (u visini od 7,5 €/m3) su, naročito zbog nižeg5 intenziteta sječe, veće od investicija u Srbiji i Sloveniji, iako je standard cijena investicija u Sloveniji značajno viši. Investicije u odnosu na površinu šuma i šumskog zemljišta (u visini od 5,3 €/ha) značajno su niže od Srbije, a naročito od Slovenije. Za državne šume sve navedeno izrazito važi,5 3 Intenzitet realizovane sječe (m /ha) je u Sloveniji oko 4-puta, a u Srbiji oko 70% veći odintenziteta u Crnoj Gori. 82
    • dok su u privatnim šumama investicije u odnosu na Srbiju i Sloveniju značajno niže po osnovu oba indikatora. • Investicije kroz šumarsku službu su po kubiku sječe veće, a po površini šuma i šumskog zemljišta manje od investicija u Srbiji i Sloveniji; • Ukupno ostvarene biološke, tehničke i investicije kroz šumarsku službu ukupno su u Crnoj Gori veće od srbijanskih i slovenačkih po kubiku sječe, dok su po površini manje od srbijanskih i naročito slovenačkih.Uporjeđenje planskih vrijednosti investicija (Tabela 14c) ukazuje da: • Biološke investicije u državnim šumama su po kubiku sječe nekoliko niže od ostvarenih srbijanskih, a veće od slovenačkih. Kada se uporijede po površini šuma, značajno su niže od srbijanskih i slovenačkih. U privatnim šumama planirane biološke investicije su po kubiku niže od ostvarenih srbijanskih, a veće od slovenačkih, dok su po površini šuma niže od srbijanskih, a pogotovu od slovenačkih. • Tehničke investicije po kubiku sječe su veće u odnosu na obije zemlje, dok su po površini veće od ostvarenih srbijanskih i niže od slovenačkih. • Ukupno planirane biološke i tehničke investicije na kubik sječe za sve šume (u visini od 12,3 €/m3) dosta su veće od ostvarenih investicija u Srbiji i Sloveniji. Na površinu šuma i šumskog zemljišta iste su (u visini od 11,9 €/ha) značajno veće od investicija u Srbiji, a još uvjek značajno niže od onih u Sloveniji. Međutim, ako se uzme u obzir značajno veće jedinične cijene investicija u Sloveniji, može se konstantovati da je nivo planiranih investicija u šume u Crnoj Gori blizu ili čak iznad nivoa (ostvarenih) slovenačkih. Na osnovu navedenog može se predloženi plan investicija, koje su pokrivene sa očekivanim izvorima sredstava, smatrati optimalnim. 83
    • Tabela 14a: Prikaz ostvarenih i planiranih godišnjih vrijednosti pojedinih bioloških i tehničkih mjera i aktivnosti državne uprave / šumarske službe vezanih za državne šume, u odnosu na obim sječe, od strane Vektre-Jakić, ostalih koncesionara i budžeta Uprave za šume Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan 3 3 (€/m , godišnje) (€/m , godišnje) Grupe mjera i aktivnosti VJ Ostali UŠ VJ Ostali UŠ koncesiona koncesionari riBiološke mjere u šumama, od čega: 2,12 0 2,67 2,65 0 4,20• Uzgoj šuma 2,12 0 2,66 2,52 0 3,86• Zaštita šuma 0,001 0 0,005 0,13 0 0,16• Specijalne mjere zaštite, očuvanja i unaprjeđenja 0 0 0 0 0 0,18 šuma• Uspostavljanje i održavanje sjemenskih sastojina 0 0 0,01 0 0 0,004Tehničke mjere u šumama, od čega: 4,84 8,63 0,19 8,13 10,39 0,69• Izgradnja i održavanje puteva (€/m3) 3,34 7,49 0,19 5,62 8,02 0,69• Izgradnja vlaka (€/m3) 1,50 1,14 0 2,51 2,37 0Ukupno biološke i tehničke mjere 6,97 8,63 2,86 10,77 10,39 4,89 6,97 10,21 10,77 13,83 9,56 13,08Aktivnosti šumarske uprave / službe vezane za šume, 10,53 6,54od čega:• Poslovi gazdovanja šumama i pripadajući opšti 8,02 5,16 poslovi UŠ (lična primanja, materijalni troškovi i oprema, osim IT/infosistema)• Eksterni poslovi kod nacionalne inventure i 2,17 1,10 planiranja gazdovanja šumama• Eksterni poslovi kod doznake (pomoćnI radnici) 0,21 0,21• Aktivnosti na izgradnji stručnih i informacionih 0,12 0,07 kapaciteta UŠUkupno sve mjere i aktivnosti 20,09 19,62 Napomena: 1) Obim ostvarene sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija je sljedeći: VJ – 3 3 78.000 m , Ostali koncesionari – 264.800 m , UŠ za biološke i tehničke investicije – 3 3 310.956 m i UŠ za aktivnosti uprave šuma - 388.956 m . 2) Obim planirane sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija je sljedeći: VJ – 3 3 140.000 m , Ostali koncesionari – 370.000 m , UŠ za biološke i tehničke investicije – 3 3 430.000 m i UŠ za aktivnosti uprave šuma - 570.000 m . 84
    • Tabela 14b: Prikaz ostvarenih i planiranih godišnjih vrijednosti pojedinih bioloških i tehničkih mjera i aktivnosti državne uprave / šumarske službe vezanih za privatne šume, u odnosu na obim sječe, od strane vlasnika privatnih šuma i budžeta Uprave za šume Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan 3 3 Grupe mjera i aktivnosti (€/m , godišnje) (€/m , godišnje) VPŠ UŠ VPŠ UŠ Biološke mjere u šumama uključujući potsticajne, od čega: 0,41 0,33 0,86 2,34 • Uzgoj šuma 0,41 0,32 0,84 2,12 • Zaštita šuma 0,00 0,01 0,02 0,22 • Specijalne mjere zaštite, očuvanja i unaprjeđenja šuma 0,00 0,00 0,00 0,00 • Uspostavljanje i održavanje sjemenskih sastojina 0,00 0,00 0,00 0,00Tehničke mjere u šumama uključujući potsticajne, od čega: 0,78 0,00 3,95 1,99 • Izgradnja puteva (€/m3) 0,52 0,00 1,96 0,00• Izgradnja vlaka (€/m3) 0,26 0,00 1,99 1,99Ukupno biološke i tehničke mjere uključujući potsticajne 1,19 0,33 4,81 4,33 1,52 9,14Aktivnosti šumarske službe, od čega: 9,67 9,35 • Poslovi gazdovanja šumama i pripadajući opšti poslovi UŠ (lična primanja, 9,33 6,73 materijalni troškovi i oprema, osim IT/infosistema) • Eksterni poslovi kod nacionalne inventure i planiranja gazdovanja šumama 0,00 2,07 • Eksterni poslovi kod doznake (licencirana privatna lica i pomoćni radnici) 0,21 0,48 • Aktivnosti na izgradnji informacionih i stručnih kapaciteta UŠ i VPŠ 0,13 0,08Ukupno sve mjere i aktivnosti 11,19 18,49Napomena: 3 1) Obim ostvarene sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija za VPŠ i za UŠ iznosi – 135.000 m . 3 2) Obim planirane sječe na koji se prikazuju vrijednosti investicija za VPŠ i za UŠ iznosi – 150.000 m . 85
    • Tabela 14c: Pokazatelji visine bioloških i tehničkih investicija i investicija kroz poslove šumarske uprave / službe u šume Crne Gore u uporjeđenju sa Srbijom i Slovenijom Crna Gora Srbija Slovenija Vlasništvo Tip investicija 2008 – 2010 Opimalni plan 2006 – 2007 2008 – 2010 3 3 3 3 €/m €/ha €/m €/ha €/m €/ha €/m €/ha Biološke 2,57 1,34 3,82 4,35 4,22 7,32 3,17 15,40 Državne Tehničke 6,99 3,66 9,26 10,56 1,95 3,39 3,71 18,02 Šumarska služba 10,53 5,50 6,54 7,45 9,20 15,96 6,48 31,50 Ukupno 20,09 10,50 19,62 22,36 15,37 26,67 13,36 64,91 Biološke 0,74 0,41 3,20 1,97 4,62 2,99 2,34 5,65 Privatne Tehničke 0,78 0,43 5,94 3,65 0,00 0,00 3,86 9,33 Šumarska služba 9,67 5,35 9,35 5,75 6,16 3,99 6,21 15,02 Ukupno 11,19 6,19 18,49 11,37 10,78 6,98 12,41 30,01 Biološke 2,10 1,48 3,69 3,57 4,32 5,29 2,65 7,87 Tehničke 5,39 3,80 8,57 8,29 1,47 1,80 3,80 11,31 Sve šume Šumarska služba 10,31 7,26 7,12 6,89 8,44 10,34 6,31 18,78 Ukupno 17,80 12,53 19,38 18,76 14,23 17,42 12,76 37,96Napomena: 1) Podaci za Crnu goru su zbirovi iz tabela 14a (ostvarenje 2008 – 2010) i 14b (optimalni plan). 86
    • 2) Podaci za Srbiju su dobijeni iz Scenarija finansiranja šuma i šumarstva Srbije (FERLIN et al., 2007). Pripadajući intenzitet sječe iznosio je 3 3 3 1,74 m /ha u državnim i 0,65 m /ha u privatnim šumama, odnosno 1,22 m /ha ukupno. Jedinične cijene bioloških i tehničkih i investicija, kao i šumarske službe mogu se smatrati sličnim sa cijenama u Crnoj Gori. 3) Podaci za Sloveniju su prirjeđeni na osnovu godišnjih izvještaja Zavoda za gozdove Slovenije, Fonda za poljoprivredna zemljišta i šuma Republike Slovenije i Ministarstva poljoprivrede i šumarstva Republike Slovenije za 2008., 2009. i 2010. godinu i dodatnih obračuna 3 3 (FERLIN, GRECS I BEGUŠ, 2012). Pripadajući intenzitet sječe iznosio je 4,86 m /ha u državnim i 2,42 m /ha u privatnim šumama, 3 odnosno 2,97 m /ha ukupno. U odnosu na Crnu Goru, jedinične cijene fizičke radne snage su 4.5 – 5 puta veće, cijene materijala približno iste, cijene izgradnje puteva i vlaka 2 – 2,5 puta veće, troškovi sječe, izrade i izvlačenja samo oko 20% veći, a troškovi operativne šumarske službe oko 3 puta veći.Uporjeđenje planskih vrijednosti investicija (Tabela 14c) dalje ukazuje da: • Planirane investicije kroz šumarsku službu su po kubiku sječe niže od ostvarenih u Srbiji, a još uvjek veće nego u Sloveniji, dok su na površinu šuma i šumskog zemljišta značajno niže od Srbije, a naročito Slovenije. • Planirane biološke, tehničke i investicije kroz šumarsku službu ukupno su veće od (ostvarenih) srbijanskih i slovenačkih po kubiku sječe, dok su po površini veće od srbijanskih, a manje od slovenačkih. Ako se uzme u obzir značajno veće jedinične cijene u Sloveniji, može se konstantovati da je i nivo svih planiranih investicija u šume u Crnoj Gori blizu ili iznad nivoa (ostvarenih) slovenačkih. 87
    • 4.4. Ostvareni i planirani prihodi od korišćenja šuma i izvori budžeta Uprave za šume4.4.1. Vrijednost drveta odnosno drvnih sortimenata kao izvora prihodaVrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu i na panju, po tipovimakorišćenja, sektorima vlasništva i ukupno, za izvršenu sječu i za plan,obračunata na osnovu prethodno prezentovane metodologije, prikazana je utabelama broj 15a i 15b.Vrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu u državnim šumama uperiodu od 2008 - 2010. godine iznosila je ukupno 14,65 miliona € godišnje,odnosno 46,3 €/ m3 sortimenata, a vrijednost na panju 9,10 miliona €godišnje, odnosno 23,4 €/m3 bruto mase. Ukupna vrijednost na kamionskomputu u privatnim šumama iznosila je 4,18 miliona €, odnosno 37,1 €/m3sortimanata, a na panju 2,20 miliona € godišnje, odnosno 15,3 €/m3 brutomase. Prosječna cijena sortimanata iz privatnih šuma je, zbog većeg procentališćara i ogrjevnog drveta, za 20% niža od cijene sortimenata iz državnihšuma.Ukupna vrijednost drvnih sortimenata iz svih šuma iznosila je 18,83 miliona €godišnje, odnosno 43,9 €/m3 sortimenata. Ako ovu vrijednost smatramo kaodoprinos ka ukupnom bruto domaćem proizvodu Crne Gore, ona iznosi0,62% BDP6.Vrijednost planirane sječe sortimenata na kamionskom putu u državnimšumama za naredni 5-godišnji period iznosi ukupno 21,44 miliona € godišnje,odnosno 46,0 €/m3 sortimenata, a vrijednost na panju 13,25 miliona €godišnje, odnosno 23,2 €/m3 bruto mase. Vrijednost na kamionskom putu uprivatnim šumama iznosi 5,11 miliona €, odnosno 41,1 €/m3 sortimanata, ana panju 2,93 miliona € godišnje, odnosno 19,5 €/m3 bruto mase. Očekuje seda prosječna cijena sortimenata u privatnim šumama, zbog većeg procentališćara i ogrjevnog drveta, bude za 10% niža od cijene iz državnih šuma.6 Prosječni PDP (po tržišnim cijenama) u periodu od 2008. – 2010. godine iznosi 3.056,8miliona € (MONSTAT, 2011). 88
    • Ukupna vrijednost planirane sječe drvnih sortimenata iz svih šuma iznosi26,55 miliona €, odnosno 45,0 €/m3 sortimenata. U odnosu na prethodniperiod je ukupna vrijednost za 41% veća (u državnim 46%, u privatnim 22%) ipredstavlja 0,86% BDP7.4.4.2. Troškovi naknada vezanih za korišćenje šumaTroškovi koncesione naknade i posebne naknade za doznaku, prijem iotpremu za pojedine tipove koncesija, kao troškovi naknade za doznaku,prijem i otpremu za VPŠ, obračunati su na osnovu prezentovanemetodologije za izvršenu sječu i za plan i prikazani u tabelama broj 15a i 15 b.Visina doznačenih koncesionih i posebnih naknada koncesionara u perioduod 2008. - 2010. godine iznosila je 5,27 miliona € godišnje, odnosno 15,4€/m3 bruto mase. Kretala se od 13,8 €/m3 (VJ) do 17,0 €/m3 (Rožaje). Iznosove naknade predstavlja 61% vrijednosti posječenog drveta na panju.Međutim, stvarno su naplaćene naknade samo u visini od 3,48 miliona €odnosno 72% doznačenog iznosa.7 BDP za 2010. godinu u iznosu od 3.103,8 miliona € (MONSTAT, 2011). 89
