- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
DeGroningsedichterC.O.Jellema,vanwievorigeweekhetVerzameldWerkverscheen,
haddeP.C.Hooftprijsverdiend,vindtcollegaTomvanDee...
Ikherkendehemeerstniet.Hijhaddelange
domineestoga van zijn vader aan. Een state-
mentvandeeersteorde.
IkkenCornogalsverleg...
Literair erfgenaam van C.O. Jellema werd le-
raar Nederlands Gerben Wynia. Tot zijn ver-
bazing. ‘Was hij soms verliefd op...
vrouwtespelen,hijstondoveralalleenvoor.
Cor dacht dat ik presentabel zou zijn omdat
ik theologie studeerde, maar zo werkte...
nen van twee mensen tegelijk houden, dat
is geen probleem.” Toen zijn nieuwe dicht-
bundel verscheen bestond die voorname-...
tot in de kleinste details. Zo ruimde hij na
een diner altijd de tafel af met aan zijn arm
een porseleinen emmertje met ee...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
HerwoltvanDoornen
Herwolt van Doornen
BUITENLAND
KoColijn
Hettribunaalleeftnog
D
edoodvanMiloseviczorgdevooreen
explosie a...
MartheNagengast
Kortverhaal
D
AAR ZIT HIJ. GEHULD IN TIE-
dye, een snoer van appelpitten
om zijn hals, een sfeer van flo-
...
hetraamuit.Alseendauwdruppelblijfthijstekenineen
hart.Slameteenhameropdeglazendruppel;brekenzal
hij niet. Knip de krul van...
Woensdag 26 juli 2006, omstreeks half elf in de ochtend. Het vertrek van de helikopter vanaf de
helihaven van Tryco Intern...
woord, maar stelde een commissie in onder
leiding van oud-CDA-Kamerlid Hans Hillen.
Dezecommissiemoetdeoorzaakvanheton-
ge...
1
2
4 5
De MI-8 verongelukt in de bergen 35 kilometer ten noordoosten
van Khost en vliegt in brand. De inzittenden:
1. De ...
de Tryco-helikopter daar niet is geland. Nu
rijdt Campbell in vliegende vaart naar het
kantoorvanTrycoinKaboel.Daarneemthe...
Woensdag 2 augustus 2006,
omstreeks half negen in de
avond. De lichamen van de twee
Nederlandse militairen komen
aan op vl...
DeerotischeprentenvanPetervanStraaten
Lust
50
DE VERHALEN
51
VRIJ NEDERLAND
21 OKTOBER 2006
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
BRAND × (DSKD)
Elsebeth Gerner Nielson
Rector
BRAND × (DSKD)
Stephan Saaltink
Communication Design
BRAND × (DSKD)
Jonas Le...
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
eleven lab...
17 poems17 poems
Roman lettersRoman lettersRoman letters
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z Total
1 7 1 2...
------------------------------------------------------------------------------------------
thank you!
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
eleven examples of professional work
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

eleven examples of professional work

2,223 views

Published on

1981-2016

© stephan saaltink

Published in: Design
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,223
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
4
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

eleven examples of professional work

  1. 1. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016)
  2. 2. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 1 sketches. exploring the fibonacci sequence and color. preparing a series of book covers. client sun publishers. year 1981.
  3. 3. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 2 are you poor? yes. do you want money? yes. fill in this form! ‘syllabus formulieren vormgeven’. book design. featuring the universal form (a public lecture). client sdu publishers. year 1988.
  4. 4. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 3 christmas stamp. (including some early atari st graphics!) client ptt post. year 1990.
  5. 5. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 4 beta user newsdesk (cci europe). mastering layout champ (cci europe). client dagblad unie. year 1992.
  6. 6. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 5 INDEX. a possible new additional newspaper. first (trial) issue(s). the financial broadsheet was never published. client nrc handelsblad. year 1999.
  7. 7. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 6 corporate identity noord-brabant (© total identity). client provincie noord-brabant. year 2000.
  8. 8. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 7 ‘the gardener and death’. featuring the dutch poet c.o. jellema. an example of the re- styling of (magazine) vrij nederland. client weekbladpers. year 2005.
  9. 9. DeGroningsedichterC.O.Jellema,vanwievorigeweekhetVerzameldWerkverscheen, haddeP.C.Hooftprijsverdiend,vindtcollegaTomvanDeel.HijwasgroterdanIda Gerhardt,zegtschrijverOekdeJong.WiewasCorJellema?ElisabethLockhornsprak metschrijvers,schildersengeliefdenoverdeschuwedichter.Erisdeestheet,diezijn persoonlijkheidstileerdezoalszijngedichten,eennegentiende-eeuwerophet Groningerplatteland.MaarookdemysticusdieMeisterEckhartvertaaldeende romanticusdieverliefdwerdopeenhovenier.‘Hijgingzinnelijkdoorhetleven.’ Dedichter,detuin- manendedood Vrienden,schrijversenminnaarsoverhetlevenvanC.O.Jellema TEKST ELISABETH LOCKHORN FOTOGRAFIE REYER BOXEM I n de vroege lente van 2003 vindt een indrukwekkende uitvaart plaats op het Groninger Hoge Land. Rond het statige landhuis Oosterhouw, gele- gen buiten het dorp Leens, verzame- len zich honderden mensen voor de hoge hagen. Er verschijnt een koets, getrokken doorzwartepaarden,bedektmetzwartedek- kleden. Op de koets staat een kist met daar- in het lichaam van de dichter C.O. Jellema. keleautogeparkeerdstaanenwarenzelfsal- lestratengeveegd.’ ‘Cor had een groot gevoel voor stijl,’ zegt Walter Schönau, hoogleraar Duitse Letterkunde, collega en vriend van het eer- ste uur. ‘Hij stileerde zijn persoonlijkheid, zijn leven. Zijn huis, zijn gedichten, niets was spontaan van: ach, we zien wel wat er- van komt. Nee, dat was allemaal doordacht en afstandelijk. Intens en authentiek, maar welgestileerd.Totophetallerlaatst.Toenik afscheid ging nemen en hij opgebaard lag indetuinkamervanOosterhouwschrokik. Op de bok zit Klaas, de hovenier met wie hij zeswekendaarvoorgetrouwdis.Hijmentde paarden. Vele mensen, onder wie talrijke dichters en kunstenaars, volgen de laatste tocht van de dichter, die wel de kluizenaar en mysticus vanhetNoordengenoemdwerd. ‘Tot in alle details was het een typische Jellema-begrafenis, zegt Gerben Wynia, literair erfgenaam en bezorger van het Verzameld Werk. ‘Niemand die dacht: is dit niet een beetje “te”. Natuurlijk moesten er zwarte paarden komen, mocht er geen en- ‘Alsikdoodben,wilikdatjemetjelosseblondeharenaankomt galopperenbijmijngraf,metblauweanemonen’ Landgoed Oosterhouw, het huis van C.O. Jellema 97 VRIJ NEDERLAND 17 DECEMBER 2005 96 DE VERHALEN PROFIEL
  10. 10. Ikherkendehemeerstniet.Hijhaddelange domineestoga van zijn vader aan. Een state- mentvandeeersteorde. IkkenCornogalsverlegenjongemandieop universiteitsfeesten met meisjes aan kwam zetten met wie hij dacht zich te gaan verlo- ven. Later volgde de kennismaking met pas- tor Hans Stolp met wie hij ging samenwo- nen in een dertiende-eeuwse oude pastorie in Zuidhorn. Ze organiseerden regelmatig grote diners. Iedereen moest dan iets voor- dragenofzijnlievelingsgedichtmeenemen. Mooie, gedenkwaardige avonden. Een tijd- lang zijn we heel intensief met elkaar omge- gaan. Toen ik voor de tweede keer trouwde, waren Cor en Hans onze getuigen. Hij heeft verschillende gedichten voor mij geschre- ven, maar die droeg hij dan op aan mijn ex- vrouw. Het werd altijd over de band gespeeld, li- terair gestileerd. Ik wist nooit goed wat ik daarmee aan moest. Als je een avond met hem had zitten praten kreeg je de vol- gende dag een brief in dat typische hand- schrift. Schrijven was voor hem een ma- nier om zichzelf mee te delen aan anderen. Hij kon er erg onder lijden dat er een soort scherm was tussen hem en de mensen, een scherm waar hij niet doorheen kon breken. Meestal lukte dat pas als hij alleen was en zo’n brief schreef, of een gedicht waarin hij heel zijn ziel en zaligheid legde. Ik kreeg al- tijd al zijn bundels, voorzien van een prach- tige opdracht, maar ik kon daar nooit he- lemaal adequaat op reageren. Ik vond met name zijn vroege poëzie erg moeilijk, wat onpersoonlijk ook. In mijn reactie stond ik naar mijn gevoel vaak met de mond vol tanden.’ GerritKrol:‘Ikherinnermijvanonzeontmoetingvooralverbazing:datzo’n fijnzinnig dichterzulkekolenschoppenvanhandenkonhebben.Hetisnooitechtwatgeworden tussenons.Bijeenbevriendedichterthuishebbenweelkaareenslatenhorenwelkege- dichtenonsnaaanhethartlagen.Iklasmetveelgevoelenemotieeengedichtvoorvan DrummonddeAndrade.WaaropJellemakortenbondigzei:“Datisnupreciesdepoë- ziewaariknietvanhou.”Hetverbaasdemijdateenzachtmoedigdichtererinslaagde mijzobotopmijnzieltetrappen.’ Het Verzameld Werk van C.O. JellemaVerzameld Werk van C.O. JellemaVerzameld Werk is in een cassette van twee delen (Gedichten en Essays) verschenen bij Uitgeverij Querido, 880 pagina’s, € 39,95. Bijeenkomst van de Fuji Art Association op landgoed Oosterhouw,1990. Derde van links, zittend, C.O. Jellema ARCHIEFJELLEMA 99 VRIJ NEDERLAND 17 DECEMBER 2005 98 DE VERHALEN PROFIEL
