Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja/ Ministry of Agriculture and Rural Development                          Upra...
Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja/ Ministry of Agriculture and Rural                                   Develop...
Kordinacioni tim za praćenje zdravstvenog stanja šuma u Crnoj Gori / CoordinationTeam for monitoring health condition of f...
Sadržaj :                                                           Table of Contents:1.Abstract.............................
7. Defolijacija dekolorizacija i oštećenja                                       7. Defoliation, decolorisation, and crown...
PREDGOVOR                                         PREFACE       U ovoj publikaciji prikazani su                 This publi...
Od 2010. godine Crna Gora je dobila            In 2010, Montenegro obtained itssvoj focal centar u Podgorici i jedinstveni...
1. Abstract                                    1. Abstract        U ovoj publikaciji – godišnjem                This publi...
Prva procjena zdravstvenog stanja              The first assessment of the healthšuma u Crnoj Gori , prema ICP Forests    ...
2. Uvod                                   2. Introduction        Površina Crne Gore iznosi 13812                Montenegro...
2.1 Geografske karakteristike                     2.1.   Geographical characteristics     Na sjeveru države dominiraju vis...
in the extreme north to app. 5.000 mm in                                                the extreme south-west. On the slo...
2.7.   Životna sredina                           2.7.   Environment      Značajni izvori zagađenja vazduha su             ...
3. Monitoring zdravstvenog                        3. Monitoring of health   stanja šuma u Crnoj Gori                      ...
U okviru svih 49 tačaka obrađeno je po 24       24 trees were surveyed in each of 49 plotsstabla (ukupno 1176 stabala) na ...
Slika 1/Figure 1.Sistem praćenja stanja šuma u Crnoj Gori      The system of forest condition monitoringobavlja Uprava za ...
Podaci sa bioindikacijskih tačaka moraju       The data obtained from bioindication plotsbiti uniformi, te postoji čitav n...
Sprovedene obuke su vršene na terenu za         The trainings were delivered in the fieldrazličite vrste gdje je od strane...
Digitalni fotoaparat,                         Digital camera,       Dvogled,                                      Binocula...
4. Politička pozadina                         4. Political background 4.1. Ministarske konferencije o                  4.1...
Svaka od održanih 5 konferencija                 Each of the former 5 conferences proceedspredstavlja kontinuitet aktivnos...
Takođe one predstavljaju važan resurs za        Additionally, they are an importantrazvoj države i to posebno ruralnih    ...
-   Pristupe raznim programima i               -   Provide      access     to    different    dostupnoj     politici     u...
Ministarske koferencije о zaštiti šuma u        The Ministerial Conference on theEvropi (MCPFE), od svog uspostavljanja ka...
5. Međunarodni                           5. International Cooperative   kooperacioni program za                          P...
Prvi združeni izvještaj o stanju šuma          The first joint report on condition ofEvrope pod nazivom EU/ICP je publikov...
Naučni      nadzor      nad       praćenjem     Scientific supervision of monitoring ofzdravstvenog stanja        šuma    ...
Takođe pored ovih, postoji i čitav drugi niz   In addition to these, there is a series offaktora stresa koji se međosubno ...
-   Cilj je da doprinese , u saradnji sa        -   In cooperation with ICP on       ICP za modeliranje i kartiranje,     ...
5.2. Nivoi intenziteta                   5.2. Monitoring intensity levels            monitoringa     Da bi se ostvarili ci...
Slika 5/Figure 5.Map of Level I plots, www.icp-forests.org                                            24
Crna Gora je u izvještaju od 2010 godine                                In 2010 Report, Montenegro was presentprikazana sa...
Nivo II predstavlja intenzivni monitoring na      Level II implies an intense monitoring on aodređenom        broju    sta...
Na ovaj način preko nivoa II ostvaruje se:     In this way, Level II ensures:- procjena značaja uzajamnih veza na         ...
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Icp forest 2010 Crna Gora
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Icp forest 2010 Crna Gora

2,197 views

Published on

Zdravstveno stanje šuma Crne Gore, autori Milosav Anđelić, Blažo Jokanović, Vidan Jakić i Aleksandar Stijović

Published in: Education, Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,197
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
14
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Icp forest 2010 Crna Gora

  1. 1. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja/ Ministry of Agriculture and Rural Development Uprava za šume / Forest Administration PRAĆENJE STANJA OŠTEĆENOSTI ŠUMA U CRNOJ GORI PREMA PROGRAMU ICP ZA ŠUME (Međunarodni kooperacioni program za praćenje stanja šuma Evrope) MONITORING THE CONDITION OF FOREST DAMAGE IN MONTENEGRO ACCORDING TO THE ICP FOREST PROGRAMME(International Cooperative Programme on Monitoring Forest Condition in Europe) Godišnji izveštaj za 2010. godinu 2010 Annual Report Autori /Authors: Dr. Milosav Anđelić Blažo Jokanović, dipl.inž. Vidan Jakić, dipl.inž. Aleksandar Stijović, dipl.inž. Podgorica, 2011.
  2. 2. Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja/ Ministry of Agriculture and Rural Development Uprava za šume/ Forest Administration PRAĆENJE STANJA OŠTEĆENOSTI ŠUMA U CRNOJ GORI PREMA PROGRAMU ICP ZA ŠUME (Međunarodni kooperacioni program za praćenje stanja šuma Evrope) MONITORING THE CONDITION OF FOREST DAMAGE IN MONTENEGRO ACCORDING TO THE ICP FOREST PROGRAMME(International Cooperative Programme on Monitoring Forest Condition in Europe) Godišnji izvještaj za 2010. godinu 2010 Annual Report Podgorica, 2011.
  3. 3. Kordinacioni tim za praćenje zdravstvenog stanja šuma u Crnoj Gori / CoordinationTeam for monitoring health condition of forests in Montenegro : 1. Dr Milosav Anđelić- Nacionalni koorinator, 2. Milena Kapa- Ministarstvo održivog razvoja i turizma, 3. Mr Jelena Lazarević- Biotehnički Institut, 4. Blažo Jokanović- Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja 5. Vidan Jakić- Uprava za šumeSpisak članova terenskih timova koji su učestvovali na prikupljanju podataka sa terena poabecednom redu / The list of team members who participated in collecting field data inalphabetical order: 1. Adem Pupović 2. Anka Savićević 3. Bosiljka Žarković 4. Božidar Zeković 5. Dragan Otašević 6. Dragan Vraneš 7. Dragoljub Ivanović 8. Đorđije Danilović 9. Nebojša Bugarin 10. Nenad Vamović 11. Pavle Međedović 12. Radoje Lekić 13. Relja Nikolić 14. Sanja Dragaš Petrović 15. Srđan Pejović 16. Vitomir Tepavčević 17. Zoran Paunović 18. Željko Dević 19. Živko TomovićPrevod/ Translation:Samanta ToškovićSuzana PerkovićDijana Premović
  4. 4. Sadržaj : Table of Contents:1.Abstract.................................................................. 1 1. Abstract................................................................. 12.Uvod......................................................................... 3 2. Introduction ....................................................... 3 2.1. Geografske odlike..................................... 4 2.1. Geographical characteristics............... 4 2.2.Klima............................................................... 4 2.2. Climate.......................................................... 4 2.3. Namjena površina.................................... 5 2.3. Land purpose.............................................. 5 2.4. Vodni resursi.............................................. 5 2.4. Water resources........................................ 5 2.5. Šume.............................................................. 5 2.5. Forests........................................................... 5 2.6. Obalno područje........................................ 5 2.6. Coastal area................................................. 5 2.7. Životna sredina.......................................... 6 2.7. Environment............................................... 63. Monitoring zdravstvenog stanja šuma u 3. Monitoring of health condition of forests Crnoj Gori.............................................................7 in Montenegro....................................................74. Politička pozadina......................................... 13 4. Political background......................................13 4.1. Ministarske konferencije o zaštiti 4.1. Ministerial Conferences on thešuma Evrope (MCPFE)..................................... 13 Protection of Forests in Europe5. Međunarodni kooperacioni program za (MCPFE)...............................................................13praćenje stanja šuma (ICPF).......................... 18 5. International Cooperative Programme on 5.1. Mandat, ciljevi i značaj ISP za Forest Condition Monitoring (ICP)..............18 šume.................................................................. 20 5.1. Mandate, objectives, and importance 5.2. Nivoi intenziteta monitoringa.........23 of ICP Forests................................................... 20 5.3. Aktivnosti monitoringa za Nivo I...27 5.2. Monitoring intensity levels...............23 5.4. Metodi i kriterijumi............................. 29 5.3. Level 1 monitoring activities ............. 27 5.4.1. Stanje kruna ........................... 32 5.4. Metods and criteria…….......................29 5.4.2. Defolijacija............................... 33 5.4.1. Crown condition................... 32 5.4.3. Dekolorizacija........................ 34 5.4.2. Defoliation............................... 33 5.4.4. Oštećenja...................................34 5.4.3. Decolorisation........................ 34 5.5. Kontrola kvaliteta i osiguranje 5.4.4. Damages .................................. 34 kvaliteta..............................................................35 5.5. Quality control and quality6. Praćenje stanja šuma u Crnoj Gori 2010 assurance...…………..…………..…………….…35godine , Nivo I .....................................................36 6. Monitoring of forest condition in 6.1. Lokacija Bioindikacijskih tačaka u Montenegro in 2010, Level I………................36 Crnoj Gori – Nivo 1.................................. 39 6.1. Location of bioindication plots in 6.2. Zastupljenost drveća na Montenegro – Level 1................................. 39 bioindikacijskim tačkama......................... 42 6.2. Presence of trees on bioindication 6.3. Nadmorska visina i ekpozicija plots .................................................................. 42 bioindikacijskih tačaka.............................. 46 6.3. Altitude and exposition of 6.4. Zastupljenost vode............................ 47 bioindication plots....................................... 46 6.5. Starost dominantnog sprata......... 49 6.4. Presence of water.............................. 47 6.6. plodonošenje drveća posmatranog 6.5. Age of dominant storey................... 49 na BIT u 2010 godini ..................................50 6.6. Fructification of trees observed in bio indication plot in 2010 .......................50
