Participatiemodellenvoor de realisatie vanwindenergie op landEen handreiking voor bewoners, lokale ondernemers,gemeenten e...
Participatiemodellen voorde realisatie van windenergieop landEen handreiking voor bewoners, lokale ondernemers,gemeenten e...
InhoudVoorwoord                                                                             4Inleiding                    ...
VoorwoordWindenergie op land is een relatief goedkope vorm van opwekking van duurzame energie. Een (grote)windmolen levert...
Sinds kort dienen bewoners en lokale           Achtereenvolgens komen juridische enondernemers zich aan om collectief in  ...
Inleiding Uw lokale initiatiefgroep is zover: u wilt een windmolen neerzetten, of op z’n minst meedoen aan het initiatief ...
Zeker bij het eerste alternatief, zelfstandige   waarvan zij zelf afnemer zijn. Bijlage 1ontwikkeling en exploitatie van e...
A               Het kiezen van                 een rechtsvormCriterium                                                    ...
“Het blijkt dat de coöperatie en de                                         vereniging het meest tegemoet                 ...
De wettelijke omschrijving van de bv/nv            aandeelhouders. Ook als een bewoner/omvat geen verenigingselement. Weli...
“Investeerders kunnen met elke                                 rechtspersoon een ‘normale’                                ...
B   Het kiezen    van een    financieringsvorm    Inleiding    Bij het bepalen van de mogelijkheden voor de organisatie va...
Rijksoverheid                                                   Gemeente/Provincie              Onderzoeksbureau          ...
Maximaal eigen vermogen                                             Maximaal vreemd vermogenMinder geld beschikbaar voor i...
uitersten naast elkaar zet. In de praktijk zal     Het kiezen van een financieringsvorm              een lokaal energiebed...
Omgevingsbinding                               Geen, beperkte of ruime            De omgevingsbinding is het sterkst als d...
ConclusieDe getoetste financieringsmogelijkheden        gering bedrag te participeren op een manierkunnen goed naast elkaa...
C Het stimuleren van  lokaal initiatief  door gemeenten  Inleiding  Betrokkenheid van burgers bij de opwekking van energie...
Verschillende gemeenten investeren zelf in      In een volgende fase kan het zelfstandigwindmolens. Dit helpt om een welva...
De gemeente heeft een belangrijke invloed                                       grote investeerders of juist van bewoners?...
Redenen voor de gemeente om een                         lokaal initiatief te faciliteren                       De bovensta...
Drie financiële stimulerings­                mogelijkheden              Besluit een gemeente dat het vanuit het        mog...
Andere dan financiële instrumenten                in handen van de gemeente              Besluit een gemeente dat het vanu...
Planologische medewerking                van de gemeente              De gemeente heeft verschillende juridische     plan ...
“Op het gebied van energie enduurzaamheid is dit goed denkbaarals de gemeente op deze terreineneigen beleid heeft en met d...
Soms zakt een initiatief in en is er behoefte   het oog verliest. Initiatiefnemers zijn niet                              ...
ConclusieTerwijl de gemeente Leeuwarden een            Met de investering in duurzame energieuitgebreid plan heeft om te i...
Tot slotIn de woningbouw zet een projectontwikkelaar huizen neer en deze investering wil hij terugverdienendoor verkoop. Z...
Sinds haar oprichting in 2009 heeft de          Denk aan een auto die een aantal jaren     vereniging Duurzaam Soesterkwar...
“Burgerinitiatief 2.0’ is eeneconomische factor van belang dievaak, of misschien wel per definitie,plaatsvindt in collecti...
Bijlage 1:  Lijst van lokale, onafhankelijke duurzame energiebedrijven/-  initiatievenAlblasserwaard, Den Haneker         ...
Colofon           Opgesteld door AT Osborne           In opdracht van en in samenwerking met           Agentschap NL en Ge...
Participatiemodellen Voor De Realisatie Van Windenergie Op Land   At Osborne
Participatiemodellen Voor De Realisatie Van Windenergie Op Land   At Osborne
Participatiemodellen Voor De Realisatie Van Windenergie Op Land   At Osborne
Participatiemodellen Voor De Realisatie Van Windenergie Op Land   At Osborne
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Participatiemodellen Voor De Realisatie Van Windenergie Op Land At Osborne

927 views

Published on

Een rapport opgesteld door AT Osborne over participatiemodellen voor de realisatie van wind op land

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
927
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
10
Actions
Shares
0
Downloads
7
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Participatiemodellen Voor De Realisatie Van Windenergie Op Land At Osborne

  1. 1. Participatiemodellenvoor de realisatie vanwindenergie op landEen handreiking voor bewoners, lokale ondernemers,gemeenten en investeerders
  2. 2. Participatiemodellen voorde realisatie van windenergieop landEen handreiking voor bewoners, lokale ondernemers,gemeenten en investeerders
  3. 3. InhoudVoorwoord 4Inleiding 6A Het kiezen van een rechtsvorm 8 Inleiding 9 Het kiezen van een rechtsvorm 9 Conclusie 11B Het kiezen van een financieringsvorm 12 Inleiding 12 Financiële context van een lokaal energiebedrijf 13 Het kiezen van een financieringsvorm 15 Conclusie 17C Het stimuleren van lokaal initiatief door gemeenten 18 Inleiding 18 De gemeente bepaalt het speelveld 19 Redenen voor de gemeente om een lokaal initiatief te faciliteren 21 Drie financiële stimuleringsmogelijkheden 22 Andere dan financiële instrumenten in handen van de gemeente 23 Planologische medewerking van de gemeente 24 De aanzet tot buurtenergie-initiatieven 25 Conclusie 27Tot slot 28Bijlage 1: Lijst van lokale, onafhankelijke duurzame energiebedrijven/-initiatieven 31 Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 3
  4. 4. VoorwoordWindenergie op land is een relatief goedkope vorm van opwekking van duurzame energie. Een (grote)windmolen levert veel energie. Windenergieprojecten zijn echter complex en kapitaalintensief.Bovendien is de prijs van een windmolen nog net te hoog voor een private investeerder om geheel opeigen risico een molen neer te zetten. Het geloof dat windmolens in de toekomst meer opleveren, incombinatie met hun duurzame karakter, maakt dat overheden hier geld in willen steken. In dat gevaldoen ook private investeerders graag mee. Dit zijn onder andere grote bedrijven, groepen boeren encoöperaties met grote aantallen leden. 4 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  5. 5. Sinds kort dienen bewoners en lokale Achtereenvolgens komen juridische enondernemers zich aan om collectief in financiële mogelijkheden aan de ordewindenergie te investeren. om participatie in wind te organiseren.De overheid kan dat toejuichen, omdat Daarna geeft deze handreiking aan hoeactieve bewoners, ondernemers én hun de gemeente financieel en ook sociaalgeld bijdragen aan sterke gemeenten. ondersteuning kan geven aan bewonersOok voor private investeerders, zoals grote en lokale ondernemers die hun eigenenergiebedrijven, kan de samenwerking energiebedrijf willen opzetten. Om temet lokale groepen interessant zijn, beginnen is er aandacht voor lokalebijvoorbeeld omdat dit klanten kunnen bewoners en ondernemers die participerenworden. Hoe kunnen al deze betrokkenen in een lokaal energiebedrijf, en de betekeniservoor zorgen dat lokale initiatieven hiervan voor henzelf, de gemeente enbijdragen aan de groei van windenergie- projectontwikkelaars.projecten? Deze handreiking geeft als eersteantwoord op vragen van initiatiefgroepenvan bewoners en lokale ondernemers.Hoe kunnen zij een project kiezen?Welke rechtsvorm is interessant als zij zelfeen bedrijf worden? Welke vormen vanfinanciering zijn mogelijk? En hoe kan degemeente dit alles begeleiden? In ditdocument leest u de antwoorden op dezeen andere vragen.Deze handreiking laat zien wat de gemeen-telijke overheid kan betekenen voor eeninitiatiefgroep van bewoners en onder-nemers. Ook wordt duidelijk welkefinanciële en andere ondersteuning enplanologische medewerking gemeentenkunnen geven, en hoe zij actieve burgerskunnen helpen. Daarmee is dit meteeneen handreiking voor gemeenten die eendergelijk initiatief willen ondersteunen.Grote investeerders die willen zien hoe zijmet initiatiefgroepen van bewoners enondernemers kunnen samenwerken, enmet de gemeente, kunnen dat afleiden uitdeze handreiking. “De rolinvulling van de overheid is afhankelijk van de samenwerkings- vormen die de samenleving aan haar presenteert” Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 5