    • Tabela 15a: Ostvarena vrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu i drveta na panju kao i vrijednost naknada za korišćenje šuma i prihoda od maloprodaje, po tipovima korišćenja i sektorima vlasništva šuma, za period od 2008. - 2010. godine (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena naknada i na kamionskom putu na panju maloprodaje (iz državnih Tip korišćenja i sektor vlasništva šuma) 3 3 3 € Ukupno € / m neto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišćenje državnih šuma, od čega: 14.648.269 46,30 9.096.066 23,39 5.778.366 14,86Koncesija sa svim šumskim radovima (VJ) 3.058.088 48,86 1.959.545 25,12 1.074.074 13,77Višegodišnje koncesije sa radovima na 8.559.960 47,52 5.398.942 24,43 3.455.761 15,64izgradnji i održavanju putevaJednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 1.848.600 52,76 1.233.648 28,17 744.600 17,00Prodaja sortimenata iz šuma koje nijesupod koncesijom (režija UŠ) 23.400 58,50 16.380 32,76 16.380 32,76Snabdjevanje stanovništva drvetom 1.158.222 30,31 487.552 10,68 487.552 10,68prodajom na panju (režija UŠ)Korišćenje privatnih šuma 4.178.330 37,07 2.200.007 16,30 394.997 2,93Ukupno 18.826.600 43,88 11.296.073 21,56 6.173.363 11,78Napomena: 1) Vrijednost drveta na kamionskom putu je obračunata po cijenama u Tabeli 3a prilogu. 90
    • 2) Obračuni vrijednosti na panju su rađeni od pariteta kamionski put unazad, osim u slučaju prodaje drveta na panju (u režiji UŠ). Vrijednost na panju je obračunata kao vrijednost na kamionskom putu minus troškovi sječe, izrade i izvlačenja (15 € + PDV na neto kubik). U slučaju prodaje na panju usljedio je, sa dodatkom troškova sječe, izrade i izvlačenja, obračun vrijednosti na kamionskom putu (kako bi se i taj dio ukljućio u sektorski bilans).3) Obzirom da je cijena na kamionskom putu izražena na neto, a cijena na panju na bruto kubik, razlika između tih cijena je za 27% (ako se uzme ukupnu cijenu drvne mase) veća od troška korišćenja.4) Vrijednost koncesionih naknada je uzeta po doznačenim iznosima. Vrijednost naplaćenih koncesionih naknada ukupno iznosi 3.481.497 € odnosno 72% doznačenih. Ove naknade su trošak korisnika, a ujedno predstavljaju i budžetski prihod.5) Vrijednost naknade za korišćenje privatnih šuma (naknada za doznaku, prijem i otpremu) je u ovom slučaju uzeta po ostvarenju. Ove naknade su trošak VPŠ, a ujedno predstavljaju i budžetski prihod.6) Vrijednost naknada odnosno prihoda od maloprodaje je u ovom slučaju uzeta po ostvarenju. Ove naknade predstavljaju budžetski prihod.7) Obračuni svih naknada - na osnovu kojih su dobijene i prosječne jedinične cijene naknada (u tabelama 3 b i 3 c u prilogu) – su rekalibrirani na doznačene iznose. 91
    • Tabela 15b: Planirana vrijednost drvnih sortimenata na kamionskom putu i drveta na panju kao i vrijednost naknada za korišćenje šuma i prihoda od maloprodaje, po tipovima korišćenja i sektorima vlasništva šuma, za naredni 5-godišnji period (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena Vrijednost / Cijena naknada i na kamionskom putu na panju maloprodaje (iz državnih Tip korišćenja i sektor vlasništva šuma) 3 3 3 € Ukupno € / m neto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišćenje državnih šuma, od čega: 21.440.301 45,96 13.253.884 23,25 7.357.869 12,91Koncesija sa svim šumskim radovima (VJ) 5.164.088 45,30 3.163.388 22,60 1.517.500 10,84Višegodišnje koncesije sa radovima na 12.541.420 47,82 7.939.152 24,81 4.243.024 13,26izgradnji i održavanju putevaJednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 2.106.000 52,65 1.404.000 28,08 850.000 17,00Prodaja sortimenata iz šuma koje nijesu pod 108.254 44,19 65.257 21,75 65.257 21,75koncesijom (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom prodajom 1.326.939 31,67 591.594 11,83 591.594 11,83na panju (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom prodajom 193.601 32,95 90.494 12,93 90.494 12,93sortimenata (režija UŠ)Korišćenje privatnih šuma 5.105.769 41,16 2.928.691 19,52 400.583 2,67Ukupno 26.546.070 44,95 16.182.576 22,48 7.758.451 10,78Napomena: 1) Vrijednost drveta na kamionskom putu je obračunata po istim cijenama i na isti način kao za prethodni period. 2) Razlika između neto cijene na kamionskom putu i bruto cijene na panju je za 28% veća od troška korišćenja (ako se uzme ukupnu cijenu drvne mase). 3) Vrijednost naknada i ostalih prihoda je precizno obračunata na osnovu planirane strukture sječe i jediničnih cijena koje su date u tabelama 3 b i 3 c u prilogu. 92
    • Visina realizovane naknade VPŠ iznosila je 395 hiljada € godišnje, odnosno2,9 €/m3 bruto mase. Ovaj iznos predstavlja 18% vrijednosti posječenogdrveta na panju. Ako bi se ova naknada obračunala na osnovu realizovanestrukture drvnih sortimenata po starom cijenovniku, ona bi iznosila 26% više.Razlog za ovo odstupanje nije poznat.Visina planirane koncesione naknade u narednom 5-godišnjem periodu iznosi6,61 miliona € godišnje, odnosno 13,0 €/m3 bruto mase, što je manje odprethodnog perioda, zbog neuračunate posebne naknade za doznaku, prijemi otpremu. Naknada se kreće se od 10,8 €/m3 (VJ) do 17,0 €/m3 (Rožaje).Iznos ove naknade predstavlja 53% vrijednosti sječivog drveta na panju.Visina naknade VPŠ po novom pravilniku iznosi 401 hiljadu € godišnje,odnosno 2,7 €/m3 bruto mase. Iznos ove naknade predstavlja 14% vrijednostisječivog drveta na panju. Cijena ove naknade se u odnosu na stari cjenovnik,ako se uzme u obzir planirana struktura sječive drvne mase po vrstama ikvalitetu, u prosjeku smanjuje za 41%, što je vrlo značajno za VPŠ, a u skladusa pripadajućom izjavom PUŠŠZ (2008).4.4.3. Biološke i tehničke investicije korisnika i vlasnika šuma i budžeta Uprave za šumeIznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume, ostvarenih od stranekoncesionara (ukupno 2,83 miliona €) predstavlja 21% vrijednostisortimenata na kamionskom putu, što je u odnosu na bruto prihod mogućeocjeniti kao zadovoljavajuće u odnosu na kriterijum8 minimalnih investicija.Ako mu se dodaju investicije od strane budžeta UŠ, koje su ukupno sainvesticijama koncesionara iznosile 3,72 miliona € godišnje, odnosno 25%vrijednosti drveta na kamionskom putu, nivo investicija već pada u kategorijusrednje visine, što je povoljno. Međutim ova činjenica je naročito posljedicamalog obima odnosno niskog intenziteta sječe.Iznos bioloških i tehničkih investicija u privatne šume, ostvarenih od straneVPŠ (ukupno 160 hiljada €) predstavlja samo 4% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu i daleko je ispod minimalnog. Stanje nije dosta bolje, ako8 Kod ove procjene može se poći od kriterija, koji je za minimalne investicije u Crnoj Goriupotrijebljen prije 1989. godine kod obavezne reprodukcije šuma, koje su iznosile 20% brutovirjednosti drvnih sortimenata odnosno prihoda šumskih gazdinstava. 93
    • mu se dodaju izvršene investicije od strane budžeta UŠ, koje su zajedno sainvesticijama VPŠ iznosile 205 hiljada €, odnosno 5% vrijednosti sortimenatana kamionskom putu. Jasno je dakle, da je stanje u pogledu ovog indikatoraza privatne šume izuzetno kritično.Iznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume koji se – na osnovupostavljenog ciljnog prihoda - planira za za naredni 5-godišnji period periodza koncesionare (ukupno 5,35 miliona €) predstavlja 25% vrijednostisortimenata na kamionskom putu, što se sa strane ukupnog prihoda na nivoupreduzeča može već smatrati optimalnim. Ako mu se dodaju investicije odstrane budžeta UŠ, planirane na osnovu raspoložljivih budžetskih sredstava,koje ukupno sa investicijama za koncesionare dostižu 7,45 miliona €,odnosno 35% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, ukupni procenatinvesticija postaje maksimalni.Iznos bioloških i tehničkih investicija koji se planira za privatne šume (ukupno722 hiljada €), predstavlja 14% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu,što je još uvjek značajno ispod minimalnog nivoa. Obzirom da država zaobezbjeđivanje bioloških i tehničkih investicija u privatnim šumama – osimzakonske obaveze VPŠ za vršenje određenih uzgojnih mjera proporcionalnoobimu sječa – nema drugih mehanizama, osim subvencija, viši nivo investicija(koje bi VPŠ sami finansirali) nije realno planirati. Međutim, ako se oviminvesticijama dodaju investicije od strane budžeta UŠ, koje je mogućeplanirati na osnovu raspoložljivih budžetski izvora - u ukupnom iznosu sainvesticijama VPŠ od 1,37 miliona €, odnosno 27% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu - ukupni procenat investicija već postaje nadprosječan.Kod konačne procjene procenta planiranih investicija u odnosu na prodajnuvrijednost drvnih sortimenata, odnosno ukupni prihod iz ovog naslova,svakako je potrebno uzeti u obzir i činjenicu da je visoki procenat značajnimdjelom posljedica još uvjek relativno niskog obima sječa, odnosno prihoda izovog naslova.Na osnovu raspoloživih prihoda od korišćenja šuma, kao i raspoloživihbudžetskih sredstava je dakle moguće planirati značajan obim tehničkih (zakoncesionare) i bioloških (za VJ i od strane UŠ) investicija u državne i privatnešume, kod drugih naročito preko subvencija, što zajedno omogućavapostizanje vrlo povoljnog ukupnog efekta za održivost gazdovanja šumama. 94
    • 4.4.4. Prihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šumaPrihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama za korisnike državnihšuma (koncesionare i UŠ kao korisnika) i VPŠ, kao i ukupno, obračunati naosnovu prezentovane metodologije, prikazani su u tabelama 16 b (za izvršenusječu) i 17 b (za plan).Kalkulativni prihodi od korišćenja državnih šuma za korisnike u periodu od2008. - 2010. godine iznosili su 1,16 miliona € godišnje, odnosno 3,0 €/m3bruto sječe: kod koncesionara 1,9 €/m3 i kod UŠ 10,9 €/m3. Kalkulativniprihodi od gazdovanja državnim šumama za korisnike u istom periodu iznosilisu 994 hiljada €, odnosno 2,6 €/m3 bruto sječe, što je samo za 14% niže odprihoda od korišćenja, jer je biološke investicije u skladu sa postojećimsistemom imala samo VJ. Kalkulativni prihodi VPŠ od korišćenja privatnihšuma iznosili su 1,70 miliona € godišnje, odnosno 12,6 €/m3 bruto sječe.Nakon oduzimanja bioloških investicija VPŠ, pripadajući prihod od gazdovanjašumama ostaje u visini od 1,64 miliona €, odnosno 12,2 €/m3.Ostvareni prihod koncesionara iznosi 3,6% vrijednosti drvnih sortimenata nakamionskom putu, a VPŠ 39%. Razlog za visoki procenat prihoda VPŠ je u vrloniskom obimu investicija u privatne šume od strane VPŠ.Planirani prihodi od korišćenja državnih šuma za korisnike u narednom 5-godišnjem periodu, koji su u skladu sa postavljenim ciljnim vrijednostimaposlužili za (re)kalibraciju obima i visine bioloških i tehničkih investicijakorisnika, iznose 1,66 miliona € godišnje, odnosno 2,9 €/m3 bruto sječe: kodkoncesionara 1,1 €/m3 i kod UŠ 12,5 €/m3. Planirani prihodi od gazdovanjadržavnim šumama za korisnike u istom periodu iznosili bi 1,29 miliona €,odnosno 2,3 €/m3 bruto sječe, što je za 12% niže od prihoda od korišćenja.Razlog za mnogo veći očekivani prihod po kubiku kod UŠ je u tome, što uovom obračunu investicije UŠ još nijesu prikazane.Planirani prihodi VPŠ od korišćenja privatnih šuma, za koje nije nijesuupotrjebljena ciljna ograničenja (jer je donošenje odluka VPŠ o prihoduslobodno), iznose 1,94 miliona € godišnje, odnosno 12,9 €/m3 bruto sječe.Nakon oduzimanja planiranih bioloških investicija VPŠ očekuje se prihod odgazdovanja privatnim šumama u visini od 1,81 miliona €, odnosno 12,0 €/m3. 95