  5. 5. 7. Defolijacija dekolorizacija i oštećenja 7. Defoliation, decolorisation, and crownkruna drveća u 2010. godini.......................... 52 damages in 2010 ................................................ 52 7.1. Defolijacija -2010 godina.............. 52 7.1. Defoliation in 2010...........................52 7.1.1 Defolijacija – Lišćari.......... 55 7.1.1 Defoliation – Broadleaves55 7.1.2. Defolijacija – Četinari....... 57 7.1.2. Defoliation – Conifers....... 57 7.2. Dekolorizacija -2010 godina..... 59 7.2. Decolorisation in 2010................. 59 7.2.1 Dekolorizacija – Lišćari.... 61 7.2.1 Decolorisation – 7.2.2. Dekolorizacija – Četinari. 62 Broadleaves........................................ 61 7.3. Oštećenja -2010 godina................. 64 7.2.2. Decolorisation – 7.3.1 Oštećenja – Lišćari.............. 66 Conifers............................................... 62 7.3.2. Oštećenja – Četinari......... 67 7.3. Damages in 2010.............................. 648. Sumarna ocjena defolijacije, 7.3.1 Damages– Broadleaves.... 66 dekolorizacije i oštećenja u 2010 7.3.2. Damages – Conifers .......... 67 godini...................................................................69 8. Summary assessment of defoliation,9. Zaključna razmatranja.................................71 decolorisation, and damages in 2010.........69 9.1. Oštećenja biotičkog porijekla....... 77 9. Final remarks...................................................71 9.1.1. Oštećenja od insekata......... 77 9.1. Damages of biotic origin..................77 9.1.2. Oštećenja od gljiva .............. 83 9.1.1. Damages caused by 9.2. Oštećenja abiotičkog porijekla.....89 insects....................................................77 9.3. Oštećenja od čovjeka ...................... 91 9.1.2. Damages caused by fungi.. 83 9.4. Oštećenja nastala šumskim 9.2. Damages of abiotic origin……...... 89 požarima............................................................92 9.3. Human induced damages.............. 9110. Anexi..................................................................93 9.4. Damages caused by forest fire.........92 Anex 1- Monitoring zdravstvenog stanja 10. Anexes ..............................................................93šuma u Crnoj Gori...............................................95 Anex 1- Monitoring of health condition Anex 2 – Grafički prikaz bioindikacijskih of forests in Montenegro..................................95tačaka u Crnoj Gori............................................99 Anex 2 – Graphical overview of Anex 3 – Izvještaj formulari 802010 bioindication plots in Montenegro..............99PLO, 802010 TRE, 802010 TRF.................149 Anex 3 – Report forms 802010 PLO, 802010 TRE, 802010 TRF.............................149
  6. 6. PREDGOVOR PREFACE U ovoj publikaciji prikazani su This publication presents the resultsrezultati procjene zdravstvenog stanja of assessment of health condition of forestsšuma Crne Gore na bioindikacijskim in Montenegro on bioindication plots fortačkama (BIT) za Nivo I monitoringa Level I of monitoring of InternationalMeđunarodnog kooperativnog programa za Cooperative Programme for Forests (ICPšume (ICP Forests). Proučavanja Forests). The assessment of healthzdravstvenog stanja su izvršena na 49 condition was carried out on 49bioindikacijskih tačaka. biondication plots.U okviru Konvencije UN i Evropske International Cooperative Programme onkomisije o prekograničnom zagađenju Assessment and Monitoring of Air Pollutionvazduha (CLRTAP) osnovan je Effects on Forests was established withinMeđunarodni program za procjenu i the Convention of EU and Europeanmonitoring uticaja vazdušnog zagađenja na Commission on Long-Rangešume (International Cooperative Transboundary Air Pollution (CLRTAP) dueProgramme on Assessment and Monitoring to the prevailing opinion that the mainof Air Pollution Effects on Forests) zbog cause of forest drying is air pollution.preovladavajućeg mišljenja da je najvažniji However, from the very beginning ofuzročnik sušenja šuma vazdušno zagađenje. implementation of this Programme it wasMeđutim, od samog početka realizacije clear that other stressors (primarilyovog Programa ubrzo je ustanovljeno da i pathogenic fungi, harmful insects etc.) candrugi stresori (prije svega patogene gljive , equally significantly influence forest drying.štetni insekti i sl.) mogu imati podjednako Therefore, the main task of this Programmeznačajan uticaj na sušenje šuma. Stoga je is to collect the data on forest conditionsglavni zadatak ovog programa postao and forest reaction to different causers ofprikupljanje podataka o stanju šuma i stress at the national, regional, andnjihovoj reakciji na različite uzroke stresa international level.na nacionalnom, regionalnom i The National Forest Policy adoptedinternacionalnom nivou. by the Government of Montenegro in April U Nacionalnoj šumarskoj politici 2008, Statement No. 22, envisages thekoja je usvojena od strane Vlade Crne Gore mechanisms for carrying out theu aprilu mjesecu 2008. godine u Izjavi br.22 Monitoring as a basis for management and, predviđeni su mehanizmi za sprovođenje an instrument for controlling the results ofMonitoringa kao osnove za upravljanje i forest management, whereas theinstrument kontrole rezultata gazdovanja responsibility for implementing thisšumama gdje odgovornost za sprovođenje activity falls within the competencies of theove aktivnosti je u nadležnosti Uprave za Forest Administration. After recovering itsšume. Nakon obnove svoje državnosti, Crna statehood, Montenegro became theGora učestvuje u programu ICP Forests gdje participant in the programme ICP Forestsse monitoring obavlja u skladu sa where monitoring is carried out inmetodologijom monitoringa compliance with the monitoringMeđunarodnog programa saradnje (ICP methodology of International CooperationForests). Programme (ICP Forests).
  7. 7. Od 2010. godine Crna Gora je dobila In 2010, Montenegro obtained itssvoj focal centar u Podgorici i jedinstveni focal centre in Podgorica and a uniqueindentifikacioni broj zemlje (broj 80) u identification number of the country (No.kordinacionom centru u Hamburgu. 80) in the coordination centre in Hamburg. Shodno članu 47 Zakona o šumama Pursuant to Article 47 of the Law on(Sl.list CG br.74/10) nadležni organ uprave Forests (Official Gazette of Montenegro No.(Uprava za šume) prati i procjenjuje 74/10), a competent administrativezdravsteno stanje šuma i o tome izvještava authority (Forest Administration) monitorsresorno Ministarstvo i javnost. Program and assesses the health condition of forestsmonitoringa je sastavni dio nacionalne and informs the line Ministry and the publicstrategije koja sa planom razvoja šuma je thereof. The monitoring programme is andugoročni, intersektorski dokument, kojim integral part of the national strategy whichse konkretizuju i sprovode ciljevi i is, along with the forest development plan,smjernice za razvoj šuma i podršku a long-term, inter-sectoral documentšumama, utvrđene u nacionalnoj šumarskoj specifying and implementing goals andpolitici. guidelines for forest development and Rezultati monitoringa zdravstvenog support defined in the national foreststanja šuma u ovom izvještaju su prikazani policy.tabelarno prema grupama parametara: The results of monitoring of healthobavezni i fakultativni, podrškom GIS condition of forests have been presented intehnologije. Na ovom, osnovnom nivou, this Report in tabular form by groups ofizvršene su analize broja snimanih i parameters, obligatory and optional, withoštećenih (defolijacija > 25%) stabala the support of GIS technology. At this, basicšumskog drveća, prema tipu zemljišta i level, the following analyses have neennadmorskoj visini (na osnovu rezultata carried out: by number of recorded andsnimanja stanja kruna na bioindikacijskim damaged (defoliation > 25%) forest trees,tačkama). Na kraju tog procesa izvršena je by land type and altitude (based on thedigitalizacija i formiranje baze podataka results of recording crown condition on bioprema Geografskom informacionom indication plots). At the end of the process,sistemu. the results were digitalised and the data Na osnovu rezultata o stanju šuma base was set up following the geographicna Nivou I monitoringa, dat je predlog dalje information system.implementacije monitoringa, posebno Based on the results of forestuvođenja Nivoa II – Intenzivnog conditions at the Level I of monitoring, itmonitoringa u šumskim ekosistemima Crne was proposed to further implement theGore. monitoring and introduce the Level II – Intensive monitoring in forest ecosystems of Montenegro. Dr. Milosav Anđelić