  11. 11. Literair erfgenaam van C.O. Jellema werd le- raar Nederlands Gerben Wynia. Tot zijn ver- bazing. ‘Was hij soms verliefd op je, hebben mensenmeweleensgevraagd.Maardatweet ikniet,voordatsoortdingenhebikgeenan- tenne.IkhebCorlerenkennennadatikhem vroeg of hij een gedicht wilde vertalen van StefanGeorgevooreenbibliofielboekjevoor Willem Brakman. Per kerende post kreeg ik antwoord en een kladje van een proefverta- ling. We begonnen brieven uit te wisselen en algauw werd het minder ‘geachte heer’. Het werd een intensieve correspondentie, die geduurd heeft tot vlak voor zijn overlij- den. Ik bezit honderden brieven van hem. Deeerstekeerdatikbijhemopbezoekging, had ik het gevoel dat ik bij een negentiende- eeuwer terecht was gekomen. Iemand van Russische landadel. Ik durfde niet eens ach- ter mijn oren te krabben. Uiterste etiquette, zeer erudiet. Tegelijkertijd wist ik: dit is een lieve, kwetsbare man. Je werd soms bekro- pen door de neiging een arm om hem heen te slaan en te zeggen: “Kom op, Cor.” Ik heb dat nooit gedaan. Ik denk ook dat weinigen dat gedaan hebben, want tegelijkertijd riep hijeengroteafstandop.Hijgedroegzichge- remdenterughoudend. Toen Cor doorkreeg dat ik een meer dan op- pervlakkige belangstelling had voor zijn werk,ginghijmesteedsvakerdingenopstu- ren. Interviews, voorpublicaties, zei: bij jou is het in goede handen. Ik archiveerde alles zeer nauwkeurig. In eigen beheer heb ik vijf boeken van hem uitgegeven. De zorgzaam- heidwaarmeedatgebeurdeontroerdehem. En het sprak hem aan dat ons uitgeverijtje Flanorliefdewerkoudpapierwas. Vlak voor zijn dood ben ik naar hem toe ge- gaan om te vragen wat hij zich daarbij voor- stelde, bij “literair erfgenaam”. Hij heeft me toenbijnaletterlijkbijdehandgenomenen door het huis geleid. “Ik ben een soort eek- hoorntje,”zeihij.“Ikheboveralstapeltjeslig- gen.Ikwijszewelaan,danhoefjelaterniette zoeken.”Hetbleekeenenormarchief.Alleen alvijf,zesmetermappenmetcorresponden- tie. Een kostbare schat voor een toekomstig biograaf.Ikziehemnogstaan,dearminmi- tella, door de verlamming vanwege de uit- zaaiingen.Opzijnbureau,enigszinsverstopt tusseneendriedeligMiddelhoogduitswoor- denboek, haalde hij een klein notitieboekje tevoorschijn.“Moetjeookmeenemen.”Het bleken zeer persoonlijke ontboezemingen, notities en gedachten. Ook zeer openharti- geerotischebekentenissen.Privégedachten dieiklievernietgelezenhad.Bijhetlezener- van voelde ik bijna een soort gêne. Mensen doen vaak voorkomen alsof hij totaal ver- geestelijkt was. Daar geloof ik niks van. Hij kon intens genieten van mooie maaltijden, mooie mensen, een mooi glas wijn. Hij ging zinnelijk door het leven. Werd ook veelvul- digverliefd. Ik heb de beschikking gekregen over al zijn dagboeken. Ik moet zeggen, dat is geen vrolijke lectuur. Ongelooflijk tobberig. Woordenalsschuld,verdrietenpijnkomen daarvaakinterug.Datwasookeenkantvan Cor. Dat was soms ook zichtbaar. Er zijn fo- to’s, als je die ziet, kun je wel janken. Er staat opmijnbureaueenfotodieikhebgekregen vanKlaas.Somswordiknietgoedvandieme- lancholieke blik. Dan leg ik de foto plat neer enzeg:‘Sorry,Cor,nuevenniet.’ AlleauteursrechtenophetwerkvanJellema berustenbijmij.Ikhadhetbezorgenvanzijn Verzameld werk door iemand kunnen laten doen,maardatstrooktnietmetmijntaakop- vatting.Ikhebpasgaandewegdoorgekregen watvoorgrootblijkvanvertrouwenditisge- weest. Cor noemde mij zijn “beredderaar”. Datbeschouwikalseeneretitel.’ CorJellemawasaltijdalheelnauwgezetover elke snipper papier, vertelt Hans Stolp, pas- tor, schrijver en ex-partner. “Dit moet la- ter naar het Letterkundig Museum,” zei hij dan. We ontmoetten elkaar bij de gespreks- groep De Kringen, een initiatief van domi- nee Klamer, bestemd voor wat toen met een vreselijk woord “christenhomofielen” heette.Corenikhebbenaanheteindvande avond de afwas gedaan. Hij had in zijn ogen ietswatmediepraakte.Eengrotefijnzinnig- heid. Vanaf dat moment zijn we samen ver- dergegaan.Ikwaseenstudenttheologievan drieëntwintig,hijwaswetenschappelijkme- dewerkerenvierenhalfjaarouder–vanafhet begin zat er een ongelijkwaardigheid in die onslatergenektheeft. Cor heeft lang geen vrede gehad met zijn homoseksualiteit. Vóór mij had hij een die- pevriendschapgehadmetHenkvandeWall Repelaer. Die heeft het uitgemaakt om te gaan trouwen en dat heeft hem lang beves- tigd in de gedachte: in onze kringen hoor je in het huwelijk te treden. Zijn moeder had grote moeite met de homoseksualiteit van Cor. Toen zijn jongere broer Anne Otto trouwde, mocht ik niet mee naar het huwe- lijk. Cor durfde niet tegen zijn moeder in te gaan.Zijwaseendochtervanrijkeherenboe- ren uit Oost-Groningen, een harde vrouw. Cor was bang voor haar, heeft zich nooit he- lemaal van haar kunnen los vechten. Zijn vader was een lieve man, ik heb nog steeds theologische handboeken van hem in de kaststaan.Hijwasevenmintegendievrouw opgewassen, hij sloot zichzelf in de studeer- kamerop.Zijweigerdederolvandominees- OekdeJong:‘Devonksloegonmiddellijkover.Ikwist:ditiseenverwantegeest.Hijver- telde me hoe hij als student al het gevoel had dat hij Eckhart moest vertalen. Eckhart vondinJellemaeenvertalerdiejemaareensindehonderdjaartegenkomt:eengoede germanist, een geschoolde theoloog en ook nog eens een dichter. Wat zijn eigen werk betreft, mij zijn de latere, vrije verzen het liefst. Door zijn verbondenheid met de tradi- tieheeftJellemazichbuitendemainstreamgeplaatst.MaarIdaGerhardtheeftbewe- zendateendergelijkdichterzicheenindrukwekkendeplekindeliteratuurkanverwer- ven.Enikmoetzeggen,ikgeef dandevoorkeuraanJellemabovenGerhardt.’ ‘Hijleederonderdatereensoortschermwastussenhemende mensen,waarhijnietdoorheenkonbreken’ — Interieur van landgoed Oosterhouw. ‘Zijn huis, zijn gedichten, niets was spontaan, het was allemaal doordacht’ 100 DE VERHALEN PROFIEL
  12. 12. vrouwtespelen,hijstondoveralalleenvoor. Cor dacht dat ik presentabel zou zijn omdat ik theologie studeerde, maar zo werkte het niet. Als ze bij ons logeerde en we met zijn drieën aan tafel zaten, weigerde ze om met mij te praten. We spraken dus allebei apart tegen Cor. Cor was niet in staat om daarmee om te gaan. Ik vond het mooi dat hij aan het einde van zijn leven toch nog getrouwd is. Dat kun je bijna zien als een late overwin- ningopzijnmoeder. We zijn uiteindelijk achttien jaar samen ge- weest. Hij heeft mij de wereld van cultuur binnengeleid. Soms heb ik hem geholpen met vertalingen. Hij kwam altijd met alle teksten naar mij toe, ook nog lang nadat wij uit elkaar waren. Het is uiteindelijk naar af- gelopen.Ikhebindekrantmoetenlezendat hij was overleden. Ik heb het verdrietig ge- vonden dat er niet het kleinste briefje voor me klaar lag. Helemaal niks. Dat doet pijn. Nogsteeds. De problemen tussen ons begonnen te ont- staan toen ik een eigen wereld kreeg, met name toen ik ziekenhuispastor werd in Groningen.Corwerdjaloers.Indiezelfdetijd raakte hij gebiologeerd door een boek van Forster: Maurice. De hoofdpersoon, die ho- moseksueel is, gaat er met de tuinman van- doorenvertrektnaarAmerikaomeennieuw leven op te bouwen. Ik voelde: dit gaat over iets heel wezenlijks. Zodra Klaas op het to- neelverscheen,wistikhet. Ik heb twee jaar lang verdragen dat hij ieder weekendnaarKlaasging.Opzijnverjaardag ging hij met Klaas naar een hotel. Als ik pro- testeerde zei hij: “Homoseksualiteit is iets anders dan heteroseksualiteit. Homo’s kun- Ger Siks, kunstschilder: ‘Cor was een romanticus in hart en nieren. Tien jaar geleden zeihijtegenTrudy,mijnvrouw:“Hetwordttijddatikeenpaardvoorjekoop.Alsikdood benwilikdatjemetjelosseblondeharenaankomtgalopperenbijmijngraf metblau- weanemonen.Endannietineentuiltje,nee,ikwildatjezesprenkeltovermijngraf.” EndusbrengtTrudynuiederjaartrouwblauweanemonennaarzijngraf bijhetkerk- jevanSaaksum,aldoetzedatmethaarOpelAstra’tjeinplaatsvanmeteenpaard.’ Met de klok mee: Christiaan Klasema, Hans Stolp, Gerben Wynia en Klaas Noordhuis Huwelijksfoto van Cor Jellema (rechts) en Klaas Noordhuis. ‘Anderhalve week nadat we gehoord hadden dat hij kanker had, zijn we getrouwd’ ARCHIEFJELLEMA 102 DEEL RUBRICERING 103 VRIJ NEDERLAND 17 DECEMBER 2005
  13. 13. nen van twee mensen tegelijk houden, dat is geen probleem.” Toen zijn nieuwe dicht- bundel verscheen bestond die voorname- lijk uit liefdesgedichten over Klaas. De bun- del was ook aan hem opgedragen, iets wat bijnaonverdraaglijkwas. Ik heb het Klaas niet kwalijk genomen. Een derde kan er uiteindelijk niets aan doen. Op een dag heb ik gezegd: Cor, we moeten pra- ten, zo kunnen we niet verder. Waarop Cor reageerde met: “Ik heb er een gedicht over gemaakt.” Ik zei: Cor, ik heb altijd geluis- terd naar je gedichten. Maar nu wil ik geen gedicht maar een gesprek. Hij werd razend. Scheurde de hele nieuwe dichtbundel in stukken en verbrandde de resten in de open haard. Cor was doodsbang om te praten. Ik snaptezijnonmacht,maarhetheefthetver- werkingsproceswelheelzwaargemaakt. De laatste avond dat ik thuis was hebben we samen eten staan koken. Ik stond achter het fornuis en voor het eerst sloeg hij zijn arm ommijnschouder.Ikzei:Cor,weetjedatdit de eerste keer is sinds we elkaar kennen dat je dit doet? Hij kon het niet. Hij was niet in staat tot tederheid. Ik was altijd degene die hémbeetpakte. Toen ik wegging kwam al mijn creativi- teit vrij. Ik schreef een kinderboek voor Lemniscaat: De gouden vogel. Vanaf het mo- ment dat ik wegging openden zich mijn pa- ranormale vermogens. Inmiddels heb ik dertigboekengemaaktoveresoterischchris- tendom. Ze worden vertaald in Engeland, DuitslandenAmerika.’ Hijstaatop,komtterugmeteenboek.Dehe- lende kracht van vergeving. Schrijver: Hanslende kracht van vergeving. Schrijver: Hanslende kracht van vergeving Stolp.Slaatdeeerstebladzijopen,wijstopde opdracht op de eerste pagina: ‘In dankbaar- heidopgedragenaanhendiemijdemoeilij- ke les van vergeving leerden. Mijn moeder enC.O.J……’ Slaat dan het boek dicht en zegt: ‘Weet je waarikblijomben?Dathijopdedagvanzijn dood de laatste hand heeft gelegd aan het vertalenvandeprekenvanTauler,deDuitse mysticus. Een tijdgenoot van Eckhart. Ons eersteweekendsamenzijnweineenhotelin Drenthedaaraanbegonnen.Ikvondhetheel ontroerend te horen dat hij daarmee zijn le- ven is geëindigd. Als je me vraagt naar goe- de herinneringen kan ik dat alleen maar sa- menvattenmet:hijwasmijngroteliefde.’ Hetwasgeengelukkiggezinwaardejongens Jellema uit voortkwamen, vertelt Adrienne Jellema, weduwe van Anne Otto, de jongere broer van Cor die een halfjaar voor hem is overleden. ‘Het waren betrekkelijk oude ou- ders. De moeder van Cor was 41 bij de komst van Cor. Er waren elf jaar overheen gegaan eer er kinderen kwamen. De zonen hebben er achteraf vaak over gespeculeerd waarom datnieteerderhetgevalwas.Inhetbeginvan hunhuwelijkzijnhunoudersnaarDavosge- gaan, waar mijn schoonvader als predikant verbonden was aan het Nederlands sanato- rium. Hij was een hoogstaand mens, het be- schouwende karakter van Cor valt zeker op hem terug te voeren. Mijn schoonmoeder kon heel schwärmerisch over Davos praten. Ze was een behoorlijke flirt en er zijn tallo- ze foto’s met vrienden op ski’s of op de al- penweide. Het was zo’n huwelijk waarvan je denkt:warenzemaaruitelkaargegaan.Haar levenbestonduittoneelenbuitenkant.Zijn moeder kwam uit een rijke Groningse fami- lie. Ze bezaten veel land en lieten zich daar ook op voorstaan. Een naar trekje. Zij was een lastige vrouw. Als de jongens uit school kwamen,stondereenglasmelkvoorzeklaar en was mama altijd aan het rusten. Dat glas melkgingeindeloosvaakom.Waarschijnlijk uit woede. Er is een portret van die drie jon- getjes. Cor kijkt heel waakzaam, Max onge- looflijkbangenAnneOttokijktvan:blijfvan me af. Eigenlijk een heel griezelige foto. Alle drie stralen ze iets uit van: noli me tangere, raakmenietaan. Mijn schoonmoeder wilde dat haar jongens het hoogste van het hoogste zouden berei- ken. Tegen Cor werd tot op hoge leeftijd ge- zegd: je had allang professor kunnen zijn. Jarenlangwerdergevraagd:Cor,wanneerga je promoveren? Het antwoord dat nooit ge- geven werd, maar wel in praktijk gebracht, was: dus nooit. Cor kon feilloos voordoen hoe ze reageerde als er een nieuwe dicht- bundel uitkwam. Dan pakte hij met een vies gezicht tussen duim en wijsvinger een ima- ginairboekjebeetenzei:“En,weerzo’ndun- netje?”’ ‘Moeder Jellema was groot van gestalte, pik- zwart geverfd haar, geaffecteerde stem,’ ver- teltAnne-MarijkevanWieringen,huisvrien- din en vroeger buurmeisje. ‘Ze sliep zomer en winter tussen de middag buiten – waar- schijnlijk een overblijfsel uit Davos. Dan lag zeopeenroodgebloktedekenopeenbedte- gen de garage. Een zeer formele vrouw. Ik kwam naast de familie te wonen toen ik der- tienwasenikkeekmijnogenuit.“Dejongens Jel”, zoals ze spottend werden genoemd, za- gen eruit of ze uit een vorige eeuw kwamen. Ik had gebleekte haren, groene nagellak en een lila spijkerbroek, zij droegen een jagers- jas met gebreide kousen en broeken tot op hun knie. Als het slecht weer was vaak ook nogoverschoenen.Zezagenerníétuit. Die eerste gedichten van Cor ademen iets van dat rare plechtstatige van die familie. Cor studeerde al, maar was veel thuis om RutgerKopland:‘Erisveel“Noorden”inzijnpoëzie,erwordtveelgekekennaardewe- reldvanzijnouders,zijnvooroudersenzijneigenjeugd.Veelgedichtenroependiewe- reld op, doordrongen van een verlangen naar “oorspronkelijke heelheid”. We zien de wereld,maareriseenonoverbrugbarescheidingtussenhaarenons.Omhaarwerke- lijkte“zien”zoudenwetotdiewereldmoetenbehoren,haarzelf “zijn”.Ineenvanzijn essaysschrijftJellema:“Poëzie,demagievanpoëzie,loktonstotbijnaoverdegrensvan het zien en het zijn.” Poëzie als poging tot herstel van onze onvoltooidheid, als poging omeven,voordeduurvanhetgedicht,“deheelheidvanhetenedurendeNu”opteroe- pen. En inderdaad, zo’n typisch Cor Jellema-gedicht kan dat bij mij, dat verlangen op- roepenenvervullen.Even.’ ‘ZonderafgunstkonhijhorendatikdepoëzievanRawie toegankelijkervond.Hijwashooguiteenbeetjeverdrietig’ — Slaapkamer van landgoed Oosterhouw 104 DE VERHALEN PROFIEL
  14. 14. tot in de kleinste details. Zo ruimde hij na een diner altijd de tafel af met aan zijn arm een porseleinen emmertje met een rieten hengsel,metdaarintweecompartimenten, éénvoorhetgroteenéénvoorhetkleinebe- stek. Typisch iets van bij hen thuis. Daarna werd er met zijn allen afgewassen waarbij Corzorgvuldighetschortombond.Kokenen afwassen vormden zoals Cor zei: de humus vanhetbestaan.’ C.O. Jellema verkeerde graag in het gezel- schap van schilders, zegt Matthijs Röling. ‘Hij was daar zeer welkom, want schilders zijn over het algemeen zeer saaie mensen die hard dichters nodig hebben.’ De schil- derleerdeCorJellemakennenviazijneerste vrouw. ‘Zij is Duitse, ging college lopen in Groningen. De afdeling Germanistiek vond zijniks,opéénuitzonderingna:dejongedo- centJellema. Het eerste wat ik dacht toen ik Cor ontmoet- te: dit is kostbaar porselein. Ik vond het een uitzonderlijk schuwe, breekbare jongen. Ik was een van de eerste buitenstaanders aan wie hij verteld heeft dat hij homofiel was. Nee, dat schiep geen verwarring, ik kan goed tegen homofiele aantrekkingskracht. We hebben hooguit wel eens met een lich- te meewarigheid afscheid van elkaar geno- men:Nee,jongen,hetziternietin. Corontwikkeldezichtoteenveelzijdigman, werdvanliefhebbersteedsmeereenkenner. Toeniksamenmetcollega’svandeAcademie Minerva de Fuji Art Association oprichtte, hebben we Cor gevraagd onze spreekstal- meester te worden. Wij, dat waren Wout Muller en zijn vriendin Clary Mastenbroek, Ger Siks met zijn vrouw Trudy Kramer en FritziHarmsenvanBeekdieopdatmoment mijnvriendinwas. Tienjaarlangexposeerdenweiederjaarinde maand december en Later is dat gezelschap uitgebreid met Jean Pierre Rawie en ande- ren.Corverzamelde graagmensenomzich heen. Hij probeerde op dat soort avonden altijd de mensheid te verheffen. Het moest méérzijndaneenavondjemetvrienden,het moest“zielsverheffend”zijn.Hijorganiseer- de veel. Niet altijd even gelukkig. Cor hield erg van gezang. Inviteerde ons regelmatig ophuisconcerten.Nubenikgeenliefhebber van Schubert, zeker niet als het door twee- derangstenorenwordtgezongen,maarCor kon daar maar niet genoeg van krijgen. Dat wasweleenseenlangezit. Ik luisterde graag naar Cor als hij vertelde over poëzie of Meister Eckhart. Zijn eigen werk vond ik lastiger. Ik heb hem wel eens eerlijk gezegd: een goeie sinterklaasdichter vindikleuker.Zonderafgunstkonhijhoren dat ik de poëzie van Jean Pierre Rawie toe- gankelijker vond. Misschien was hij hoog- uit een beetje verdrietig. Cor kon héél goed verdrietig zijn. Zeker die laatste jaren kwam er een diepe melancholie door zijn gezicht heen. Ken je dat portret dat ik van hem ge- schilderdheb?’ Datportretiseenschilderijmeteenverhaal. Misschien dat het daarom altijd ontbroken heeft op de grote tentoonstellingen van Matthijs Röling. Hans Stolp, ex-vriend van CorJellema:‘Oorspronkelijkwasheteenpor- tretvanonssamen.VooraanzatCor,neerge- zet als een herenboer met de blauwe ring met het familiewapen, ik stond er als een soort slaafje achter. We hebben een officiële vernissage gehad, met allerlei vrienden er- bij,ophetlaatstemomenthetdoekeraf. Ik was er doodongelukkig mee. Achteraf heb ik gedacht: dit schilderij legt precies de ongelijkwaardigheid bloot waar onze rela- tie mank aan ging. Nadat we uit elkaar wa- ren gegaan, belde Cor me op. Zei laconiek: “Ik heb jou weg laten schilderen, en er een aap voor in de plaats laten zetten.” Het rare was,dieaapkwammijhelemaalnietvreemd voor.Integendeel,hetleekbijnavanzelfspre- kend.’ Volgens Matthijs Röling was het een aap zonder symbolische bijbedoeling: ‘Cor wil- deHansweghebben,enermoestietskomen op die plek, want daar was dat hele schilde- rij op gecomponeerd. Ik heb er toen een aap neergezet–datisdoorsommigemensenop- gevatalseenwraakneming.’ Klaas Noordhuis, weduwnaar van Cor Jellema, vindt het een mooi doek, ‘maar als het mij was overkomen, had ik er een mes doorgehaald.’HijleerdeCorkennenalsklant van zijn tuincentrum in Zuidhorn. ‘Een van mijnallerbesteklanten.Hijmaakteavances, maarikwasdaareigenlijknietaantoe.Ikhad nooit een vaste relatie gehad, dacht dat ik voor eeuwig vrijgezel zou blijven. Cor heeft mij met veel geduld veroverd. Had daar al- lesvoorover,zelfsomdieprachtigepastorie in Zuidhorn te verlaten en naar Groningen tegaan.Ikwildenietindeerfenisvanander- mans verbintenis zitten en ook niet tussen mijnklantenwonen. Mijn eerste indruk van Cor: een aristocrati- sche man die veel warmte bij zich had. Hij straaldeveiligheiduit.Mijnlevenwasopdat moment erg chaotisch. Ik lag vrijwel in de goottoenikCorleerdekennen.Corschiepal snelstructuur,datgafrust.Corheeftveelta- lentenbijmewakkergeroepen.InGroningen ben ik een ontwerpbureau begonnen voor tuinen.Deeerstetuinhebikontworpenvoor Cor,eenvierkantestadstuin.Naonzeverhui- zing naar Leens ben ik begonnen met het Marjoleine de Vos: ‘Ik begon zijn poëzie beter te begrijpen nadat ik hem had geïnter- viewdoverzijngedicht“HetkerkjevanFransum”.Ikbegonmenetteinteresserenvoor religie en zingeving. Cor Jellema is een gids voor me geweest, hij stelt goede vragen in zijngedichten,erwordtaltijdgezochtnaarhetaanwezigzijninhethierennu.Hijbe- nadrukt hoe je door het denken afstand schept tussen jezelf en de wereld. De omslag diejeinlaterejarenzietinzijnpoëzieheeft,denkik,temakenmetOosterhouw.Hetbij- nakloosterlijkebestaanvan’sochtendswerkenen’smiddagsdetuinin,boodeengoed tegenwichtvooraldatdenken.EnEckhartheeftderestgedaan.’ ‘Uitersteetiquette,zeererudiet.Tegelijkertijdwistje:ditiseen lieve,kwetsbareman’ — De tuin van landgoed Oosterhouw. ‘’s Ochtends ging Cor om halfacht achter zijn bureau zitten, werkte dan tot halfeen. De middag werd besteed aan tuinwerk’ 108 DE VERHALEN PROFIEL
  15. 15. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 8 art direction: re-introducing graphic arts in the dutch weekly. client weekbladpers. year 2005.