    • Planirani neto prihodi koncesionara – uz ukalkulisani plan investicija itroškove naknada - iznose 2,7% vrijednosti drvnih sortimenata nakamionskom putu, što je u okviru postavljenih ciljnih vrijednosti, dok seprihod VPŠ očekuje u visini od 35% vrijednosti sortimanata na kamionskomputu, što je posljedica činjenice da je planirani obim vlastitih investicija VPŠ ušume još uvjek ispod minimalnog, a budžetski dio ovdje nije prikazan.4.4.5. Prihodi od gazdovanja šumama na nivou (pod)sektoraPrihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva šuma i ukupno,obračunati na osnovu prezentovane metodologije, prikazani su u tabelama16 b (za izvršenu sječu) i 17 b (za plan).Ukupni kalkulativni prihodi od gazdovanja šumama u periodu od 2008. -2010. godine, u kojima su uključeni svi troškovi i investicije u šume,uključujući vlastite (korisnika i VPŠ) i budžetske, iznosili su 1,97 miliona €godišnje, odnosno 3,8 €/m3 bruto sječe (3,3 €/m3 u državnim i 5,1 €/m3 uprivatnim).Ukupni planirani prihodi od gazdovanja šumama u narednom 5-godišnjemperiodu, koji su u skladu sa postavljenim ciljnim vrijednostima poslužili zarekalibraciju obima i visine svih bioloških i tehničkih investicija, iznose 2,23miliona € godišnje, odnosno 3,1 €/m3 bruto sječe (3,6 u državnim i 1,0 €/m3 uprivatnim).Iz toga se vidi da je ukupni prihod od gazdovanja privatnim šumama na nivoupod-sektora, koji uključuje dodatne biološke i tehničke, a investicije krozposlove i aktivnosti šumarske službe (sve kao subvencije), lošiji nego udržavnim šumama, što dodatno ukazuje na značajni uticaj budžetske podrškeza ekonomiku gazdovanja privatnim šumama. 96
    • 4.4.6. Iznos budžetskih prihoda Uprave za šumeUkupni iznosi ostvarenih i planiranih budžetskih prihoda UŠ po vrstamasredstava su dati u Tabeli 18.U periodu od 2008. – 2010. godine je ukupno doznačeno (u slučajukoncesionih naknada) odnosno ostvareno (kod ostalih naknada odnosnoprihoda) 6,59 miliona € budžetskih sredstava godišnje, od čega je nakoncesione naknade otpalo 73%, na naknade koncesionara za doznaku,prijem i otpremu (koje uključuju i zaostala plaćanja iz 2007. godine) 9%, nanaknade VPŠ za doznaku, prijem i otpremu 6%, a na prihode UŠ od prodajedrveta 8%.Za naredni 5-godišnji period se na osnovu planova Studije realno očekuje8,07 miliona € budžetskih izvora sredstava godišnje, od čega iz koncesionihnaknada 82%, iz naknada VPŠ za doznaku, prijem i otpremu 5% i iz prihodaUŠ od prodaje drveta 11%. Očekivani izvori sredstava su za 23% veći od izvorau prethodnom periodu. 97
    • 4.5. Ostvareni i planirani izdaci budžeta Uprave za šume4.5.1. Ukupni izdaci za poslove i djelatnosti Uprave za šume i za investicije u šumeDetaljni obračun ostvarenog i planiranog budžeta UŠ po budžetskimstavkama i njihovim grupama, sa zbirovima na različitim nivoima, nalazi se uTabeli 19. Obzirom da su troškovi za poslove na gazdovanju šumama, kaonajveća kategorija izdataka budžeta UŠ, kao i budžetski troškovi investicija ušume (iako kalkulisani sa cijenom sadnica), već detaljno prezentovani ikomentarisani u prethodnim poglavljima, ovdje će se pomenuti samo ukupniiznos i odnosi između dvije glavne kategorije izdataka - za UŠ (uprave, stručnei ostale poslove i proizvodne djelatnosti zajedno) i za investicije u šume.Ukupno ostvareni izdaci budžeta UŠ u periodu od 2008. – 2010. godineiznosili su 6,48 miliona € prosječno godišnje, od čega za vršenje svih poslova idjelatnosti UŠ 4,68 miliona € (72%), a za investicije, odnosno unaprijeđenješuma 1,80 miliona € (28%). U okviru poslova i djelatnosti UŠ u prethodnomperiodu daleko najveći udio je pripao upravnim, stručno-tehničkim(uključujući eksterne usluge) i pripadajućim opštim poslovima na gazdovanjušumama (97%). Prosječno je u tom periodu u UŠ zapošljeno 474 radnika, satrendom opadanja.Planirani izdaci budžeta UŠ u okviru ove Studije za naredni 5-godišnji periodiznose 8,07 miliona € godišnje, od čega 4,68 miliona € (58%) za vršenjeposlova i (proizvodnih) djelatnosti UŠ i 3,39 miliona € (42%) za unaprijeđenješuma, uključujući subvencije VPŠ. Plan za vršenje poslova i djelatnosti UŠ jeurađen za 428 zapošljenih. U okviru poslova i djelatnosti UŠ za naredni periodna upravne, stručno-tehničke (uključujući eksterne usluge) i pripadajućeopšte poslove na gazdovanju šumama otpada 89% troškova svih poslova idjelatnosti UŠ odnosno 52% sveukupnog budžeta UŠ. U odnosu na ostvarenibudžet UŠ u periodu od 2008. – 2010. godine, planirani izdaci za naredni 5-godišnji period, koji su pokriveni sa očekivanim budžetskim izvorima, su većiza 1,59 miliona € godišnje (24,5%) i to u cjelosti na račun sredstava zaunapređenje (državnih i privatnih) šuma, što je ključno za obezbjeđivanjeodrživosti gazdovanja šumama u Crnoj Gori. 98
    • 4.5.2. Struktura izdataka po djelatnostima Uprave za šumeUkupni izdaci po djelatnostima UŠ prikazani su na kraju tabele broj 19. Što setiče strukture izdataka za upravne, stručne i ostale poslove UŠ (ličnaprimanja, opšti troškovi i oprema), oni su predstavljeni u Tabeli 6 ikomentarisani u poglavlju 3.1.6. U tabelama broj 20 i 21 – kao sastavnomdijelu budžeta UŠ – detaljnije su prikazani izdaci za djelatnost sjemenske irasadničke proizvodnju i izdaci za upravljanje LPN i lovstvo.U prethodnom periodu je u okviru djelatnosti UŠ 97,4% izdataka otpalo nagazdovanje šumama, 2,5% na sjemensku i rasadničku proizvodnju i 0,1% naupravljanje LPN koje je tek započelo. Plan Studije za naredni 5-godišnji periodza djelatnost gazdovanja šumama, uključujući i korišćenje šuma u režiji UŠ,predviđa 92,6%, za sjemensku i rasadničku proizvodnju 4,4% i za upravljanjeLPN i lovstvo 3,0% sredstava.U odnosu na prethodni period se dakle veći naglasak daje navedenim(dodatnim) djelatnostima UŠ, koje neće predstavljati samo trošak, nego ćegenerisati i određene prihode. Ovo naročito važi za sjemensku i rasadničkuproizvodnju, s tim da će najveći dio njenog prihoda - od proizvodnje sadnica isjemena - biti tzv. prihod u naturi, jer će taj reprodukcioni materijal UŠupotrijebiti kod pošumljavanja i u tom smislu smanjiti obim budžetskogfinansiranja kupovine sadnica i sjemena na tržištu. Za ovu djelatnost sezapravo očekuje da – ako se pomenuta proizvodnja adekvatno valorizuje -bude ekonomski samoodrživa i čak profitabilna. Što se tiće LPN odnosnolovstva, na početku neće moći da bude samoodrživo, kako se i planiralo, negobi to trebao da bude dugoročni cilj. 99
    • 4.5.3. Struktura izdataka budžeta Uprave za šume za investicije u šumeKod uporjeđivanja visine budžetskih izdataka za investicije u šume (Tabelabroj 19) sa kalkulisanim troškovima, odnosno vrijednošću investicija (Tabelebroj 13 a - c ), potrebno je imati na umu da budžetski izdaci UŠ ne uključujucijene sadnica (nego samo trošak proizvodnje), koje UŠ sama proizvodi iupotrijebljava ih u državnim šumama i besplatno dodjeljuje VPŠ. Uprethodnom periodu je od izdataka budžeta za unaprijeđenje šuma (u visiniod 1,80 miliona € godišnje) najviše otpalo na t.i. izdatke za uređenje zemljišta1,42 miliona € (79%). Među njima najveći su bili za uređivanje šuma(59%) i pošumljavanje, odnosno uzgoj šuma (37,5%).Za naredni 5-godišnji period je od izdataka budžeta za unaprijeđenje šuma (uvisini od 3,39 miliona € godišnje) za t.i. uređivanje zemljišta planirano 2,51milion € (74%), od ćega najviše za pošumljavanje, odnosno uzgoj državnihšuma (48%), za uređivanje svih šuma (37,5%) i za izgradnju šumskih puteva udržavnim šumama (11%). Za subvencije VPŠ za radove u šumama (uz davanjesadnica koje nije izdatak budžeta) planirano je 503 hiljade € godišnje (15%svih budžetskih sredstava za unaprijeđenje šuma), od čega najviše zaizgradnju vlaka (59%) i pošumljavanje, odnosno uzgoj (38%) u privatnimšumama. U odnosu na prethodni period, ovaj plan je značajan iskorak upravcu održivijeg gazdovanja šumama, naročito i u pogledu subvencija, kojese uvode po prvi put. 100
    • 4.5.4. Trend budžetskih sredstava Uprave za šumeZa budžet UŠ karakteristično je značajno, zabrinjavajuće smanjivanjeplaniranih i utrošenih, sredstava po godinama (Tabela broj 22), kao posljedicasmanjivanja budžetskih prihoda iz gazdovanja državnim šumama odnosnokoncesija. Smanjenje je u 2010. godini dostiglo 22% u odnosu na 2008.godinu i išlo je na račun izdataka za vršenje poslova i djelatnosti UŠ, koje jepratio i trend smanjivanja zapošljenih. U pogledu pokrivenosti izdatakabudžeta UŠ sa izvorima sredstava iz šuma može se vidjeti, da je u periodu2008. – 2010. godine UŠ bila značajan neto primalac budžetskih sredstava (uvisini 21%), što se sa 2011. godinom, naročito zbog uvećanih budžetskihprihoda, smanjuje. 101
    • Tabela 16a: Ostvareni troškovi bioloških i tehničkih investicija korisnika i vlasnika šuma i Uprave za šume kao i investicija u upravne, stručne i tehničke poslove za šume, za period od 2008. – 2010. godine (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Troškovi tehničkih investicija Troškovi bioloških investicija Troškovi bioloških i tehničkih Troškovi upravno-stručnih Tip korišćenja i sektor vlasništva u šume (korisnika i vlasnika) u šume (korisnika i vlasnika) investicija u šume (UŠ) investicija u šume (UŠ) 3 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m neto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišćenje državnih šuma, od čega: 2.661.856 6,84 165.740 0,43 890.874 2,29 4.094.603 10,53Koncesija sa svim šumskim radovima 377.852 4,84 165.740 2,12 0 0(VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima naizgradnji i održavanju puteva 2.284.005 8,63 0 0Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 4.094.603 10,53Prodaja sortimenata iz šuma koje 890.874 2,86nijesu pod koncesijom (režija UŠ) 0 0 0 0Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom na panju (režija UŠ)Korišćenje privatnih šuma 105.300 0,78 54.713 0,41 44.887 0,33 1.306.113 9,67Ukupno 2.767.156 5,28 220.453 0,42 935.761 1,79 5.400.716 10,31Napomena: 1) Troškovi tehničkih investicija u šume su troškovi izgradnje šumskih vlaka i puteva, kao i održavanja puteva. 2) Troškovi bioloških investicija su prikazani za dio koji finansiraju korisnici (u tom slučaju samo VJ) i VPŠ i dio koji finansira UŠ (preko budžeta). Ovaj drugi se odnosi na sve državne šume, osim one za one u kojima koncesiju ima VJ, kao i na privatne šume. 3) Troškovi upravnih, stručnih i tehničkih poslova uključuju troškove UŠ na poslovima vezanim za gazdovanje šumama i pripadajućim opštim poslovima (bez rasadničarske djelatnosti i upravljanja LPN odnosno lovstva), troškove inventure i planiranja gazdovanja šumama (samo eksterne usluge), troškove sprovođenja doznake (samo eksterne usluge) i troškove izgradnje stručnih kapaciteta i IT/informacionog sistema (koje finansira UŠ). Za podjelu ovih troškova po sektoru vlasništva upotrijebljen je prethodno prikazani ključ (73% na državne, 27% na privatne šume). 102
    • Tabela 16b: Ostvareni prihod od korišćenja odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma, kao i bilans gazdovanjašumama na nivou sektora vlasništva, za period od 2008. – 2010. godine (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Prihod od korišćenja šuma (na ime Prihod od gazdovanja šumama (na Bilans gazdovanja šumama (na Tip korišćenja i sektor vlasništva korisnika i vlasnika) ime korisnika i vlasnika) nivou sektora vlasništva) 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišćenje državnih šuma, od čega: 1.159.776 2,98 994.036 2,56 1.282.993 3,30Koncesija sa svim šumskim radovima (VJ)Višegodišnje koncesije sa radovima na 655.844 1,91 490.104 1,43izgradnji i održavanju putevaJednogodišnje »koncesije« (Rožaje) 1.282.993 3,30Prodaja sortimenata iz šuma koje nijesu podkoncesijom (režija UŠ) 503.932 10,92 503.932 10,92Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom na panju (režija UŠ)Korišćenje privatnih šuma 1.700.010 12,59 1.645.297 12,19 688.994 5,10Ukupno 2.859.785 5,46 2.639.332 5,04 1.971.987 3,76Napomena: 1) Prihod korišćenja šuma na nivou grupa korisnika (osim UŠ kao korisnika) odnosno VPŠ dobijen je tako da su od vrijednosti drveta na panju oduzeti troškovi naknada i troškovi tehničkih investicija u šume. Bilans je bilo moguće prikazati za sve koncesionare zajedno, kao i zajedno za sve VPŠ. 2) Prihod od gazdovanja šumama na nivou korisnika (osim UŠ kao korisnika) odnosno VPŠ dobijen je tako da su od prihoda od korišćenja šuma oduzeti troškovi bioloških investicija korisnika (samo VJ) odnosno VPŠ. 3) Prihod od gazdovanja šuma na nivou sektora dobijen je tako da su od vrijednosti drveta na panju oduzeti troškovi tehničkih, bioloških i upravno-stručnih investicija u šume. 103