  6. 6. Inleiding Uw lokale initiatiefgroep is zover: u wilt een windmolen neerzetten, of op z’n minst meedoen aan het initiatief van een ander, zoals de gemeente of een grote investeerder. Aan wat voor project kunt u beginnen, of aan wat voor project kunt u meedoen? De volgende vier vormen geven in grote lijnen de keuzemogelijkheden weer:De lokale initiatiefgroep ontwikkelt en exploiteert geheel zelfstandig een windmolenIndien de capaciteit aanwezig is om apart van een professionele ontwikkelaar geheel zelfstandig een windmolen te bouwen enexploiteren, dan kan de initiatiefgroep dat gewoon doen. De gemeente kan als partner daarin deelnemen en/of bepaalde onder­zoeken, die nodig zijn voor de vergunningverlening, voor haar rekening nemen. De ontwikkeling en exploitatie van een windmolen(bouw, verkoop elektriciteit op de stroommarkt, beheer en onderhoud, facturering energieafnemers) zijn complex, maar kunnengemakkelijk uitbesteed worden aan een ontwikkelaar en een bestaand energie(handels)bedrijf.De lokale initiatiefgroep brengt haar activiteiten onder bij een nieuwe projectontwikkelingAls een lokaal initiatief gelijk oploopt met een nieuwe ruimtelijke ontwikkeling ten behoeve van windenergie, dan kan een lokaalinitiatief daarin vaak goed ingebed worden, en kan de nieuwe bewoner zich inkopen. De gemeente stelt hiervoor de planologischekaders vast.De lokale initiatiefgroep brengt haar activiteiten onder bij een bestaande projectontwikkelaarSommige lokale initiatiefgroepen zullen de realisatie van hun doelstellingen voldoende terugzien als zij verder gaan onder de vleugelsvan een professionele ontwikkelaar of energiebedrijf. Ontwikkelaars staan in het algemeen welwillend tegenover het faciliteren vandergelijke lokale groepen, omdat dit voor hen een vergroting betekent van het lokale draagvlak van hun project, het klantenbestandop langere termijn, etc. De baten moeten echter wel opwegen tegen de extra kosten die zij moeten maken, maar een versnelling vande projectontwikkeling met een paar jaar scheelt bijvoorbeeld al veel in de kosten die ontwikkelaars maken. De gemeente staat hierwat verder vanaf.Er worden certificaten gekocht in een bestaand projectEen lokale initiatiefgroep kan een obligatie of ander participatiebewijs vergaren in een bestaand project. Met het rendement kanzij vervolgens andere activiteiten financieren. Het gevoel van eigenaarschap is daarmee wel teruggebracht tot een financiëleconstructie. 6 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  7. 7. Zeker bij het eerste alternatief, zelfstandige waarvan zij zelf afnemer zijn. Bijlage 1ontwikkeling en exploitatie van een bevat een lijst van 33 initiatieven uit heelwindmolen, zal de lokale groep een eigen Nederland. Sommige hiervan zijn al eenenergiebedrijf moeten opzetten. Het grote bedrijf, terwijl andere eraan werken omverschil tussen bestaande energiebedrijven dat te worden.en het soort bedrijven waaraan lokalebewoners en ondernemers meedoen, is dat Een sociaal sterke wijk heeft veel waardedeze laatste bedrijven geheel of gedeeltelijk en een gezamenlijk energiebedrijf kan diein handen zijn van de afnemers. Zij zijn zelf waarde versterken. Andersom versterkt dede projectontwikkelaar en exploitant, en wijk het energiebedrijf wanneer de klantenbetalen de energierekening aan zichzelf. tegelijk eigenaar zijn, en middelen als geld,Althans dat is de bedoeling, want deze tijd en vierkante meters beschikbaar stellen.kleine, nieuwe energiebedrijven in handen De combinatie van bewonersparticipatievan de afnemers moeten wel eerst groeien en aandeelhouderschap in een gezamenlijknaar het niveau dat ze zelf energie produ- energiebedrijf is sterk. Eenzelfde sterkeceren. Bestaande projectontwikkelaars en combinatie kunnen ook lokale onder-energiebedrijven kunnen daarbij helpen. nemers maken als zij gezamenlijk energieDe initiatiefnemers van een lokaal gaan besparen, inkopen en opwekken.energiebedrijf zullen het midden moeten Zij kunnen dat samen met de bewonerskiezen tussen aan de ene kant zelfrealisatie doen, bijvoorbeeld omdat zich hieronderen aan de andere kant samenwerking. veel van hun klanten en werknemers bevinden. Dat versterkt zowel de socialeIn het algemeen wordt gesteld dat duur- banden in de plaats als de duurzaamheid.zame energie nog niet zo rendabel is, dus Voor veel bewoners en ondernemers is datwaarom zouden afnemers ervoor kiezen dat een belangrijke motivatie, net zoals voorte gaan produceren? Een grote aanbieder de gemeente. Dit is een reden voor dezoals Nuon of Eneco kan tot op zekere gemeente om lokale energiebedrijven tehoogte minder rendement voor lief nemen. stimuleren.Er zijn steeds meer huishoudens die dat ookdoen, maar nog niet heel veel, en dat maakt Hiermee komt een juridisch, financieel ende organisatie van de afzetmarkt lastig. sociaal drieluik in beeld en een lokaalToch bieden afnemers, en hun onderlinge energiebedrijf waarin zelfrealisatie, socialerelaties, kansen die voor een grote partij als cohesie, burgerinitiatief en de rol van deEneco of Essent weer lastig zijn. Zij kunnen gemeente voorname ingrediënten zijn.elkaar als afnemers namelijk vinden in een De rolinvulling van de overheid is afhanke-collectief waarmee zij zelf energieprojecten lijk van de samenwerkingsvormen die deop poten zetten. Dat levert in de eerste samenleving aan haar presenteert. Gaanplaats sociale meerwaarde op en dat is voor bewoners en lokale ondernemers daarin dede bewoners van een wijk een reëel gegeven komende jaren een hoofdrol opeisen, ofdat voor hen de waarde van de wijk juist de grote investeerders? Of zoeken alverhoogt. Als zij bovendien tot de realisatie deze partijen eerst coalities voor ze zich bijvan projecten komen, verhoogt dat de de gemeente melden? Hierna komen driewaarde van de wijk ook. aspecten van participatie aan de orde:Er komen geldstromen op gang die de wijk A De juridische participatiemogelijk­financieel gezond kunnen houden. Om dat heden: welke juridische ondernemings-in goede banen te leiden, is een bedrijf vorm is het meest geschikt?nodig. Bewoners kunnen dat inhuren, B De financiële participatiemogelijk­maar dan verdwijnt de winst uit de buurt. heden: welke financiële participatie-Met een eigen bedrijf blijft de winst ín de constructie is het meest geschikt?buurt. Deelname in een bedrijf is een heel C De rol van de gemeente: welke samen-oude vorm van participatie, en die kan werkingsvormen presenteert de samen-goed bestaan uit bewoners van een wijk die leving aan de gemeente en wat vindt zijsamen een lokaal energiebedrijf opzetten daar zelf van? Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 7
  8. 8. A Het kiezen van een rechtsvormCriterium Coöperatie Bv/nv Vereniging StichtingInvulling geven aan een gezamenlijke ondernemingsgedachte ++ +/­ ++ ­Invloed van participanten op activiteiten ++ + ++ ­Mogelijkheid voor verschillende participatievormen ++ + ++ ­Mogelijkheid wijziging participatievorm (toe­ en uittreding) ++ ­ ++ n.v.t.Flexibele structuur ++ + ­ ­Oprichtingsmogelijkheid voor verschillende groeifasen ++ ­ ­ ­Flexibele mogelijkheden financiering ++ + ­ +Samenwerkingsmogelijkheden ++ ++ + ­Kosten van de constructie + ­ ++ ++ 8 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  9. 9. “Het blijkt dat de coöperatie en de vereniging het meest tegemoet komen aan eisen en wensen van een lokaal energiebedrijf”Inleiding Het kiezen van een rechtsvormDe participanten in het lokale energiebedrijf Het blijkt dat de coöperatie en ook dezijn op de eerste plaats de gebruikers/ vereniging in deze beoordeling het meestafnemers. Met die leden sluit het bedrijf tegemoet komen aan eisen en wensen vanovereenkomsten af voor het leveren van een lokaal energiebedrijf dat in handenbijvoorbeeld elektriciteit van een wind- van de afnemers zelf is. Ten opzichte van demolen of andere producten (zonnepanelen, andere rechtsvormen lijken deze het besteisolatiemateriaal). De inhoud van deze te voorzien in de eisen en wensen, en deovereenkomsten kan verschillen en is coöperatie zelfs nog iets beter dan deafhankelijk van de activiteiten van het vereniging. Dat is geen reden om nu voluitbedrijf. Als het bedrijf onder gunstige voor de coöperatie te kiezen en ook nietcondities zonnepanelen inkoopt, dan voor de vereniging. Voorop staat dat debetreft de overeenkomst de levering van vorm nooit vooruit mag lopen op dezonnepanelen. Als het energiebedrijf (in de inhoud. Het is belangrijk dat iedere groepbeginfase) alleen wenst te bemiddelen in initiatiefnemers eerst rustig werkt aande totstandkoming van dergelijke overeen- de eigen inhoud en bekijkt hoe dat gaat.komsten, dan omvat de overeenkomst niet Hieronder volgt een toelichting op demeer dan een bemiddeling in dergelijke verschillende criteria.transacties. Invulling geven aan een gezamenlijkeEen lokaal, duurzaam energiebedrijf kan ondernemingsgedachtevoor een volgende (statutaire) doelstelling De coöperatie mag volgens de wet nietkiezen: langer coöperatieve vereniging heten,“Het lokale energiebedrijf heeft als doel het gebruik maar heeft nog altijd een sterk verenigings-van windenergie, zonne-energie en andere vormen karakter. De coöperatie is van de leden,van duurzame energie te bevorderen en met en voor die samen een vereniging vormen die dezijn leden duurzame initiatieven uit te voeren en zeggenschap heeft. Zo komt een gezamen-te ondersteunen, zodat de leden onder gunstige lijke ondernemingsgedachte tot stand.condities duurzame energie, warmte of andere Het cruciale verschil met een pure vereni-producten kunnen afnemen en produceren.” ging is de mogelijkheid om winst uit te keren aan de leden. De coöperatie mag datNaarmate de inhoudelijke activiteiten wel, terwijl de vereniging dat niet mag.meer en meer een bedrijfsvorm aannemen, Dit wil niet zeggen dat een vereniging geenmet bijbehorend risico, wordt het steeds winstgevende activiteiten kan organiserenbelangrijker om een rechtsvorm te zoeken en een sterke gezamenlijke ondernemings-die bij die activiteiten past. Op enig gedachte kan hebben, maar de winst gaatmoment zal een initiatiefgroep de behoefte niet naar de leden. Een vereniging kan eenkrijgen om de structuur te formaliseren, bv/nv aansturen. Tenminste, als deomdat dit enorm helpt om tot concrete vereniging aandelen heeft en daardooractiviteiten over te gaan. Hiervoor zijn over zeggenschap beschikt. Langs die wegverschillende rechtsvormen mogelijk, die kan de vereniging dus een gezamenlijkeelk hun eigen kenmerken hebben. Welke ondernemingsgedachte organiseren.keuze de beste is, hangt af van de behoeftevan de organisatie. Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 9