  16. 16. HerwoltvanDoornen Herwolt van Doornen BUITENLAND KoColijn Hettribunaalleeftnog D edoodvanMiloseviczorgdevooreen explosie aan commentaren op het nut van tribunalen. Even leek het of Den Haag slechts de gastheer was van het Milosevic-tribunaal, alsof er niet tientallen procedures tegen andere verdachten lopen. Dedoodvandevoormaligedictatorbeteken- devolgenssommigenmeteendemislukking vanhetICTY(InternationalCriminalTribunal for the former Yugoslavia). Anderen gingen minder ver, maar zelfs Carl Bildt, voormalig EU-gezant voor ex-Joegoslavië, spreekt van eenernstigebeschadigingvanhettribunaal. En overal rees de vraag of de rechtszaak niet watkorterhadgekund. Het is een dilemma, ook bij toekomstige za- kentegenoorlogsmisdadigers.Jekuntkiezen vooreenkortenkrachtigproces,opgeruimd staat netjes. Maar met die efficiënte aanpak laatjeallerleipijnlijkeenbelastendepunten liggenenschepjeeenlegitimiteitsprobleem. Kies je daarentegen voor lang en zorgvuldig handelen, dan schuilt het risico in procedu- rele overkill. Wie Milosevic zesenzestig ver- schillende aanklachten voorlegt, 295 getui- gen tegen hem laat spreken en vijfduizend verklaringentegenheminzamelt,looptkans datdeprocedureonderwegergensverzandt en de verdachte de regie overneemt. Met de dood, gewild of ongewild, als slotacte. Want datishettweederisicovanlang&zorgvuldig: wie boeven op leeftijd naar Scheveningen haalt en ze aan slepende procedures bloot- stelt, loopt domweg kans dat die boeven voortijdig bezwijken. En dat is niet wense- lijk, al was het maar om speculaties over ver- giftigingsscenario’s te voorkomen en om achterbannen die figuren als Milosevic gre- tig tot martelaar uitroepen geen kans te ge- ven.‘DitisaldezesdeServiërdiesterftinhan- den van dit tribunaal,’ riep de huisadvocaat vandefamilieMiloseviczaterdag,sentimen- ten aanwakkerend over anti-Servische com- plotten.Metterugwerkendekrachtzullende rechtersmisschienspijthebbenvandebeslis- sing op 24 februari om Milosevic een behan- delingineenMoskousehartkliniekteweige- ren. Maar medisch gezien was er geen reden voor de trip naar Moskou. Buitenlandse spe- cialisten mochten naar Den Haag komen, goedeziekenhuizengenoeginderesidentie, en bij dat al mag niet vergeten worden dat Milosevicnuttigeadviezenvandedoktervol- komen aan zijn laars lapte. Hij bleef ketting- roken, dronk te veel koffie en wilde van zijn procesuitallemachteenone-man-showma- ken,hetgeenhemzijnnachtrustkoste.Indit opzicht is het Tribunaal, dat hem zijn eigen verdediging liet voeren en hem geen advo- caat toewees, misschien juist te veel coulan- ce te verwijten. Hij mocht een tergend lange Milosevic-show opvoeren en zorgvuldig aan zijnmartelaarschapbouwen. Aandelange&zorgvuldigeproceduremogen dannadelenkleven,hetandereuitersteiseen efficiëntproceszonderalteveelrechtenvoor de verdachten. Je hoeft niet meteen aan het Saddam-tribunaalofGuantánamotedenken omtotdeconclusietekomendatdeinterna- tionalerechtsordedaarooknietmeegediend is.Enresultaatgerichtiszo’nproceduretrou- wensooknietvanzelf:inGuantánamozitten veel verdachten al langer vast dan Milosevic inzijnScheveningsecelzat. Debesteaanpakzitwaarschijnlijktussende- zetweeuiterstenin.ICTY-rechterClaudeJorda zei eind vorig jaar dat achttien maanden ge- noeg kunnen zijn voor een degelijk proces. HetJoegoslavië-Tribunaalistienjaargeleden bewustontworpenineenonafhankelijkeop- zet. Geen overwinnaarsrechtspraak, geen exposure in Belgrado. Daar is wel tegen in- gebracht dat berechting in eigen land beter zou zijn voor de politieke verzoening en het helen van trauma’s. De oprichting van het Internationaal Strafhof in Den Haag is al een stap in die richting, omdat dat hof geen za- ken onderzoekt die door staten zelf kunnen wordenafgehandeld. Datbrengtweerhetgevaarmetzichmeedat oorlogsmisdadigers er te gemakkelijk van af zullen komen. Het is dus tasten en zoeken methetinternationalestrafrecht.Maarzorg- vuldigheid moet voorlopig toch het zwaarst wegen. Staat het tribunaal van Carla del Ponte nu met lege handen? Gelukkig niet. Er ligt een berg aan bewijsmateriaal tegen Milosevic, dat ook tegen andere verdachten gebruikt kan worden. Dit materiaal zal de Balkan- geschiedschrijvers ter beschikking staan en moet dan maar langs indirecte weg tot ge- noegdoening en afronding dienen bij de slachtoffers en politieke erfgenamen. Dat leidt dan wel niet tot een veroordeling in ju- ridische zin, maar wel tot een postuum oor- deeloverderolvanMilosevic. V BINNENLAND FrankPoorthuis Allehelpersderingin D e eerste keer dat ik Jan Peter Balke- nendesprakwashijnetkamerlidge- worden, najaar 1998. Ik had hem al weleenpaarwekenals‘embeddedverslagge- ver’ in de CDA-fractievergaderingen mogen gadeslaan. Telkens als hij het woord kreeg, zag je Jaap de Hoop Scheffer instemmend knikken en stralen: wat was die Jan Peter toch een slimmerd! Nu praatten we in het restaurant van de Tweede Kamer ruim een uuroverzijnbeweegredenenomdepolitiek integaan,zijninzichten,zijnportefeuille(fi- nanciën) en even over zijn gezin. Die avond realiseerde ik me dat ik uiteindelijk alleen hadonthoudendathijeenvrouweneenlief kleindochtertjehad. Toen dacht ik nog dat het aan mij lag. Maar al snel merkte ik dat ik niet de enige was die, tegenover hem gezeten, het spoor bijs- ter raakte. Nadien zagen wij elkaar nog zeer geregeld en ik garandeer u: aan de emoties van Jan Peter Balkenende mankeert niets. Hij kan uitstekend vertellen waarom hij kwaad op je is, je zelfs officieel doodzwij- gen. Maar ook een ruzie bijleggen en dan weer met warmte over vrouw en kind spre- ken. Maarwanneerhijovernormenenwaarden, nieuwe regels en instrumenten, eigen ver- antwoordelijkheid en soevereiniteit in ei- gen kring praat, droom je vanzelf weg. Hij mag een helder denker zijn, hij mist de woorden die je bijblijven. De omarming van iemand die troost biedt na een verve- lende boodschap. Publieke communicatie, wou ik maar zeg- gen, is dus nooit het sterke punt geweest van de man die al kort na ons eerste tref- fen (ik claim geen oorzakelijk verband) een stormachtige carrière doormaakte. Hij volgde De Hoop Scheffer op als CDA- leider en werd zomaar premier van alle Nederlanders na de grootste politieke om- wenteling die Nederland de afgelopen de- cennia trof. Dat hij in 2003 nog eens de ver- kiezingen won, was feitelijk een veel groter wonder dan de eerste keer. Zijn grootste te- genstander van toen zal hij ook in 2007 te- gen het lijf lopen: Wouter Bos. In zijn on- langs verschenen boekje laat Bos over veel zaken mist drijven, maar over één ding is hijduidelijk:hijzalBalkenendeproberente verslaanopdeleiderschapskwestie.Bosbe- looft ons een bindend leiderschap. Dat lijkt me eerlijk gezegd dubbelop, maar alla. Vooralsnog ziet het ernaar uit dat het tus- sen die twee zal gaan. Het is spijtig voor de VVD, maar Rutte maakt geen schijn van kans. Slechts als Henk Kamp zich over een paar maanden laat smeken om alsnog lijsttrekker te worden (en ik verwacht dat Kamp daarop speculeert) zullen we de libe- ralen bij de strijd van mei volgend jaar seri- eus kunnen nemen. Rutte kan zeggen dat hij het hele liberale spectrum van midden tot uiterst rechts dekt: het is onzin. Hij laat de complete rechterflank open. Wilders, Pastors en het CDA klappen in hun handen bij de gedachte aan Rutte. ‘Drie man op het podium, waarvan alleen de onze een strop- das draagt,’ grapte deze week een CDA-stra- teeg. ‘Graag!’ Wie wel eens in de zaaltjes is geweest waar de VVD-achterban zijn grieven bespreekt, weethoesociaal-liberalenalsRuttedaarlig- gen.DiewillendehardheidvanVerdonk.Of Kamp. Leiderschap dus. Bos tegen Balkenende. In zijn CDA knijpen ze ’m daarom natuurlijk. Niet zonder reden. Want Balkenende mag dan in de loop der jaren langzamer zijn gaan spreken, gel in zijn haar hebben ge- smeerd en meer, heel veel meer ervaring met de media hebben opgedaan: een war- mepersoonlijkheidineenzaalmetmensen of voor de camera is hij nog steeds niet. Hij blijft de instrumenteel leider van een kabinet dat geen vergezicht biedt. Wat me een van de noodzakelijkheden voor poli- tiek leiderschap lijkt: vertellen waar al on- ze ellende voor nodig is. Een opwekkend vergezicht schetsen. Dit kabinet neemt van de mensen zonder te laten zien wat ze er- voor terug krijgen. Ook waar het, op imma- teriële zaken, zijn barmhartigheid kan la- ten blijken, straalt het meedogenloosheid uit. Dat de top van het CDA daar het afgelo- penweekeindeoververgaderde,isechtniet de eerste keer. Ik denk eerlijk gezegd dat ze de hoop heb- benopgegevendathetvanBalkenendegaat komen. Ze zitten in een dead-lock daar. De meest voor de hand liggende oplossing is onmogelijk: een leiderschapswisseling. Ook al hoor je met steeds grotere regel- maat de namen van Gert Leers en Joop Wijn opduiken: geen schijn van kans. Het imago van een grote regeringspartij die haar lei- der loost, is die van een reddeloze bende. Wat we wel mogen verwachten? Dat zagen we afgelopen zondag in het tv-programma Buitenhof. Camille Eurlings, ook ooit eenBuitenhof. Camille Eurlings, ook ooit eenBuitenhof lieveling van De Hoop Scheffer, haalde óm de zin uit naar Wouter Bos. Bos is een leu- genaar, een mooiprater, dat was wat ons moest bijblijven. Dit wordt geen gewone verkiezingsstrijd. De aanvallen die de VVD afgelopen we- ken op de PvdA uitvoerde, waren plaag- stootjes vergeleken bij wat het CDA in petto heeft. De partij heeft zich voorge- nomen alle helpers de ring in te sturen. Het belooft een vuile strijd te worden.V MaxvanWeezelisopreis. DekomendetijdzalFrankPoorthuis zijncolumnwaarnemen. 24 ALLEREERST DE OPINIEMAKERS 25 VRIJ NEDERLAND 18 MAART 2006 Opiniemakers-1 24-25 18-05-2006 09:58:16