  8. 8. 1. Abstract 1. Abstract U ovoj publikaciji – godišnjem This publication – the annual reportizvještaju predstavljeni su rezultati rada presents the results of the Ministry ofMinistarstva poljoprivrede i ruralnog Agriculture and Rural Development and therazvoja i Uprave za šume na praćenju Forest Administration related to thezdravstvenog stanja šuma u Crnoj Gori na monitoring of the health condition ofprimjernim površinama Nivoa I- ICP za forests in Montenegro on sample plots ofšume (Međunarodni kooperacioni program the Level I – ICP on forests (Internationalza praćenje stanja šuma Evrope) u 2010 Cooperative Programme on Assessmentgodini. and Monitoring of Air Pollution Effects on Forests) in 2010. Problem sušenja ili umiranja šuma,danas, ne samo kod nas, već i u svijetu Nowadays the problem of forestpredstavlja najveći ekološki problem. Kao drying or dying is a major environmentalglavni uzročnici navedenog stanja javljaju problem not only in our country but acrossse negativni uticaji aerozagađenja, the world. The main causes of this problempatogena mikoflora, štetni insekti, are the negative effects of air pollution,promjena klime kao i uticaj antropogenog pathogenic micro flora, harmful insects,faktora. climatic change, and influence of the anthropogenic factor. Shodno međunarodnomkooperativnom programa za procjenu i Pursuant to the Internationalmonitoring efekata vazdušnog zagađenja na Cooperative Programme on Assessmentšume (ICP Forests), u okviru UN Konvencije and Monitoring of Air Pollution Effects ono prekograničnom prenosu vazdušnih Forests (ICP forests), within the UNzagađenja (Convention on Long-range Convention on Long-range TransboundaryTransboundary Air Pollution –CLRTAP) od Air Pollution – CLRTAP), the monitoring1988. godine u Crnoj Gori vršen je has been carried out in Montenegro sincemonitoring kojim je praćeno stanje u okviru 1988 following the forest condition withinmreže 16 x 16 km (Level I). the grid 16 x 16 km (Level I). Na teritoriji Crne Gore uspostavljeno 49 bioindication plots have beenje 49 bioindikacijskih tačaka. Na established on the territory of Montenegro.uspostavljenim tačkama cilj je da se The aim is to ensure a periodical insightobezbijedi periodičan uvid u prostorne i into spatial and time variations of forestvremenske varijacije stanja šuma u odnosu conditions on established plots in respect ofna antropogene (naročito aerozagađivanje) anthropogenic (especially air pollution)i prirodne faktore stresa preko Evropske i and natural stress factors through thenacionalne sistematske mreže European and national systematic grid ofbioindikacijskih tačaka (Nivo I); bioindication plots (Level I); 1
  9. 9. Prva procjena zdravstvenog stanja The first assessment of the healthšuma u Crnoj Gori , prema ICP Forests condition of Montenegrin forests, under ICPmetodologiji (nivo I), izvršena je u 1988. Forests methodology (Level I), wasgodine a druga 1990. godine, nakon čega performed in 1988, whereas the secondnije bilo nikakvih procjena sve do 2003. one was performed in 1990. Afterwards, nogodine. U svim fazama istraživanja, kod assessment was performed until 2003. Inšumskog drveća analizirano je stanje kruna all phases of research, the condition ofstabala u vezi sa biotičkim i abiotičkim crowns of forest trees was analysed inuticajima na nju bez analize hemizma i respect of biotic and abiotic influences,ishrane zemljišta. without analysing soil chemistry and nutrition.Od 2003. godine Crna Gora je kao državačlanica SRJ dobila svoj focal centar u In 2003, Montenegro as a member state ofBeogradu i jedinstveni indentifikacioni broj the FRY obtained its focal centre inzemlje (broj 67) u kordinacionom centru u Belgrade and the unique identificationHamburgu. number of the country (No. 67) in the coordination centre in Hamburg. U Nacionalnoj šumarskoj politicikoja je usvojena od strane Vlade Crne Gore The National Forest Policy adopted by theu aprilu mjesecu 2008. godine u Izjavi o Government of Montenegro in April 2008,politici br. 22 predviđeni su mehanizmi za Statement No. 22, envisages thesprovođenje Monitoringa kao osnove za mechanisms for carrying out theupravljanje i instrument kontrole rezultata Monitoring as a basis for management andgazdovanja šumama gdje odgovornost za an instrument for controlling the results ofsprovođenje ove aktivnosti je u nadležnosti forest management, whereas theUprave za šume. responsibility for implementing this Donošenjem novog Zakona o activity falls within the competencies of thešumama u decembru mjesecu 2010. godine, Forest Administration.predviđeno je (član 47) da nadležni organ The new Law on Forests adopted inuprave (Uprava za šume) u skladu sa December 2010 envisages (pursuant tometodologijom monitoringa Article 47) that a competent administrativeMeđunarodnog programa saradnje (ICP), authority (Forest Administration) monitorsprati i procjenjuje zdravsteno stanje šuma i and assesses the health condition of forestso tome izvještava Ministarstvo i javnost. and informs the line Ministry and the publicProgram monitoringa je sastavni dio thereof, in compliance with the monitoringnacionalne strategije koja sa planom methodology of International Cooperativerazvoja šuma predstavlja dugoročni, Programme (ICP). The monitoringintersektorski dokument, kojim se programme is an integral part of thekonkretizuju i sprovode ciljevi i smjernice national strategy which is, along with theza razvoj šuma i podršku šumama, forest development plan, a long-term, inter-utvrđene u nacionalnoj šumarskoj politici. sectoral document specifying and implementing goals and guidelines for forest development and support defined in the national forest policy. 2
  10. 10. 2. Uvod 2. Introduction Površina Crne Gore iznosi 13812 Montenegro is 13812 km2 in area.km2. Od sjevera prema jugu, dužina From the north to the south the territory ofteritorije Crne Gore vazdušnom linijom Montenegro is 193 km in length as the crowiznosi 193 km dok je od zapada prema flies, whereas from the west to the east itsistoku 166 km. Njena najjužnija tačka nalazi length totals 166 km as the crow flies. These na ušću Bojane u Jadransko more, a southernmost point is located at the mouthnajsjevernija na obroncima planine Kovač, of river Bojana in the Adriatic sea, whereasblizu Čajniča. Najzapadnija tačka je, 18º26 the northernmost point is located on theE, podgorina Orjena blizu sela Vrbanje, i slopes of the mountain Kovac, in thenajistočnije tačke 20º21 E, Sjenova planina vicinity of Cajnic. The westernmost point,istočno od Rožaja. Geografski centar nalazi 18º26 E, is the slope of mountain Orjen, inse u području izvorišta rijeke Morače od the vicinity of village Vrbanja, whereas thekojeg ni jedan dio Crne Gore, osim easternmost point, 20º21 E, is Sjenovanajjužnijeg dijela Ulcinjskog primorja, nije mountain located east of Rozaje. Theudaljen više od 90 km. geographical centre is located on the territory of the source of the river Moraca, from which no part of Montenegro isKopnene granice Crne Gore duge su 614 distant more than 90 km, excluding thekm. Najduža je granica prema Bosni i southernmost part of the Ulcinj part of theHercegovini – 225 km, odnosno 36,6% coast.ukupne kopnene granice, a najkraća prema Land boundaries of Montenegro are 614Hrvatskoj na zapadu – 14 km ili 2,3% km in length. The longest boundary is theukupne kopnene granice. Na jugoistoku one with Bosnia and Herzegovina – 225 kmCrna Gora se graniči sa Albanijom (172 km or 36,6% of the overall land boundary. Theili 28% ), a na sjeveroistoku i istoku sa shortest boundary is the one with CroatiaSrbijom ( 203 km ili 33,1% ). Na in the west – 14 km or 2,3% of the overalljugozapadu Crna Gora dužinom od 293,5 land boundary. In the south-eastkm izlazi na Jadransko more. Taj priobalni Montenegro is bordered by by Albania (172dio mora, uz međunarodne vode, čini km or 28% ), and in the north-east withgranicu sa Italijom, a površina morskog Serbia ( 203 km or 33,1% ). In the south-akvatorija iznosi oko 2.540 km2. west Montenegro exits to the Adiatic sea (293,5 km). This inshore part of the sea, along with international waters, makes a boundary with Italy, and the area of the sea surface totalls app. 2.540 km2. 3
  11. 11. 2.1 Geografske karakteristike 2.1. Geographical characteristics Na sjeveru države dominiraju visoke The north of the country is dominatedplanine, u središnjem dijelu se nalazi predio by high mountains, the middle part iskarsta sa većim depresijama/ravničarskim dominated by the area of karst with largerpovršinama, dok se uz morsku obalu depressions/valleys, whereas in the coastalproteže priobalna ravnica širine od region there is a coastal valley of the widthnekoliko stotina metara do nekolikokilometara. from several hundreds of meters to severalNajniži dio središnjeg kopnenog dijela su kilometers. The lowest middle part of thedoline rijeka Zete i donjeg toka Morače koje country is the valley of the river Zeta andčine Zetsko-bjelopavlićku ravnicu sa the lower part of the Moraca river, whichSkadarskim jezerom – najvećim jezerom na comprise Zetsko-bjelopavlicka valleyBalkanu. Planinski lanci na sjeveru imaju 37 together with the lake Skadar.