  10. 10. De wettelijke omschrijving van de bv/nv aandeelhouders. Ook als een bewoner/omvat geen verenigingselement. Weliswaar aandeelhouder verhuist, is het nietis het mogelijk om in de doelomschrijving mogelijk te bepalen dat de aandelenvan een bv/nv een gezamenlijke onder- moeten worden overgedragen. Hierdoornemingsgedachte op te nemen, maar de bv/ worden beperkingen gesteld aan denv mist de uitstraling van een collectief. participatievorm. Het aanpassen van deBij de bv/nv is de aandelenverhouding statuten (waarin deze eisen zijn vastgelegd)immers het participatieve element in plaats is aan wettelijke beperkingen onderworpenvan een lidmaatschap. Die verhouding en is dus niet zo eenvoudig. De stichtingmaakt vaak dat enkelen het veel meer voor kent geen leden en dus geen participatie-het zeggen hebben dan anderen, wat het vorm.collectief belemmert. Die belemmeringheeft de stichting ook, omdat ze geen leden Flexibele structuurkent. Net als de vereniging kan de stichting De inrichting van de coöperatie is erg vrij,geen winstgevende activiteiten organiseren, terwijl op de inrichting van de bv/nvmaar wel aansturen. Ook kan de stichting wettelijke beperkingen van toepassingeen sterke gezamenlijke ondernemings- zijn. Bij de coöperatie is het mogelijk omgedachte organiseren rond het doel organen als ledenraden in te stellen, maarwaarvoor deze is opgericht. bij de bv niet. De structuur van de vereniging en de stichting kent een vast stramien Invloed van participanten op activiteiten (leden-bestuur respectievelijk alleenDe leden van een coöperatie en vereniging bestuur). Daardoor hebben beide eenhebben een sterke invloed op het bestuur, gebrek aan mogelijkheden om eenomdat de lidmaatschapsverhouding onderneming binnen hun participatievormzeggenschap geeft. Het bestuur van de bv/nv te accommoderen. Hoewel het onder-kan autonoom functioneren nadat het brengen van een onderneming buiten debenoemd is door de algemene vergadering vereniging of de stichting een mogelijkheidvan aandeelhouders. In de statuten kunnen is, scoren deze rechtsvormen lager dan degoedkeuringseisen worden opgenomen van coöperatie en de bv/nv, omdat integratiebepaalde bestuursbesluiten dan wel een niet tot de mogelijkheden behoort.aanwijzingsbevoegdheid. Deze invloed isen blijft echter indirect. De stichting wordt Oprichtingsmogelijkheid voor verschillendebestuurd door bestuurders. Alleen door groeifasenhet instellen van een Raad van Toezicht De coöperatie kan voorzien in het ‘ingroei-kan controle worden uitgeoefend op het pad’ van een lokaal energiebedrijf, datbestuur. bestaat uit bemiddelen-uitvoeren-produce- ren, omdat de coöperatievorm gemakkelijk Mogelijkheid voor verschillende participatie- aan te passen is door het gebruik van vormen en wijziging hiervan reglementen. De bv/nv kan vanwege deDe lidmaatschapsverhouding binnen een wettelijke beperkingen niet zo gemakkelijkcoöperatie/vereniging is vrij in te richten. ‘omschakelen’. In de laatste twee groeifasenVia reglementen kunnen passende en op (uitvoeren-produceren) schieten demaat gesneden procedures en eisenpakket- vereniging en de stichting tekort vanwegeten worden vastgelegd, waardoor de het gebrek aan mogelijkheden om eenlidmaatschapsverhouding tegemoet kan onderneming binnen de participatievormkomen aan iedere gewenste inrichting. te accommoderenDeze reglementen zijn bovendien eenvoudigaan te passen, of zodanig in te richten dat Flexibele mogelijkheden financieringbepaalde delen pas later worden ingevuld. In de coöperatie kan de financieringDe aandelenverhouding bij de bv/nv is plaatsvinden via toe- en uittredingsgelden,vergaand wettelijk geclausuleerd. contributies en certificaten. Daarnaast biedtHet is niet mogelijk aan de overdracht van de onderneming die door de coöperatieaandelen andere regels toe te kennen dan gedreven wordt een zakelijk platform vooreen eerste aanbiedingsplicht aan de overige financieringsconstructies met externe 10 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  11. 11. “Investeerders kunnen met elke rechtspersoon een ‘normale’ financieringsrelatie aangaan”financiers. Dit biedt volop kansen voor het passen bij de ambitieuze bedrijfsmatigerealiseren van uiteenlopende en steeds weer activiteiten die zij opzet, terwijl de groep innieuwe businesscases. De bv/nv heeft iets Amersfoort kiest voor de verenigingsvormminder mogelijkheden, omdat de aandelen omdat deze voorlopig het beste past bij hetdaar het dominante middel zijn om de gekozen pad. Hierin zit een groeimodel enfinanciële bijdragen van de participanten het is goed mogelijk om van de ene naar dete regelen. Het zakelijke platform is daar andere rechtsvorm te groeien, zeker van deechter ook onverminderd aanwezig. Voor de vereniging naar de coöperatie, omdat dezevereniging geldt dat de interne financiering laatste immers ook een vereniging is.gelijk is aan die van de coöperatie, maar de Daarnaast is het ook goed mogelijk omvereniging biedt geen zakelijk platform voor verschillende rechtsvormen te koppelen.externe financiering. Voor de stichting is Zo kan een coöperatie participeren in een bv,dat wel mogelijk, maar daar is de interne of kan een bv onder een stichting hangen.financiering minder door het ontbrekenvan leden. De coöperatie en de vereniging zijn er voor en door de leden. De leden zijn in principe Samenwerkingsmogelijkheden de (enige) afnemers van producten ofZowel de coöperatie als de bv/nv is als gebruikers van de faciliteiten. Hoewel hetzelfstandige rechtspersoon met een op grond van de wet is toegestaan dezelfdeonderneming uitstekend in te passen in overeenkomsten ook af te sluiten metvele samenwerkingsvormen met andere niet-leden (op voorwaarde dat dezerechtspersonen. Voor de vereniging geldt overeenkomsten ondergeschikt zijn aan dedit in mindere mate vanwege het ontbreken overeenkomsten met de leden), ligt het tervan de onderneming. De stichting scoort stimulering van de coöperatieve enhet minst hoog omdat een breed gedragen verenigingsgedachte voor de hand omledenplatform ontbreekt. dergelijke overeenkomsten zo veel mogelijk met leden af te sluiten. Kosten van de constructieDe oprichting van de bv/nv is duur vanwege Investeerders kunnen met elke rechts-de verplichte kapitaalstorting en de jaarlijkse persoon een ‘normale’ financieringsrelatiekosten in verband met de verslaglegging. aangaan in de vorm van bijvoorbeeld eenDe coöperatie is eenvoudiger en goedkoper lening. Daarnaast hebben bijvoorbeeld deop te richten, en dat geldt nog sterker voor coöperatie en de vereniging de mogelijk-de vereniging en de stichting. heid om investeerders binnen de gekozen doelomschrijving in de statuten een Conclusie lidmaatschap aan te bieden, eventueelIedere groep initiatiefnemers kan het beste met bijzondere zeggenschapsrechten.eerst rustig werken aan de eigen inhouden merken hoe dat gaat. Energie U, eenomvangrijke initiatiefgroep in Utrecht,heeft voor de verenigingsvorm gekozen.Dat geldt ook voor Duurzaam Soester-kwartier, een grote initiatiefgroep inAmersfoort (zie Bijlage 1). De groep inUtrecht vindt de verenigingsvorm goed Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 11