    • Tabela 17a: Planirani troškovi bioloških i tehničkih investicija korisnika i vlasnika šuma i Uprave za šume kao i investicija u upravne, stručne i tehničke poslove za šume, za naredni-5 godišnji period (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Troškovi tehničkih investicija Troškovi bioloških investicija u Troškovi bioloških i tehničkih Troškovi upravno-stručnih Tip korišćenja i sektor vlasništva u šume (korisnika i vlasnika) šume (korisnika i vlasnika) investicija u šume (UŠ) investicija u šume (UŠ) 3 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišćenje državnih šuma, od čega: 4.983.030 8,74 370.320 0,65 2.102.190 3,69 3.726.887 6,54Koncesija sa svim šumskim radovima (VJ) 1.138.176 8,13 370.320 2,65 0 0Višegodišnje koncesije sa radovima naizgradnji i održavanju puteva 3.844.854 10,39 0 0Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje)Prodaja sortimenata iz šuma koje nijesu 3.726.887 6,54pod koncesijom (režija UŠ) 2.102.190 4,89Snabdjevanje stanovništva drvetom 0 0 0 0prodajom na panju (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetomprodajom sortimenata (režija UŠ)Korišćenje privatnih šuma 592.050 3,95 130.040 0,87 648.869 4,33 1.402.770 9,35Ukupno 5.575.080 7,74 500.360 0,69 2.751.095 3,82 5.129.657 7,12 Napomena: 1) Troškovi svih investicija su obračunati i prikazani na isti način kao za pretekli period. 104
    • Tabela 17b: Planirani prihod od korišćenja odnosno gazdovanja šumama za korisnike i vlasnike šuma, kao i bilans gazdovanjašumama na nivou sektora vlasništva, za naredni-5 godišnji period (prosječne godišnje vrijednosti, sa PDV) Prihod od korišćenja šuma (na ime Prihod od gazdovanja šumama (na Bilans gazdovanja šumama (na Tip korišćenja i sektor vlasništva korisnika i vlasnika) ime korisnika i vlasnika) nivou sektora vlasništva 3 3 3 € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m bruto € Ukupno € / m brutoKorišćenje državnih šuma, od čega: 1.660.331 2,91 1.290.011 2,26 2.071.457 3,63Koncesija sa svim šumskim radovima (VJ) 507.712 3,63 137.392 0,98Višegodišnje koncesije sa radovima naizgradnji i održavanju puteva 405.274 1,10 405.274 1,10Jednogodišnje »koncesije« (Rožaje)Prodaja sortimenata iz šuma koje nijesu pod 2.071.457 3,63 65.257 21,75 65.257 21,75koncesijom (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 591.594 11,83 591.594 11,83prodajom na panju (režija UŠ)Snabdjevanje stanovništva drvetom 90.494 12,93 90.494 12,93prodajom sortimenata (režija UŠ)Korišćenje privatnih šuma 1.936.059 12,91 1.806.019 12,04 154.962 1,03Ukupno 3.596.389 4,99 3.096.029 4,30 2.226.420 3,09Napomena: 1) Prihodi i bilans su obračunati na isti način kao za prethodni period 2) Prihodi od korišćenja, odnosno gazdovanja šumama su u ovom slučaju mogli da se prikažu po pojedinim tipovima korišćenja. 105
    • Tabela19: Ostvareni (u 2008. – 2010. god.) i planirani (za naredni-5 godišnji period) prihodi budžeta Uprave za šume Ostvarenje 2008 – 2010 5-godišnji plan (prosječno Izvori / prihodi (prosječno godišnje) godišnje) Jed.cijena Iznos Jed.cijena Iznos1. Koncesiona naknada 14,06 4.821.322 12,96 6.610.5242. Naknada za korisnike šuma za doznaku, prijem i otpremu 1,52 577.018 - -3. Naknada za VPŠ za doznaku, prijem i otpremu sortimenata 2,92 394.697 2,67 400.5834. Naknada za snabdjevanje stanovništva drvetom na panju i drvnim sortimentima na 10,68 487.558 13,78 785.194 kamionskom putu5. Naknada za pravo korišćenja NDŠP od strane komercijalnih sakupljača / 31.675 41.177 proizvođača6. Naknada za korišćenje šumskog zemljišta za postavljanje objekata IT infrastrukture, - 100.000 crne i obojene metalurgije ...7. Naknada za komercijalno korišćenje šumskih puteva, rekreacionih i ostalih »usluga« - 5.000 šuma8. Prihod UŠ od prodaje drvnih sortimenata na kamionskom putu iz šuma van 46,80 23.400 36,08 108.254 koncesija9. Prihod UŠ od upravljanja LPN, odnosno lovstva u skladu sa zakonom o divljaći i - 10.000 lovstvu10. Prihod UŠ od prodaje šumskog sjemena na stranom tržištu - 16,86 11.24711. Ostali budžetski prihodi 272.252 0 Ukupno 6.591.542 8.071.979Napomena: 1) Iznos koncesione naknade kod ostvarenja je uzet kao doznačeni od strane UŠ (zbog kašnjenja, odnosno nepotpunog naplaćivanja od strane koncesionara). Iznos za plan je preuzet iz pripadajućeg obračuna. 2) Naknada za doznaku, prijem i otpremu (posebna naknada) za koncesionare, nakon 2008. godine, zbog odluke koncedenta o oslobađanju strateških, a kasnije (u 2009. godini) i većine ostalih koncesionara, nije naplaćivana. 106
    • 3) Naknada za snabdjevanje stanovništva kod ostvarenja sadrži samo drvo na panju. Ostvareni iznos je nekoliko niži od iznosa po cjenovniku (13%), zbog gratis davanja. Kod planiranog iznosa (sa istim procentom umanjenja naknade za gratis davanja) obračun uključuje i prodaju sortimenata na k.p., u skladu sa planiranom sječom.4) Planirana naknada za korišćenje NDŠP je procjenjena na osnovu ostvarene, sa 30% uvečanja.5) Naknada za korišćenje šumskog zemljišta za postavljanje objekata IT infrastrukture, crne i obojene metalurgije... u skladu sa novim ZoŠ je paušalno procijenjena. Uzeta je konzervativniija procjena u odnosu na procjenu iz obrazloženja predloga ZoŠ (koja je iznosila 500.000 €).6) Naknada za komercijalno korišćenje šumskih puteva i ostalih »usluga« šuma (npr. kampovanje), u skladu sa novim ZoŠ, data je kao čista procjena za početak implementacije te odredbe.7) Prihod od prodaje drvnih sortimenata na k.p. sadrži vrijednost na tom paritetu, po cijenama koje su upotrijebljene za obračun svih sortimenata (osim za snabdjevanje stanovništva).8) Prihod UŠ od upravljanja LPN, odnosno lovstva čista je procjena za početak implementacije ove djelatnosti.9) Prihod od prodaje sjemena na tržištu planiran je za 50% obrađenog sjemena po normativnim cijenama (na osnovi iskustava iz Srbije). 107
    • Tabela 19: Prikaz ostvarenih (od 2008. – 2010. godine) i obračun planiranih (za naredni-5 godišnji period) rashoda sveukupnog budžeta Uprave za šume po budžetskim stavkama4139 Ugovorene usluge Specijalsitičke stručne usluge za izradu raznih stručnih 0 50.000 osnova za opšte poslove i poslove gazdovanja šumama Utrošeno 2008 – 2010 5-godipnji plan (prosječno Usluge dorade sjemena (Požega) 0 (prosječno godišnje) 17.168godišnje) Budžetska stavka Specijalističke stručne usluge kod sjemenske plantaže 0 3.500Pozicija Grup. Povremena radna snaga za sakupljanje sjemena i Ind. Iznosi Grup. iznosi Ind. Iznosi 16.444 42.858 Iznosi proizvodnju sadnica411 Specijalistički i doprinosi na šuma, rasadnika Bruto zarade pregledi stanjateret poslodavca i 918 3.067.300 8.087 sprovođenje ICP monitoringa 134.207 3.287.676 3.254.424 494.358 3.254.424412 Ostala lična primanja (topli obrok, regres i dr.) Usluge osmatranja za zaštitu šuma od požara 0 25.000 220.376 Pomoćna radna snaga na doznaci 109.824 150.9164131 Rashodi za materijal: Usluge licenciranih privatnih lica na doznaci u privatnim 0 40.725 šumama Usluge nasadnica i sjemena Kupovina radovima za opremanje šuma posebne 338.283 228.943 0 10.000 namjene Materijal za zaštitu šuma (feromoni, sitna oprema za Uslužni radovi za proizvodnju sortimenata (u režiji UŠ) 1.432 22.000 gašenje, cisterne) 7.020 146.104 van koncesija i za snabdjevanje stanovništva Materijal za sjemensku i rasadničku proizvodnju 77.018 419.733 93.315 369.258 Tekuće održavanje javne infrastrukture (šumski putevi) 17.443 17.443 28.782 28.7824141 Materijal i oprema za lovstvo 3.000 15.0004142 Materijal za opremanje šuma posebne namjene Tekuće održavanje građevinskih objekata 20.000 0 67.679 20.000 10.000 54.8004143 Štampanje tehničke dokumentacije i časopisa 10.000 13.000 Tekuće održavanje opreme 33.743 30.000 Materijal za obavljanje stručnih poslova 0 30.0004161 Kancelarijski materijal Zakup objekata 20.000 13.936 20.000 4.800 Ostali opšti troškovi (osiguranje, registarcije, tenderi, 102.980 242.980 256.5004163 96.000 održavanje IT) Zakup zemljišta Rezervni djelovi za vozila i druga oprema 45.000 40.0004171 Subvencije za iproizvodnju i pružanje usluga: Radna odjeća obuća i sredstva higijene 0 503.640 65.000 57.5004132 a) pošumljavanje / uzgoj privatnih šuma Rashodi za službena putovanja 0 55.000 190.290 70.0004133 Rashodi za reprezentaciju 25.000 3.395 b) zaštita privatnih šuma od požara (protivpožarne4134 0 15.000 pruge) za energiju (uklj. gorivo) Rashodi 346.401 240.0004135 Rashodi za telefonske uslugeprivatnim šumama c) Izgradnja šumskih vlaka u 85.000 75.600 0 298.3504136 Rashodi za poštanske usluge 3.000 1.60041814137 541.401 405.995 Bankarske usluge (provizija) Komunalne usluge 7.000 45.389 75.566 5.400 25.000 25.0004138 Usluge prevoza4182 Sudske odluke 20.000 10.0004183 Takse 108
    • 4184 IZVORI SREDSTAVA Ostalo (PDV i dr.) 6.484.987 8.071.9794313 Transferi pojedincima 30.178 04413 Izdaci za građevinske objekte (poslovni prostori) 126.667 126.667 0 04414 Izdaci za uređenje zemljišta: 1.421.934 2.505.555 a) pošumljavanje / uzgoj šuma 533.374 1.198.775 b) sjemenski objekti 3.301 1.680 c) specijalne mjere u zaštitnim šumama i ŠPN 0 56.000 d) zaštita šuma od požara (protivpožarne pruge) 0 30.000 e) uređivanje šuma (programi gazdovanja) 844.747 940.000 f) izgradnja šumskih puteva 40.512 269.100 g) planiranje i radovi u LPN 0 10.0004415 Izdaci za opremu (avtomobili, IT/infosistem) i ostalo 141.106 149.702 150.000 173.6674416 Izdaci za investiciono održavanje (zgrada) 8.595 23.667 UKUPNO, od toga: 6.484.987 6.484.987 8.071.979 8.071.979 Upravni, stručni i tehnički poslovi na gazdovanju 4.555.970 4.189.657 šumama, uključujući opšte poslove i eksterne usluge Usluge kod korišćenja državnih šuma (u režiji UŠ) 7.020 146.104 Sjemenarska i rasadnička djelatnost UŠ (bez kupovine 118.988 207.434 sadnica) Upravljanje LPN i lovačka djelatnost UŠ 3.000 138.777 Unaprjeđenje šuma (materijal, usluge, biološke i 1.800.010 2.886.367 tehničke investicije, uređivanje šuma) Subvencije investicija za unaprjeđenje privatnih šuma 0 503.640 Broj svih zapošljenih 474 428 Napomena: Prikazani su iznosi po pojedinim budžetskim pozicijama kao i grupisani iznosi po različitim vrstama rashoda. 109