– the greatestvrhova sa visinom iznad 2.000 m. Usjevernom planinskom regionu se nalazi i lake in the Balkans. Mountain ranges in thenajdublji kanjon u Evropi – kanjon rijeke north have 37 summits above 2.000 m. InTare sa dubinom do 1.300 m. the northern mountain region, there is the deepest canyon in Europe – the canyon of 2.2. Klima the river Tara (depth: up to 1.300 m). Južni dio Crne Gore i Zetsko- 2.2. Climatebjelopavlićka ravnica su oblastimediteranske klime, koju karakterišu duga, The Mediterrenean climate isvrela i suva ljeta i relativno blage i kišovite prevalent in the south of Montenegro andzime. Centralni i sjeverni dio zemlje imaju the Zetsko-bjelopavlicaka valley (long, hotodređene karakteristike planinske klime, and dry summers, and relatively mild andali je evidentan i uticaj Sredozemnog mora. rainy winters). The central and northernKrajnji sjever ima kontinentalni tip klime, parts of the country have certainkoji osim velikih dnevnih i godišnjih characteristics of the mountain climate, butamplituda temperature karakteriše mala the influence of the Mediterranean Sea isgodišnja količina padavina uz prilično obvious. In the extreme north theravnomjernu raspodjelu po mjesecima. continental type of climate prevails (apartProsječne godišnje temeprature vazduha from great daily and annual fluctuations inkreću se od oko 15.80 C na jugu do 4.60 C na temperature, this type of climate isŽabljaku. Godišnje trajanje grijanja sunca characterised by a small annual quantity ofna primorju iznosi od 2.400 do 2.600 precipitation with a quite even distributiončasova, a u planinskim krajevima od 1.600 of precipitation by months). Theaveragedo 1.900 časova. Godišnja količina padavina annual air temperature ranges from app.je veoma neravnomjerna i kreće se u 15.80C in the south to 4.60C in Zabljak. Therasponu od oko 800 mm na krajnjem annual duration of the heat of the Sun in thesjeveru, do oko 5.000 mm na krajnjem coastal region ranges between 2.400 andjugozapadu. Na padinama Orjena u mjestu 2.600 hours, whereas in the mountainCrkvice (940 m nadmorske visine) u region it ranges between 1.600 and 1.900rekordnim godinama padne i do 7.000 mm hours. The annual amount of precipitation is very uneven, and rages between 800 mm 4
  12. 12. in the extreme north to app. 5.000 mm in the extreme south-west. On the slopes of the Orjen mountain, in the place called Crkvice, (altitude: 940 m) the precipitation in the record years totals up to 7.000 mm2.3. Namjena površina 2.3. Land purpose Poljoprivredno zemljište se prostire Agricultural land covers app. 5.145na oko 5.145 km² i čini 37% ukupne km² and makes 37% of the overall territorydržavne teritorije, šume obuhvataju oko of the state. Forests cover app. 6.225 km² or6.225 km² ili 45%, dok naselja, putevi, 45%, whereas settlements, roads, watervode, kamenjar i druge kategorije areas, karst, and other land categorieszauzimaju 2.442 km² ili 18% teritorije. cover 2.442 km² or 18% of the territory.2.4. Vodni resursi 2.4. Water resources U Crnoj Gori postoje značajne razlike u Montenegro is characterised byrasprostranjenosti i izdašnosti vodnih significant differences in distribution andresursa. U cjelini posmatrano, sa abundance of water resources. Viewed as aprosječnim godišnjim oticajem od 624 whole, with an average annual flow of 624m3/s (odnosno zapreminom od 19,67 m3/s (i.e. volume of 19,67 billion m3), themilijardi m3), crnogorska teritorija spada territory of Montenegro can be deemed as ameđu područja koja su bogata vodom. territory rich in water.2.5. Šume 2.5. Forests Šumska vegetacija se prostire na oko Forest vegetation covers app. 620.000620.000 ha ili 45% nacionalne teritorije, ha or 45% of the national territory,dok neobraslo šumsko zemljište zahvata whereas non-wooded forest land covers123.000 ha (9%). Stepen šumovitosti je 0,9 123.000 ha (9%). Forest cover totals 0,9 haha po stanovniku. Ukupne drvne zalihe per capita. The total woody biomass isprocjenjuju se na oko 72 miliona m3, od estimated at 72 million m3: 29.5 million m3čega su 29.5 miliona m3 ili 41% četinari, a or 41% - conifers and 42.5 million m3 or42.5 miliona m3 ili 59% su lišćari. 59% - broadleaves.2.6. Obalno područje 2.6. Coastal area Obalno područje (šest primorskih The coastal area (six coastalopština) prostire se na oko 11% nacionalne municipalities) covers app. 11% of theteritorije. U okviru ovog regiona definisano national territory. Within this region thereje područje posebne namjene morsko dobro is a specific-purpose area coastalkoje čini uzani priobalni pojas površine od management zone comprising a narrowoko 60 km2 te unutrašnje vode i coastal belt of 60 km2 and inland watersteritorijalno more sa ukupnom površinom and territorial sea with the total area ofod oko 2.540 km2. app. 2.540 km2 . 5
  13. 13. 2.7. Životna sredina 2.7. Environment Značajni izvori zagađenja vazduha su The major industrial and energyglavni industrijski i energetski kompleksi complexes which use outdated technologieskoji koriste stare tehnologije i po pravilu ne are an important cause of air pollution. Aaprimjenjuju odgovarajuće mjere zaštite rule, they do not apply adequate measuresživotne sredine. Zagađenje životne sredine aimed at environmental protection. Traffic-od saobraćaja je u porastu, posebno u induced pollution is increasing, especiallyglavnim gradskim centrima. Kvalitet in the main cities. Air quality, assessed formvazduha, ocjenjivan sa aspekta globalnih the aspect of global indicators, ispokazatelja, je na zadovoljavajućem nivou. satisfactory. Undertaking measures toZa pojedine zagađujuće materije i na reduce pollution is necessary in order topojedinim lokacijama neophodno je deal with certain pollutants and certainpreduzimanje mjera za sprečavanje locations.zagađenja. Montenegro is rich in flora and fauna andCrna Gora ima veoma bogatu floru i faunu i various ecosystems. With app. 3.250 plantraznovrsne ekosisteme. Sa oko 3.250 biljnih species, Montenegro is deemed as one ofvrsta, naša zemlja se smatra jednim od the most heterogenous territories on thefloristički najraznovrsnijih područja na Balkan penninsula in terms of flora,Balkanskom poluostrvu, dok je indeks vrsta whereas the index of species and thei površine za vaskularnu floru veoma visok territory of vasucal flora is very high andi iznosi 0,837. Ukupan udio zaštićenih totals 0,837. The total percentage ofpodručja u nacionalnoj teritoriji je 9.21% i protected areas compared to the overalluglavnom se odnosi na pet nacionalnih national territory totals 9.21% and mainlyparkova. includes five national parks.Crnu Goru danas u administrativnom In terms of administrative organisation,smislu organizacije sačinjava 21 opština sa Montenegro is presently comprised of 21različitim klimatskim, orografskim, municipalities with different climatic,pedološkim i biološkim karakteristikama. orographic, pedological, and biologicalZbog izražene raznovrsnostii životne characteristics.sredine i klimatskih uslova, na ovoj A great number of plant species grows onrelativno maloj površini nalazi se veliki broj this relatively small territory due tobiljnih vrsta. heterogenity of environmental and climatic conditions. 6
  14. 14. 3. Monitoring zdravstvenog 3. Monitoring of health stanja šuma u Crnoj Gori condition of forests in Montenegro Prije 27 godina na međunarodnomnivu ustanovljen je CLRTAP program The CLRTAP programme (Convention on(Convention on Long-range Transboundary Air Long-range Transboundary Air Pollution) wasPollution –Konvencija o prekograničnom established at the international level 27 yearsprenosu vazdušnih zagađenja) sa ciljem da ago in order to reduce air pollution in Europe.se smanji stepen zagađenja vazduha With programmes such as ICP Forests,Evrope. Ova konvencija sa programima which was adopted by the majority ofpoput ICP-a za šume koji je usvojen od European countries, this Convention aimsvećine zemalja Evrope ima za osnovni cilj to reduce the deposition of sulphur andsmanjenje depozicije sumpora i jedan je od offers the way to monitor the air qualitynačina praćenja stanja vazduha i reakcije and environmental response to pollutionživotne sredine na zagađenja na cijelom on the whole territory of Europe.prostoru Evrope. Monitoring of forest conditions at the LevelPraćenje stanja šuma Nivoa I programa ICP I of the ICP programme primarily refers tose prvenstveno odnosi na osmatranje i observation and assessment of defoliationprocjenu defolijacije i promjenu boje krune and change in tree crown colour ondrveća na posmatranim parcelama unutar surveyed parcels distributed within themreže 16x16 km, raspoređenim na grid 16 x 16km across the whole territorycjelokupnoj teritoriji Crne Gore. of Montenegro. The survey is carried outOsmatranje se vrši prema Manualu ICP za using the ICP Forests Manual.šume. Pursuant to the Montenegrin legislation,Shodno zakonskim propisima u Crnoj Gori monitoring and assessment of healthpraćenje i procjena zdravstvenog stanja condition of forests and sustainablešuma i održivog gazdovanja odnosno management i.e. forest monitoring ismonitoring šuma vrši nadležni organ carried out by the competentuprave tj. Uprava za šume. Monitoring administrative authority – Forestzdravstvenog stanja se vrši na osnovu Administration. The monitoring of thegodišnjeg programa monitoringa koji health condition is carried out based on thedonosi Ministarstvo, u skladu sa annual monitoring programme adopted bystrategijom razvoja šuma i šumarstva. the Ministry in accordance with theU pripremnom periodu, na praćenju strategy for developing forests and forestry.zdravstvenog stanja šuma u Crnoj Goriuspostavljeno je na 49 bioindikacijskih In the preparatory period, 49 bioindicationtačaka u mreži 16 x16 km. Raspored plots were established within the 16 x 16postavljenih bioindikacijskih tačaka po km grid in order to monitor the healthpojedinim opštinama prikazan je grafički condition of forests in Montenegro. The(slika 1) . distribition of established bioindication plots by specific municipalities was presented graphically (figure 1). 7