  17. 17. MartheNagengast Kortverhaal D AAR ZIT HIJ. GEHULD IN TIE- dye, een snoer van appelpitten om zijn hals, een sfeer van flo- werpower uitstralend. Daar zit hij, in gedachten verzonken te midden van zijn potten, wor- tels,kokers,kruidenendezwar- tekatmetdeframbozentong. Daarzithij,belastmetdedrukvangeërfdeontdekkin- gen. Een oudoom had goudaderen gebracht in varikeu- zehellingen.Overgrootpapahadprinseninpaddenver- anderd.Watzijnvaderbetreft,diehadpaleizengebouwd meteengrootshandgebaar. Daar zit hij bij de haard de nek van de zwarte kat te krabben en in het vuur te staren. De hele dag en nacht broedt hij op de gedachte dat het leven aan hem voor- bijgaat. Komnaarbed,mijnlief AnitaNair Danspringthijineenopwellinguitzijnschommelstoel. In een pot gooit hij een handvol as, een schep zand en eendozijnzeeschelpen.Hijzetdepotophetvuuromte smeltenentepruttelen. Daar zit hij te waken bij het vuur dat de schoorsteen inspringt. Nustaathijopenlooptnaarzijnstoofpot.Hijpakteen rietstengelendraaiterzachtjesmeeindepot,eendrup- pel gesmolten massa bijeengarend. Hij zet de stengel aan zijn mond en blaast er een vreemde melodie in die dedruppelzaloverhaleneenvormaantenemen. Dehelenachtblaasthijdoorenalsdezondeluchtbe- gint te kleuren, haalt hij de vorm behoedzaam van de pijp en legt hem tussen de gloeiende kolen. Hij ligt in zijn bed en kijkt toe. Het aanbreken van de dag. De ge- boortevanglas. Zonder dat hij het weet, vliegt er een kleine glastraan H etislekker als een schrijfster schaamteloos toegeeft dat ze van pulpliteratuur houdt. De Indiase Anita Nair doet daar niet moeilijk over. In de streek waar ze opgroeide was er gewoon niets anders en ze heeft ervan geleerd een verhaal te vertellen en spannend te houden. Daarnaast is Nair natuurlijk een verdomd slimme meid die goed om zich heen kijkt, analyseert en met vormen en genres durft te experimenteren. Bovendien is ze niet bang om uit te komen voor haar mening, ongeacht of India daar op zit te wachten of niet. Zo schreef ze in een recensie dat de alom geprezen roman Witte tandenvan Zadie Smith maar ‘naar de tandarts’ moest, want het boek rammelde aan alle kanten. Inhaareigenliterairewerk paktezeIndiasetaboesaan.Zo geefthaarromanLadies’Coupe –haarinternationaledoor- braak,metvertalingeninze- ventwintiglanden–debeper- kingenaandievrouweninIndia wordtopgelegd.Tot1998waser inhetstationvanBangaloreeen aparterijvoorvrouwen,ouden vandageneninvaliden,enNair vraagtzichafwaaromvrou- wendataccepteerden.Inde romanreisteengroepjevrou- wensamenineenvandevrou- wencoupés.Doordatzevreem- denvoorelkaarzijn,vertellen OverAnitaNair ‘Komnaarbed,mijnliefste’vandeIndiase AnitaNairbegintsprookjesachtig,engaat overineenmodernevertelling.Maarwaar? zeopenhartigoverhunleven. Zoherinnerteenvrouwzich hoezeervangenootineenvolle busbetastteworden.Datkwam Nairopenormekritiekvande Indiasefeministentestaan, maardeIndiasevrouwen,dege- nendiemisschiennietzofemi- nistischzijn,verslondenhet. AlsjournalistwildeNairde wereldverbeteren,maar waarschijnlijkheeftzemeer bereiktmetLadies’Coupe. Datzeookliterairelefheeft, toondezebeginditjaaraan metdeambitieuzeroman Minnares.Dezebegintals eenclichématig,Bollywood- achtigoverspelverhaal,maar ontwikkeltzichalnaeenpaar bladzijdentoteengrootse vertellingmetsprookjesachtige passages.Datallesverteld binnenhetraamwerkvande klassiekeenuiterstcomplexe Kathakali-dans.Nairhoudt allesindehand.Ervaltover tediscussiërenofalleeindjes welzonetjesaanelkaar geknooptmoetenworden, maarbevredigendisdatwel enNairweetmooimetde verwachtingenvandelezerte spelen. Dattalenthadzeoverigens vanafhetbegin,wanthetisalte vindeninhaardebuutSatyrof theSubway.Deverhalenbundel verscheenbijeenkleineIndiase uitgeverenwerdvorigjaar opnieuwuitgebracht.Het zalinvertalingbijSignature verschijnen.Ookinditboek maaktzesomsnetteveel duidelijkaanheteinde.Bij hetverhaalvaneenmoeder dieeenvoorspellingkrijgt, maardienietkanduiden–een verhaalmeteenschitterende sfeertekeningenstructuur– neemteenkrantenbericht aanheteindealletwijfelweg. ‘Jammer!Nietdoen!’roepik dan.Antwoordenmakeneen verhaalnietaltijdsterker. ‘Komnaarbed,mijnlief’,het verhaalvandezeweek,iszo magischenvreemddatjeer misschiennietuitkomt.Of iederopzijneigenmanier. InditverhaalspeeltNair netalsinMinnaresmethet sprookjeselement.Hetverhaal opentermeeenhetisniet eenvoudigomvasttestellen waarinhetmoderneverhaal demagieophoudtende werkelijkheidbegint.Enhet verbandtussendemagische openingenderestvande vertelling?Nairmaildemijdat zenahetlezenoverglasblazen, ‘heteenmooiemetafoorvond voorhetbijeenhoudenvaneen huwelijk,metdeveerkrachten debreekbaarheidvanglas.Die tweeeigenschappenwisselen elkaarafenzijnmetelkaar verbonden.’ Dedaadvandeechtgenoot lijkteenliefdesdaad,maar stelthijstiekemnietook eenvoorwaardeenisdie voorwaardeeenvormvan wraak?Hetiseenbeklemmend avontuur,waarvanjede betekeniswaarschijnlijkeerder kuntvoelendankuntduiden. Datisdemagievanproza. LidewijdeParis ANITA NAIR 1966 Geboren in Mundakot- takurissi, India en groeide op in Chennai (voorheen Madras), India. Studeerde Engelse Taal- en Letterkunde in Kerala en werkt daarna als makelaar, tentoonstel- lingontwerper, journalist en copywriter. Krijgt als copywriter vele prijzen. Woont tegenwoordig in Bangladore, het zuiden van India. Publiceert vanaf de jaren negentig verhalen en artikelen in tijdschriften en voor de radio 1997 Satyr of the Subway,Satyr of the Subway,Satyr of the Subway debuut, verhalenbundel waarvoor ze een fellowship wint aan het Virginia Center for Creative Writing in Amerika 1997 Malabar Mind, gedichten 2000 The Better Man, roman 2001 Ladies’ Coupe, roman 2002 Ladies’ Coupe gekozen tot een van de beste vijf romans van India 2004 The Puffin Book of Worlds Myths and Legends 2005 Mistress, roman 2006 Heruitgave Satyr of the Subway, verhalen 2006 Adventures of Nonu, the Skating Squirrel, kinderboek 2007 Living Next Door To Alise, kinderboek 56 DE REPUBLIEK DER LETTEREN 57 VRIJ NEDERLAND 31 MAART 2007
  18. 18. hetraamuit.Alseendauwdruppelblijfthijstekenineen hart.Slameteenhameropdeglazendruppel;brekenzal hij niet. Knip de krul van zijn staart en hij zal versplin- teren. Bellaisgeenkoningin.Bellaisgeenkeizerin.Bellaisniet de vissersvrouw die keizerin werd en toen weer een vis- sersvrouw. Bella is een prinses. Bella zit graag in haar toren haar haren te kammen. Bella voelt graag hoe de tanden van dekamhaarschedelraken.Bellahoorthaarharengraag zingen. Bella zit te wachten. Bella wacht tot de hoeven onder haar toren roffelen. Bella wacht tot ze een witte hengst hoort hinniken en snuiven. Bella wacht op de prins met het witte paard. Bella wacht op de ridder die haar redt van de draak. Bella wacht tot hij haar de reikwijdte van zijnliefdetoont.Bellawachtmethaarhoopvollehart. De strengen van Bella’s haar zijn de snaren van een harp.Zullenwezedanharpijennoemen? Half vrouw, half monsterlijke vezeldraad; elke streng heeft een verhaal te vertellen. Als de tanden van de kam eraanrukken,latenzeteretonenlos:Bella’sdromen. Do…nkereduivelszalhijvoorhaarbevechten,weetje datzedatdroomt?Re…aliseerjejedatzenooitstoptter- wijl ze ons om haar vingers windt? Mi…sschien houdt zepasopalszeonseenlokkanafknippendiezeaanhem geeft om op zijn borst te dragen. Fa…ah! So…rry! Dat wist ik niet. Ik weet dat ze denkt dat ze hem tot boven- menselijke prestaties zal stimuleren. La…at hij in haar fantasieën niet vooral blijken hoezeer hij haar zal lief- hebben? Si…mpel: tot hij komt, is zij bereid te wach- ten. Bella heeft haar sprookjes door elkaar gehaald. Bella isGoudlokjemetdegroteogen.BellaishetLelijkeJonge Eendje dat een zwaan werd. Bella is Doornroosje en Raponsje. Bella is de Sneeuwkoningin wier kus kouder isdanglas. Bella is als de glazen druppel in haar hart. In haar bin- nenste heerst een staat van permanente consternatie. Enzokanikhaarblazen,modelleren,draaienoftrekken inonverschilligwelkevorm,textuurofstemming.Maar ikkanhaarnooitdwingen. Misschien ziet Bella een verwante geest in glas. Ze heeftzichaltijdtotglasaangetrokkengevoeld. Ik heb glas voor haar gekocht. Verschillende soorten. Gebrandschilderd glas, glinsterend glas, melkglas, ge- zandstraald glas, geslepen glas, krullen van glas, glas metsubtielelichtjeserinverwerkt. Maardiestukkenvansilicaenzanddedenergeenvan alle toe. Ze hield ze alleen een ogenblik in haar hand, drukteplichtmatighaarlippenopdemijneenlietzeop dedichtstbijzijndetafelliggen.Daarlagenzedanstof en onachtzaamheid te vergaren. Tot ik ze in de pronkkast wegborg en voor mezelf etaleerde hoe weinig aanslui- tingikmethaarleektehebben. Alleen dat ene glas moest het zijn. Ik zag hoe je ogen er telkens naar zochten als we bij de Fernandes thuis wa- ren.Ikkonzienhoezeerjeerjezinnenophadgezet.Enik vroegmeafwaaromjehetzobekoorlijkvond. Watwashetuiteindelijk?Gewooneensouveniruiteen bar in Amerika. Een glas op een voetje, waarin een cock- tailwasgeserveerdenwaardenaamvandebaropstond. Een overblijfsel van iemands vakantie. En aan dit niets- zeggendestukglashadjijjehartverloren. Vergeet niet dat ik heb gezegd dat ik jou zo’n glas kon latenbezorgen. Vergeet niet dat ik zelfs heb beloofd dat ik er een keer met jou naartoe zou gaan. Maar dat was niet wat je wil- de.HetmoesthetglasvandeFernandesjeszijn,enniets anders. Het glas. Plotseling was het een symbool. Iets wat je me zomaar ineens voorhield om te zeggen: bewijs het, bewijsdatikzo’nliefdewaardben.Laatmezienhoeveel je van me houdt, haal het voor me en laat me zien hoe- veel. Vanavond ben ik de ridder. Ik ben de prins. Vanavond benikdescheppervandesprookjesachtigeafloop. Kijk me aan, Bella. Ik ben je knappe held niet. Mijn is niet genoeg dat ik ’s nachts wakker bleef om de luier te verschonen en het flesje te maken. Of dat ik de wieg schommelde terwijl jij sliep met je haar op het smette- lozekussensloopgedrapeerd. Het is niet genoeg, hè, mijn lieve Bella, dat ik al die ja- ren nooit een andere vrouw heb begeerd? Voor jou had hetnietstebetekenen,hè,datikmeelkeavondnaarhuis haastte om bij jou te zijn? Of dat ik nooit ergens anders hebwillenzijndanbijjou? Je zit daar in de auto, de motor uitgeschakeld, je ogen dicht. Je golvende haar. Zulk mooi haar. Zulke mooie ogen.Maarnietvoormij.Toch,mijnschoonheid? Vijfentwintig jaar als eerste wakker worden om voor jou een kop thee te maken zodat je je dag met heldere blik kon beginnen. Vijfentwintig jaar jou het eerst de krantlatenlezen.Vijfentwintigjaarzienhoejeogenwa- zig worden en langs me heen kijken als ik je in mijn ar- men sluit. Vijfentwintig jaar denken dat jij eerder moet klaarkomendanik.Vijfentwintigjaartoegeeflijkheiden genegenheid. Hetisgewoonnietgenoeg,hè? Ik ga de trap op. Langzaam. Eén tree tegelijk. Geen haast. Ik pak het glas en doe het in de met vilt gevoerde tas dieikbijmeheb.Iklaatinplaatservaneenglazenkikker- tje achter. Misschien denkt de familie Fernandes dat ze een kabouter op bezoek hebben gehad. Misschien mer- kenzehetnieteens.Terwijlikhethuisuitloop,klinkter eenvreemdzingeninmijnaderen. Want vannacht ben ik de galante ridder die meer dan windmolens heeft bestormd. Vannacht verbrijzel ik het glas waar jij jezelf in hebt opgesloten. Vannacht ontlok ik aan jou, lichaam en ziel, een reactie. Vannacht, mijn prinses, is je tijd gekomen. Vannacht, mijn liefste, kreu- kenwedelakensmetmeerdanslapen. V Vertaling:LauravanCampenhout borstkas omspant het universum niet. Ik ben gewoon eengemiddeldemanmetgemiddeldekrachten. Jehadnietgedachtdatikhetzoudoen,hè?Jehadniet gedachtdatikmijnreputatieenalhetanderewaarvoor ikzohardhebgewerktophetspelzouzetten. Jezitdaareenhaarstrengomeenvingertewinden.Jezit daaronaangedaanalsglas.Jezitdaaralsofernietsiswat ikkanzeggenofdoenomjewakkertekrijgen.Jezitdaar indeauto.Tewachten. Ikstavoordeanderhalvemeterhogemuurbegroeidmet klimplant.Ikplaatsmijnhandenmetdehandschoenen opdegetandebovenkantendrukmezelfomhoog. Ziezo.Ikbenoverdemuurheen.Driehondendwalen over het terrein. Ik wacht tot ze mijn geur oppikken. De honden kennen me en toch grommen ze. Voor hen heb ikvlees,goedgemarineerdineenmengelingvanhoest- siroopenvaliumpoeder.Dommemormels,kijktochhoe makkelijkzezichlatenbedwelmen.Eentjeliktzelfsmijn hand. Mijnrubberzolenverstorendestiltevandenachtniet. Ik steek het gazon over en loop naar de eetkamer. Dit is makkelijk. Toen we hier eerder vanavond kwamen eten, heb ik een raam ontgrendeld. Ik klim er nu door naar binnen. Ik ben binnen en alles is vertrouwd. Ik moet op adem ko- men. Ik loop de huiskamer in en ga in een leunstoel zit- ten.Hetglasstaatbovenopeenopenplankentussenmij enhetglasliggenvijfentwintigtreden.Eéntreevoorelk jaardatwesamenhebbendoorgebracht. Vijfentwintig jaar en nog steeds hangt er iets afwach- tends om je heen. Terughoudends. Afstandelijks. Een sfeervanraak-me-niet-aan. Het is voor jou niet genoeg dat ik elke centimeter van je bemin. Je nu-niet-zo-stevige borsten, je mondhoeken dieomlaagwijzen,jeslobberigebuik,deblauweaderen, dekraaienpootjes,delijneninjehals,jeslappedijen... Mijn liefde is dus niet genoeg? Dat ik je baarmoeder heb gevuld met kinderen en je borsten met melk? Het 59 VRIJ NEDERLAND 31 MAART 2007 58 DE REPUBLIEK DER LETTEREN KOM NAAR BED, MIJN LIEF