  12. 12. B Het kiezen van een financieringsvorm Inleiding Bij het bepalen van de mogelijkheden voor de organisatie van een lokaal energiebedrijf, helpt het om te kiezen voor een rechtsvorm, zoals de stichting of vereniging. Zo helpt het ook om te kiezen uit de verschillende vormen van financiering. Dat kan aan de hand van financiële criteria, die hierna volgen. Om de juiste constructie te kiezen, helpt het echter om eerst de financiële context te bepalen van een lokaal energiebedrijf dat wil investeren in windenergie. Dit gebeurt hier met behulp van een overzicht van de kosten van een gemiddeld windpark, en door aan te geven hoe een lokaal energiebedrijf kan kiezen tussen financiering uit eigen en uit vreemd vermogen. 12 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  13. 13. Rijksoverheid Gemeente/Provincie Onderzoeksbureau Legen (eenmalig) Gebiedsgebonden Monitoring € 100.000 bijdrage (eenmalig) €� € ��.��� 8DE OZB € 1.056.000 € ��.��� Particulieren (grondeigenaren) Producent Grondkosten € ���.��� Electriciteitsverkoop € 2.370.000 Onderhoud/verzekeringen Onderhouds en € ���.��� verzekeringsbedrijven Netaansluiting Financieringskosten € ���.��� € �.���.��� Energiemarkt Netbeheerder Financiele instellingen Financiële context van een lokaal energiebedrijfHoe is een typische financiële businesscase vreemd vermogen. Een project van 15MWbij wind-op-landprojecten op hoofdlijnen vergt globaal een investering van ongeveeropgebouwd? Het onderstaande diagram € 22,5 miljoen, ofwel een inbreng aanbiedt hiervoor goede handvatten door de eigen vermogen van € 4,5 miljoen. Omdatjaarlijkse kosten en baten van een veel partijen niet over dit kapitaalgemiddeld windpark van 15MW weer te beschikken, zullen ze deze investering ookgeven. Hoe dikker een pijl, hoe groter de financieren, waardoor over het gehelegeldstroom.1 bedrag rente en aflossing moeten worden betaald.Het diagram maakt het volgende duidelijk:1 De verkoop van de geproduceerde Typerend voor een lokaal energiebedrijf elektriciteit tegen de marktprijs van dat in handen is van de afnemers, is dat het elektriciteit is nog onvoldoende eigen vermogen kan verzamelen onder om het park financieel dekkend te bewoners en lokale bedrijven. Het kost wel exploiteren zonder subsidie. veel organisatie, maar duizend huishou-2 De financieringskosten (rente en dens die elk € 1.000 inleggen brengen aflossing) zijn veruit de grootste samen al kostenpost. € 1 miljoen bij elkaar. Sparen zij nog wat3 Andere grote vaste kostenposten langer, en doen nog wat meer huishoudens zijn onderhoud, verzekeringen en mee, dan komt er een dag dat zij volledig netaansluiting. uit eigen vermogen een windmolen4 Grondkosten vormen ongeveer 7% kunnen plaatsen. Op dit moment levert die van de totale kosten. investering meer op dan zonne-energie, terwijl heel veel huishoudens daar zonderVeruit de grootste kostenpost bij een te aarzelen duizenden euro’s in steken.windpark is de financieringslast. Kleine Met andere woorden: als mensen dat voorvariaties in de jaarlijkse rente en aflossing zon doen, dan doen zij dat waarschijnlijkkunnen aanzienlijke verschillen in ook voor wind, maar wind kost wel veelfinancieringskosten opleveren. Veel wind- organisatie. Lukt dit en betalen zij hunenergieprojecten hanteren een verdeling investering 100% uit eigen vermogen, danvan grofweg 20% eigen vermogen en 80% scheelt dit bijna 10% aan rente en aflossing.1 Uit de publicatie ‘Kosten en baten Windpark op land’ van SenterNovem, 2009 Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 13
  14. 14. Maximaal eigen vermogen Maximaal vreemd vermogenMinder geld beschikbaar voor investering (geen hefboomeffect) Meer geld beschikbaar voor investering (hefboomeffect)Kleinere projecten (gloeiende­plaat­gevoel) Grotere projecten (zoden­aan­de­dijk­gevoel)Langzamer geld beschikbaar voor investering Sneller geld beschikbaar voor investeringKost veel energie en organisatie om voldoende kapitaal Gemakkelijker om voldoende kapitaal bij elkaar te krijgenbij elkaar te krijgenMogelijkheid genoegen te nemen met een laag rendement, Rendement moet altijd groter zijn dan rente/aflossingomdat er geen rente/aflossing van hoeft te worden betaald(meer gericht op maatschappelijk rendement)Financiële businesscase niet noodzakelijkerwijs leidend Financiële businesscase leidend voor het projectvoor het project (meer zeggenschap)Opbrengsten gemakkelijk te verbinden aan andere doelen Opbrengsten in eerste instantie voor de financier(uitkeringen in natura, maatschappelijke projecten, etc.)Veel deelnemingen = veel administratie en verantwoording Weinig deelnemingen = minder administratie en verantwoordingGeen rendement dat opgaat aan rentekosten, en dat is meer Een deel van het rendement gaat op aan rentekosten,dan de renteopbrengsten (per definitie) en dat is meer dan de renteopbrengsten (per definitie)Minder risico om te veel of te grote projecten neer te zetten Meer risico om te veel of te grote projecten neer te zettenAflossing en rentekosten zijn geen probleem om burgers Aflossing en rentekosten kunnen een probleem zijn omblijvend te willen laten participeren burgers blijvend te willen laten participerenCertificaten verbonden aan opbrengst (weinig risico) Certificaten verbonden aan opbrengst én schulden (meer risico op faillissement)Investering is meteen lokaal bezit (hoge mate van identificatie) Investering is nog geen lokaal bezit (mindere mate van identificatie) Een project dat geheel betaald is met eigen Het voordeel van vreemd vermogen is vermogen kan het gevoel geven een druppel de grotere snelheid. Bewoners en onder- op een gloeiende plaat te zijn, terwijl een nemers zien al gauw dat het lokale energie- groter project meer zoden aan de dijk zet. bedrijf resultaten behaalt door windmolens Een lokaal energiebedrijf dat een wind- neer te zetten en zijn bereid om daarvoor molen volledig uit eigen vermogen wil geld te geven. Een bedrijf dat eerst jaren betalen, laat bewust de kans lopen om met spaart, kan deze resultaten enkel beloven en dit bedrag als hefboom vreemd vermogen heeft daardoor misschien meer moeite om aan te trekken en meteen veel meer molens eigen vermogen te vergaren. Aan de andere neer te zetten. Dit is een keuze die ieder kant loopt dit bedrijf wel minder risico en lokaal energiebedrijf moet maken en er zijn hoeft het de participanten niet uit te leggen veel tussenwegen mogelijk. Een voor de dat een deel van hun geld opgaat aan rente hand liggende tussenweg is om wel wat en aflossing. Bovendien is de windmolen vreemd vermogen aan te trekken, maar niet meteen in hun bezit en niet eerst jarenlang het maximum, zodat de rente meevalt en de in feite in handen van een geldschieter. Dat aflossing niet eindeloos duurt. Een andere geeft zeggenschap om zelf de bestemming optie is om weliswaar maximaal vreemd van de opbrengsten te bepalen en bijvoor- vermogen aan te trekken, maar daarna zo beeld een deel van het rendement te snel mogelijk eigen vermogen op te halen stoppen in de versterking van de eigen bij bewoners en lokale ondernemers om buurt. Deze en andere overwegingen staan daarmee zo snel mogelijk af te lossen. hieronder in een tabel die de beide 14 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  15. 15. uitersten naast elkaar zet. In de praktijk zal Het kiezen van een financieringsvorm een lokaal energiebedrijf vaak een tussen- Elk lokaal energiebedrijf zal een eigen pad weg kiezen. Deze tabel kan nuttig zijn in de moeten bepalen, met aan het ene uiterste periode dat het bedrijf toewerkt naar een vreemd vermogen en aan het andere ‘financial close’, oftewel het moment dat uiterste maximaal eigen vermogen. een voorgenomen investering ‘rond’ is. Dit heeft gevolgen voor de eigen zeggen- schap en voor de wijze waarop het bedrijf De realisatie van een windmolen of financiert, bijvoorbeeld met obligaties windpark kan wel zeven tot tien jaar duren. of een garantie. Hieronder lichten we Een onderdeel daarvan is het toewerken de verschillende criteria nader toe. naar een financial close, wat ook wel een paar jaar kan duren. Een lokaal energie- De relatie tussen ‘profit’ en deelname bedrijf kan ervoor kiezen om voor de Deze relatie is het sterkst bij resultaat- financial close snelheid te maken door afhankelijke financieringsconstructies. vreemd vermogen aan te trekken op basis Een winstuitkering is volledig resultaat- van het eigen vermogen dat het intussen afhankelijk en ook bij certificaten is sprake heeft. De jaren daarna geven nog volop van een directe relatie. Bij obligaties is het gelegenheid om meer eigen vermogen aan recht op rente meestal onafhankelijk van te trekken. Naarmate de jaren vorderen, de winst, maar ook winstdelende obligaties daalt het risico, bijvoorbeeld omdat alle zijn mogelijk. Bij een lening ontbreekt vergunningen definitief worden, en zullen de relatie in beginsel, hoewel een winst- steeds meer mensen bereid zijn om met afhankelijke rente wel mogelijk is. hun eigen vermogen in te stappen. Een lokaal energiebedrijf dat wil investeren Zeggenschap in windenergie moet zich bewust zijn van Zeggenschap is in de regel verbonden deze voor- en nadelen van eigen en vreemd met winstuitkering vanwege het bezit vermogen, zodat het een bewuste keuze van aandelen of lidmaatschapsrechten. kan maken uit verschillende financierings- Bij obligaties en leningen is die zeggen- vormen. Aan de hand van hieronder schap er niet. Bij certificaten evenmin, genoemde financiële criteria beoordelen al is het via een omweg wel mogelijk om we de verschillende financieringsmogelijk- beperkte zeggenschap te creëren (via een heden waaruit een lokaal energiebedrijf goedkeuringsvereiste van de vergadering kan kiezen. van certificaathouders).Criterium Winstuitkering Certificaten Obligaties LeningRelatie tussen ‘profit’ en deelname ++ ++ +/­ ­Zeggenschap ++ +/­ ­ ­Omgevingsbinding + + + +Uitsluiting financieel risico (aansprakelijkheid) ++ ++ ++ ++Geen investeringsmogelijkheden ++ ++ +/­ ­Beperkte investeringsmogelijkheden ++ ++ + +/­Ruime investeringsmogelijkheden ++ ++ ++ ++ Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 15