  15. 15. U okviru svih 49 tačaka obrađeno je po 24 24 trees were surveyed in each of 49 plotsstabla (ukupno 1176 stabala) na (1176 trees in total): crown condition,kojima je izvršena procjena stanja kruna, chage in colour, and other parameterspromjena boje i drugih parametara na based on which the degree of damage ofosnovu kojih je određen stepen oštećenja surveyed species was determined. The totalposmatranih vrsta. Izvršena je analiza number of surveyed trees was analysed indefolijacije i dekolorizacije ukupnog broja terms of defoliation and discolouration, andposmatranih stabala i date su analize dominant tree species were analysed withdominantnih vrsta sa detaljnim grafičkim detailed graphical overviews ofprikazima uporednih analiza. Takođe je comparative analyses. Additionally, ICPuspostavljen manual ICP za šume Crne Forests Manual was developed forGore, izrađen jedinstveni softver za unos Montenegro, as well as a unique softwarepodataka, uspostavljena je procjena stanja for data entry, crown condition on markedkruna na markiranim bioindikacijskim bioindication plots was assessed, thetačkama, od strane Nacionalnog fokalnog National Focal Centre submitted the data tocentra dostavljeni podaci u centralnu bazu the central data base in Hamburg and datapodataka u Hamburgu i uneseni podaci u were entered into GISGIS (geografski informacioni sistem). (geographicaloinformation system). TheRezultati, analize i trendovi procjene stanja results, analyses, and trends in thešuma u Crnoj Gori detaljno su prikazani u assessment of conditions of forests innarednim poglavljima. Europe are presented in detail in the subsequent chapters. 8
  16. 16. Slika 1/Figure 1.Sistem praćenja stanja šuma u Crnoj Gori The system of forest condition monitoringobavlja Uprava za šume uz kordinaciju sa in Montenegro is implemented by theNacionalnim timom koji je uspostavljen Forest Administration in coordination withrješenjem Ministra kao i jedinicom za the national team established by themonitoring i planiranje pri Ministarstvu Minister decision, as well as the Centralpoljoprivrede i ruralnog razvoja Crne Gore. Management and Monitoring Unit under the Ministry of Agriculture and Rural Development of Montenegro. 9
  17. 17. Podaci sa bioindikacijskih tačaka moraju The data obtained from bioindication plotsbiti uniformi, te postoji čitav niz osnovnih have to be uniform. Therefore, there is azahtjeva koji moraju biti ispunjeni uz series of basic requirements which have tokontinuirani proces monitoringa da bi se be fulfilled along with the continuinguspješno izveo proces praćenja stanja šuma process of monitoring in order to carry outi životne sredine od pripremnih radova do successfully the process of monitoring ofkonačnih rezultata. U tom kontekstu, nakon forest and environmental conditions fromobrade rezultata, vršena je provjera preparation works until final results. In thispodataka na terenu (5-10% uzornih context, once the results had beentačaka), kako bi se utvrdila vjerodostojnost processed, the data were verified in thei analiza svih prikupljenih podataka. field (5-10% sample plots) in order toProvjere je vršio koordinacioni tim u skladu determine their credibility and analyse allsa upustvima datim u Priručniku za the collected data.procjenu zdravstvenog stanja, kao i Verifications were carried out by theaneksima tog dokumenta. Podaci sa Coordination Team in compliance withterenskih opažanja su dokumentovani za instructions given in the Manual forpotrebe potencijalnih domaćih i Assessment of Health Condition of Forestsmeđunarodnih evaluacija. Profesionalni and Annexes to the Manual. The datapristup na aktivnostima vezanim za collected during the field survey have beenprikupljanje i obradu ovih podataka documented for the needs of potential localzahtjevao je značajan vremenski angažman, and international evaluations.naučnu i stručnu podršku, čitav niz znanja The expert approach to activities related toiz različitih oblasti šumarstva, mnogo collection and procession of these datanapora i rada od strane šumarskih implied a significant amount of time,stručnjaka da bi realizovali odgovarajuće scientific and expert support, expertise inrezultate, prijedloge i rešenja u different fields of forestry, a lot of effort andograničenom vremenskom okviru. U tom work of forestry experts in order tocilju za potrebe obuke osoblja Uprave za accomplish the desired results, makešume sprovedena su tri kursa obuke na proposals ans solutions within a giventerenu. Obuku su vršili profesori sa timeframe.Šumarskog fakulteta i Instituta za For this purpose, the staff of the Forestšumarstvo iz Beograda (slika 2,3). Administration underwent three field trainings. The trainings were delivered bySlika 2/Figure 2. the professors from the Faculty of Forestry and Forestry Institute from Belgrade (Figure 2,3). Slika 3/Figure 3. 10
  18. 18. Sprovedene obuke su vršene na terenu za The trainings were delivered in the fieldrazličite vrste gdje je od strane eksperata and involved different species. The expertsvršena pokazna demostracija ocjene demonstrated the assessment of attributesatributa u različitim sastojinskim uslovima. in diffrent stand conditions. In parallel, thaUporedo sa tim vršena je i obuka staff were trained in filling in appropriatepopunjavanja odgovarajućih manuala za manuals for field work. A part of therad na terenu. Jedan dio obuke je obavljen training was delivered in the field onna terenu neposredno na bioidikacijskim bioindication plots (RU Zabljak and RUtačkama (PJ. Žabljak i PJ. Pljevlja). Na tim Pljevlja). Selection and determination,tačkama prezentovan je izbor i određivanje, materialisation, and positioning of amaterijalizovanje i pozicioniranje bioindication area was demonstrated onbioindikacijske površine, rad na samoj these plots, as well as the work on the verypovršini, izbor i obilježavanje stabala, plot, tree selection and marcation,ocjena atributa i unos podataka u assessment of attribites, and entry of datapredviđene obrasce. into the prescribed templates.Nakon izvršene obuke formirani su radni After the completion of the training,timovi koji su obezbijeđeni neophodnom working teams were appointed andopremom koja je sadržavala: supplied with necessary equipment including: kartografski materijal sa ucrtanim BIT mreže 16 x 16 km razmjere 1:25 000, Cartographic material with entered BIP kao i kartografski materijal za BIT grid 16 X 16 km scale 1:25 000, and razmjere 1:10 000 sa topografskom cartographic material for BIP grid scale podlogom i 1 : 2 500 sa ortofoto 1:10 000 with topographic map and podlogom, scale 1 : 2 500 with ortophoto map, spisak koordinata i spisak brojeva BIT, List of coordinates and list of numbers Upustva i obrasci , asscribed to BIP, Foto vodič za ocjenjivanje zdravstvenog Instructions and templates, stanja, Photo guide for assessment of health Šabloni za ispisivanje brojeva, condition, Minijum farba i četkica, Templates for entering numbers, trasirke (nemagnetne, trouglaste, Set of paints and brushes, 2m) , Poles (non-magnetic, triangular, 2m) GPS prijemnik (sa pozicionom GPS receiver (with precision 1-5 m) preciznošću 1-5 m) Compass, Kompas, Vertex and transponder, Vertex i transponder , Measuring tape (20 or 30m for pantljika/traka za mjerenje (20 ili calibration of measuring equipment, 30m za baždarenje mjerne opreme i and measuring distance) mjerenje rastojanja) 11
  19. 19. Digitalni fotoaparat, Digital camera, Dvogled, Binoculars, Metalni kočići . Metal stakes.Usklađivanje i poređenje podataka Harmonisation and comparison of data haspodignuto je na viši nivo upotrebom been improved by applying the stipulatedpropisanih procedura i standarda prilikom procedures and standards for collection ofprikupljanja podataka na terenu kao i field data and their further procession andprilikom njihove dalje obrade i dostavljanja submission in final prescribed forms.u konačnim propisanim formama. 12
  20. 20. 4. Politička pozadina 4. Political background 4.1. Ministarske konferencije o 4.1. Ministerial Conferences on zaštiti šuma Evrope - (MCPFE) the Protection of Forests in Europe - (MCPFE) Od Konferencije o životnoj sredini irazvoju Ujedinjenih Nacija (UNCED), Since the United Nations Conferenceodržanoj u Rio de Žaneiru 1992. godine, on Environment and Developmentzapočeo je određen broj međunarodnih i (UNCED) held in Rio de Janeiro in 1992, aregionalnih konferencija, inicijativa i number of international and regionalprocesa usmjerenih na održivo korišćenje conferences, initiatives, and processesprirodnih resursa. Ovi procesi rezultirali su aimed at sustainable use of naturalbrojnim međunarodnim obavezama i resources has been launched. Thesemultilateralnim dogovorima koji se odnose processes resulted in numerousna šume. Ministarska konferencija o zaštiti international commitments andšuma u Evropi (MCPFE), kao politički multilateral agreements related to forests.proces, za posljednjih 20 godina je bila For the past 20 years, the Ministerialusmjerena na bolju zaštitu šuma Conference on the Protection of Forests inpromovišući njihovo održivo gazdovanje. Europe (MCPFE), as a political process, hasMCPFE je uspostavila blisku i plodnu been oriented toward a better protection ofsaradnju između evropskih vlada i brojnih forests, promoting their sustainableinteresnih strana, uključujući ekološke i management. MCPFE has established aostale nevladine organizacije, asocijacije close and fruitful cooperation betweenvlasnika šuma, šumarsku industriju i European governments and numerousistraživačku zajednicu. stakeholders including environmental andNa Ministarskim konferencijama, ministri other non-governmental organizations,odgovorni za šume u Evropi donose odluke associations of forest owners, foresto zajedničkim pitanjima od najviše političke industry, and research community.važnosti za šume i šumarstvo na sve- At Ministerial conferences, ministers inevropskom nivou. charge of forests in Europe make decisions on common issues of major politicalOd 1990. godine na pet Ministarskih importance for forests and forestry at thekonferencija (Strazbur 1990, Helsinki 1993, European level.Lisabon 1998, Beč 2003 i Varšava 2007) Since 1990, 19 Resolutions have beenusvojeno je 19 rezolucija. Preuzete obaveze adopted at five Ministerial conferencesraspoređene su u okviru tri stuba održivog (Strasbourg 1990, Helsinki 1993, Lisbongazdovanja šumama (Sustainable Forest 1998, Vienna 2003, and Warsaw 2007). TheManagement–SFM) i njima se undertaken commitments have beennedvosmisleno odražava želja za grouped around three pillars of sustainableuspostavljanjem i održavanjem ravnoteže forest management (SFM) and theyizmeđu ekonomske, socio-kulturne i unequivocally reflect the wish to establishekološke dimenzije održivog gazdovanja and maintain the balance betweenšumama. economic, socio-cultural, and environmental dimension of sustainable forest management. 13