  19. 19. Woensdag 26 juli 2006, omstreeks half elf in de ochtend. Het vertrek van de helikopter vanaf de helihaven van Tryco International, nabij het vliegveld van Kaboel Door Thijs Niemantsverdriet en Freke Vuijst Illustraties Cyprian Koscielniak H et is woensdagochtend 26 ju- li als de Amerikaan Stuart Moulder op de heliport in Khost zijn gezin opwacht. Zijn vrouw Darlene (55) en doch- ters Bryn (21) en Caroline (17) komen hem opzoeken in Afghanistan, waar Stuart werkt voor Fluor, een Amerikaans ingenieurs- en constructiebedrijf.Fluorbouwtinopdracht Hetgedoemde werkpaard Op26julivanditjaar stortteinAfghanistaneen burgerhelikopterneer.Bij hetongelukkwamentwee Nederlandsemilitairen om.Zewarendeeerste slachtoffersvandemissie inAfghanistan.Erblijven veelvragenover.Wiewaren deandereinzittenden?Hoe bonafidewasdeexploitant vandehelikopter?Watging ermistijdensdevlucht? Reconstructievaneen tragischongeval. Stuarts vrouw en dochters zullen nooit aan- komen. De volgende ochtend treft een red- dingsteam van Amerikaanse soldaten het wrakaanvandehelikopter,vijfentwintigki- lometertennoordoostenvanKhost.Hettoe- stelisneergestorteninbrandgevlogen.Het heeft een zwarte krater geslagen in de berg en is op de bodem van een ravijn beland. Geen van de inzittenden heeft het ongeluk overleefd. Contingentscommando Naast het gezin van Moulder bevonden zich aanboordvandehelikopterooktweesolda- ten: Bart van Boxtel en Jan van Twist. Ze wa- ren de eerste Nederlandse militairen die in Afghanistan omkwamen. Van Boxtel (29, af- komstiguithetLimburgseUrmond)wasser- geantbijdeluchtmobielebrigade.VanTwist (47, Zwijndrecht) was luitenant-kolonel bij de luchtmacht. De twee militairen maakten deel uit van het centrale Nederlandse con- tingentscommando in Kaboel. Van Twist was daar juridisch adviseur. Ze reisden naar KhostomdebeveiligingvanhetProvinciaal Reconstructie Team (PRT) te bestuderen, al- dus het persbericht van Defensie. Wellicht konden ze iets leren voor de beveiliging van de Nederlandse basis in Uruzgan, die vijf da- genlateroperationeelzouworden. De dood van de twee soldaten leidde in Nederland meteen tot vragen. Waarom za- ten Van Twist en Van Boxtel in hemelsnaam in een civiele helikopter en niet in een mili- tair toestel, wilde de Tweede Kamer weten. Het ministerie van Defensie gaf geen ant- vanhetPentagoneenmilitairebasisvoorhet Afghaanse leger en Moulder werkt er sinds novemberalsbouwopzichter. Stuart Moulder is trots op zijn werk en hij verheugt zich erop zijn gezin rond te leiden opdebasis,diebijnaaf is.Zijnvrouwendoch- terszullenéénnachtinKhostblijven.Danzal hetvoltalligegezinterugreizennaarKaboel, waardeMoulderseenpaardagendestadzul- len verkennen om vervolgens de rest van de vakantieinIstanboeldoortebrengen. Het is elf uur. In de vallei die zich van de heliportopdeAfghaansebasisinKhostnaar Gardez in het noordwesten uitstrekt, hangt een lichte mist. Zal de piloot daar doorheen vliegen, vraagt Moulder zich af, of zal hij naarKaboelterugkeren?Moulderdenktdat de mist geen belemmering zal zijn. Zo dicht lijkt het niet. Hij kan de contouren van de bergenzien. Moulders vrouw en kinderen hebben er al een lange reis op zitten. Ze zijn van uit hun woonplaats Atlanta, via Amsterdam en Istanboel, naar Kaboel gevlogen. Daar zijn ze overgestapt op de helikopter van het particuliere bedrijf Tryco dat door Stuarts werkgever Fluor is ingehuurd. Hoewel Darlene tegen de reis met de helikopter opzag, is de vlucht van vijfendertig minu- ten te verkiezen boven een autorit van acht uur. Bovendien heeft Moulder zelf vaker gevlogen met de helikopter van Tryco. Hij weet uit ervaring dat de Russische beman- ninggeenrisico’sneemtenlieverrechtsom- keertmaaktdaninslechtweerterechtkomt. Gevaarlijk zal het niet worden, denkt hij. ReconstructieEenongelukinAfghanistan 46 KERST 2006 47
  20. 20. woord, maar stelde een commissie in onder leiding van oud-CDA-Kamerlid Hans Hillen. Dezecommissiemoetdeoorzaakvanheton- gevalonderzoeken,alsmede‘welkefeitenen omstandigheden hebben geleid tot de aan- wezigheid van twee Nederlandse militairen aanboordvandehelikopter’. Bij de bekendmaking van het ongeluk wees een Nederlandse woordvoerder op slechte weersomstandigheden als de moge- lijke oorzaak van het ongeluk: door de zwa- re regen en mist zou de helikopter tegen de bergzijngevlogen.Overeeneventueeltech- nisch mankement aan het toestel werd niet gerept. Ook de mogelijkheid dat de helikop- ter was neergeschoten werd vrijwel onmid- dellijk verworpen, hoewel er een e-mail op- dookwaarineneMuhammadHanif claimde dattaliban-strijdershettoestelhaddenneer- gehaald. Twijfels Wat is er die ochtend in juli gebeurd? Een voorlichter van Defensie verwijst ons door naar commissievoorzitter Hans Hillen, die op zijn beurt zegt niet op de inhoud van zijn rapport vooruit te willen lopen. Vrij Nederland ging zelf op onderzoek uit. We stelden vast dat er aan de bedrijfsvoering van Tryco, de eigenaar en exploitant van de helikopter,eenhoopnietdeugt.Zoblijktdat Amerikaansemilitairennietmetdehelikop- tersvanTrycovervoerdmochtenworden.Er was op 26 juli noch een vliegplan, noch een passagierslijst. Diverse betrokkenen plaat- senvraagtekensbijdekundigheidvandepi- loten, die niet in het bezit waren van een in- ternationaal vliegcertificaat. Ook blijkt dat de Nederlandse militairen niet onderweg waren naar het Amerikaanse PRT in Khost, zoals Defensie mededeelde, maar naar een in aanbouw zijnde Afghaanse basis, vijfen- veertig kilometer verderop. Ze gingen daar kijken naar de verrichtingen van een par- ticulier beveiligingsbedrijf, dat ze wellicht wilden inhuren voor de beveiliging van het NederlandsekampinUruzgan. De ernstigste twijfels betreffen Tryco’s vliegtuigbrandstof.Naarnublijkt,heefteen voormalige hoofdtechnicus het bedrijf vo- rig jaar juni voor de federale rechtbank in Virginia gesleept. Belangrijkste aanklacht: Tryco zou in Afghanistan brandstof gebrui- ken die niet voldeed aan de standaard van decontractenendienietwasgecontroleerd omdat Tryco niet over de benodigde testap- paratuurbeschikte. Zakenman Aan Airport Road in Kaboel ligt de heliha- ven van Tryco International. Hier stijgt op 26 juli de helikopter op die later die dag in de bergen bij Khost zal verongelukken. Het Amerikaanse Tryco is de grootste leveran- ciervanbrandstofvoorauto’senvliegtuigen in Afghanistan. Het is eigendom van Franz Zenz, een tot Amerikaan genaturaliseerde Oostenrijksezakenman.Eennevenactiviteit van het bedrijf is de verhuur van vier trans- porthelikopters van Russische makelij van hettypeMI-8. Tryco doet goede zaken met de helikop- ters. Vijf jaar na de Amerikaanse inval heeft Afghanistan nog steeds vrijwel geen wegen. Helikopterszijnnietalleenaanzienlijksnel- ler. Ze zijn, nu het gevaar van bermbom- men is toegenomen, ook stukken veiliger. En iedereen – ngo’s, bedrijven, ambassades – kan bij Tryco terecht. Grootste klant is de Amerikaanse overheid, die de helikopters van Tryco inhuurt voor de strijd tegen de opiumteelt. Tryco opereert als subcontrac- torvanLockheedMartin(inNederlandvoor- al bekend vanwege de Joint Strike Fighter), dat op zijn beurt afspraken heeft met het Counter Narcoterrorism Technology Program Office van het Amerikaanse minis- terievanDefensie. Helaas voor Tryco komt er een kink in de kabel. Amerikaanse militairen mogen hele- maalnietvliegenmetdehelikoptersvanhet bedrijf. Burgervliegtuigen en -helikopters die Amerikaanse militairen vervoeren moe- ten namelijk in het bezit zijn van een certi- ficaat van de Amerikaanse luchtvaartdienst (Federal Aviation Administration, FAA). En dat is niet het geval: de Afghaanse papieren van Tryco worden door de FAA niet erkend. LockheedMartindoeteenpogingomophef- fingvanhetvliegverbodtekrijgenenstuurt een Amerikaanse expert naar Kaboel, die twee lovende rapporten over Tryco schrijft. Maar het mag niet baten. Regels zijn regels. Geen FAA-certificaat? Geen militairen aan boord. BetekenthetvliegverbodvanhetPentagon datdeTryco-helikoptersnietveiligzijn?Niet per se. MI-8’s vliegen in al hun civiele en mi- litaire varianten in meer dan vijftig landen, waaronder diverse NAVO-leden. Sinds de ja- ren zestig zijn er meer dan twaalfduizend van geproduceerd. De MI-8 is een solide jon- gen: hij wordt vaak omschreven als ‘werk- paard’ of ‘de tractor in de lucht.’ Ook zijn ci- vielehelikoptersnietperdefinitieonveiliger danmilitaire.MaaralsdeNederlandsekrijgs- machtzijnsoldatenaanboordlaatgaanvan een niet-militair toestel, ‘dan geef je de ver- antwoordelijkheiduithanden’,zoalsdevak- bond van militairen, de AFMP, het na het on- gelukverwoordde. Over de helikopters van Tryco bestaan twee openbare rapporten. Ze zijn opgesteld door Guy Cannady, de deskundige die werd ingehuurd door Lockheed Martin om ont- heffing op het militaire vliegverbod te be- werkstelligen. De documenten, geschre- vennatweebezoekenaanTrycoinKaboelin 2005, zijn lovend. Cannady noemt het ma- nagement, de operaties en het onderhoud van Tryco ‘superb’. De piloten – Russen en Afghanen – zijn ‘zeer ervaren veteranen met oorlogservaring’. De onderhoudsmonteurs zijn‘minstenszodeskundig’.‘Veiligheid,’ju- beltCannady,‘iseenfundamenteelaspectin debedrijfsvoeringvanTryco.’ Een‘joke’ We vonden Guy Cannady in Myrtle Beach, South Carolina, waar hij voor een bedrijfje werkt dat kleine vliegtuigen verhuurt. Hij bleek niet op de hoogte te zijn van de crash op 26 juli. Cannady wilde niets zeggen over zijninspectievanTryco.Uitanderebronnen vernamenweechterdatCannady’sexpertise, die breed wordt uitgemeten in het rapport, behoorlijk te wensen overlaat. Cannady is weliswaarpiloot,maarhijweetnietsvanhe- likopters. Ook erkende hij dat de Afghaanse luchtvaartdienst, die de vergunningen aan piloten verstrekt, een ‘joke’ is. De piloten, zo vertelde hij, worden niet eens medisch ge- keurd. In zijn twee rapporten geeft Cannady hoog op van het patriottisme van Tryco en noemt hij eigenaar Franz Zenz ‘een zaken- man met buitengewone capaciteiten voor wie kwaliteit en veiligheid de allerhoogste prioriteit hebben’. Hoe Cannady dit weet is een raadsel. In zijn rapport beweert hij ‘gedetailleerde discussies’ gevoerd te heb- ben met de eigenaar van Tryco. Maar die verklaart tegenover Vrij Nederland nog nooit van Cannady gehoord te hebben. ErismetTryconogietsandersaandehand. RussellDoyenwerktevanaugustus2002tot februari 2004 als hoofdtechnicus van Tryco in Kaboel. Bij een federale rechtbank in de staat Virginia ligt een klacht van hem tegen Tryco en eigenaar Franz Zenz. Het is een ex- plosief document. Volgens Doyen leverde Tryco ondeugdelijke diesel aan de NAVO, hetAmerikaanselegerenhetministerievan Buitenlandse Zaken. De brandstof was ver- vuildmetwaterenanderestoffen.Ookleng- de Tryco volgens Doyen de diesel aan met kerosine, wat het brandgevaar verhoogde. VerderwasdeluchtvaartbrandstofvanTryco ‘nietvolgensdestandaard’vanhetcontract. Tryco behoorde alle brandstof zelf te testen, maar beschikte niet over de benodigde ap- paratuur.DoyenhadZenznaareigenzeggen geconfronteerdmetdevraag:‘Belazerjehet leger en de andere klanten?’ en was prompt ontslagen. Het openbaar ministerie onder- zochtdeklachtvandeklokkenluiderencon- cludeerde dat er niet voldoende bewijs was om Tryco en Zenz te vervolgen. Maar het is ooknietzodatdeklachtniet-ontvankelijkis verklaard. Doyens document ligt nog altijd bijderechtbankinVirginia. Vlottebabbelaar Wieisde‘patriot’FranzZenz?DeOostenrijkse Amerikaan is een bekende figuur in Kaboel en omstreken. Een kennis kenschetst hem als een ‘crazy guy’: een gezette man van be- gin zestig, een vlotte babbelaar die rond- loopt met een gouden Dior-bril en zich van vier verschillende mobieltjes tegelijk be- dient. Desondanks is Zenz moeilijk te berei- ken voor de verslaggever. Wanneer hij ein- delijkopneemt,wensthijgeenuitsprakente doenoverdehelikoptercrash.‘Hetenigewat ikkwijtwil,’zegthij,‘isdatwetotdezezomer nooitéénongevalhebbengehad.Werunnen hier een superstrakke business.’ Voor Zenz lijkt de helikopterverhuur van Tryco niet meer dan een bijzaak. Op het moment van het ongeval was hij niet in Afghanistan, ver- telthij.HijzatinhetoerwoudvanCambodja, ‘voorzaken’. IndeafgelopenvijftienjaarheeftZenz’be- drijf minstens drie verschillende gedaan- tes gehad. In maart 1991, vlak na de eerste Golfoorlog, duikt Tryco voor het eerst op in hetMidden-Oosten,alsexporteurvanaspiri- neenpenicillinenaarKoeweit.Aanheteinde van de jaren negentig komt de Oostenrijkse Amerikaan tevoorschijn in een nieuwe ge- daante: hij verkoopt telecommunicatieap- paratuur, onder meer aan de Amerikaanse overheid. Daarna is Zenz naar eigen zeggen actief inSaoedi-Arabië.In2002neemthijzijn derde gedaante aan: die van brandstofmag- naat in Afghanistan. Tryco opent een ‘tank farm’ naast het vliegveld van Kaboel, waar uit Pakistan geïmporteerde benzine en die- sel gefilterd en verkocht wordt. Binnen kor- tetijdvliegtenrijdtheelAfghanistanophet spul van Tryco: naar eigen zeggen heeft het bedrijf op dit moment negentig procent van de Afghaanse brandstofmarkt in han- den. Onder Zenz’ klanten zijn de Verenigde Naties, het Amerikaanse leger, de NAVO en ngo’s. Het gaat Zenz dermate voor de wind dathijinoktober2005vijftigmiljoendollar wilinvestereninAfghanistanseersteolieraf- finaderij te Heyraton, vlak bij de grens met Oezbekistan. Zenzzietzichalseenonverschrokkenpio- nierenbeschouwtzijnzakeninAfghanistan als een spannende bezigheid. Voor zichzelf doet Zenz het allemaal niet, zegt hij. Nee, hij ishieromhetAfghaansevolkteverheffenuit armoede en afhankelijkheid. De publicaties van Tryco staan bol van de filantropie: niet alleen wil het bedrijf de Afghanen ‘minder afhankelijk maken van het buitenland’, ook scheptheteen‘aanzienlijketoenamevande werkgelegenheid.’ En daar houdt Zenz’ pas- sie voor de Afghaanse zaak niet op. ‘Over vijf jaar,’verklaarthijplechtig,‘isTrycovanplan om zijn onderneming in Afghanistan naar de beurs te brengen. Op die manier kunnen zoveelmogelijkAfghanendeleninonzesuc- cessen.’ In werkelijkheid lijkt het Zenz voorname- lijktedoenomdehardedollarsdieteverdie- nenzijnineenrisicovollandalsAfghanistan. ‘Bij Franz is niets gratis,’ zegt Uli Gack, een Duitse journalist die twee jaar geleden een televisie-item maakte over de ondernemer. ‘Toen ik met hem optrok, zei hij tegen mij: “Ik ben geen Robin Hood!”’ Bij wíe hij die harde dollars verdient, dat maakt hem alle- maalnietuit.‘Nichtvielfragen,nurmachen,’ zo omschrijft hij zijn zakenadagium in het tv-item van Gack. Zenz lijkt nog het meest op een personage uit een roman van John le Carré of Graham Greene: een archetypi- sche ‘derde man’ die zich in een oorlogsge- bied soepeltjes tussen alle fronten beweegt. Maar is hij ook een dermate grote oorlogs- profiteurdathijvóór2001handeldreef met het fundamentalistische taliban-regime? Uiteraard treedt hij daar niet over in detail, maardetekenenwijzensterkindierichting. Recente rapporten van Tryco benadrukken dat Zenz al geruime tijd in Afghanistan ver- toeft en goed geworteld is in het land. Zo be- schikt hij over ‘contacten die meer dan een decennium teruggaan’. Ook zou hij eind ja- rennegentigsamenmetdetalibaneennieu- wenationaletelecomfirmahebbenopgezet. En, zo meldt Zenz trots: ‘Hoewel onze olie vanuit Pakistan per tankwagen wordt aan- gevoerd over bergwegen die in handen zijn vantaliban-strijders,heeftTrycoindeafgelo- pendriejaarslechtstweetrucksverloren.Ter vergelijking: andere organisaties zijn naar verluidtalleenalin2005meerdanhonderd auto’skwijtgeraakt.’ Beveiligingsfirma Terug naar 26 juli, de heliport van de Afghaanse legerbasis bij Khost. Het is twaalf uur ’s middags. De Amerikaan Stuart Moulder heeft nog altijd geen bericht over hetlotvanzijnvrouwendochters. Wie zich ondertussen ook ernstige zor- genbeginttemaken,isRowanPridgeon.Hij staat al de hele ochtend samen met Stuart Moulder te wachten. Pridgeon, een Zuid- Afrikaan, is in dienst van de Britse beveili- gingsfirmaSSSI.ZijnbaasLourensDuPlessis, die door iedereen Doepie wordt genoemd, zit in de helikopter. Als projectmanager van SSSI is Du Plessis verantwoordelijk voor de beveiligingvandemensendiedeAfghaanse basis bouwen. Ook aan boord is George van Schalkwyk,hoofdvanSSSIinAfghanistan,en netalsDoepieeenZuid-Afrikaan. Ongerust over zijn bazen, belt Pridgeon met zijn SSSI-collega Bevan Campbell in Kaboel. Die heeft ’s ochtends ontbeten met Du Plessis en Van Schalkwyk in Kaboel voor- dat ze om half elf in de helikopter stapten. OokCampbellisbezorgd.Dehelikoptermet hunmeerderenislaat,veeltelaat.Misschien ishettoestelvanwegehetslechteweeruitge- wekennaardebasisinGardez,ongeveerhal- verwegedevlucht?Maareentelefoontjenaar eenSSSI-medewerkerinGardezbevestigtdat EigenaarZenzzietzichalseenonverschrokkenpionieren beschouwtzijnzakeninAfghanistanalseenspannendebezigheid Erwasop26julinocheenvliegplan,nocheenpassagierslijst.Er warenvraagtekensbijdekundigheidvandepiloten 48 KERST 2006 HET GEDOEMDE WERKPAARD 49 VRIJ NEDERLAND 23 DECEMBER 2006
  21. 21. 1 2 4 5 De MI-8 verongelukt in de bergen 35 kilometer ten noordoosten van Khost en vliegt in brand. De inzittenden: 1. De Amerikaanse Darlene Moulder (55) en haar dochters Bryn (21) en Caroline (17) 2. De Nederlandse militairen Jan van Twist (47) en Bart van Boxtel (29) 3. De Zuid-Afrikanen Lourens ‘Doepie’ du Plessis (50) en George van Schalkwyk (39) van het beveiligingsbedrijf SSSI 4.De Afghaanse crew: een piloot, een co-piloot en een technicus 5. De Turkse ingenieur Ihsan Özer en zijn Afghaanse assistent 5150
  22. 22. de Tryco-helikopter daar niet is geland. Nu rijdt Campbell in vliegende vaart naar het kantoorvanTrycoinKaboel.Daarneemthet personeelopzijnverzoekcontactopmetde Amerikaanse Doris Langer, de manager van Tryco. Ze zit op dat moment in Pakistan. ‘Ik verteldehaardatdehelikopternietinKhost was aangekomen en als vermist moest wor- den beschouwd,’ zegt Campbell. ‘Ook vroeg ikhaarof zeeenpassagierslijsthad.Zezeidat er alleen een lijst was aan boord van het ver- miste toestel.’ Dat is tegen de regels, want er moetaltijdeenlijstwordenachtergelatenop kantoor. Ook weet Langer niet hoeveel men- seneraanboordzijn. OpdeheliportinKhostkomtomhalf drie ’s middags plots een helikopter van Tryco aanvliegen. Het is niet de vermiste MI-8, maareentweedehelidiedoorTrycooppadis gestuurdomrondtekijkenindebergen.Het voertuig keert onverrichter zake terug naar Kaboel.EvenlatervertrekteenAmerikaanse legerhelikoptervooreen‘searchandrescue’- missie. In de bergen, zo’n vijfentwintig kilo- meter ten noordoosten van Khost, spotten deAmerikanenvanuitdeluchthetwrakvan eenneergestortehelikopter.Maarzelanden niet. ‘Dat was niet verstandig geweest,’ zegt Pridgeon. ‘Het werd al donker. Bovendien staat dat gebied bekend als hoogst onveilig, en ze hadden geen troepen op de grond om deplaatstebeveiligen.’ De Amerikanen keren terug naar de basis en melden het slechte nieuws. Vanaf de ba- sis trekt een team van soldaten, geleid door een Afghaanse gids, te voet de bergen in. De volgende ochtend bereiken ze het wrak. Ze zijn niet de eersten. Een Afghaanse grenspa- trouille heeft de helikopter al gevonden en houdtwachtopdeplaatsvandecrash. Rijzendester Het ongeluk met de helikopter, vertelt Rowan Pridgeon vanuit Zuid-Afrika, heeft hem behoorlijk aangegrepen. In één klap is hij twee collega’s kwijtgeraakt met wie hij goedkonopschieten.‘Ikbennogenigetijdin KhostgeblevenalsvervangervanDuPlessis,’ vertelt hij, ‘maar uiteindelijk ben ik naar huis gegaan. Het was moeilijk om mijn col- lega’s vaarwel te zeggen, maar het ongeluk drukte te zwaar op me.’ Pridgeons hoogste baas in Afghanistan, George van Schalkwyk, was een geliefd man. Vrienden en beken- denomschrijvenhemals‘charismatisch’en ‘in alle opzichten een geweldige gozer’. De chef-Afghanistan, een rijzende ster binnen SSSI, was eind dertig, lang van postuur en knap. Hij had zijn dienstplicht in het Zuid- Afrikaanse leger vervuld als officier bij de artillerie. Daarna ging hij bij SSSI werken, dathemnaarAfghanistanzond.VanSchalk- wyk nam de klus graag aan: het bedrijf be- taalde hem achttienduizend dollar per maand. InKaboelleefdeVanSchalkwykvolgenshet adagium‘workhard,partyhard’.Hijorgani- seerde de befaamde ‘donderdagavondfees- ten’inhetGreenGuestHouse,hetgastenver- blijf vanSSSI.Daarkwamdeexpat-scenevan Kaboel samen om na een lange, afmattende Afghaansewerkdagstoomaf teblazenonder het genot van een flinke slok bier. Iedereen kwam:privé-soldaten,werknemersvanngo’s endeVerenigdeNaties–alleendemilitairen van de ISAF-vredesmacht lieten het afweten, omdatzegeenalcoholmochtendrinkenuit respect voor de moslimbevolking. ‘George was de grote man achter deze feesten,’ zegt zijn collega Bevan Campbell. ‘Iedereen ken- dehem.’Diebijeenkomstenzijnnuverleden tijd,voegthijermetspijtinzijnstemaantoe. Niet alleen omdat de grote animator dood is,maarookomdathetgastenverblijf inmid- dels door SSSI is overgedaan aan de aanpa- lendeNederlandseambassade. Ook‘Doepie’DuPlessis(50)konopdedon- derdagavondfeesten stevig tekeergaan. Net als Van Schalkwyk zat hij vóór zijn carrière bij SSSI in de Zuid-Afrikaanse krijgsmacht. Daarwashijeenzwarejongen.Een‘memori- al site’ op internet, gemaakt door voormali- ge strijdmakkers, toont een fotocollage van Du Plessis. ‘Our great friend Doep’ blijkt een besnorde,vlezigeAfrikaner,wiensgelaateen voorliefde voor bier en barbecues verraadt. InZuid-AfrikadiendeDoepieeengeheimzin- nig en berucht legeronderdeel: het 32ste ba- taljon. Dit eliteregiment werd halverwege de jaren zeventig opgericht door het apart- heidsbewind en gestationeerd in Namibië, vlak bij de grens met Angola. Daar vocht het tegen de Angolese regeringstroepen. Dat gebeurde op weinig zachtzinnige wijze: de Portugese bijnaam van het 32ste luidde ‘Os Terriveis’, de verschrikkelijken. Het 32ste ba- taljonkendeeenongebruikelijkesamenstel- ling:desoldatenwarenzwarteAngolezen,de officierenblankeZuid-Afrikanen.Doepie,die opklom tot de rang van majoor, gold onder zijnmedemilitairenalseenlegende.