  16. 16. Omgevingsbinding Geen, beperkte of ruime De omgevingsbinding is het sterkst als de investeringsmogelijkheden financiële participatiemogelijkheden Bij het bepalen van de geschiktheid voor worden uitgegeven aan een selecte groep een doelgroep met geen, beperkte of ruime en slechts beperkt overdraagbaar zijn aan investeringsmogelijkheden staat om te personen buiten die groep. Obligaties en beginnen vast dat voor obligaties en certificaten kunnen worden uitgegeven aan leningen een investering nodig is. een bepaalde groep en de lening kan met De betrokkenen moeten dus over enig een bepaalde groep worden aangegaan. kapitaal beschikken. Financiële participatie Obligaties zijn niet overdraagbaar, terwijl met een klein of minimaal bedrag is aan certificaten een goedkeuringsvereiste mogelijk bij certificaten of lidmaatschaps- bij overdracht kan worden verbonden. rechten. Bij aandelen komen daar notaris- De overdracht van een lening is te beperken kosten overheen, waarvoor minimaal door daarover een voorwaarde op te nemen 1% emissiekosten worden gerekend. in de overeenkomst. Een winstuitkering via Aan de andere kant spreekt het bijna lidmaatschapsrechten of aandelen heeft een voor zich dat alle opties zich lenen voor goede omgevingsbinding, doordat aan het een grote mate van eigen investering. lidmaatschap een kwalitatieve vereiste kan worden gesteld en bij de overdracht Een laagdrempelige resultaatafhankelijke van aandelen een regeling kan worden financiële participatie kan een belangrijke opgenomen die overdracht blokkeert aan katalysator zijn om de participatie te personen buiten de groep. versterken en te ontwikkelen. Dit staat echter haaks op het belang van een goede Uitsluiting financieel risico ontwikkeling van het lokale energiebedrijf, Bij alle financieringsvormen kan aansprake- omdat langs deze weg maar traag eigen lijkheid (voor zover die het investerings- vermogen wordt opgebouwd. Om beide of leningsbedrag overstijgt) worden zaken toch te combineren, is hetzij uitgesloten. De participanten (grotendeels samenwerking met een partij met financiële particulieren) zitten waarschijnlijk niet te slagkracht, hetzij een andere wijze van wachten op aansprakelijkheid voor het financiering door externe partijen of de functioneren van het lokale energiebedrijf. gemeente noodzakelijk. De gemeente kan Zo is het mogelijk de coöperatie op te dit ook afdwingen. Hiermee komen we op richten als een coöperatie met uitsluiting stimulering door de overheid, zie hiervoor van aansprakelijkheid (Coöperatie UA). deel C.“Investeerders kunnen met elkerechtspersoon een ‘normale’financieringsrelatie aangaan in devorm van bijvoorbeeld een lening” 16 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  17. 17. ConclusieDe getoetste financieringsmogelijkheden gering bedrag te participeren op een manierkunnen goed naast elkaar bestaan. waarop het resultaat van de ondernemingHet ligt voor de hand om resultaatafhanke- direct in relatie staat tot de uitkeringlijke financiering te verenigen met de (profit). De winstafhankelijke participatie-juridische participatiestructuur waarbij mogelijkheden lijken daarvoor de meestexterne partijen of financiers bijdragen met aangewezen weg. Het nadeel is dat denoodzakelijk kapitaal om randvoorwaarden onderneming daardoor (te) weinigte scheppen voor de verdere ontwikkeling kapitaalkracht krijgt om duurzamevan het lokale energiebedrijf. De conclusie investeringen te doen en daarvan deten aanzien van financiële participatie vruchten te plukken. Samenwerken metin het energiebedrijf is dat bewoners en een publieke of private investeerder kanondernemers het meest gebaat zijn bij de een oplossing zijn.mogelijkheid om risicoloos en tegen een Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 17
  18. 18. C Het stimuleren van lokaal initiatief door gemeenten Inleiding Betrokkenheid van burgers bij de opwekking van energie is een belangrijke pijler onder de verduur- zaming van de samenleving. Buurtenergiebedrijven staan daarom in de belangstelling van gemeenten (zie Bijlage 1 voor een overzicht). Deze handreiking geeft praktische informatie over hoe een gemeente hieraan handen en voeten kan geven, maar ook over hoe lokale initiatiefgroepen gebruik kunnen maken van de gemeente. Komen hieronder bijvoorbeeld de bevoegdheden van de gemeente voor planologische medewerking aan een windenergieproject aan de orde, dan is die informatie niet alleen nuttig voor de gemeente, maar ook voor de initiatiefnemers. 18 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  19. 19. Verschillende gemeenten investeren zelf in In een volgende fase kan het zelfstandigwindmolens. Dit helpt om een welvarende een kleinschalige windmolen realiserengemeente te realiseren waar mensen op en uiteindelijk zelfs doorgroeien naarlange termijn over betaalbare energie zelfstandige exploitatie in een lokaalbeschikken. Daarnaast kan de gemeente een energiebedrijf. Dit groeipad lijkt sequen-heel ander belangrijk effect bereiken, tieel, maar het is heel goed denkbaar datnamelijk de versterking van de sociale het samenwerkingsverband ‘instapt’ in eencohesie tussen bewoners, tussen onderne- bepaalde fase. Deze participatiestructuur ismers en tussen bewoners en ondernemers. in de onderstaande figuur aan de linkerzijdeDat gebeurt door hen bij de exploitatie van beschreven.de molens te betrekken. Dit sociale effectheeft bovendien weer een economisch Misschien dat bewoners en lokale onder-effect, omdat deze mensen elkaar snel nemers financieel nog wel enig volumevinden in nieuwe activiteiten. Ook helpen creëren, maar vooral ten aanzien van hetzij de gemeente om kosten te besparen op ontwikkelen en realiseren van een windparkzaken als welzijn, omdat die vaak verbeteren ontbreekt vaak de ervaring om dat effectiefdoor het goede contact tussen mensen te doen. Ze zijn dan ook afhankelijk vanonderling. de medewerking van een ontwikkelaar/ exploitant. De werkwijze van deze ontwik-Een gemeente die de investering in kelende partij staat aan de rechterzijde vanduurzame energie wil versnellen, kan de figuur, waarbij de activiteiten inervoor kiezen om financiële of plano- verschillende fasen zijn beschreven.logische instrumenten in te zetten. Ook Het plan voor ontwikkeling leidt tot dekan zij het burgerinitiatief stimuleren. inrichting van een project-bv, de ontwik-Deze instrumenten komen hieronder aan keling en realisatie van een windpark ende orde, evenals enkele algemene lessen ten slotte zelfs tot de exploitatie van hetvoor de gemeente, onder meer over hoe zij windpark via de openbare stroommarkt.burgers kan activeren rondom duurzameenergie. Maar als eerste gaan we in op de De gemeente kan aan een ontwikkelinginstrumenten die de gemeente heeft om voorwaarden stellen die actieve betrokken-het speelveld te bepalen. heid van een lokaal energiebedrijf borgen. De meest praktische invulling is een De gemeente bepaalt het speelveld mengvorm, waarbij het lokale initiatief opZeker in het begin is een initiatief van enige wijze aansluit op het werk van eenbewoners en lokale ondernemers beperkt projectontwikkelaar. De gemeente kan hetin scope en omvang. De initiatiefnemers speelveld daarbij zodanig beïnvloeden datkunnen zelfstandig niet het momentum haar publieke doelstellingen een plekgenereren om een windparkontwikkeling krijgen in de projecten. Denk aan hetnaar hun hand te zetten. Bij een traditioneel faciliteren van bottom-up ontwikkelingen.groeipad zal vanuit een lokaal initiatief Het gebied tussen vraag (activiteiten van heteen samenwerkingsverband ontstaan in participatieve samenwerkingsverband) eneen coöperatie of een andere rechtsvorm. aanbod (de commerciële ontwikkelaar) isDit samenwerkingsverband kan zich het speelveld waarop de gemeente invloedconcentreren op gezamenlijke inkoop van heeft. De figuur op de volgende pagina laatstroom (uit windenergie of anderszins) dat zien.of andere duurzame initiatieven (inkoopzonnepanelen of isolatiemateriaal). Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 19