  21. 21. Svaka od održanih 5 konferencija Each of the former 5 conferences proceedspredstavlja kontinuitet aktivnosti sa with the activities initiated at the previousprethodnih konferencija i definiše conference and defines work programmesprograme rada za naredni period. MCPFE for the subsequent period. MCPFE is a high-predstavlja političku inicijativu na visokom level political initiative i.e. a politicalnivou, odnosno političku platformu za platform for the dialogue about issuesdijalog o pitanjima vezanim za šume related to the forests in Europe. TheEvrope. Ona se bavi opštim mogućnostima i conferences deal with generalprijetnjama koje se odnose na šume i opportunities and threats to forests andšumarstvo i pomaže održivo gazdovanje forestry, and support sustainable forestšumama u Evropi. management in Europe.Neevropske zemlje i međunarodne Non-European countries and internationalorganizacije učestvuju kao posmatrači. organisations participate as observers.Tako Konferencija obezbjeđuje, ne samo Thus the Conference ensures not only theforum za saradnju ministara odgovornih za forum for cooperation of ministers inšume, nego omogućava nevladnim i charge of forests but enables non-međuvladinim organizacijama da governmental and intergovernmentaldoprinesu svojim znanjem i idejama. organisations to contribute by offereing their expertise and ideas.Konferencija predstavlja dinamičan proces The conference is a dynamic process whichkoji vodi računa o najvažnijim zajedničkim takes account of major common concernsbrigama koje se tiču šuma i šumarstva u related to forests and forestry in Europe,Evropi i okreće se predstojećim izazovima. and is oriented toward future challenges.Ovaj proces se zasniva na nizu konferencija This process is based on a series ofna ministarskom nivou i mehanizmima ministerial conferences and monitoringpraćenja. Ministri odgovorni za šume na mechanisms. The ministers in charge ofkonferencijama se bave aspektima od forestry deal with aspects of major politicalnajvažnijeg političkog interesa. Nakon interests at such conferences. Afterministarskih konferencija odluke koje su Ministerial conferences, the decisionsdonijeli ministri dalje se razrađuju na adopted by ministers are furtherekspertskim sastancima. elaborated in expert meetings.Visoki prioritet MCPFE posvećuje temi A high priority of MCPFE is strangtheningјačanja uloge šuma u ublažavanju the role of forests in mitigating climaticklimatskih promjena, posebno pitanjima changes, especially fresh water supply,snabdijevanja kvalitetnom pitkom vodom, improvement and conservation of forestpotom poboljšanje i očuvanje biodiverziteta biodiversity, as well as ensurance of supplyšuma kao i obezbeđivanje šumskih with forest products.proizvoda. Forests are a key factor in meeting Šume su ključni faktor za ostvarivanje environmental, protection, social, andekoloških, zaštitnih, socijalnih i recreational needs of modern people.rekreacionih potreba savremenog čovjeka. 14
  22. 22. Takođe one predstavljaju važan resurs za Additionally, they are an importantrazvoj države i to posebno ruralnih resource in the development of the state,područja pružajući velike mogućnosti za especially rural areas, by means of creatingrazvoj lokalnih zajednica kroz great opportunities for the development ofiskorišćavanje primarnih i sekundarnih local communities throgh the use ofproizvoda šume i kroz razvoj seoskog primary and secondary forest products andturizma. development of rural tourism.Šumarski sektor ima ulogu da doprinese The role of forestry sector is to contributeodrživom razvoju u cjelini i u saradnji sa to sustainable development as a whole and,drugim sektorima učestvuje u stvaranju in cooperation with other sectors, createsituacije sa ciljem da uskladi balans između conditions for establishing the balanceproizvodno -ekonomske, ekološke, between production-economic,socijalne i kulturne uloge šuma u smislu environmental, social, and cultural role ofodrživog razvoja. Koordinacija i forests in sustainable development.partnerstvo su od ključnog značaja za Coordination and partnership play a keypromociju višekorisnih funkcija šume i role in promotion of multi-purposeodrživog razvoja društva. functions of forests and sustainable development of society.Drugi važni zadaci su da se razvije оkvir zаbuduću saradnju sektora šumarstva i dа Other important tasks include theistraži mogućnosti za pravno оbavezujući development of framework for futuresporazum о šumama u Еvropi. MCPFE је cooperation between forestry sectors andpovezan sa globalnim i drugim regionalnim research into the possibilities of a legallyprocesima i inicijativama koje se bave binding agreement on forests in Europe.pitanjima od najvišeg političkog i MCPFE is connected with global and otherdruštvenog značaja u vezi sa šumama. regional processes and initiatives dealing with issues of major political and social importance related to forests.Ovakvim pristupom MCPFE prati sledeće By using this approach, MCPFE observesodrednice: the following principles: - Unapređenje biološkog diverziteta u - Improve biological diversity in all svim tipovima šuma kroz podizanje forest types through increasing svijesti o značaju šuma i awareness of importance of forests konzervaciju; and conservation; - Ukazivanje na kontinuirano i - Emphasise a continuous and adekvatno održavanje, konzervaciju, adequate maintenance, prevođenje i stalno unapređenje conservation, conversion and biodiverziteta šuma, nacionalnih continuous improvement of forest šumarskih programa i drugih biodiversity, national forest politika kod ustanovljavanja mjera programmes, and other policies za ostvarivanje zajedničkog cilja i related to estabilshment of podrške ovim politikama i measures aimed at accomplishment procesima; of the joint goal and ensuring support to these policies and processes; 15
  23. 23. - Pristupe raznim programima i - Provide access to different dostupnoj politici unapređenja programmes and available policy of biodiverziteta; biodiversity improvement;- Obavljanje istraživanja, analize - Conduct research, analyse informacija i procjene uticaja information, and assess the impact ilegalnih sječa šuma na ekonomski of illegal logging on economic potencijal staništa i biodiverzitet, potential of sites and biodiversity, predlaže metode sprečavanja propose the methods to combat ilegalnih sječa kroz izgradnju illegal logging through the kapaciteta profesionalnih ljudskih development of capacities of human resursa za kontrolu; resources carrying out control;- Ima ulogu razvoja regionalne - Develop regional cooperation and saradnje i veza po principu connections based on environmental ekološkog pristupa i održivog approach and sustainable razvoja gazdovanja šumama; development of forest management;- Analizira i prati dalji razvoj - Analyse and monitor further zaštićenih šumskih resursa, development of protected forest uzimajući u obzir osobenosti svake resources, taking into consideration države i postojećeg sistema, specificities of each state and the sveobuhvatnost, tip šume i existing system, comprehensiveness, efektivnost gazovanjem tom šumom; forest type, and efficiency of forest- Pruža doprinos pan – evropskoj management; strategiji za spriječavanje uticaja - Contribute to Pan-European strategy invazionih štetnih vrsta koje mogu for combatting the impact of da destabilizuju ili naruše invasive harmful species which can ekosistem; destabilise or damage an ecosystem;- Pruža novi pristup planiranju - Provide a new approach to forest gazdovanja šumama ukjučujući i management planning through planiranje predjela kroz lanscape improvement, especially unapređenje pejzaža, posebno taking into consideration the vodeći računa o održavanju, maintenance, conservation, and konzervaciji i obnovi šumskog recovery of forest biodiversity on biodiverziteta na predjelima gde se areas with dominant aesthetic ističu estetske vrijednosti prirode i properties of nature and natural prirodni procesi šuma; forest processes;- Unapređenje konzervacije šumskog - Improve conservation of forest genetskog materijala kao sastavni i genetic material as an integral and neodvojivi deo održivog gazdovanja inseparable part of sustainable šumama uz učešće u stalnom forest management by means of procesu pan – Evropske saradnje u involvement in the continuing ovoj oblasti; process of Pan-European- Dalji razvoj saradnje sa drugim cooperation in this field; Evropskim procesima „Životna - Further develop cooperation with sredina za Evropu“, programa “Okvir other European “Environment for za saradnju“, kao i međunarodnim Europe“ process, “Framework for programom saradnje na praćenju Cooperation“ programme, as well as stanja šuma“ICP za šume“. ICP on forests. 16
  24. 24. Ministarske koferencije о zaštiti šuma u The Ministerial Conference on theEvropi (MCPFE), od svog uspostavljanja kao Protection of Forests in Europe (MCPFE),regionalni politički proces osmišljene sa from its establishment as a regionalulogom unapređenja zaštite šuma budućim political process, has been envisaged tojačanjem održivog gazdovanja. Njihov je improve forest protection by futurezadatak da uključe što više zemalja Evrope i strengthening of sustainable forestda ih primoraju da ostvare održivi razvoj u management. Its task is to involve as manyokviru svoje državne teritorije, a u interesu European countries and make themcijelog Evropskog kontinenta. accomplish sustainable development withinSistem je osmišljen da se globalni dogovori their territories, in the interest of the wholei ostvarena saradnja prenese na regionalni, Europe.nacionalni i lokalni nivo. Such a system envisages transposition of global agreements and estabished cooperation to regional, national, and local level. 17
