Nederland
Schaliegas nieuw gas voor NL?

20 maart 2013
Rene Peters
TNO Energie
rene.peters@tno.nl
1
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Schaliegas, nieuw gas voor NL?
2
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Ontwikkeling Schaliegas voor NL
Hebben we het gas nodig?
Wat is het effec...
3
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Wat is schaliegas?
Schalie gas is gas dat ontstaat in een laag rijk aan o...
•4
•10 januari 2011
•M Bouman
•TNO Nieuwe huisstijl

Nieuwe ontwikkelingen
Technologische ontwikkelingen (gebruik horizont...
Hebben we het gas nodig?
6
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Ontwikkeling van wereldwijde energie gebruik
Gas is de snelst groeiende e...
7
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

‘World energy demand’ prognose 2035
Rol van aardgas zal fors groeien in a...
8
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Wereldwijde gas productie per soort

From: IEA special report on gas 2011
9
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Wereld Gas Reserves nemen nog altijd toe

From: IEA special report on gas...
10
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Prognoses verandering gasproductie 2035
Alleen in W-Europa een afname, d...
11
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Situatie in NL m.b.t. aardgas
437 gasvelden ontdekt (on- & offshore)
daa...
12
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Gas Productie in Nederland

From TNO: www.nlog.nl
13
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Aardgasbaten in miljarden euro’s per jaar
(incl. prognose tot 2015)

Fro...
14
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Nederlandse aardgas productie in 2011:
Totaal:

78,6 bcm (Sm3)

Waarvan ...
15
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

(toekomstig) Gas productie profiel NL
Rond 2023 wordt NL netto importlan...
Wat is het effect van schaliegas
winning in de USA op de gasmarkt ?
17
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Wat is nieuw aan schaliegas?
Geen nieuwe ontdekking, gewoon aardgas uit ...
18
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl
19
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl
•20
•10 januari 2011
•M Bouman
•TNO Nieuwe huisstijl

Oil and Gas production in the US
IEA projections
mboe/d 25
20
Unconv...
•21
•10 januari 2011
•M Bouman
•TNO Nieuwe huisstijl

Net oil & gas import dependency in selected countries
Japan
Gas Impo...
US oil and gas prices
• Not coupled
• Oil increasingly expensive
• Gas cheaper below 4$

Economic crisis

Low gas price dr...
Typical gas prices ($/MMBtu) around the world (sept ’12)

(Bron Blomberg, september 2012)
Kolen gaan van de US naar de EU

[1] http://www.washingtonpost.com/world/rise-of-cheap-us-coal-in-europe/2013/02/07/3ae568...
Hoe veel schaliegas zit er in de bodem?
26
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

EIA study to worldwide potential
27
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

EIA Unconventional gas in Europa
28
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

2009 ontwikkelingen Polen

2011

Oil and gas concessions in Poland

http...
29
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Winning van schaliegas: Nederlandse
geologische condities
Gas houdende l...
30
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Geologische kaarten
Op basis van de beschikbare data heeft TNO dieptekaa...
Data verzameld in de laatste decennia
Meer dan 5000 boringen
Meer dan 500.000 km 2D seismische lijnen
Meer dan 70.000 km2 ...
32
M.H.A.A. Zijp
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Data beschikbaarheid Jurassic Posidonia Shale Formation (P...
33
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Voor de evaluatie van het schaliegas potentieel
kijken we nu in meer det...
34
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Van resources to reserves
Resource – hoeveel gas zit er in de ondergrond...
35
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Olie en Gas resource pyramide

Figure: Economic and technological tradeo...
Status schaliegas in NL – exploratie vergunningen
Cuadrilla heeft exploratie
vergunning aangevraagd voor
Noord Brabant en ...
37
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Status Schaliegas exploratie en productie
Productie in USA sterk opgevoe...
Wat zijn de uitdagingen en risico’s?
39
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Publieke opinie t.a.v. Schaliegas is negatief
Schaliegaswinning: potentiele risico’s
1. Lekkage van afvalwater
naar het grondwater
2. Lekkage van methane
of radioactiev...
41
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

IEA rapport over de golden rules voor de verdere
ontwikkeling van onconv...
TNO argumentenkaart schaliegas
Argument Map on Shale Gas, Why?
This new resource play has major impact in the energy world and we
belief shale gas can al...
Are the arguments backed up with facts?
Example: Induced seismicity
Basel geothermal:
Location specific !