  20. 20. De gemeente heeft een belangrijke invloed grote investeerders of juist van bewoners? op het publiek-private speelveld waar- Of wendt de gemeente haar invloed aan om binnen investeringen in duurzame energie grote investeerders te bewegen om met plaatsvinden. Het is een politieke keuze hoe bewoners samen te werken? Van groot doorslaggevend een gemeente daarin wil belang is ook de vraag hoe professioneel zijn. Om te voorkomen dat een lokaal het lokale bedrijf is en welke slagkracht het initiatief in de dynamiek van de ontwik- heeft. Met andere woorden: of het bedrijf keling van grootschalige windenergie bij de gemeente voldoende vertrouwen weggeblazen wordt door de professionali- wekt om bijvoorbeeld een grondpositie aan teit van gevestigde grote partijen, moet de te geven. De gemeente zal voor zichzelf gemeente het speelveld op een bepaalde redenen moeten hebben om te faciliteren. manier inrichten. Aan de andere kant moet Voorbeelden hiervan zijn te vinden in de het lokale initiatief wel de moeite van het onderstaande tabel. kiezen waard zijn. Is dat in handen van Lokaal Plan initiatief projectontwikkelaar Gemeente bepaalt het speelveld Samenwerking in Mogelijke inrichting bijv. coöperatie of vereniging project-bv Zelfstandige realisatie Ontwikkeling en realisatie (kleinschalig, ± 1 molen) (park van meerdere molens) Zelfstandige exploitatie in Exploitatie via openbare lokaal energiebedrijf stroommarkt“Om te voorkomen dat een lokaalinitiatief in de dynamiek van deontwik-keling van grootschaligewindenergie weggeblazen wordtdoor de professionaliteit vangevestigde grote partijen, moetde gemeente het speelveld op eenbepaalde manier inrichten” 20 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  21. 21. Redenen voor de gemeente om een lokaal initiatief te faciliteren De bovenstaande drie redenen kunnen de investeerder zal zorgen voor snelle verduur- gemeente helpen om uitgangspunten en zaming en ook voor inkomsten voor de doelen vast te stellen. Daarover is politiek gemeente als deze bijvoorbeeld grond debat mogelijk. Wat is van belang voor verkoopt, of daken van eigen vastgoed ondernemerschap? Wat wil de gemeen- beschikbaar stelt. De gemeente kan van de schap? En wat is belangrijk voor natuur en investeerder vragen om met lokale partijen milieu? Dit zijn belangrijke politieke vragen samen te werken en bijvoorbeeld op en het is treffend hoe een lokaal energie- termijn eigendom over te dragen aan deze bedrijf het middelpunt kan zijn in het debat partijen. Dan is snelheid nog steeds daarover. Zo zal een bedrijf in handen van gewaarborgd en werkt de gemeente de gemeente en grote investeerders zorgen tegelijkertijd aan lokale kracht. Voor dit voor veel versnelling, maar dit kan ten koste alles staan de gemeente verschillende gaan van sociale cohesie en lokaal onderne- instrumenten ter beschikking. Deze merschap. Het faciliteren van een grote bespreken we hieronder.Versterking sociale structuren op wijk- of stadsdeelniveauBewoners van het Soesterkwartier in Amersfoort hebben twee jaar geleden als stip aan de horizon het plan geopperd omeen windmolen te plaatsen. Die is er nog lang niet, maar opvallend is dat er intussen wel andere resultaten zijn behaald,zoals collectieve isolatie van zestien straten en een overschot aan vrijwilligers. Voor de gemeente is dit pure sociale winst.Voorbeelden buiten Amersfoort laten hetzelfde beeld zien.Het bieden van een financieel voordeel voor omwonenden van windparkenAls windmolens in de nabijheid van bewoners of bedrijven worden gesitueerd, kan de directe omgeving daar ook financieelvoordeel uit halen. Zij hebben dus niet alleen de lasten, maar ook de lusten. Dat is op verschillende manieren te realiseren,zoals via een lokale korting op de energierekening, het aanbieden van participaties of certificaten, etc.Het zelfvoorzienend maken van een wijk of stadsdeel m.b.t. energieOp energie die over private netten ‘achter de meter’ wordt geleverd, is geen energiebelasting of btw van toepassing. Met deopkomst van lokale ‘slimme netten’ kan de zelfvoorziening van een wijk een impuls krijgen. Belangrijke kanttekening is hierde haalbaarheid, omdat veel geldende wetgeving nog ‘onvriendelijk’ is voor zelfvoorziening. Wel zijn er veel voorstellen omdeze wetgeving te veranderen. Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 21
  22. 22. Drie financiële stimulerings­ mogelijkheden Besluit een gemeente dat het vanuit het mogelijkheden. Soms kan een provincie publieke belang wenselijk is om een die ook bieden. Vanuit het Rijk is er ook windenergieproject mogelijk te maken, een mogelijkheid. dan heeft zij twee financiële stimulerings-Bijdragen in de exploitatie door middel van subsidieHet stimuleren van windenergie door een subsidie boven op de marktelektriciteitsprijs doet de Rijksoverheid via desubsidieregeling duurzame energieproductie (SDE), op voorwaarde dat er wordt teruggeleverd aan het elektriciteitsnet.Bijdragen in de investering om de financieringskosten te drukkenEen (lokale) overheid (gemeente, provincie) kan de financieringslasten omlaag brengen door:­ een garantstelling, waardoor een lagere rente kan worden bedongen;­ een (gedeeltelijke) renteloze lening of een lening met een lage rente, waardoor de financieringskosten omlaag gaan;­ een (laagrenderende) investering in het project, waardoor minder vreemd vermogen hoeft te worden aangetrokken;­ het stimuleren, faciliteren of zelfs afdwingen van lokale participatie, oftewel het inbrengen van eigen vermogen door burgers en/of bedrijven.­ Het opzetten maar ook onderhouden van participatiestructuren brengt over het algemeen extra kosten met zich mee, die niet in de typische businesscase zijn opgenomen. Ook deze kosten kunnen door een overheid worden gedekt.Bijdragen in grondkostenVoor veel overheden (zowel Rijk als gemeenten) is de bouw van een windpark een bron van inkomsten. Dat kan in de vormvan leges en OZB zijn, maar ook in de vorm van verkoop van grond of pachtvergoedingen. Het verlagen van pachtvergoedingenof het (gratis) beschikbaar stellen van grondposities kan een windpark meer financiële armslag bezorgen. 22 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  23. 23. Andere dan financiële instrumenten in handen van de gemeente Besluit een gemeente dat het vanuit het dan zijn er naast financiële stimulerings- publieke belang wenselijk is om een mogelijkheden ook nog andere instru- windenergieproject mogelijk te maken, menten beschikbaar.Ondersteuning (organisatorisch en adviserend)De gemeente kan een initiatief met raad en daad terzijde staan. Zo kan zij proactief advies geven over juridische en planologischezaken en de bestaande gemeentelijke voorzieningen ter beschikking stellen van het initiatief (communicatie, huisvesting, ICT, zalenvoor bijvoorbeeld informatieavonden, etc.).Inbreng in natura: ter beschikking stellen grondposities, projectleidingAls de gemeente zelf grondposities in bezit heeft die in aanmerking komen voor het realiseren van een windproject, kan zij dezegratis of tegen een lagere pachtvergoeding ter beschikking stellen. Maar de gemeente kan bijvoorbeeld ook bijdragen door eenprojectleider te leveren.Privaatrechtelijk kaderstellend: voorwaarden voor verkoop of gebruik van grond in eigendom bij de gemeenteDe gemeente kan als eigenaar voorwaarden stellen aan het gebruik van gronden. Zo kan zij ervoor zorgen dat de gronden alleenvoor bepaalde doeleinden worden gebruikt (bijvoorbeeld realisatie windmolens) en voorwaarden stellen aan de participatie inde realisatie van dergelijke initiatieven.Planologisch kaderstellend: voorwaarden planologische medewerkingAls een project al dan niet deels door een projectontwikkelaar wordt ontwikkeld, dan kan de gemeente voorwaarden verbindenaan haar planologische medewerking. De gemeente kan een bevoegdhedenovereenkomst sluiten met de projectontwikkelaarom bijvoorbeeld lokale participatie af te dwingen, of ruimte te bieden aan een lokaal initiatief.“Als een project al dan niet deels dooreen projectontwikkelaar wordtontwikkeld, dan kan de gemeentevoorwaarden verbinden aan haarplanologische medewerking” Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 23
  24. 24. Planologische medewerking van de gemeente De gemeente heeft verschillende juridische plan af te wijken. Daarnaast bestaat de instrumenten om windinitiatieven op mogelijkheid om bij het vaststellen bepaalde plekken binnen de gemeente toe van bestemmingsplannen flexibiliteit- te staan. Ten eerste bestaan er instrumenten instrumenten ‘in te bouwen’ met het om van een reeds vastgesteld bestemmings oog op windinitiatieven.Afwijken van een bestemmingsplanHet college van burgemeester en wethouders (college van B en W) van een gemeente is bevoegd om van een bestemmingsplan afte wijken als dat noodzakelijk is voor de realisatie van een (wind)project. Voor het afwijken van een bestemmingsplan wordt dan eenomgevingsvergunning voor planologisch strijdig gebruik verleend (artikel 2.1 lid 1 sub c. Wet algemene bepalingen omgevingsrecht,Wabo). De mogelijkheid om voor een specifiek project van het bestemmingsplan af te wijken is niet nieuw, en werd voor de inwerking­treding van de Wabo aangeduid als projectbesluit (artikel 3.10 Wet op de ruimtelijke ordening (oud)).De mogelijkheid om een omgevingsvergunning te verlenen voor planologisch strijdig gebruik is een discretionaire bevoegdheid vanhet college van B en W. Dat betekent dat het college van die bevoegdheid gebruik kan maken, maar daartoe in geen enkel opzichtverplicht is. Bovendien is een verklaring van geen bedenkingen nodig van de gemeenteraad, waardoor ook deze zich een oordeeldient te vormen over het al dan niet toestaan van het planologisch strijdig gebruik.In deze Handreiking blijft de afwijkingsmogelijkheid op basis van de Crisis­ en herstelwet buiten beschouwing.Flexibiliteit bij het vaststellen van