    • Tabela 20: Izdvojeni prikaz rashoda budžeta Urave za šume za stručne poslove i proizvodnu djelatnost sjemenske i rasadničke proizvodnje Ostvarenje 2008 - 2010 5-godišnji plan Aktivnosti / radovi (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Količina Trošak € Količina Trošak € Jed. cijena (€/jed.)Rad zapošljenih na obavljanju stručnih 2 25.525 4 48.592 12.148poslova i proizvodne djelatnostiProizvodnja sjemena, od čega: 2.667 59.710• Sakupljanje, skladištenje, ispitivanje i 0 0 1.140 54.210 47,55 dorada sjemena• Nabavka opreme za berače sjemena 0 2.667 500• Osnivanje sjemenske plantaže Munike 0 5.000Proizvodnja sadnica, od čega: 1.382.256 90.796 1.507.000 98.990• Sadnice učestalih vrsta drveča za 1.382.256 90.796 1.500.000 98.290 0,07 potrebe pošumljavanja• Sadnice rijetkih vrsta drveča za očuvanje 0 0 7.000 700 0,10 biodiverziteta (Munika)Ukupno 118.988 158.699 Napomena: 1) Rad zapošljenih (2 u prethodnom, 4 u narednom periodu) sadrži lična primanja i pripadajuće opšte troškove UŠ. 2) Količine sjemena su u kilogramima, a sadnica (sadnice smrče, borova i lišćara) u komadima. Troškovi dorade u sjemenskom centru u Požegi su određeni na osnovu normativa iz Srbije (Izvor: Studija FODEMO). Trošak sezonske radne snage je 15€ / dan plus 40% poreza i doprinosa. Specijalističke stručne usluge za osnivanje plantaže iznose 3.500 €, materijal 1.500 €. Troškovi rasadničke proizvodnje su dati na osnovu domaćih iskustava. 3) Obzirom da se vrijednost pošumljavanja odnosno sadnje kao biološke investicije obračunava sa vrijednošću sadnica, u ukupnom bilansu investicija u šume se troškovi sjemenske i rasadničke proizvodnje ne iskazuju. Međutim, ovi troškovi su sastavni dio budžeta UŠ. 4) Jedinična cijena je data sa porezima. 110
    • Tabela 21: Izdvojeni prikaz rashoda budžeta Urave za šume za stručne poslove na gazdovanju LPN i vršenju lovačke djelatnosti Ostvarenje 5-godišnji 2008 - 2010 plan Napomena Aktivnosti / radovi (godišnje) (godišnje) Iznos IznosRad zapošljenih na obavljanju 0 113.777stručnih poslova i vršenju lovačke 14,5 zapošljenih, prosječnidjelatnosti trošak 7.847 € godšnjeIzrada 4-lovne osnove (eksterne 0 3.400usluge) Ukupni trošak 17.000 €Materijal i oprema za lovstvo 3.000 15.000 Plan je paušalna procjena.Mjere i radovi u LPN (obilježavanje i 0 6.600opremanje lovišta i biotehničkemjere)Ukupno 3.000 138.777Napomena: 1) Rad zapošljenih (14,5) u narednom periodu sadrži lična primanja i pripadajuće opšte troškove UŠ. 2) Ovi rashodi se ne uključuju u bilans investicija u šume, a sastavni su dio ukupnog budžeta UŠ.Tabela 22: Trend budžetskih izdataka UŠ za period od 2008. – 2012. godine i njihova pokrivenost sa izvorima sredstava Budžetska godina Grupa izdataka 2008 2009 2010 2011 2012Izdaci za vršenje poslova i djelatnosti UŠ 5.842.908 4.664.318 4.232.770 4.344.716 4.341.082Izdaci za unaprjeđenje šuma 1.441.022 1.797.671 1.476.212 1.220.000 720.000Ukupni izdaci budžeta 7.283.930 6.461.989 5.708.981 5.564.716 5.061.082Ostvareni prihodi budžeta iz šuma 5.953.147 4.852.938 4.603.510 5.973.594 ?Pokrivenost izdataka -1.330.783 -1.609.051 -1.105.471 +408.878 ?Napomena: 1) Podaci za 2008. - 2010. godinu predstavljaju ostvarene, a za 2011. i 2012. godinu planirane vrijednosti u okviru zvaničnog budžeta CG odnosno programa UŠ. 111
    • Ukupna budžetska sredstva se zabrinjavajuće smanjuju i od 2010. godine dalje(Tabela 22), a na račun investicija za unaprjeđenje šuma, jer je kod poslova UŠ većdostignuta donja granica. Naime, u usvojenom budžetu CG za ovu godinuraspoložljiva sredstva za unaprjeđenje šuma su prepolovljena u odnosu na 2008.godinu. Imajući u vidu do sada ostvarene, a naročito potrebne izdatke ovog dijelabudžeta po namjenama, očito je da sa ovako niskim iznosom sredstava zaunaprijeđenje šuma neće biti moguće – osim obaveznog planiranja gazdovanjašumama – obezbjediti gotovo nijednu šumsko-uzgojnu i tehničku investiciju ušume, što čini gazdovanje šumama za ovu godinu potpuno neodrživim. Međutim,ohrabruje činjenica, da se – u skladu sa planovima ove Studije, već u zvaničnomprogramu raspodjele budžetskih sredstava UŠ za 2012. godinu – planira značajnoveći budžetski prihod, na račun povećane realizacije koncesionih ugovora udržavnim šumama, koji bi trebao – u skladu sa usmerjenjima MF – da omogući iproporcionalno veće rashode budžeta.4.6. Zbirni scenariji za finansiranje gazdovanja šumamaZbirni scenariji finansiranja investicija za gazdovanje šumama po glavnimelementima su prikazani u Tabeli 23. Obzirom da su elementi polaznog scenarija(stanja) i optimalnog (planskog) scenarija već detaljno prezentovani ikomentarisani u prethodnim poglavljima, u ovom će se naglasiti samo sljedeće: • Vrijednost planirane proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putu, kao izvora finansiranja investicija u šume od strane korisnika i VPŠ, se u skladu sa uvećanim obimom sječe u optimalnom planskom scenariju uvećava za 40% (iz 18,83 na 26,55 miliona € godišnje); • Investicije u šume, naročito tehničke, koje finansiraju korisnici i VPŠ, mogle su se u optimalnom planskom scenariju, a u skladu sa postavljenim ciljnim prihodom koncesionara iz gazdovanja državnim šumama, uvečati za 2,0 puta (iz 2,99 na 6,07 miliona € godišnje) u odnosu na polazni, što je izuzetno važno za postizanje održivosti korišćenja šuma; • Na osnovu očekivanih, uvećanih budžetskih prihoda iz šuma u osnovnom optimalnom scenariju (iz 6,59 na 8,07 miliona € godišnje) mogle su se istovremeno - čak za 2,9 puta - uvećati budžetske investicije UŠ u šume, a u okviru njih na novo uvesti značajne subvencije investicija u privatne šume; 112
    • • Uprkos postavljenom ograničenju u vezi ciljnog prihoda iz gazdovanja državnim šumama kod koncesionara, očekuje se i u osnovnom planskom scenariju dosta značajno uvećanje ukupnog prihoda korisnika i VPŠ od gazdovanja šumama (za 17%); • Konačno, poboljšan je i bilans prihoda od gazdovanja šumama na nivou sektora (za 13%).Modifikovani optimalni planski scenarij I u odnosu na osnovni optimalni scenarijukazuje da dodatno uvođenje naknade za doznaku, prijem i otpremu sortimenataza koncesionare - uz očuvanje ciljnog prihoda (od 2,7% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu) – iziskuje značajno smanjenje investicija u državne šume odstrane korisnika (sa 5,35 na 3,69 miliona € godišnje) i odgovarajuću kompenzacijuovih investicija od strane budžeta UŠ (uvečanje iz 2,10 na 3,76 miliona €godišnje), koja je zbog većih budžetskih prihoda (zbog dodatnog uvođenjanaknade) moguća i potrebna, kako bi se obezbjedilo održivi nivo ovih investicija.Modifikovani optimalni planski scenarij II u odnosu osnovni optimalni scenarijukazuje da kombinacija dodatnog uvođenja naknade za doznaku, prijem iotpremu sortimenata za koncesionare i uvećanja cijene drvnih sortimenata nakamionskom putu (za 10%) – značajno poboljšava ekonomski rezultat gazdovanjašumama za korisnike i VPŠ (za 27%), kao i ekonomski bilans sektora kao cjeline (za38%), uz istovremeno uvećanje budžetskih investicija u šume, koje je mogućezbog većih budžetskih prihoda od dodatne naknade. Ovakav scenarij bio bi zakorisnike i VPŠ, kao i za budžet UŠ najodrživiji.Na osnovu ovih scenarija se, između ostalog, jasno vidi da najveći uticaj našumarski budžet i s tim šumarstvo Crne Gore ima obim korišćenja državnih šuma,odnosno visina budžetskih prihoda iz šuma u datim tržišnim uslovima.Varijante ovih scenarija, pripremljene i u cilju prikaza uticaja pojedinih elemenataodnosno varijabli scenarija, koje je moguće – na osnovu predstojećeg softverskogalata - izraditi vrlo brzo, mogu dakle poslužiti kao osnova za efikasno strateško-finansijsko planiranje i donošenje odluka, kao i za praćenje implementacijepripadajućih finansijskih planova. 113
    • Tabela 23: Pregled ključnih elemenata scenarija za finansiranje gazdovanja šumama po sektorima vlasništva šuma Polazni scenarij – prethodno Optimalni planski scenarij – Optimalni planski scenarij – Optimalni planski scenarij –Ključni elementi scenarija stanje (u 1000 € god.) osnovni (u 1000 € god.) modifikovani I (u 1000 € god.) modifikovani II (u 1000 € god.) Državne Privatne Ukupno Državne Privatne Ukupno Državne Privatne Ukupno Državne Privatne UkupnoVrijednost sortimenata na 14.648 4.178 18.826 21.440 5.106 26.546 21.440 5.106 26.546 23.432 5.616 29.049kamion. putuVrijednost drveta na panju 9.096 2.200 11.296 13.254 2.929 16.183 13.254 2.929 16.183 15.246 3.439 18.685Troškovi bioloških i 2.828 160 2.988 5.353 722 6.075 3.693 722 4.415 5.353 722 6.075tehničkih investicija ušume – za korisnike/VPŠTroškovi doznačenih 5.274 395 5.669 6.610 401 7.011 8.271 401 8.672 8.271 401 8.672naknada - za korisnike/VPŠPrihodi od gazdovanja 994 1.645 2.639 1.290 1.806 3.096 1.290 1.806 3.096 1.622 2.316 3.938šumama – za korisnike, UŠkao korisnika i VPŠVrijednost investicija u 891 45 936 2.102 649 2.751 3.762 649 4.411 3.762 649 4.411šume – za budžet UŠTroškovi šumske uprave / 4.095 1.306 5.401 3.727 1.403 5.130 3.727 1.403 5.130 3.727 1.403 5.130službe – za budžet UŠPrihodi od gazdovanja 1.283 689 1.972 2.072 155 2.227 2.072 155 2.227 2.403 666 3.069šumama – na nivou pod-sektora vlasništvaPrihodi budžeta UŠ iz 6.591 8.072 9.732 9.732šuma (naknade i ostali) (5.268) 114
    • Napomena: 1) Vrijednost drveta na panju u slučaju državnih šuma, iz koje je obračunata vrijednost na kamionskom putu, uključuje i iznos, koji otpada na UŠ kao korisnika (kod maloprodaje i ostale prodaje). Ovo iznosi su sljedeći: 504 hiljada € kod polaznog, 747 hiljada € kod osnovnog optimalnog scenarija i njegove varijante 1 i 758 hiljada € kod njegove varijante II. 2) Modifikovani planski scenariji izvedeni su iz optimalnog planskog scenarija. 3) Optimalni scenarij – modifikovani I u odnosu na osnovni optimalni scenarij dodatno uključuje plaćanje naknade za doznaku, prijem i otpremu od strane koncesionara, uz predpostavku da njihovi prihodi iz gazdovanja šumama ostaju na nivou osnovnog planskog scenarija, a biološke i tehničke investicije od strane UŠ uvećaju se za iznos naknade za doznaku, prijem i otpremu.. 4) Optimalni scenarij – modifikovani II u odnosu na osnovni dodatno uključuje plaćanje naknade za doznaku, prijem i otpremu od strane koncesionara i povećanje cijene drvnih sortimenata na kamionskom putu za 10% (osim kod maloprodaje drveta stanovništvu), uz pretpostavku da ukupne biološke i tehničke investicije u šume od strane koncesionara ostaju na nivou osnovnog planskog scenarija, a biološke i tehničke investicije od strane UŠ uvećaju se za iznos dodatne naknade.Prihodi budžeta UŠ kod polaznog scenarija u slučaju koncesione naknade uključuju iznos, koji je bio doznačen, a ostvareni iznos je niži(vrijednost u zagradi). 115
    • 5. ZAKLJUČCI I PREPORUKE5.1. Metodološki aspektiUpotrijebljena metodologija izrade scenarija finansiranja šuma i šumarstvaCrne Gore, koja uključuje sve ulaze (izvore, prihode) i izlaze (troškove,rashode) šumarskog sektora, naročito kod gazdovanja šumama, od stranekorisnika, VPŠ i UŠ odnosno budžeta Crne Gore, prilagođena je u okviru oveStudije uslovima i specifikama šumarstva Crne Gore i dorađena do nivoa, kojiomogućava istovremeno, multivarijantno bilansiranje odnosno usklađivanjenaturalnih i finansijskih vrijednosti ulaza i izlaza scenarija, u skladu sapostavljenim ciljnim vrednostima odnosno ograničenjima.Obzirom da je izrada scenarija softverski automtizovana, moguće je vrlo brzo,na osnovu promjenjenih strateško-planskih i ostalih inputa, kao i postavljenihciljnih vrijednosti, izraditi dodatne varijante scenarija. Softverski alati (uMicrosoft Excel-u) su za sada primjenjivi interno, a moguće ih je uz određenusoftversku doradu, relativno brzo pripremiti za širu upotrebu. Primjena ovihalata, kao i metodologije se nosiocima strateškog planiranja u sektorušumarstva svakako preporučuje. Prva primjena bi zapravo mogla da se ostvariuskoro, prilikom početka izrade nove Strategije sa planom razvoja šuma išumarstva Crne Gore, za pripremu dugoročnog, ostvarljivog (budžetskog)programa finansiranja, praćenja i vrednovanja planiranih strateških mjera iaktivnosti u šumama i šumarstvu.Još značajniji od primjene ove metodologije i alata za strateško finansijskoplaniranje, monitoring i vrednovanje, su dobijeni rezultati, koji se temelje nakonkretnim, iako u određenim slučajevima nepotpuno pouzdanim ilimanjkavim evidencijama, podacima i procjenama stanja9 i potreba šuma išumarstva.Ključni elementi, na osnovu kojih su izrađeni različiti scenariji finansiranja,odnosno ekonomski bilansi gazdovanja šumama u Crnoj Gori, za prethodni inaredni planski period, su sljedeći: a) Vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putu i drveta na panju, kao vlastitog izvora finansiranja za koncesionare i VPŠ;9 U studiji se još uvjek koriste stari podaci o stanju šuma, objavljeni u NPUŠŠZ (2008), jerpodaci izvršene nacionalne inventure šuma još nijesu bili raspoloživi. 116