  25. 25. 5. Međunarodni 5. International Cooperative kooperacioni program za Programme on Forest praćenje stanja šuma – (ICP Condition Monitoring – (ICP Forests ) Forests ) Sa praćenjem oštećenja šumskog The monitoring of forest cover waspokrivača intenzivno se počelo u centralnoj intensively launched in the Central EuropeEvropi (Njemačka) od 1970 godine i to prvo (Germany) in 1970 - first on the fir tree,na jeli koja je bila posebno osjetljiva na which was particularly sensitive touticaj raznih stresora, a potom se program influence of different stressors, and thenmonitoringa proširio i na ostale vrste the monitoring programme broadened sočetinara. Ovaj sistem praćenja as to include the other types of conifers.zdravstvenog stanja kasnije se razvio u This system of monitoring health conditioninternacionalni sistem sa ciljem da se u eri later developed into international systemindustrijskog razvoja stvori baza intended to create a relevant data base onrelevantnih podataka o zdravstvenom health condition of forests in Europe in thestanju šuma Evrope. Politički okvir stvoren era of industrial development. Politicalje potpisivanjem Konvencije o framework for enabling this was created byprekograničnom prenosu vazdušnih signing the Convention on Long-rangezagađenja (CLRTAP) 1979 godine. Transboundary Air Pollution (CLRTAP) inKonvencija je stupila na snagu 1983 godine 1979. The Convention became effective inkada su polazne smjernice prihvaćene od 1983, when the working group of theradne grupe Evropske komisije za European Forestry Commission (EFC) andšumarstvo (EFC) i međunarodne Food and Agriculture Organization (FAO)organizacije za poljoprivredu i hranu adopted the starting guidelines in the(FAO), na skupu održanom u Ženevi u assembley held in Geneva in April 1983.aprilu 1983 godine. The conclusion of the expert group in thisZaključak ekspertske radne grupe na ovom assembley was that air pollution and itsskupu bio je da se vazdušna zagađenja i impact on European and North Americannjihov uticaj na šume zemalja Evrope i forests had to be reduced and permanentlySjeverne Amerike moraju smanjiti i monitored. The group proposed specificpermanentno pratiti i tom prilikom su solutions and measures aimed atpredložena konkretna rješenja i mjere u improvement of forest conditions.cilju unapređenja stanja šuma. The basics of the present ICP manual forKonkretne osnove sadašnjeg ICP manuala harmonised and continuous monitoring ofza usklađeno i kontinuirano praćenje health condition of forests were set in thezdravstvenog stanja šuma su postavljene na assembley of the European Forestysastanku Evropske komisije za šumu u Commission held in Freiburg (Germany) inFrajburgu (Nemačka) juna mjeseca 1984 June 1984. The first report on forestgodine. Prvi izvještaj o stanju šuma je condition was adopetd in 1987 in the thirdusvojen 1987 na trećem sastanku ICP u assembley of ICP held in Usti nad Labemgradu Usi nad Labem (Republika Češka). (Czech Republic). The report was based onTaj izvještaj je baziran na procjeni stanja assessment of crown condition of forestkruna šumskog drveća . trees. 18
  26. 26. Prvi združeni izvještaj o stanju šuma The first joint report on condition ofEvrope pod nazivom EU/ICP je publikovan forests in Europe entitled “EU/ICP“ was1992 godine. Sve do 2004.godine zajednički published in 1992. Until 2004, joint reportsizvještaji nisu objedinjivani kada Evropska were not published. At the time, theKomisija odlučuje da izvještaje štampa kao European Commission decided to printjedinstven dokument o stanju šuma Evrope reports as a single document on conditionpod nazivom „Izvještaj o šumama“(ICP of forests in Europe entitled “ICP ForestForest report). Report“.Monitoring i procjena kruna šumskog Monitoring and assessment of forest treedrveća širom Evrope je pod kordinacijom crowns across Europe is coordinated by ICPICP Forest i danas i on predstavlja glavnu Forest and nowadays it is the mainkomponentu rada ove grupacije. Danas 42 component of work of this group. Presently,zemlje uključujući i Sjedinjene Američke 42 countries including the United States ofdržave i Kanadu (slika 4) su aktivne u America and Canada (figure 4) take anokviru programa ICP za šume. 1994 active part within ICP Forests programme.Evropska komisija je donijela odredbu In 1994, the European Commission adopted1991/1994 čime je postavljena osnova za the Regulation 1991/1994, thus setting theodvijanje programa Nivoa II. Danas 28 basics for implementation of thezemalja članica odvija program Nivoa II pa programme of the Level II. Nowadays, 28čak i Nivoa III, dok ostalih 14 razvija member-states implement the Level IIpraćenje na osnovu Nivoa I. U Crnoj Gori se programme, even Level III, whereas theprećenje odvija na Nivou I, dodeljen joj je remaining 14 countries carry outidentifikacioni broj 80, kao kod pod kojim monitoring based on the Level I. Theje registrovana u ICP bazi u Hamburgu i monitoring in Montenegro is carried out atpod kojim dostavlja podatke toj instituciji. the Level I. Montenegro has been assigned identification number 80 as a code under which it has been registered in the ICP base in Hamburg and under which it submits the data to this institution.Slika 4/Figure 4. 19
  27. 27. Naučni nadzor nad praćenjem Scientific supervision of monitoring ofzdravstvenog stanja šuma je bio health condition of forests was carried outobezbjeđen i od strane „Naučne by the Scientific Advisory Group from 1995savjetodavne grupe“ od 1995 do 2002 koji to 2002, ending in 2002 with theje završio sa radom 2002 sa prestankom termination of validity of EU Regulationvažnosti EU odredbe 3528/68. Dobra 3528/68. A good cooperation has beensaradnja uspostavljena je sa Mrežom established with Acid Depositionpraćenja kisjelih depozicija istočne Azije Monitoring Network in East Asia - EANET.(Acid Deposition Monitoring Network in East The main pillars of ICP Forests are 9 ExpertAsia - EANET). Panels and Working Groups, researchersGlavni nosioci ICP za šume su 9 ekspertskih from the countries which participate in thepanela (Expert Panels) i radnih grupa programme, develop and upgrade the(Working Groups), istraživači zemalja koji methods which are applied. In addition,učestvuju u programu, razvijaju i they are in charge of management andnadograđuju metode koje se primenjuju. supervision of projects and projectsOni su takođe odgovorni za rukovođenje i implementation. A broad cooperationnadzor nad projektima kao i za between European countries andimplementaciju projekata. Široka saradnja engagement of forestry experts fromzemalja Evrope i angažovanje šumarskih member states ensures the success of thiseksperata država članica je garancija programme which will have an evenuspjeha ovog programa koji će u greater importance in the future.budućnosti imati još veći značaj.5.1. Mandat, ciljevi i značaj ISP za 5.1. Mandate, objectives and šume importance of ICP ForestsSvi stresori koji djeluju na šumsko drveće All stressors influencing forest trees,bilo da su biotičke ili abiotičke prirode ili whether they are biotic or abiotic or ofantropogenog porijekla izazivaju određene anthropogenic origin, cause certain changespromjene na stablima. Kompleksno on trees. A complex influence of differentdjelovanje različitih zagađivača mijenja pollutants changes air composition and,sastav vazduha i on u različitim područijma consequently, air has different compositionima drugačije vrijednosti. Efekti in different areas. The effects of airatmosferskog zagađivanja zavise od uslova pollution vary with site conditions andstaništa i konkretne sastojine a variraju u specific stands, and differ in terms ofodnosu na geografsku poziciju regiona. Sa geographic position of the region. Since thisobzirom da je ovo djelovanje trajno te da se influence is permanent and the presence ofnivo zagađivača mijenja u toku godine pollutants changes during the year bysezonskom pojavom vazdušnih strujanja ili seasonal appearance of air currents or theirse koncetracija povećava, izazivaju složene concentration increases, they complexlyefekte na šumsko drveće koje se teško affect forest trees, which can be hardlymože izolovati i kvantifikovati. isolated and quantified. 20
  28. 28. Takođe pored ovih, postoji i čitav drugi niz In addition to these, there is a series offaktora stresa koji se međosubno stress factors which are mutuallynadopunjuju, nadovezuju ili poništavaju ali complementary, linked, or annulled, butu svakom slučaju utiču na stanje šuma i anyway affect forest condition and have tomoraju biti dodatno razmatrani i be additionally considered and analysed.analizirani. Having in mind these occurences, the ICPMandat ICP za šume razvio se u odnosu na Forests mandate developed in twoove pojave u dva pravca: directions: - Posmatranje - mjerenje efekata - Survey – measurement of effects of antopogenog uticaja (zagađenost anthropogenic influence (human- vazduha proizvedena djelovanjem induced air pollution) and natural čovjeka) i prirodnih faktora, koji factors which influence the utiču na stanje i razvoj šumskih condition and development of forest ekosistema u Evropi; ecosystems in Europe; - Razumijevanje uzroka i posledica u - Understanding the causes and različitim šumskim ekosistemima u consequences in different forest cilju iskorišćavanja pozitivnih i ecosystems in order to take negativnih iskustava advantage of positive and negative experience.Ciljevi ICP za šume su sledeći: The objectives of ICP Forests are as follows: - Zahvaljujući sistematskoj mreži - Owing to the systematic grid of bioindikacijskih tačaka u cijelom bioindication plots in the whole regionu Evrope - omogućava region of Europe - ensure a periodični uvid u prostorne i periodical insight into spatial and vremenske varijabilnosti stanja time variations of forest conditions šuma u odnosu na antropogene i in respect of anthropogenic and prirodne faktore stresa na teritoriji natural stress factors on the svih zemalja članica; territory of all member states; - Doprinosi boljem razumjevanju - Contribute to better understanding odnosa izmjeđu stanja šumskih of the relation between forest ekosistema i faktora stresa, preko ecosystems condition and stress intenzivnog monitoringa u zemljama factors through intensive gde se vrši sistem praćenja Nivoa II; monitoring in countries where Level - Ima za cilj da obezbijedi dublji uvid II monitoring system is carried out; u interakcije između različitih - Ensure a better insight into komponenti šumskih ekosistema interactions between different kompilacijom dostupnih informacija components of forest ecosystems by izvršenih proučavanja; compiling available information obtained from completed research; 21