een bestemmingsplanNaast deze mogelijkheid bestaat ook de optie om in een bestemmingsplan flexibiliteit aan te brengen om windinitiatievente kunnen toestaan:1 uitwerkingsplannen;2 wijzigingsbevoegdheid;3 binnenplanse afwijkingsbevoegdheid.UitwerkingsplannenHet is mogelijk om in een bestemmingsplan aan een gebied een globale bestemming te geven die het college van B en Wdan op een later tijdstip alsnog uitwerkt. Dit biedt de kans om verschillende alternatieven voor gebruik zo lang mogelijk open tehouden. Voor het gebied waarvoor de uitwerkingsverplichting geldt, kan een bouwverbod worden opgenomen met de strekkingdat het verboden is om te bouwen voordat een uitwerkingsplan van kracht is. In het bestemmingsplan staan uitwerkingsregelswaardoor inzicht wordt gegeven in de hoofdlijnen van de uitwerking van het betreffende gebied. Op deze manier creëert degemeente beleidsvrijheid om de uitwerking op een later moment te laten plaatsvinden.WijzigingsbevoegdheidDe Wet op de ruimtelijke ordening (Wro) biedt ook de mogelijkheid om in een bestemmingsplan te bepalen dat het college vanB en W bevoegd is om binnen vaststaande grenzen het bestemmingsplan te wijzigen. Hiermee creëert de gemeente ruimte omde bestemming zodanig te wijzigen dat windinitiatieven kunnen worden toegestaan.Binnenplanse afwijkingsbevoegdheidIn een bestemmingsplan kan worden bepaald dat het college van B en W door middel van het verlenen van een omgevings­vergunning van het bestemmingsplan kan afwijken. Hoewel de aard van de afwijkingsbevoegdheid minder ruimte laat om vanhet bestemmingsplan af te wijken, is niet objectief begrensd welke afwijkingen wel kunnen en welke niet. Het gebruik van dezemogelijkheid ligt echter meer voor de hand bij afwijken van het aantal en de hoogte van windmolens, dan bij het geven van eencompleet nieuwe bestemming aan een gebied. 24 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  25. 25. “Op het gebied van energie enduurzaamheid is dit goed denkbaarals de gemeente op deze terreineneigen beleid heeft en met de burgerkan samenwerken” De genoemde instrumenten geven het De aanzet tot buurtenergie-initiatieven college van B en W de mogelijkheid om Tot de instrumenten die een gemeente tot windprojecten in te passen binnen het haar beschikking heeft, behoort het relatief planologisch regime: vooraf via flexibiliteit- ‘nieuwe’ instrumentarium om burgerinitia- instrumenten in het bestemmingsplan en tief te stimuleren. Helder is dat de gemeente achteraf via het verlenen van een omge- goed kijkt wat een burger, of groep burgers, vingsvergunning voor planologisch strijdig zelf wil. Het is daarnaast belangrijk om gebruik. De gemeente heeft beleidsvrijheid initiatiefnemers duidelijkheid te verschaffen om te bepalen hoe zij met deze bevoegd- over wat de gemeente wel en niet kan doen. heid omgaat. Het ligt voor de hand dit in Zorg ervoor dat besluitvormingsprocedures een beleidsregel vast te leggen, zodat overzichtelijk zijn en dat de reactietermijn initiatiefnemers weten waar zij aan toe zijn. zo kort mogelijk is. Als er te weinig mag, of Bij het ontbreken van een beleidsregel kan procedures lang of ondoorzichtig zijn, echter ook van geval tot geval worden zullen initiatiefnemers afhaken. nagegaan of de gemeente (het college van B en W) van deze bevoegdheid gebruik wil Als burgers aangeven een initiatief te willen maken. starten, kan de gemeente daarop inspelen en zich eventueel als mede-initiator In het overleg over een verzoek om een opwerpen. Op het gebied van energie en windinitiatief mogelijk te maken, kan de duurzaamheid is dit goed denkbaar als de gemeente met de initiatiefnemer afspraken gemeente op deze terreinen eigen beleid maken en vastleggen over de voorwaarden heeft en met de burger kan samenwerken, waaronder medewerking wordt verleend en zich door de burger kan laten versterken. aan de planologische wijziging of afwijking. De gemeente kan in elk geval helpen de Deze afspraken worden vastgelegd in een eerste stap te zetten, bijvoorbeeld door een zogenaamde bevoegdhedenovereenkomst eerste bijeenkomst met deze burgers te (ook wel ontwikkel- en realisatieovereen- organiseren of het plan te concretiseren. komst of samenwerkingsovereenkomst), Dit kan mensen net dat zetje geven om zelf waarbij de gemeente zich in de regel enthousiast verder te gaan. De gemeente verplicht om zich in te spannen alle kan zelfs structureel voorwaarden scheppen (planologische) procedures te doorlopen en waardoor de kans op het ontstaan en waarbij de initiatiefnemer vastlegt op welke welslagen van burgerinitiatieven merkbaar wijze het project wordt uitgevoerd. Op deze toeneemt. manier is het ook mogelijk om voorwaarden over participatie of lokale betrokkenheid vast te leggen. Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 25
  26. 26. Soms zakt een initiatief in en is er behoefte het oog verliest. Initiatiefnemers zijn niet aan een beetje extra stimulans. allemaal op dezelfde manier georganiseerd De gemeente kan die geven. Daar zitten en komen op verschillende manieren tot een paar risico’s aan, bijvoorbeeld dat de hun doel. Hierdoor hebben ze ook andere gemeente het initiatief overneemt en de verwachtingen van de overheid. Sommige initiatiefnemers passief worden. Bedenk initiatieven redden het op eigen kracht en daarom wanneer de gemeente moet andere kunnen ondersteuning goed stoppen met stimuleren en maak de gebruiken. verwachtingen over en weer helder. Het is hierbij van belang dat de gemeente de Deze lessen zijn samengevat in een behoeften van de initiatiefnemers niet uit vijfstappenplan.Stap 1 Vliegende startEen gemeente heeft mogelijk al een eigen sociale infrastructuur van groepen bewoners, bedrijven, organisaties en ambtenaren dieactief bezig zijn met particuliere energieprojecten. Als dat zo is, dan kan deze infrastructuur nuttig zijn bij het opzetten van nieuweinitiatieven. De gemeente kan hierin een actieve rol spelen. Dit betekent dat elk nieuw initiatief een vliegende start kan maken doorte profiteren van de kennis en ervaring die er intussen is. Zonder deze infrastructuur kan een gemeente beginnen met stap 2.Stap 2 Sleutelfiguren vinden, kernteam opzettenSleutelfiguren zijn mensen die al langer met het idee rondlopen dat besparen en duurzaam opwekken van energie belangrijk zijn.Maar ook dat het geld kan opleveren en vooral heel leuk kan zijn. Deze mensen zijn overal en zijn te vinden met behulp van mensendie een wijk goed kennen. Sleutelfiguren zijn mensen die maar een klein zetje nodig hebben om in actie te komen, gewoon omdatze de urgentie voelen. Dat zetje kunnen de gemeente en andere ondersteuners ze geven, maar dan moeten deze sleutelfiguren weleerst gevonden worden.Stap 3 Basis kweken en structuur vindenNa het vinden van de sleutelfiguren is het zaak ‘de sneeuwbal te laten rollen’. Welke mensen willen nog meer actief worden? Hiervoorzijn tal van instrumenten beschikbaar. Denk aan het houden van open avonden, het plaatsen van artikelen in het plaatselijke krantjeen het organiseren van mond­tot­mondreclame. Doel is het vinden van mensen, georganiseerd in een vast kernteam, die tijd willenstoppen in de oprichting van een buurtenergiebedrijf. De gemeente kan de sleutelfiguren helpen om andere ondersteuners te vindenen de sneeuwbal te laten rollen.Stap 4 Ieder doet wat het beste pastAls de eerste mensen gevonden zijn, is het zaak een structuur te vinden die past bij de wijkbewoners die actief willen zijn.Bijvoorbeeld een structuur van werkgroepen met daarboven een bestuur. De ervaring leert dat het vaak de sleutelfiguren zijndie kiezen voor het bestuur en daarnaast ook deel uitmaken van een werkgroep. Een deel van de mensen zal zich aanmeldenvoor werkgroepen die zich richten op besparen en opwekken. Anderen concentreren zich juist op het sociale aspect en op debewustwording om anders met energie om te gaan. Het kan het initiatief alleen maar versterken als ieder doet wat hem ofhaar het beste past.Stap 5 Loslaten en netwerk biedenBereiken bewoners het stadium waarin het kernteam en mensen daaromheen zich vormen rond een concrete activiteit?En is er sprake van een zekere structuur? Dan is de ervaring dat ondersteuning niet langer nodig is. De gemeente en de andereondersteuners kunnen het initiatief loslaten, zodat het zich verder kan versterken. Tegelijkertijd kan er wel behoefte blijvenaan contact. Daarom is zinvol om elk buurtenergiebedrijf in te bedden in de sociale infrastructuur waarover de gemeente beschikt.Die zal daardoor bovendien alleen nog maar sterker worden. 26 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  27. 27. ConclusieTerwijl de gemeente Leeuwarden een Met de investering in duurzame energieuitgebreid plan heeft om te investeren in nemen ook de duurzaamheid van deduurzame energie, heeft de gemeente gemeente en de sociale cohesie toe.Apeldoorn dergelijke plannen in de ijskast Dit zijn extra argumenten voor de gemeente.gezet. Ook Woerden is gestopt, terwijl Niettemin hoeven dit geen argumenten teDordrecht juist begint. In al deze gevallen zijn om de hoofdrol te zoeken en zelfgaat het om gemeenten die de hoofdrol energieproducent te worden, of de grootstezoeken, of zochten. Andere gemeenten investeerder. Deze handreiking schetst eenzoeken deze hoofdrol vooral niet en zien de speelveld en een politiek-bestuurlijk procesopwekking van energie niet als een publieke waarin de gemeente de bewoners entaak. Net zoals de gemeente Almere kiezen ondernemers optimaal kan betrekken.veel gemeenten ervoor om investeren in Optimaal verwijst daarmee naar snelheidduurzame energie wel degelijk te stimu- van investering, in combinatie met hetleren. Zij sluiten daarmee aan bij de opbouwen van krachtige sociale verbandenwijdverbreide opvatting dat de overheid de die op termijn nog veel meer voor huntaak heeft om investering en ondernemers- rekening nemen.klimaat te stimuleren. Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 27