    • b) Vrijednost bioloških i tehničkih investicija u šume, koje snose korisnici odnosno VPŠ; c) Troškovi naknada za korišćenje šuma (koncesione naknade i naknade za doznaku, prijem i otpremu) koje snose korisnici odnosno VPŠ; d) Vrijednost investicija u šume koji se finansiraju odnosno subvencionišu iz budžeta UŠ; e) Troškovi državne šumarske službe odnosno budžeta UŠ; f) Prihodi od gazdovanja šumama za korisnike odnosno VPŠ i ukupno; g) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou sektora vlasništva i ukupno; h) Prihodi budžeta UŠ (iz naknada, prihoda od prodaje drveta u vlastitoj režiji i ostalih prihoda).5.2. Suštinski aspekti5.2.1. Finansiranje šuma i šumarstva u periodu od 2008. – 2010. godine - polazni scenarijZa finansiranje šuma i šumarstva u periodu od 2008. – 2010. godine, koje se ustrateško planskom smislu uzima kao polazni scenarij, može se zaključitisljedeće:(1) Vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata:Kalkulisana ukupna tržišna vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata nakamionskom putu, koja je iznosila 14,6 miliona € godišnje u državnim i 4,2miliona € u privatnim šumama, odnosno 18,8 miliona € ukupno, predstavlja0,62% ukupnog bruto domaćeg proizvoda Crne Gore u ovom periodu. Sobzirom na relativno nizak obim ostvarene sječe, koja je iznosila 524 hiljadam3 godišnje, odnosno 0,72 m3/ha (0,78 u državnim i 0,55 u privatnimšumama), što je niže od Srbije, BiH i Hrvatske, daleko niže od Slovenije, a višeod Makedonije i Albanije, može se konstatovati i da je i ostvareni brutoprihod iz šuma Crne Gore relativno nizak. Ovo naročito važi za privatne šume,u kojima je ostvarena sječa nižeg intenziteta i značajno lošije kvalitetnestrukture. 117
    • (2) Naknade vezane za korišćenje šuma i ostali prihodi budžeta UŠIznos koncesionarima doznačenih koncesionih i posebnih10 naknada zadoznaku, prijem i otpremu sortimenata, koji predstavlja trošakkoncesionarima i budžetski prihod UŠ, u visini od 5,27 miliona € godišnje,odnosno 15,4 €/m3 bruto sječe, moguće je za postojeći koncesioni sistemCrne Gore smatrati održivim. Međutim, naplaćene su naknade samo u visiniod 3,48 miliona € odnosno 72% doznačenog iznosa, što je ugrozilofunkcionisanje i održivost sistema u šumarstvu. Ako se ukupna visinanaknade koju plaćaju koncesionari, po kubiku, uporijedi sa Slovenijom11, iakozbog specifičnosti koncesionog sistema, različitih standarda gazdovanjašumama i tržišnih uslova, nije neposredno uporediva, ipak se namjećeokvirna procjena da je prosječna naknada u Crnoj Gori visoka12.Naknada za doznaku, prijem i otpremu koju su plaćali VPŠ, koja je iznosila395 hiljada € godišnje, odnosno 2,9 €/m3 bruto sječe, je manja od predviđeneprema pripadajućem pravilniku (iz 2009. godine) i predstavlja 18 % tržišnevrijednosti posječenog drveta na panju. Ovaj iznos je mogao da pokrije 30%troškova državne šumarske službe u privatnim šumama.Ukupno doznačeni prihodi budžeta UŠ, koji su pored ovih naknada (88%)uključivali i ostale naknade odnosno prihode - među njima kao najznačajnijiprihod od maloprodaje drveta stanovništvu (8%) - iznosili su 6.59 miliona €prosječno godišnje, sa tendencijom opadanja do 2010. godine. Zbognenaplaćivanja koncesionih naknada, ostvareni su prihodi budžeta samo uiznosu od 5,14 miliona € godišnje, odnosno 78%. U skladu sa njima opadala jei visina planiranog i utrošenog budžeta UŠ.10 Do njihovog oslobađanja u 2008./2009. godini.11 Koncesioni sistem u Sloveniji je integralni (sa svim biološkim i tehničkim radovima), saobavezom realizacije ambicioznih planova gazdovanja šumama, koji uz srazmjerno visoki 3intenzitet sječe (4,9 m /ha), koji s eostvaruje 100%, sadrže i visoki nivo investicija u šume, 3koje se ostvaruju iznad 85 % (oko 6,9 €/m ). Obzirom na visoke troškove korišćenja šuma 3(preko 22 €/m ) i srazmjerno niske cijene drvnih sortimenata iz državnih šuma, koje su iposljedica monopolne pozicije koncesionara, visina koncesione naknade u periodu od 2008.- 32010. godine nije prelazila 7,0 €/m realizovane bruto sječe.12 Takođe je sa suprotnog aspekta moguće smatrati, da je koncesiona naknada u Sloveniji niska. 118
    • (3) Biološke i tehničke investicije u šume:Ukupno ostvarene biološke i tehničke investicije za sve šume u Crnoj Gori (uvisini od 7,5 €/m3 ili 5,3 €/ha) su, ako se uporede na kubik sječe, veće odinvesticija kako u Srbiji, tako i u Sloveniji, iako je cijena investicija u Slovenijiznačajno viša. Razlog je naročito u niskom obimu sječe. Investicije u odnosuna površinu šuma značajno su niže od Srbije, a naročito od Slovenije, pričemu nije razlog samo u višim slovenačkim cijenama. U privatnim šumamainvesticije u odnosu na Srbiju i Sloveniju su značajno niže po osnovu obaindikatora.Iznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume, ostvarenih od stranekoncesionara, ukupno 2,83 miliona €, odnosno 21% vrijednosti sortimenatana kamionskom putu, može se u odnosu na bruto prihod, sa aspektaminimalnog kriterijuma za ove investicije, ocjeniti zadovoljavajućim. Ako muse dodaju investicije od strane budžeta UŠ, koje ukupno sa investicijamakoncesionara iznose 3,72 miliona € godišnje, odnosno 25% vrijednosti drvetana kamionskom putu, nivo investicija dolazi u kategoriju srednje visine, što jepovoljno. Međutim ova činjenica je naročito posljedica malog obima odnosnoniskog intenziteta sječe.Iznos bioloških i tehničkih investicija u privatne šume, ostvarenih od straneVPŠ, ukupno samo 160 hiljada €, odnosno 4% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu, daleko je ispod minimalnog. Stanje nije dosta bolje, akomu se doda ostvarene investicije iz budžeta UŠ, koje su zajedno sainvesticijama VPŠ iznosile 205 hiljada €, odnosno 5% vrijednosti sortimenatana kamionskom putu. Jasno je dakle, da je stanje i u pogledu ovog indikatoraza privatne šume izuzetno kritično.(4) Investicje u šume kroz državnu šumarsku službu:Ukupni troškovi ostvarenih investicija u šume kroz državnu šumarsku službu,iznose 10,3 €/m3 ostvarene sječe ili 29% vrijednosti proizvedenih sortimanatana kamionskom putu, što je izuzetno visoko. Ovi jedinični troškovi su veći odtroškova uporedivih šumarskih službi u Srbiji i Sloveniji, što je posljedicaniskog obima sječe. 119
    • (5) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou13 korisnika odnosno VPŠ;Neto prihodi od gazdovanja državnim šumama za sve korisnike šuma(koncesionare i UŠ kao korisnika) iznosili su 2,6 €/m3 bruto sječe, odnosno 7%vrijednosti proizvedenih sortimenata na kamionskom putu, što je solidno.Ostvareni prihod samih koncesionara bio je manji - 3,6% vrijednosti drvnihsortimenata na kamionskom putu. Uporedivi prihodi VPŠ od gazdovanjaprivatnim šumama iznosili su 12,2 €/m3 bruto sječe, odnosno 39% vrijednostiproizvedenih sortimenata na kamionskom putu, što je daleko više od prihodakorisnika državnih šuma, a naročito zbog vrlo niskog obima investicija VPŠ ušume.Ukupni neto prihodi od gazdovanja svim šumama u Crnoj Gori, za svekorisnike šuma i VPŠ, iznosili su 5,0 €/m3 bruto sječe, odnosno 14%vrijednosti proizvedenih sortimenata na kamionskom putu, što sektor naovom novou – na kojem još nijesu uključene budžetske investicije UŠ –iskazuje dosta profitabilnim.(6) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou14 (pod)sektora;Neto prihodi od gazdovanja državnim šumama na nivou pod-sektora, iznosilisu 3,3 €/m3 bruto sječe, odnosno 9% vrijednosti proizvedenih sortimenata nakamionskom putu, što je povoljan finansijski bilans. Uporedivi pod-sektorskiprihodi od gazdovanja privatnim šumama iznosili su 5,1 €/m3 bruto sječe,odnosno 16% vrijednosti proizvedenih sortimenata na kamionskom putu, štoje daleko više od državnih šuma, a naročito zbog nižeg obima investicija uprivatne šume.Ukupni neto prihodi od gazdovanja državnim i privatnim šumama u CrnojGori na nivou sektora, iznosili su 3,8 €/m3 bruto sječe, odnosno 10%vrijednosti proizvedenih sortimenata na kamionskom putu, što je i za sektorkao cjelinu – sa uključenim vlastitim i budžetskim investicijama - povoljanfinansijski bilans.13 Ovi prihodi su dobijeni iz tržišne vrijednosti sortimanata na kamionskom putu, kaoukupnog bruto prihoda, od koje su oduzeti troškovi investicja u šume, koje finansirajukorisnici i VPŠ i troškovi naknada za koriščenje šuma, koje plačaju koncesionari i VPŠ.14 Ovi prihodi su dobijeni iz tržišne vrijednosti sortimanata na kamionskom putu, kaoukupnog sektorskog bruto izvora sredstava iz gazdovanja šumama, od koje(g) su oduzetitroškovi bioloških, tehničkih i investicja kroz državnu upravu šuma, tj. onih koje finansirajukorisnici, VPŠ i budžet UŠ. 120
    • (7) Izdaci budžeta UŠ i budžetski trendovi:Ukupno ostvareni izdaci budžeta UŠ iznosili su 6,48 miliona € prosječnogodišnje, što je nekoliko manje od doznačenih, a značajno više odrealizovanih budžetskih prihoda. Za vršenje poslova i djelatnosti UŠ je od togautrošeno 4,68 miliona € (72%), a za biološke i tehničke investicije u šume1,80 miliona € (28%). U okviru poslova i djelatnosti UŠ daleko najveći je udiopripao upravnim, stručno-tehničkim i pripadajućim opštim poslovima nagazdovanju šumama (97%). Prosječno je u ovom periodu u UŠ zapošljeno 474radnika, sa trendom opadanja.Za ostvarene budžete UŠ po godinama karakteristično je zabrinjavajućesmanjivanje sredstava, kao posljedica smanjivanja ostvarenih budžetskihprihoda iz gazdovanja državnim šumama odnosno koncesija. Smanjenje je u2010. godini dostiglo 22% u odnosu na 2008. godinu i išlo je na računizdataka za vršenje poslova i djelatnosti UŠ. Ukupna budžetska sredstva sezabrinjavajuće smanjuju i od 2010. godine dalje, sada samo na računinvesticija za unaprjeđenje šuma, jer je kod poslova i djelatnosti UŠ većdostignuta donja granica.5.2.2. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – osnovni optimalni scenarijZa finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu premaosnovnom optimalnom scenariju, može se zaključiti sljedeće:Vrijednost proizvodnje drvnih sortimenata:Vrijednost planirane proizvodnje drvnih sortimenata na kamionskom putuiznosi 21,44 miliona € godišnje u državnim šumama i 5,11 miliona € uprivatnim šumama, odnosno 26,55 miliona € ukupno, što predstavlja 0,86%BDP. U odnosu na prethodni period ukupna vrijednost je veća za 41% (udržavnim 46%, u privatnim 22%), što je značajno uvećanje, a posljedica jeuvećanja planiranog obima sječe.Obim sječe u državnim šumama se planira u visini od 570 hiljada m3 brutogodišnje, što predstavlja uvećanje od 46%, a u privatnim šumama 150 hiljadam3, što odgovara uvećanju od 11%. Ukupno planirana bruto sječa u svimšumama iznosi 720 hiljada m3, što je 37% povećanje u odnosu na prethodniperiod. Intenzitet planirane sječe iznosi 0,97 m3/ha (1,14 u državnim i 0,62 u 121