MW up to 3.9
Ho...
Wat doet TNO?
•46
•10 januari 2011
•M Bouman
•TNO Nieuwe huisstijl

Unconventional gas research in TNO
sweet spot identification &
reser...
From reservoir characterization to gas production
natural fractures
reservoir characterization

geological model

hydrauli...
Geinduceerde seismiek
- Passieve monitoring
Fracturing genereert micro-seismische events
in de bodem, die gemeten kunnen w...
49
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Europees onderzoeks programma op Shale Gas

Leidende partijen
TNO – The ...
50
10 januari 2011
M Bouman
TNO Nieuwe huisstijl

Wat adviseert TNO t.a.v. Schaliegas?
Nederland heeft nog 10 jaar voldoen...
Rene Peters – rene.peters@tno.nl – 06-51551566
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

FEX | Industrie & Energie | 130320 | Schalie(gas)-olie dé Opvolger van Aardgas Deel II; Hoe nu verder? | Presentatie | TNO

504 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
504
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

FEX | Industrie & Energie | 130320 | Schalie(gas)-olie dé Opvolger van Aardgas Deel II; Hoe nu verder? | Presentatie | TNO

  1. 1. Nederland Schaliegas nieuw gas voor NL? 20 maart 2013 Rene Peters TNO Energie rene.peters@tno.nl
  2. 2. 1 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Schaliegas, nieuw gas voor NL?
  3. 3. 2 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Ontwikkeling Schaliegas voor NL Hebben we het gas nodig? Wat is het effect van schaliegas winning (in de USA) op de gasmarkt Hoeveel zit er in de Nederlandse bodem? Wat zijn de uitdagingen en risico’s? Wat doet TNO? Wat adviseert TNO nu te gaan doen?
  4. 4. 3 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Wat is schaliegas? Schalie gas is gas dat ontstaat in een laag rijk aan organisch materiaal en blijft zitten als vrij gas in de porien van de laag en geadsorbeerd aan het organisch materiaal van de laag. Het zit dieper dan conventioneel gas. http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commo ns/b/bb/GasDepositDiagram.jpg
  5. 5. •4 •10 januari 2011 •M Bouman •TNO Nieuwe huisstijl Nieuwe ontwikkelingen Technologische ontwikkelingen (gebruik horizontale boringen, fraccen) hebben het mogelijk gemaakt om meer kosteneffectief te produceren http://www.lngpedia.com/wp-content/uploads/2009/02/cbm1.jpg
  6. 6. Hebben we het gas nodig?
  7. 7. 6 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Ontwikkeling van wereldwijde energie gebruik Gas is de snelst groeiende energie bron in de wereld From: IEA special report on gas 2011
  8. 8. 7 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl ‘World energy demand’ prognose 2035 Rol van aardgas zal fors groeien in alle scenario’s [bron IEA, 2011]
  9. 9. 8 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Wereldwijde gas productie per soort From: IEA special report on gas 2011
  10. 10. 9 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Wereld Gas Reserves nemen nog altijd toe From: IEA special report on gas 2011
  11. 11. 10 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Prognoses verandering gasproductie 2035 Alleen in W-Europa een afname, dus daar meer gasimport Met name UK en NL ! [bron IEA, 2011]
  12. 12. 11 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Situatie in NL m.b.t. aardgas 437 gasvelden ontdekt (on- & offshore) daarvan nu : • 239 • 4 • • 57 41 • 71 in productie geconverteerd naar gasopslag al uitgeproduceerd gepland om te gaan produceren zgn. “stranded fields” N.B. infrastructuur (platforms en leidingen) is nu ongeveer maximaal, maar gaat de komende jaren afnemen!
  13. 13. 12 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Gas Productie in Nederland From TNO: www.nlog.nl
  14. 14. 13 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Aardgasbaten in miljarden euro’s per jaar (incl. prognose tot 2015) From TNO: www.nlog.nl
  15. 15. 14 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Nederlandse aardgas productie in 2011: Totaal: 78,6 bcm (Sm3) Waarvan uit Groningen: 49,4 bcm Uit kleine velden: 29,2 bcm (waarvan 19,7 offshore) productie kleine velden : N.B. afname van 10% t.o.v. 2010 Wintershall 2,6 Vermilion 0,4 Centrica 0,5 Chevron 0,9 Dana 0,1 GDF 5,9 Total 4,5 TAQA 0,5 Gasproductie uit kleine velden per operator (2011) - 26,9 bcm door ‘grote vier’ - 3 bcm (ca. 10%) door 7 andere operators OranjeNassau 0,4 NPN 0,2 NAM 13,2
  16. 16. 15 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl (toekomstig) Gas productie profiel NL Rond 2023 wordt NL netto importland voor gas Groningen field Gas behoefte NL Ambitie 30/30 Small fields
  17. 17. Wat is het effect van schaliegas winning in de USA op de gasmarkt ?