  28. 28. Tot slotIn de woningbouw zet een projectontwikkelaar huizen neer en deze investering wil hij terugverdienendoor verkoop. Zeker in Almere is de laatste jaren veel ervaring opgedaan met een andere wijze vanwerken, het collectief particulier opdrachtgeverschap. Een groep toekomstige bewoners organiseertzich en neemt de rol van projectontwikkelaar over. Zij zijn producent en toekomstig klant van hun eigenproduct, de woning. Bij projecten rond duurzame energie brengen bijvoorbeeld groepen boeren ditcollectief particulier opdrachtgeverschap in de praktijk. Twee interessante voorbeelden van groepenbewoners en lokale ondernemers zijn de onafhankelijke energiebedrijven Duurzaam Soesterkwartierin Amersfoort (www.duurzaamsoesterkwartier.nl) en Energie U in Utrecht (www.energieu.nl). 28 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  29. 29. Sinds haar oprichting in 2009 heeft de Denk aan een auto die een aantal jaren vereniging Duurzaam Soesterkwartier als meegaat, of aan zonnepanelen die in doelstelling om een windmolen neer te ongeveer 25 jaar tijd een bepaalde hoeveel- zetten. Zover is het nog niet, maar boeiend heid elektriciteit produceren. Investeren in zijn de resultaten die binnen twee jaar tijd mensen en hun sociale verbanden levert wel zijn gehaald: collectieve isolatie van daarentegen steeds meer en nieuwe zestien straten, het project ‘Zon op school’, activiteiten op, waarbij die verbanden zich collectieve aankoop van zonnepanelen en verdiepen en uitbreiden en steeds meer een aantal activiteiten dat niet direct met opleveren. Dat doen zij enkel als de mensen energie te maken heeft. Er is een groene binnen die verbanden ook echt iets met verbinding aangelegd met daarin een elkaar hebben en houden en niet uit elkaar kinderspeelplaats en in oude panden van worden gespeeld. In dat opzicht is een de NS worden een zaal en een verkeerstuin windmolen van Essent of Nuon geen sociale geëxploiteerd. Ondanks het vertrek van de investering, omdat deze voor de klanten wijkmanager in 2009 is er door de nieuwe niets betekent behalve groene stroom. vereniging nu een overschot aan vrijwil- Een molen van de Windunie zorgt al voor ligers in de wijk. Energie U kiest een andere iets meer sociale verbanden, omdat mensen volgorde door meteen met windmolens te actief lid van de unie kunnen worden. starten en tegelijkertijd als vereniging te De windmolens van Energie U zullen sociaal werken aan sociale cohesie. veel meer opleveren, en doen dat nu al terwijl ze er nog niet eens staan. Voor de Net zoals veel boeren dat hebben gedaan, windmolen van Duurzaam Soesterkwartier werkt Energie U met een investeerder. geldt dit ook, omdat hier bewust wordt Dat kan veel snelheid opleveren, en kost geïnvesteerd in wat de mensen samen geld, maar de rollen zijn intussen wel willen en kunnen doen. omgekeerd. De participanten in Energie U zijn klant van hun eigen product, en dat De vereniging Duurzaam Soesterkwartier geldt ook voor de participanten in geldt in Nederland als een sterk voorbeeld Duurzaam Soesterkwartier als zij een molen van wat ook wel burgerinitiatief wordt neerzetten. Belangrijk kenmerk van het genoemd. Veel gelijkende verenigingen zien collectief particulier opdrachtgeverschap is zichzelf ook als een burgerinitiatief. dat dit gepaard gaat met de groei van een Interessant is hoe zij het burgerinitiatief op collectief dat veel meer deelt dan enkel het een hoger plan brengen, naar ‘versie 2.0’. energieproject. Op een bepaald moment Van een fenomeen met een hoog aaibaar- komt een zeer interessant kenmerk van heidsgehalte, altijd goed voor een foto- collectieven bovendrijven, namelijk het momentje met de wethouder, is het in hoog veelvuldig terugbetalen van een investering. tempo een economische factor van belang geworden. Vrijwel elke gemeente neemt Elke normale investering betaalt zich één het bijvoorbeeld serieus als een instrument keer terug in de vorm van het verwachte om tegelijkertijd te bezuinigen en voor- resultaat, hopelijk meer, misschien minder. zieningen op peil te houden.“Elke normale investering betaalt zichéén keer terug in de vorm van hetverwachte resultaat, hopelijk meer,misschien minder” Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 29
  30. 30. “Burgerinitiatief 2.0’ is eeneconomische factor van belang dievaak, of misschien wel per definitie,plaatsvindt in collectief particulieropdrachtgeverschap” Gebiedsontwikkelaars zien burgerinitiatief van collectief particulier opdrachtgever- als een instrument om de waarde van schap. Bij de betrokken particulieren zit wijken vast te houden en te vergroten als veel geld, zeker als het om energie gaat. bewoners zelf energie, zorg, mobiliteit, Als zij dat weten te collectiviseren, dan groen, voedsel, welzijn en nog veel meer zullen zij in de energiesector daadwerkelijk voorzieningen in hun wijk gaan organi- een economische factor van belang zijn. seren. Bewoners doen dit in collectief Zover is het nog niet, maar de eerste particulier opdrachtgeverschap en project- tekenen dat het deze kant opgaat, zijn ontwikkelaars komen graag in aanmerking onmiskenbaar aanwezig. Dan is er een voor een opdracht van hen. kans dat zich bijvoorbeeld in Almere tweeduizend huishoudens organiseren ‘Burgerinitiatief 2.0’ is een economische die geheel uit eigen vermogen een factor van belang die vaak, of misschien windmolen neerzetten. De diverse wel per definitie, plaatsvindt in collectief initiatieven in Almere van burgers en particulier opdrachtgeverschap. Zo ontstaat ook bedrijven om zelf energieproducent een nieuwe realiteit en die betreft ook te worden, wijzen uit dat het zover kan energieprojecten. Klassieke projectontwik- komen. keling zal steeds meer concurrentie krijgen 30 | Participatiemodellen voor de realisatie van windenergie op land
  31. 31. Bijlage 1: Lijst van lokale, onafhankelijke duurzame energiebedrijven/- initiatievenAlblasserwaard, Den Haneker www.denhaneker.nl1 Almere, St. Duurzame Wijken www.stichtingduurzamewijken.ning.com2 AlmereEnergiek https://sites.google.com/site/almereenergie/Ameland, AEC www.amelandenergie.nlAmersfoort www.duurzaamsoesterkwartier.nlAmsterdam­Zuid, NEWNRG www.nwnrg.nlAmsterdam Noord www.onzeenergie.nlApeldoorn www.de­a.nlArnhem – Presikhaaf www.destoerehoutman.nlBreda, De Volharding www.devolhardingbreda.nlBunnik www.wakkerodijk.nlCastricum, CALorie www.calorieenergie.nlCulemborg www.thermobello.nlDen Haag, Vogelwijk Energiek www.vogelwijkenergiek.nlDeventer, Zonnehoven www.zonnehoven.nlGroningen www.grunnegerpower.nlHeeten www.stichtingduurzaamheeten.nlHoekse Waard Duurzaam http://www.hoekschewaardduurzaam.nl/Houten www.ademhouten.nlKrommenie http://enekro.wordpress.com/Lochem, LochemEnergie www.lochemenergie.netMakkinga www.slimmakkinga.nlOosterhesselen www.hesselnenergie.nlTexel, TexelEnergie www.texelenergie.nlUtrecht, Energie U www.energieu.nlVoorst www.energierijkvoorst.nlZeewolde www.zeenergie.nlZeist, Dichterswijk www.dichterswijkzeist.nlZwolle, Stadshagen www.duurzaamstadshagen.nlZutphen www.zutphenaanzet.nl Een handreiking voor bewoners, lokale ondernemers, gemeenten en investeerders | 31
  32. 32. Colofon Opgesteld door AT Osborne In opdracht van en in samenwerking met Agentschap NL en Gemeente Almere www.windenergie.nl Uw kennisbron voor windenergie op land Deze brochure is een uitgave van:anl0025_10_viskrt_windenergie08.indd 1 15-04-2010 16:22:18 Agentschap NL Agentschap NL is een agentschap van het ministerie van NL Energie en Klimaat Economische Zaken, Landbouw en Innovatie. Croeselaan 15 Agentschap NL voert beleid uit voor diverse ministeries als Postbus 8242 | 3503 RE Utrecht het gaat om duurzaamheid, innovatie en internationaal. T +31 (0) 88 602 25 33 Agentschap NL is hét aanspreekpunt voor bedrijven, www.agentschapnl.nl/windenergie-op-land kennisinstellingen en overheden. Voor informatie en advies, financiering, netwerken en wet- en regelgeving. © Agentschap NL | november 2011 Publicatie-nr. 2DENB1118 De divisie NL Energie en Klimaat versterkt de samenleving door te werken aan de energie- en klimaatoplossingen van Hoewel deze publicatie met de grootst mogelijke zorg is samengesteld de toekomst. kan Agentschap NL geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten.

×