    • privatnim šumama), što je još uvjek niže od ostalih zemalja ZapadnogBalkana, osim Makedonije i Albanije.(1) Naknade vezane za korišćenje šuma i ostali prihodi budžeta UŠ:Ukupan iznos planiranih koncesionih15 naknada, kao očekivanog troškakoncesionara, a ujedno i budžetskog prihoda UŠ, dostiže 6,61 miliona €godišnje, odnosno 13,0 €/m3 bruto sječe, što je u apsolutnom iznosu 25%više, a po kubiku 16% manje od prethodnog perioda.Iznos planirane naknade za doznaku, prijem i otpremu za VPŠ, u visini od 400hiljada € godišnje, odnosno 2,7 €/m3 bruto sječe, je - zbog smanjenja cijeneovih naknada, u skladu sa novim Pravilnikom (2011) – približno na nivouprethodnog perioda. Ove cijene su, ako se uzme u obzir planirana strukturasječive drvne mase po grupama vrsta drveća i okvirnom tehničkom kvalitetu,u prosjeku umanjene za 41%, što je vrlo značajno za VPŠ, a u skladu sapripadajućom izjavom NPUŠŠZ (2008). Iznos ove naknade inače predstavlja14 % vrijednosti bruto sječive drvne mase na panju.Ukupno planirani prihodi budžeta UŠ, koji pored ovih naknada (87%)uključuju i prihode od prodaje drveta, odnosno drvnih sortimenatastanovništvu, kao i od korišćenja šuma van koncesija (ukupno 11%), naknadeza komercijalno korišćenje šumskog zemljišta, šumskih puteva i NDŠP i ostalo(ukupno 2%), u iznosu od 8,07 miliona € prosječno godišnje, predstavljajuuvećanje za 23% u odnosu na prethodno razdoblje.(2) Biološke i tehničke investicije u šume:Ukupno biološke i tehničke investicije u sve šume u Crnoj Gori planirane su –u skladu sa realno očekivanim izvorima sredstava - u visini od 12,3 €/m3 ili11,9 €/ha. Na kubik sječive drvne mase veće su od (ostvarenih) investicija uSrbiji i u Sloveniji. Na površinu šuma i šumskog zemljišta takođe su značajnoveće od srbijanskih, a još uvjek značajno niže od slovenačkih. Međutim, akose uzme u obzir značajno veće jedinične cijene investicija u Sloveniji, može sekonstantovati da je nivo planiranih crnogorskih investicija u šume blizu ili čakiznad nivoa (ostvarenih) slovenačkih. Na osnovu navedenog može se15 Kod ovog scenarija posebna naknada koncesionarima, u skladu sa sadašnjim stanjem, nijeobračunata. 122
    • planirani obim investicija, koje su i pokrivene sa očekivanim izvorimasredstava, zaista smatrati optimalnim.Iznos bioloških i tehničkih investicija u državne šume koji se – na osnovupostavljenog ciljnog prihoda - planira za koncesionare, ukupno 5,35 miliona€, odnosno 25% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, može se saaspekta ekonomije preduzeća smatrati optimalnim. Ako mu se dodajuplanirane investicije od strane budžeta UŠ, koje ukupno sa investicijamakoncesionara iznose 7,45 miliona €, odnosno 35% vrijednosti sortimenata nakamionskom putu, ukupni iznos postaje zapravo maksimalni. Međutim i ovačinjenica je, značajnim dijelom, posljedica relativno niskog obima planiranesječe.Iznos bioloških i tehničkih investicija koji se planira za privatne šume/VPŠ,ukupno 722 hiljada €, odnosno 14% vrijednosti sortimenata na kamionskomputu, još je uvjek značajno ispod minimalnog nivoa. Međutim, ako mu sedodaju planirane investicije od strane budžeta UŠ, koje ukupno sainvesticijama VPŠ iznose 1,37 miliona €, odnosno 27% vrijednostisortimenata na kamionskom putu, ukupni nivo investicija već postajenadprosječan.Na osnovu raspoloživih prihoda od korišćenja šuma i raspoloživih budžetskihsredstava je dakle moguće planirati značajan obim bioloških i tehničkihinvesticija u šume, što je važan signal za obezbjeđivanje održivostigazdovanja šumama u Crnoj Gori.(3) Investicje u šume kroz šumarsku službu:Ukupni planirani troškovi investicija u šume kroz državnu upravu šuma,odnosno šumarsku službu, iznose 7,1 €/m3 bruto planirane sječe ili 19%vrijednosti planirane proizvodnje drvnih sortimanata na kamionskom putu,što je dosta povoljnije i predstavlja značajno smanjenje u odnosu naprethodni period. Ovi jedinični troškovi su nekoliko niži od Srbije i nekolikoviši od Slovenije.(4) Prihodi od gazdovanja šumama na nivou korisnika i VPŠ:Planirani neto prihodi od gazdovanja državnim šumama za korisnike iznose2,3 €/m3 bruto sječe, odnosno 6% vrijednosti proizvedenih sortimenata nakamionskom putu, što je nekoliko manje od ostvarenih prihoda u 123
    • prethodnom periodu. Međutim, neto prihodi samih koncesionara su uscenariju ograničeni na 2,7% vrijednosti drvnih sortimenata na kamionskomputu, što je na nivou profita još uvjek povoljno. Planirani prihodi odgazdovanja privatnim šumama za VPŠ, za koje kod bilansiranja nijesukorišćena ciljna ograničenja, iznose 12,0 €/m3odnosno 35% vrijednostisortimanata na kamionskom putu, što je posljedica činjenice da je planiraniobim vlastitih investicija VPŠ u šume još uvjek ispod minimalnog. Međutim,bilans za privatne šume se značajno mijenja, kada se uključe budžetskeinvesticje UŠ.Ukupno planirani neto prihodi od gazdovanja svim šumama u Crnoj Gori, zasve korisnike šuma i VPŠ, iznose 4,3 €/m3 bruto sječe, odnosno 12%vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što je samo nekoliko niže odostvarenja. Na osnovu ovih planova se dakle gazdovanje šumama i daljeiskazuje dosta profitabilnim za korisnike i VPŠ.Prihodi od gazdovanja šumama na nivou pod-sektora:Očekivani neto prihodi od gazdovanja državnim šumama na nivou pod-sektora iznose 3,6 €/m3 bruto sječe, odnosno 10% očekivane vrijednostisortimenata na kamionskom putu, što je čak nekoliko pogodnije od stanja uprethodnom periodu. Međutim, uporedivi pod-sektorski prihodi odgazdovanja privatnim šumama iznose samo 1,0 €/m3 bruto sječe, odnosno3% vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što je daleko niže oddržavnog pod-sektora, a naročito zbog značajnog obima subvencija.Ukupno očekivani neto prihodi od gazdovanja svim šumama na nivoucjelokupnog sektora u Crnoj Gori, iznose 3,1 €/m3 bruto sječe, odnosno 8%očekivane vrijednosti sortimenata na kamionskom putu, što je za sektor kaocjelinu – uz visoki nivo planiranih vlastitih i budžetskih investicija – i daljepovoljan ekonomski bilans.Ovaj bilans odnosno scenarij ukazuje, da je i gazdovanje šumama u CrnojGori, uz relativno nizak potencijal šuma i srazmjerno visoke potrebneinvesticije u šume, u buduće moguće upravljati na ekonomski, a posljedično iekološki održiv način. 124
    • (5) Izdaci budžeta UŠ i budžetski trendoviPlanirani izdaci budžeta UŠ u okviru ove Studije iznose 8,07 miliona €godišnje, isto kao i planirani budžetski prihodi, od čega 4,68 miliona € (58%)za vršenje poslova i djelatnosti UŠ i 3,39 miliona € (42%) za biološke itehničke investicije u šume, uključujući subvencije VPŠ. Plan izdataka završenje poslova i djelatnosti UŠ je, u skladu sa rezultatima Studije poslovnihprocesa, urađen za 428 zapošljenih, koji sadrži i poboljšanje edukcionestrukture.U okviru izdataka za poslove i djelatnosti UŠ, na upravne, stručno-tehničke ipripadajuće opšte poslove na gazdovanju šumama otpada 89% troškova, štopredstavlja samo 52% sveukupnog budžeta UŠ. U odnosu na ostvareni budžetUŠ u prethodnom periodu, planirani izdaci, koji su i pokriveni sa očekivanimbudžetskim izvorima, su veći za 1,59 miliona € godišnje (24,5%) i to u cjelostina račun sredstava za unaprjeđenje šuma, što je ključno za obezbjeđivanjeodrživosti gazdovanja šumama u Crnoj Gori.Međutim, u zvaničnom budžetu Crne Gore za ovu godinu raspoloživasredstva budžeta UŠ su čak za 3,09 miliona €, odnosno 37 % niža odsredstava koja se na osnovu realnih budžetskih izvora, kao optimalna planirau okviru ove Studije. Pri tom su sredstva za unaprjeđenje šuma prepolovljenau odnosu na 2008. godinu. Očito je dakle, da sa ovako niskim zvaničnimbudžetom neće biti moguće – osim obaveznog planiranja gazdovanjašumama – obezbjediti gotovo nijednu šumsko-uzgojnu i tehničku investiciju ušume, što čini budžet i gazdovanje šumama za ovu godinu potpunoneodrživim.Međutim, ohrabrjuje činjenica, da se – u skladu sa planovima ove Studije, uzvaničnom programu raspodjele budžetskih sredstava UŠ za 2012. godinu –planira značajno veći budžetski prihod, a na račun povečane realizacijekoncesionih ugovora u državnim šumama, koja bi trebala da omogući iproporcionalno veće rashode budžeta već u ovoj godini. 125
    • 5.2.3. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta I optimalnog scenarija (sa dodatnom naknadom za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare)Modifikovani optimalni planski scenarij I u odnosu na osnovni optimalniscenarij ukazuje da dodatno uvođenje naknade za doznaku, prijem i otpremusortimenata za koncesionare - uz očuvanje njihovog ciljnog prihoda (od 2,7%vrijednosti sortimenata na kamionskom putu) – iziskuje značajno smanjenjeinvesticija u državne šume od strane korisnika (sa 5,35 na 3,69 miliona €godišnje) i odgovarajuću kompenzaciju ovih investicija od strane budžeta UŠ(uvećanje iz 2,10 na 3,76 miliona € godišnje), koja je zbog većih budžetskihprihoda u okviru ovog scenarija moguća i potrebna, kako bi se obezbjediloodrživi nivo ovih investicija.5.2.4. Finansiranje šuma i šumarstva u narednom 5-godišnjem periodu – varijanta II optimalnog scenarija (sa dodatnom naknadom za doznaku, prijem i otpremu za koncesionare i uvećanom cijenom drvnih sortimanata)Modifikovani optimalni planski scenarij II u odnosu osnovni optimalni scenarijukazuje da kombinacija dodatnog uvođenja naknade za doznaku, prijem iotpremu sortimenata za koncesionare i uvećanja cijene drvnih sortimenatana kamionskom putu (za 10%) – značajno poboljšava ekonomski rezultatgazdovanja šumama za korisnike i VPŠ (za 27%), kao i ekonomski bilanssektora kao cjeline (za 38%), uz istovremeno uvećanje budžetskih investicijau šume, koje je moguće zbog većih budžetskih prihoda. Ovakav scenarij jedakle za korisnike i VPŠ, kao i za budžet UŠ najodrživiji. 126
    • 6. REFERENCE I IZVORI1. ANĐELIĆ, M. (ur.), 2011. Kriterijumi i indikatori održivog gazdovanja šuma u Crnoj Gori, MPRR/SNV, 54 s.2. FERLIN, F., GRECS, Z. i BEGUŠ, J. 2012. Investicje u šume Slovenije 2008 – 2010. Excel tabele, nepublikovano.3. FERLIN, F. et al. 2007. Scenariji finansiranja šumskih mera, Dodatak 7. http://www.forestryprojectserbia.org.rs/PDF/srpski/strucni- izvestaji/scenariji_finansiranja_sumskih_mera_dodatak_7.pdf , V: Studija vrednovanja i finansiranja Srbije, Podstudija finansiranja šuma, Univerzitet Helsinki, Odsjek za šumarsku ekonomiku.4. FERLIN, F. 2004. Primerjava organiziranosti gozdarstev in številčnosti javnogozdarskega kadra srednjeevropskih držav s stanjem v Sloveniji, Gozdarski inštitut Slovenije, Ljubljana, 79 p., http://www.gozdis.si/departments/silviculture/silviculture_dept.htm5. FERLIN, F., 2010: Načela višenamjenskog uzgoja šuma i rezultati experimentalnog izbora stabala za sječu, sa posebnim osvrtom na privatne šume (jelovo-smrčeve i bukove šume), SNV i Uprava za šume, 23 s. + prilozi; http://www.nsp-cg.com/?jezik=m&meniId=2&opsirN=1076. TERZIĆ, J., 2011. Obim izvršenih radova koncesionara na izgradnji i održavanju šumskih puteva i vlaka. Rezultati upitnika, radni materijal.7. Analiza poslovnih procesa i nacrt šumarskog informacionog sistema Crne Gore, 2011, FODEMO/OIKOS, 74. s. + aneksi.8. FRA - Procjena šumskih resurasa, 2010. Organizacija za poljoprivredu i hranu (FAO) Ujedinjenih nacija, Rim, 2010, http://www.fao.org/forestry/fra/fra2010/en/9. Nacionalna politika upravljanja šuma i šumskog zemljišta Crne Gore, 2008. Vlada Crne Gore, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, http://nsp-cg.com/?jezik=e&meniId=16&opsirN=2010. Procena dugoročnih potreba za pošumljavanjem šumskog zemljišta u Crnoj Gori, 2010, FODEMO/Šumarski institut Beograd, 45. S. + prilozi 127
    • 11. Pravilnik o visini naknade za vršenje doznake stabala, premjer i žigosanje drvnih sortimenata i izradu izvođačkog projekta. "Službeni list Crne Gore, broj 32/2011", http://www.sllistcg.me/PravniAktDetalji.aspx?tag={5C84B819-09D1- 4420-B658-679B9C2CEEE5}12. Statistički godišnjak 2011. Zavod za statistiku Crne Gore MONSTAT.13. Zakon o šumama Crne Gore, Službeni list Crne Gore, 2010, br. 74. http://www.sllistcg.me/PravniAktDetalji.aspx?tag=%7B68F2A7AC-FDA3-45F5- 859E-22BEEB6A32DB%7D 128
    • Aneks:Normativi, cijene i ostali pomoćni podaci za obračun scenarija finansiranja šuma i šumarstva Crne Gore sa komentarima 129
    • 130