  18. 18. 17 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Wat is nieuw aan schaliegas? Geen nieuwe ontdekking, gewoon aardgas uit schalie lagen. Bestaan van dit type gas al meer dan 150 jaar bekend, maar de kennis om het grootschalig commercieel te produceren bestond tot voor kort nog niet Sinds de kennis om het te produceren het afgelopen decennium ontwikkeld is in de V.S., heeft de toepassing een in de V.S. een razendsnelle groei doorgemaakt (IEA 2009)
  19. 19. 18 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl
  20. 20. 19 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl
  21. 21. •20 •10 januari 2011 •M Bouman •TNO Nieuwe huisstijl Oil and Gas production in the US IEA projections mboe/d 25 20 Unconventional gas 15 Conventional gas 10 Unconventional oil 5 Conventional oil 1980 1990 2000 2010 2020 2030 2035 From IEA WEO 2012
  22. 22. •21 •10 januari 2011 •M Bouman •TNO Nieuwe huisstijl Net oil & gas import dependency in selected countries Japan Gas Imports 100% 2010 2035 80% European Union 60% 40% China 20% India United States 0% Gas Exports 20% 20% 40% 60% 80% 100% Oil imports From IEA WEO 2012
  23. 23. US oil and gas prices • Not coupled • Oil increasingly expensive • Gas cheaper below 4$ Economic crisis Low gas price drives: • Gas fuelled transport • Re-industrialisation • Investment in chemicals • Discussion on gas export
  24. 24. Typical gas prices ($/MMBtu) around the world (sept ’12) (Bron Blomberg, september 2012)
  25. 25. Kolen gaan van de US naar de EU [1] http://www.washingtonpost.com/world/rise-of-cheap-us-coal-in-europe/2013/02/07/3ae56870-7189-11e2-8b8d-e0b59a1b8e2a_graphic.html Source: U.S. Energy Information Administration. The Washington Post. Published on February 7, 2013[1].
  26. 26. Hoe veel schaliegas zit er in de bodem?
  27. 27. 26 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl EIA study to worldwide potential
  28. 28. 27 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl EIA Unconventional gas in Europa
  29. 29. 28 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl 2009 ontwikkelingen Polen 2011 Oil and gas concessions in Poland http://www.eurogasinc.com/files/bilder/poland/concessions%20map%20poland%20large.jpg http://www.pacwestcp.com/poland.php
  30. 30. 29 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Winning van schaliegas: Nederlandse geologische condities Gas houdende lagen in Jura (Posidonia) en Carboon (Geverik) Relatief veel breuken in de Nederlandse ondergrond vereisen goede karakterisatie vooraf (bv. door seismiek) Kraakbaarheid van het gesteente nog grotendeels onbekend
  31. 31. 30 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Geologische kaarten Op basis van de beschikbare data heeft TNO dieptekaarten gemaakt Deze kaarten berusten deels op interpretaties, en bevatten onzekerheden Onzekerheden zijn het grootste in gebieden met beperkte data Dieptekaart basis Altena Groep (~grens tussen afzettingen van Jura en Trias ouderdom)
  32. 32. Data verzameld in de laatste decennia Meer dan 5000 boringen Meer dan 500.000 km 2D seismische lijnen Meer dan 70.000 km2 3D seismische datasets Vele rapporten Reservoir parameters Gas samenstelling Drukken Etc.
  33. 33. 32 M.H.A.A. Zijp 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Data beschikbaarheid Jurassic Posidonia Shale Formation (PSF) 98 well penetrations, most drilled before 1970 ~ 30 wells with logs 9 wells with core samples core material 4 wells not usable limited logging cored interval Good 3D seismic coverage in western part www.nlog.nl
  34. 34. 33 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Voor de evaluatie van het schaliegas potentieel kijken we nu in meer detail naar de data uit andere delen van Noord-Brabant
  35. 35. 34 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Van resources to reserves Resource – hoeveel gas zit er in de ondergrond? Technical Recoverable Reserve - hoeveel is er technisch winbaar? (met de stand van techniek van vandaag) Economical Recoverable Reserve – hoeveel is er economisch winbaar? (tegen de prijs die voor het gas op de markt te krijgen is) EIA schatting: technical recoverable reserves: 481 BCM voor NL Schattingen TNO op basis van huidige kennis : 200 – 500 BCM Economisch winbaar: sterk beperkt door lokatie specifieke beperkingen ivm bevolkingsdichtheid, natuurgebieden en hoge kosten van ontwikkeling in EU tov USA
  36. 36. 35 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Olie en Gas resource pyramide Figure: Economic and technological tradeoffs of unconventional resources, courtesy of Wood Mackenzie. http://www.jsg.utexas.edu/images/enlarged/ex ploration_innovation/wood-mack-pyramid.html
  37. 37. Status schaliegas in NL – exploratie vergunningen Cuadrilla heeft exploratie vergunning aangevraagd voor Noord Brabant en NO Polder Queensland Gas heeft vergunningsaanvraag teruggegeven BNK heeft een vergunning aangevraagd voor Utrecht. Nieuwe concessie procedure loopt voor zuid NL en Utrecht Onderzoek naar veiligheids en mileu aspecten van schaliegas moet op 1 juli afgerond zijn. Hexagon