  29. 29. - Cilj je da doprinese , u saradnji sa - In cooperation with ICP on ICP za modeliranje i kartiranje, development of field models and proračunima kritičnih ograničenja i maps, contribute to assessment of njihovih prekoračenja u šumama i critical constraints and their breach da saradnju sa drugim programima in forests, and establish cooperation praćenja stanja u oblasti životne with other programmes aimed at sredine u okviru i izvan CLRTAP; monitoring environmental - Na osnovu aktivnosti monitoringa conditions within and out of da doprinese svim drugim CLRTAP; aspektima od značaja za šumarsku - Based on monitoring activity, politiku na svim nivoima contribute to all other aspects (nacionalnom, regionalnom, important for forest policy at all evropskom i svjetskom) da pomogne levels (national, regional, European, da se riješe problemi vezani za and world) in order to help solve promjenu klime i uspostavi održivo problems related to climate change, gazdovanje šumama i spriječi establish sustainable forest smanjenje šumskog biodiverziteta; management, and prevent reduction - Da za potrebe javnosti obezbijedi in forest biodiversity; relevantne i precizne informacije i - Provide relevant and precise omogući donošenje značajnih odluka information to the public, and iz oblasti šumarstva, zaštite životne enable decision-making in the field sredine i očuvanja biodiverziteta. of forestry, environmental protection, and biodiversity conservation of.Da bi ciljevi ICP bili ostarivi neophodna je In order to accomplish ICP objectives, it isširoka saradnja sa svim zemljama necessary to establish cooperation with allčlanicama uz kordiniranje i kontinuitet member states and ensure the coordinationprocesa, koja je postignuta dobro and continuity of the process by means ofrazvijenom mrežom i preciznim upustvima well developed network and preciseda bi se postigli željeni rezultati. instructions on how to achieve the desiredUnaprijeđenje postojećih mehanizama results.prikupljanja i obrade podataka, se postiže The improvement of the existing datadjelovanjem naučnih intitucija iz oblasti collection and procession mechanisms canšumarstva kao i djelovanjem eksperata, dok be achieved by involvement of scientificse kao rezultat detaljnih analiza, brojnih institutions and experts in the field ofocjena i analiza dobija jasnija slika forestry. The result of detailed analyses andzdravstvenog stanja šuma Evrope i assessments is a clearer picture of healthotkrivaju se novi načini za djelovanje protiv condition of European forests andštetnih pojava. discovered new ways of acting against adverse occurences. 22
  30. 30. 5.2. Nivoi intenziteta 5.2. Monitoring intensity levels monitoringa Da bi se ostvarili ciljevi, omogućilo In order to accomplish objectives,konstantno praćenje stanja šuma u enable a constant monitoring of forestzemljama Evrope osmišljen je sistem koji condition in European countries, a systemprema tehnološkom razvoju zemlje i has been designed to provide a certainraspoloživim ekonomskim i kadrovskim amount of data necessary for analysis andpotencijalima omogućuje svim članicama assessment of the present condition whichda obezbijede određeni nivo podataka corresponds to available economic andneophodan za analizu i procjenu trenutnog human resources potentials of all memberstanja. Tako su razvijena III nivoa states. Therefore, there are 3 Levels ofintenziteta monitoringa: monitoring intensity:Nivo I – podrazumijeva praćenje stanja Level I implies monitoring of forestšuma na bioindikacijskim tačkama 16x16 condition on bioindication plots of 16 x 16km sistemske mreže – na način što se na km systematic grid by surveying andpojedinačnim parcelama obavlja analysing the following parameters onposmatranje i analiza sledećih specific parcels: crown conditionparamentara: procjena stanja kruna assessment (defoliation and(defolijacija i dekolorizacija ), stanje decolorisation), land condition and forestzemljišta i ishrane šumskog drveća, trees nutrition, presence of deseases andprisutne bolesti i štetočine šumskog drveća pests etc. The data obtained at this leveli dr. Podaci koji se dobiju na ovom nivou represent the widest European region. Thereprezentuju najšire područje Evrope. U next table shows an overview of plots bysledećoj tabeli predstavljen je pregled member states (figure 1) and graphicaltačaka po državama učesnicama (Tabela 1) overview of Level I plots along with foresti grafički prikaz tačaka Nivoa I sa tipom type (figure 5).šume (slika 5).Tabela 1/ Table 1. Forest Condition in Europe, 2011 Tehnical report ICP Forest, strana/page 19 23
  31. 31. Slika 5/Figure 5.Map of Level I plots, www.icp-forests.org 24
  32. 32. Crna Gora je u izvještaju od 2010 godine In 2010 Report, Montenegro was presentprikazana sa 49 tačaka gde je izvršeno with 49 plots where health condition wasprocjenjivanje zdravstvenog stanja na 1176 assessed on 1176 trees (Table 2).stabala (tabela 2).Tabela 2/Table 2.Forest Condition in Europe, 2011 Tehnical report ICP Forest, strana 22/page 22 25
  33. 33. Nivo II predstavlja intenzivni monitoring na Level II implies an intense monitoring on aodređenom broju stalnih oglednih certain number of permanent sample plots.površina. Na nivou II istraživanje i praćenje At Level II, research and monitoring isje detaljnije i obrađuje se veliki broj ulaznih more detailed and a great number of inflowparametara. Do sada je postavljeno 860 parameters is processed. Up to date, 860stanica za praćenje nivoa II. Rezultati nivoa plots have been established for monitoringII imaju detaljnije pokazatelje, ali im Level II. The Level II results arenedostaje široka rasprostranjenost nivoa I characterised by more detailed indicatorspa se oni koriste u vezi sa nivom I i takvim but they lack a wide distribution of Level I.upoređivanjem i upotrebom dobijaju još Therefore, they are used in connection withviše na značaju. Raspored tačaka Nivoa II Level I and by such a comparison and usena području Evrope prikazan je na (slici 6). they gain an increasing importance. The distribution of Level II plots in Europe is presented in figure 6.Slika 6/Figure 6. Map of Level II plots, www.icp-forests.org 26
  34. 34. Na ovaj način preko nivoa II ostvaruje se: In this way, Level II ensures:- procjena značaja uzajamnih veza na - assessment of importance ofEvropskom nivou; interconnections at the European level;- ograničavanje geografskog područja (u - limitation of a geographic area (withinokviru Evrope) gdje su se ove veze Europe) where these connections turned topokazale tačnim. be correct.Preduslov za upotrebu različitih nivoa je The precondition for applying differentusaglašavanje nivoa i njihovih preklapanja. levels is to harmonise levels and determineNivo III predstavlja najviši hijerajhijski their overlaps.intenzitet monitoringa. Na nivou III se vrši Level III implies the greatest monitoringsagledavanje i ispitivanje kompleksnih veza intensity in the hierarchy. At Level III,i uzajamnog djelovanja različitih pojava u complex connections and interactionšumskim ekosistemima, polazeći od between different occurences in forestobjavljenih rezultata naučnih istraživanja i ecosystems is surveyed and researched,rezultata monitoringa dobijenih aktivnosti building on the published results ofkoje prevazilaze nivo II. Takođe je i kod scientific research and monitoring resultsnivoa III ispunjen preduslov povezanosti sa of activities surpassing Level II. Level IIInižim nivoima I i II. implies the fulfillment of the precondition of establishing connection with lower levels I and II. 5.3. Aktivnosti monitoringa za 5.3. Level I monitoring activities Nivo I Na teritoriji Evrope je ustanovljena The grid of more than 7.500je mreža sa više od 7500 bioindikacijskih bioindication plots has been established ontačaka za praćenje zdravstvenog stanja the territory of Europe in order to monitoršuma i njihove prostorne i vremenske the condition of forest health and changespromjene u toku jednogodišnjeg ciklusa. associated with space and time during aMreža daje statistički dovoljno precizne one-year cycle. The grid providespodatke i pokriva različite šume na nivou sufficiently precise statistical data andEvrope. Pojedine zemlje u cilju dobijanja covers different forests on the territory ofpreciznijih podataka razvile su mrežu od Europe. In order to obtain more precise4x4 km da bi dobili preciznije podatke o data on forest condition on their territorystanju šuma na svojoj teritoriji kao i na and at the regional level, certain countriesregionalnom nivou. Mreža Nivoa I sadrži developed a 4 x 4 km grid. The Level I grid7503 parcele monitoringa (bioindikacijskih contains 7.503 monitoring parcelstačaka) zaključno u 2010 godini, (bioindication plots), including 2010,sistematski raspoređenih u mreži 16 x 16 systematically distributed within the 16 xkm širom Evrope. 16 km grid across Europe. 27

×