    • Tabela 1: Zbirni pregled cijena šumsko uzgojnih radova po vrstama radova i vlasništvu šuma (na osnovu revidiranih normativa Uprave za šume) Šumsko-uzgojni radovi sadnja bez sadnja sa sadnja sa sadnja sa priprema za kompletiranje čišćenje mladih njega prirodnog pripreme pripremom pripremom pripremom prirodno prirodnog zasada / kultura guštika Vrsta troška zemljišta na zemljišta kod zemljišta kod zemljišta kod podmlađivanje podmlatka od korova, goletima obnove šuma i ostalih sanacija rekonstrukcije / sadnjom, sa izbojaka i sanacije paljevina šuma konverzije šuma pripremom nepoželjnih vrsta državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatne državne privatneMaterijal 499 466 499 466 174 163 499 466 0 0 174 163 29 25 29 25Rad 803 551 1013 701 473 315 1223 851 189 135 459 330 252 180 315 225Priprema i ostalo 41 27 41 27 21 11 41 27 10 4 21 11 15 7 9 7Ukupno 1343 1044 1553 1194 668 489 1763 1344 199 139 654 504 296 212 354 257 Napomena: Kalkulacija cijene uzgojnih radova urađena je na osnovu studije FODEMO (2010), starih normativa UŠ (JP Crna Gora šume) i sledećih prilagođenja (u saradnji sa članicom radne grupe za Uzgoj šuma, Zehrom Demić): 1) Materijal je u slučaju državnih šuma obračunat sa PDV (sadnice 7%, ostali materijal 17%). 2) U model kalkulacije je uzeta prosječna kombinacija sadnica po vrstama drveća (smrča 25%, c.bor 25%, b.bor 25% i liščari 25%), u prosječnoj gustini od 2.125 sadnica/ha kada je u pitanju sadnja na goletima, na paljevinama ili kod konverzija šuma, odnosno u gustini od 750 sadnica/ha kada je je u pitanju sanacija šuma oštećenih od biotskih ili abiotskih činitelja ili kompletiranje prirodnog podmlatka. Cijena sadnica bez PDV: smrča 0.25€, borovi 0.20€, lišćari 0.22€. 3) Rad je u slučaju državnih šuma obračunat u bruto iznosu (cijena neto radnog dana od 15 € uvečana za 40% poreza i doprinosa) za sezonsku radnu snagu, kako se i do sada isplaćuje (preko zadruga). Sa PDV su obračunati i određeni ostali poslovi. 4) U privatnim šumama rad je obračunat u neto iznosu od 15 €/dan bez PDV, jer se predpostavlja da vlasnik radi sam, a sadnice (koje se davaju gratis), ostali materijal i priprema su bez PDV. 5) Modela kalkulacije ne sadrži režijskih troškova, jer u slučaju sezonske radne snage i vlasnika privatnih šuma režije nema. 6) Kod normativa za obavljanje radova su u slučaju privatnih šuma redukovane (u odnosu na državne) određene stavke pripremnih i ostalih aktivnosti, koje kod vlasnika šuma ne dolaze u obzir, dok ostale ostaju iste. 131
    • Tabela 1a: Kalkulacija cijene pošumljavanja goleti (sadnjom) Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice 2125 0,2175 466 499 2125 0,2175 466Ukupno materijal 466 499 466Kopanje dan/ha 20,25 15 304 425 20,25 15 304Sadnja dan/ha 14,25 15 214 299 14,25 15 214trapljenje + ostalo 2,25 15 34 39 2,25 15 34razmer/obilježavanje 2,25 15 34 39 0Ukupno rad 585 803 551prevoz sadnica Kom 2225 0,01 22 26 2225 0,01 22prevoz radnika br.radnika 15 0,7 11 12 3 0,7 2amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 35 41 27Ukupni trošak 1119 1343 1044 132
    • Tabela 1b: Kalkulacija cijene pošumljavanja paljevina (sadnjom) Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 2125 0,2175 466 499 2125 0,2175 466Ukupno material 466 499 466priprema terena dan/ha 10 15 150 210 10 15 150Kopanje dan/ha 20,25 15 304 425 20,25 15 304Sadnja dan/ha 14,25 15 214 299 14,25 15 214trapljenje + ostalo 2,25 15 34 39 2,25 15 34razmer/obilježavanje 2,25 15 34 39 0Ukupno rad 735 1013 701prevoz sadnica Kom 2225 0,01 22 26 2225 0,01 22prevoz radnika br.radnika 15 0,7 11 12 3 0,7 2amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 35 41 27Ukupni trošak 1236 1553 1194 133
    • Tabela 1c: Kalkulacija cijene pošumljavanja (sadnjom) kod direktne konverzije izdanačkih šuma Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 2125 0,2175 466 499 2125 0,2175 466Ukupno materijal 466 499 466priprema terena + sječišta dan/ha 20 15 300 420 20 15 300trapljenje + ostalo 2,25 15 34 39 2,25 15 34Kopanje dan/ha 20,25 15 304 425 20,25 15 304Sadnja dan/ha 14,25 15 214 299 14,25 15 214razmer/obilježavanje 2,25 15 34 39 0Ukupno rad 885 1223 851prevoz sadnica Kom 2225 0,01 22 26 2225 0,01 22prevoz radnika br.radnika 15 0,7 11 12 3 0,7 2amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 35 41 27Ukupni trošak 1386 1763 1344 134
    • Tabela 1d: Kalkulacija cijene sanacije sastojina oštećenih biotičkim i abiotičkim faktorima (sadnjom), osim paljevina Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaSadnice Kom 750 0,2175 163 174 750 0,2175 163Ukupno rad 163 174 163Priprema terena dan/ha 9 15 135 189 9 15 135Trapljenje + ostalo 1 15 15 18 1 15 15Kopanje i sadnja dan/ha 12 15 180 252 12 15 180Ukupno rad 330 459 330Prevoz sadnica Kom 750 0,01 8 9 750 0,01 8Amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Prevoz radnika br.radnika 12 0,7 8 10 2 0,7 1Ukupno usluge i ostalo 18 21 11Ukupni trošak 511 654 504 135
    • Tabela 1f: Kalkulacija cijene čišćenja mladih kultura državne šume privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaBenzin l/ha 12 1,1 13 15 12 1,1 13Dvotaktol kg/ha 0,5 12 6 7 0,5 12 6Lancol kg/ha 6 1 6 7 6 1 6Ukupno materijal 25 29 25Uklanjanje korova dan/ha 7 15 105 147 7 15 105Sječa izdanaka i izbojaka dan/ha 5 15 75 105 5 15 75Ukupno rad 180 252 180Prevoz radnika br.radnika 12 0,7 8 10 2 0,7 1Amortizacija alata 1 5 5 5 1 5 5Ukupno usluge i ostalo 13 15 6Ukupni trošak 219 296 212 136
    • Tabela 1g: Kalkulacija cijene čišćenja prirodnog guštika Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaBenzin l/ha 12 1,1 13 15 12 1,1 13Dvotaktol kg/ha 0,5 12 6 7 0,5 12 6Lancol kg/ha 6 1 6 7 6 1 6Ukupno material 25 29 25seča sa polaganjem stabala dan/ha 15 15 225 315 15 15 225Ukupno radAmortizacija alata 1 5 5 5 1 5 5Prevoz radnika br.radnika 5 0,7 4 4 2,0 0,7 1Ukupno usluge i ostalo 9 9 6Ukupni trošak 259 354 257Tabela 1h: Kalkulacija cijene pripreme zemljišta za prirodno podmlađivanje Državne šume Privatne šume Jed.mjere Norma Jed.cijena Vrijed. Vrijed. sa Norma Jed.cijena Vrijed. Vrsta troška bez poreza porezima bez porezaČišćenje i obradjivanje zemljišta dan/ha 9 15 135 189 9 15 135Ukupno radPrevoz radnika br.radnika 9 0,7 6 7 2 0,7 1Amortizacija alata 1 2,2 2 2 1 2,2 2Ukupno usluge i ostalo 9 10 4Ukupni trošak 144 199 139 137
    • Tabela 2a: Upravni, stručni i tehnički poslovi na gazdovanju šumama sa pripadajućim opštim poslovima Uprave za šume, koji suvezani za privatne šume Stanje 2008 – 2010 5-godišnji plan (prosječno godišnje) (prosječno godišnje) Grupe poslova Relevantni Koeficijent Broj vezan Relevantni Koeficijent Broj vezan broj u UŠ poslova u PŠ za PŠ broj u UŠ poslova u PŠ za PŠOpšti poslovi (menadžement, administracija i logistika) 18 5,9 54 17,8Planiranje gazdovanja šumama 1 0,33 0,3 20 0,33 6,6Uzgoj i zaštita šuma 18 5,9 18 5,9 201 0,26 51,8 149 0,21 31,0Korišćenje šuma, uključujući šefove područnih jedinicaČuvanje šuma 209 0,31 64,6 148 0,26 37,9Ukupno 447 0,29 128,6 389 0,26 99,3Koeficijent djelatnosti u PŠ (osnovica ukupni broj u UŠ) 0,27 0,23Napomena: 1) Relevantni broj (zapošljenih) u UŠ je ukupni broj zapošljenih na poslovima gazdovanja šumama, koji se vrše i u privatnim šumama (PŠ). 2) Koeficijenti poslova u PŠ su: udjeo površine (za opšte poslove, planiranje, uzgoj i zaštitu), udjeo sječe (za korišćenje), ponderisana suma udjela površine i sječe (kod čuvanja šuma), ukupni koeficijent poslova (broj vezan za PŠ u odnosu na relevantni broj u UŠ) i ukupni koeficijent djelatnosti u PŠ (osnovica ukupni broj u UŠ). Ponderi poslova na čuvanju šuma za površinu i sječu, obračunati su na osnovu relativnog obima pojedinih zadataka i nalaze se u narednoj tabeli. 3) Broj (zapošljenih) vezan za PŠ je produkat relevantnog broja u UŠ i koeficijenata poslova za PŠ, po relevantnim grupama. 138
    • Tabela 2b: Relativni obim zadataka čuvara šuma koji se odnose na privatne šume Stanje 2008 – 2012 5-godišnji plan Grupe zadataka Ukupno U okviru PŠ Ukupno U okviru PŠ % % % %Nadzor za zaštitu šuma 48,2 67,0 34,0 36,6Učešće u doznaci stabala i prijemu 43,3 27,1 58,0 59,1sortimenataOstali zadaci u šumama 8,5 5,9 8,0 4,3Ukupno, od toga vezano za: 100,0 100,0 100,0 100,0• Površinu šuma 55,3 70,9 41,0 39,8• Obim sječe 44,7 29,1 59,0 60,2 Napomena: 1) Obračun je urađen na osnovu detaljne procjene relativnog obima sistematizovanih zadataka, a u tom okviru posebno zadataka koji se odnose na privatne šume. Tabela 3a: Cijene drveta / drvnih sortimenata (bez DDV) Maloprodaja za snabdjevanje Paritet prodaje Regularna prodaja stanovništva Četinari Lišćari Četinari Lišćari Tehnika Prostorno Tehnika Ogrijev Tehnika Prostorno Tehnika Ogrijev Kamionski put 50 25 45 25 45,5 22,8 41,1 22,0 Kod panja – izrađeno 40 15 35 15 35,5 12,8 31,1 12,0 Na panju 35 10 30 10 30,5 7,8 26,1 7,0 Napomena: 1) Cijene za regularnu prodaju polaze od pariteta kamionski put. Obzirom da UŠ sistematski ne prati cijena drveta, u saradnji sa Odsjekom za korišćenje šuma (ing. Joveta Terzić) uzete su okvirne cijena koje odgovaraju cijenama tehničkog i prostornog / ogrijevnog drveta u Crnoj gori. Kod kalkulacije vrijednosti sortimanata su, na osnovu zajedničke procjene (koja predviđa da će se u narednom periodu tržište drvetom ponovo oporaviti odnosno cijene vratiti na prijašnji nivo) uzete iste cijene za prethodni period i za plan. 2) Cijene za maloprodaju drveta ruralnom stanovništvu polaze od pariteta na panju i pripadajućeg cjenovnika UŠ (iz 2009. godine). Međutim realizovane cijene, koje su uzete kao osnova za kalkulacije, nekoliko su niže jer su subvencionisane od strane UŠ (u njima je i gratis davanje). I u tom slučaju su za kalkulaciju vrijednosti planirane maloprodaje ruralnom stanovništvu, koja će u skladu sa ZoŠ i dalje biti subvencionisana, uzimane iste cijene. 3) Iz razlika cijena po paritetima se vidi kalkulisani trošak sječe i izrade sortimenata koji 3 3 iznosi 5 €/m , a trošak izvlačenja 10 €/m , što su opšte poznate prosječne cijene u Crnoj Gori. 139
    • Tabela 3b: Cijene koncesione naknade (na bruto kubik, bez PDV) Četinari Lišćari Tip koncesije Tehnika Prostorno Tehnika Ogrijev Koncesija sa svim šumskim radovima (VJ) 12,6 6,5 Koncesije sa radovima na izgradnji i održavanju puteva 17,0 7,4 Napomena: Cijena naknade je dobijena na osnovu doznačenih koncesionih naknada. Upotrijebljena je i za obračun planirane naknade (za planiranu sječu). Tabela 3c: Cijene naknade za vršenje stručno-tehničkih poslova (na bruto kubik, bez PDV) Četinari Lišćari Korisnik / vlasnik i pravna osnova Tehnika Prostorno Tehnika OgrijevKoncesionari - koncesioni ugovori 1,5Vlasnici šuma - naplaćena naknada (2008. – 2010.) 2,9Vlasnici i korisnici šuma – cijene po novom Pravilniku 4,0 1,6 3,8 1,7 Napomena: 1) Cijena ove naknade za koncesionare je prosječna, obračunata samo na osnovu naplaćenih iznosa naknada do prije kraja 2008. godine, nakon što je Vlada Crne Gore sve strateške koncesionare oslobodila plaćanja ove naknade, a u 2009. godini MF i ostale koncesionare. 2) Cijena naknade za VPŠ je prosječna, dobijena na osnovu naplaćenih naknada. 3) Cijena naknade za vlasnike i korisnike šuma po novom ZoŠ i pravilniku, u kome se daje u neto masi, je za potrebe ove tabele preračunata u bruto masu, tj. smanjena sa faktorom 0,80 kod četinara odnosno 0,85 kod lišćara. 140
    • 141
    • STUDIJA FINANSIRANJA ŠUMA I ŠUMARSTVA CRNE GORE Izdavač: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja Urednik: Dr. Milosav Anđelić Tehnički urednik: Aleksandar Stijović Tiraž: 300 Štampa i povez: Štamparija Obod a.d. CetinjeCIP – Katalogizacija u publikacijiCentralna narodna biblioteka Crne Gore, CetinjeISBN xxx-xx-xxxxx-xx-xCOBISS.CG-ID xxxxxxxx 142
    • 143
    • 144