  38. 38. 37 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Status Schaliegas exploratie en productie Productie in USA sterk opgevoerd het laatste decennia 100.000-en putten >40% van gas productie en groeiend Lage gasprijs zorgt ervoor dat nu alleen wet shales worden ontwikkeld Verbod op fraccing in Frankrijk, Bulgarije, Zuid Afrika, New York State Sterke stimulering voor Schaliegas in Polen, > 110 vergunningen Recent UK besluit om productie schaliegas toe te staan NL moratorium in tot midden 2013 nadat onafhankelijk onderzoek is afgerond (door Witteveen + Bos) Heftige discussie in NL over veiligheid, milieu impact en nut en noodzaak van schaliegas
  39. 39. Wat zijn de uitdagingen en risico’s?
  40. 40. 39 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Publieke opinie t.a.v. Schaliegas is negatief
  41. 41. Schaliegaswinning: potentiele risico’s 1. Lekkage van afvalwater naar het grondwater 2. Lekkage van methane of radioactieve stoffen naar de atmosfeer 3. Seismische risico’s 4. Bodemdaling 5. Watergebruik 6. Productie Water 7. Omgevingseffecten This image cannot currently be display ed.
  42. 42. 41 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl IEA rapport over de golden rules voor de verdere ontwikkeling van onconventioneel gas in de EU
  43. 43. TNO argumentenkaart schaliegas
  44. 44. Argument Map on Shale Gas, Why? This new resource play has major impact in the energy world and we belief shale gas can also be beneficial for Europe, provided that this resource will be exploited on a safe and responsible way. This can only be realised if there is a common understanding that shale gas contributes to the well-being and prosperity of society with minimum impact for the environment and human health. There is a need for independent, clear and unbiased information in the shale gas debate. We belief, being independent of private and public interests, TNO and other knowledge institutes in the EU can provide transparency in the shale gas debate.
  45. 45. Are the arguments backed up with facts? Example: Induced seismicity Basel geothermal: Location specific ! MW up to 3.9 Horn river basin: MW up to 3.6 Bowland shale Mw up to 2.3 Relation to natural fractures? From: Rutledge, 2012
  46. 46. Wat doet TNO?
  47. 47. •46 •10 januari 2011 •M Bouman •TNO Nieuwe huisstijl Unconventional gas research in TNO sweet spot identification & reservoir characterization Where is gas located? smart development Can gas be produced economically? resource estimates How much gas present? safe production What are production risks? What mitigation measures?
  48. 48. From reservoir characterization to gas production natural fractures reservoir characterization geological model hydraulic fracturing gas production
  49. 49. Geinduceerde seismiek - Passieve monitoring Fracturing genereert micro-seismische events in de bodem, die gemeten kunnen worden Wordt al standard als dienst aangeboden in de markt tijdens het fraccing proces TNO onderzoekt ook of het mogelijk is permanente seismische monitoring in te zetten voor micro-seismische events te meten tijdens productie. Gemeten micro-seismische events tijdens hydraulische stimulatie van een put (Eisner et al. 2010)
  50. 50. 49 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Europees onderzoeks programma op Shale Gas Leidende partijen TNO – The Netherlands ECN – The Netherlands IFPEN – France GEUS - Denmark Sintef - Norway UKERC - UK LNEG – Portugal Sub R&D programs identified Assessment of shale gas potential Technology for safe exploitation Environmental impact & footprint Energy and carbon efficiencies Regulations, market and policy issues Public perception In totaal 22 instituten uit 15 Europese landen betrokken
  51. 51. 50 10 januari 2011 M Bouman TNO Nieuwe huisstijl Wat adviseert TNO t.a.v. Schaliegas? Nederland heeft nog 10 jaar voldoende eigen productie capaciteit om in de eigen gasbehoefte te voorzien, daarna moet gas worden geimporteerd. Dit geeft voldoende tijd om schaliegas te onderzoeken Gedegen onderzoek naar reserveschattingen voor schaliegas in NL Degelijk onderzoek naar de specifieke Nederlandse situatie wat betreft risico’s van geinduceerde seismiciteit tgv fraccing Omdat de data over de laag waar het schaliegas zit beperkt is, adviseren we onder gecontroleerde condities een exploratieboring uit te voeren waarmee veel meer informatie over de schalielaag beschikbaar komt voor verder onderzoek Deze exploratie boring moet gepaard gaan met een permanente monitoring van bodem beweging en volledig transparant zijn wat betreft het gebruik van water, chemicalien en proppants. Resultaten van de exploratie boringen moeten ter beschikking komen voor onafhankelijk onderzoek .
  52. 52. Rene Peters – rene.peters@tno.nl – 06-51551566

×