‘Hijwas een onverschrokken soldaat en zeer geliefd,’ vertelt zijn oud-compagniegenoot Lourens van Niekerk vanuit Zuid-Afrika. In 1979 was Doepie in Angola ook al eens betrokken bij een helikoptercrash. Toen overleefde hij het ongeluk. In het Zuid-Afrika van na de apartheid was er geen plek meer voor ‘Os Terriveis’. In 1993 werd het bataljon ontbonden. Doepie vond emplooi bij een internationaal be- veiligingsbedrijf, net als honderden ande- re blanke oud-militairen. Hij ging voor SSSI alsbeveiligernaarAfghanistan.‘Hijwasniet bepaald te spreken over het werk,’ zegt zijn vriendLourensvanNiekerk.‘Maarhijmoest geld verdienen voor zijn gezin. En als blan- keoud-soldaatkomjeinZuid-Afrikanergens meeraandebak.’ Oud-officieren Niet iedereen in Kaboel is bekend met de naam SSSI. Toch is de Britse firma een van de grootste ‘private military companies’ (pmc’s) in Afghanistan. SSSI werd in 1998 in Londen opgericht door drie Britse en twee Amerikaanseoud-officierenenin2004over- genomendooreenAmerikaansebedrijf.Het bedrijf richt zich al in een vroeg stadium op Afghanistan. Een verstandige keuze. In Irak is steeds minder werk voor pmc’s nu grote bedrijven zich beginnen terug te trekken – Afghanistandaarentegeniseengroeimarkt. In het land bedient SSSI een breed scala aan cliënten. Grote internationale bedrijven als hetAmerikaanseFluor,datdeTryco-helikop- terop26julihadgehuurd,maarookngo’s,de VerenigdeNatiesendeAfghanistanNational Bank(onderbestuurvanING)behorentotde klantenvandeBritsefirma.Daarnaastbevei- ligtSSSIdeAmerikaanseenCanadeseambas- sadesinKaboel. Opdewebsitevanhetbedrijf staatookhet Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken genoemd als cliënt. Een woordvoer- der van SSSI in Londen bevestigt dat het be- drijf een contract heeft met het ministerie, maar wil verder geen inhoudelijke medede- lingen doen. Buitenlandse Zaken ontkent aanvankelijk stellig dat er een contract be- staat met SSSI. Er waren wel gesprekken, al- dus een zegsman, maar tot afspraken is het nooitgekomen.Nageïnformeerdtehebben in Kaboel, meldt het ministerie dat het tóch zaken doet met het beveiligingsbedrijf: SSSI neemt ‘een deel van de beveiliging’ van de Nederlandse ambassade in Kaboel voor zijn rekening. Waarom men dit niet wist in Den Haag, is onduidelijk. Bij werknemers van SSSI in Afghanistan was het contract met de Nederlanders gewoon bekend. Sterker nog, zo vertellen ze ons, er zat een twééde con- tract in de pijpleiding: voor de Nederlandse basis in Uruzgan. Dát was het doel van de reis van Jan van Twist en Bart van Boxtel. ‘De twee Nederlandse militairen,’ zegt Rowan Pridgeon,‘kwamenkijkenof SSSIinUruzgan hetzelfde beveiligingswerk kon gaan doen alsopdeAfghaansebasisinKhost.’ De basis in Khost werd gebouwd door Fluor, een Amerikaanse bouwbedrijf dat internationaal opereert. Op de lijst van Amerikaanse bedrijven met contracten in Irak en Afghanistan staat Fluor op de vier- de plek, na KBR (Halliburton), Bechtel en Parsons. Stuart Moulder is trots op het werk dat hij voor Fluor deed. ‘Het was het enige project in Afghanistan dat op tijd is opgele- verd,’ zegt hij. ‘Toen ik in Khost kwam had het project vertraging opgelopen. Maar wij brachten het weer op schema. We hebben ongelooflijkgoedwerkverricht.’ Deachtsteinzittende Op de heliport in Khost stond die ochtend niemand te wachten op Ihsan Özer. Lang was zijn naam zelfs niet bekend. De Turkse ingenieurstapteinKaboelophetlaatstemo- ment in de gedoemde helikopter van Tryco. Hij is, naast het gezin van Stuart Moulder, de Nederlandse militairen en de Zuid- Afrikaansebeveiligers,deachtsteinzittende die omkwam. Özer, een deskundige op het gebied van waterputten, was een ‘sub-sub- contractor’vanFluor.Veelvanheteigenlijke werkvandebouwvandelegerbasiswerduit- gevoerddoorhetTurksebouwbedrijfYuksel, dat een contract had met Fluor. Yuksel had op de basis zo’n grote aanwezigheid (acht- honderd man), dat het zelfs beschikte over een eigen kliniekje, bemand door medisch personeel uit Kazachstan. Op zijn beurt huurde Yuksel weer andere firma’s in, zoals hetbedrijfjevanIhsanÖzer. DeingenieurnameenAfghaanseassistent mee, de negende inzittende. Zijn naam is niet bekend. Ook heeft Vrij Nederland de fa- milie van Özer niet kunnen lokaliseren. Hij blijft dus ‘de onbekende Turk’, zij het dat hij nueennaamheeft. Debemanningsleden En dan had de MI-8 nog drie bemannings- leden. Wie waren ze? Volgens alle betrok- kenen waren de piloten Afghanen. En dat is vreemd, want volgens Tryco zelf werden de helikopters doorgaans bestuurd door een Russischecrew.Datwasookdeervaringvan Stuart Moulder: telkens als hij met Tryco vloog,trofhijdezelfdeRussischepilotenaan. De drie waren volgens hem ervaren en voor- zichtig.Nooitvlogenzeinslechtweer,altijd keerden ze terug naar Kaboel als er donder- wolken opdoemden. ‘Soms was dat wel ba- len,’ vertelt Moulder, ‘dan was je al vijfen- twintigminutenonderwegendanmoesten we terug naar Kaboel.’ Rowan Pridgeon van SSSIismindertesprekenoverdestuurmans- kunsten van de Tryco-vliegeniers: ‘Ik had absoluut geen vertrouwen in Tryco. Ik ging nog liever acht uur lang in de auto naar Kaboel. Eén keer heb ik aan boord gezeten vanzo’nhelikopter.Depilotenstegenopals cowboys, alsof ze nog altijd in een oorlogs- situatie zaten. We bleven de hele tocht tus- sen de bergkammen vliegen, in plaats van erboven. De veiligheidsmaatregelen aan boord vond ik ook maar zo zo. Vóór het ver- trekinKaboelzatendepilotengewoontero- ken in het toestel, in de buurt van de brand- stoftank. Ook hoorde ik dat ze telkens een andere vliegroute kozen naar Khost. Ik heb het management van Fluor daar diverse kerenopgeattendeerd.’ De kundigheid van de piloten is van extra belang gezien de weersomstandigheden op 26 juli. Volgens het Nederlandse ministerie van Defensie stortte het toestel neer ‘onder slechte weersomstandigheden in bergach- tiggebied.Erwordtinrapportengesproken vanzwareregenvalenmist.’ De ‘rapporten’ waarop Defensie doelt zijn zonder twijfel afkomstig van het Amerikaanse reddingsteam dat het wrak vond. Een persbericht van het Amerikaanse leger rept inderdaad over ‘extreme weers- omstandigheden’ die een landing bij het wrak beletten. Maar toen de helikopter het wrak vond, was het al bijna donker. De Try- co-helikopter was ’s ochtends neergestort. StuartMouldergelooftnietdatslechtweerde oorzaak van het ongeluk was. Ja, zegt hij, er hingmistindevalleiwaarhijstond.Maaruit- eindelijk bleek de helikopter door een ande- re vallei te zijn gevlogen. ‘Onverwacht slecht weerindeanderevalleiwasonmogelijk,’zegt hij.‘HetweerinKhostkendeikopmijnduim- pje. Ik heb zó vaak een plotselinge onweers- buimetzwareregenzienlosbarsten.Ookals datopafstandwas,ineenanderevallei,zagje vanaf de basis de staart van het slechte weer. Die dag was de lucht helder, behalve dan die plaatselijkelichtemist.’RowanPridgeon,die ook vanaf ’s ochtends op de heliport stond, beaamtMouldersverhaal:‘Hetwaseenvrese- lijkehetedag.Ikherinnermedatwestonden tezwetenindehitteterwijlweophelikopter aanhetwachtenwaren.’ Tenzij er ooggetuigen zijn die in de val- lei zelf ter plekke waren, lijkt het onmoge- lijk om vast te stellen of er inderdaad van slecht weer sprake was. En als het weer niet de oorzaak was, wat dan wel? Gedroegen de Afghaanse piloten zich als ‘cowboys’? Was een van de piloten niet een Tryco-werkne- mer, maar een hoge Afghaanse militair die op het laatste moment het stuur nam, zo- alseenhardnekkiggeruchtbeweert?Of was het de brandstof, die volgens klokkenluider RussellDoyennietdeugde? Vreselijkedag Vijf maanden later woont Stuart Moulder alleen met drie katten in het grote huis in Atlanta dat hij deelde met Darlene, Bryn en Caroline.Sindskortishijmetonbetaaldver- lof van zijn baan bij Fluor. Gelukkig kan hij een vriend helpen met de renovatie van een oudpand.Zoprobeerthijomnietaandievre- selijke dag in Khost terug te denken. Wat er zich later op woensdagmiddag 26 juli heeft afgespeeld, weet hij niet meer. ‘Ze vertelden me dat een helikopter van het Amerikaanse leger het wrak van de Tryco-helikopter van- uit de lucht had gezien. Toen ben ik inge- stortenhebbendejongensvanSSSImenaar het kliniekje gebracht van Yuksel, de Turkse subcontractor van Fluor. Daar heeft een Kazachstaanseartsmeeenspuitjegegeven.’ De volgende ochtend vloog Moulder te- rug naar Atlanta. Drie weken later kwamen de lijkkisten met zijn vrouw en dochters aan. Het Rampen Identificatie Team dat de Nederlandse regering naar Kaboel had ge- ‘Eénkeerhebikaanboordgezetenvanzo’nhelikopter. Depilotenstegenopalscowboys’ IndebergenspottendeAmerikanenvanuitdeluchthetwrak vaneenneergestortehelikopter 52 KERST 2006 HET GEDOEMDE WERKPAARD 53 VRIJ NEDERLAND 23 DECEMBER 2006
  23. 23. Woensdag 2 augustus 2006, omstreeks half negen in de avond. De lichamen van de twee Nederlandse militairen komen aan op vliegbasis Eindhoven stuurd,haddedrievrouwengeïdentificeerd opbasisvangebitskenmerken. Moulder is een gebroken man. Haperend, met heel veel pauzes, vertelt hij over de tele- foon iets over zichzelf. Eigenlijk wil hij het liefst slapen, om niet te hoeven denken, om depijnvanhetverliesniettevoelen.‘Ikdenk nietdatiemandzichkanvoorstellenwathet isomallesinéénklapteverliezen,’zegthijna eenlangepauze.Verontschuldigend:‘Ikben vaakheelergemotioneel.’ Mouldersgedachtengaanvoortdurendte- rug naar die fatale julidag. Waarom is de he- likopterinhemelsnaamneergestort?Navijf maandenheeftMouldernogaltijdgeenant- woord op zijn vragen. Niemand heeft hem ooit gebeld, behalve een Nederlandse admi- raalvandeambassadeinWashingtoneneen kolonel uit Den Haag, die bevriend was met deverongelukteluitenant-kolonelVanTwist. MoulderhaddeNederlandershetzelfdever- teld als wat hij nu aan Vrij Nederland vertel- de.Antwoordenhadhijnooitgekregen. Moulderkanermoeilijkmeelevendathij nogsteedsnietsweetoverdeoorzaakvanhet ongeluk,zegthij.Isersprakevan‘eencover- up’? ‘Iemand zou ter plekke bij Tryco onder- zoek moeten doen,’ zegt hij. Zijn advocaten hebbenbedongendatTrycoalhetbewijsma- teriaal zal bewaren. Maar of het bedrijf daar naar zal luisteren? ‘Het is Afghanistan, hè,’ zegtMouldergelaten. Onderzoek Behalve het Nederlandse ministerie van Defensie doet op dit moment niemand on- derzoek naar het ongeval op 26 juli. De Amerikaanse luchtvaartdienst heeft geen controle over Afghanistan, de Afghaanse overheid zelf is niet in staat tot een onder- zoek, en het Amerikaanse leger had geen manschappenaanboord.ISAFinKaboelver- wijst door naar het Nederlandse onderzoek. Een civiele helikopter die neerstort in een landdatineenoorlogssituatieverkeert,valt doorallemazenvanhetnet. Dat is niet verwonderlijk. In feite gaf Defensieopdeochtendvan26juli‘deverant- woordelijkheid uit handen’ aan een bedrijf datallevliegregelsaanzijnlaarslapte.Stuart Moulder somt nog eens op wat hij weet: ‘Er was geen passagierslijst, geen vliegroute, geen manier om met de piloten te commu- niceren.Datopzichisalnalatigheid.’ Moulders familie en de Nederlandse mili- tairen vlogen met een toestel dat een verle- denhadindecontroversiëleoorlogtegende opiumteelt, dat bemand werd door piloten die zich soms als ‘cowboys’ gedroegen, die geen medische keuring hadden en wellicht zelfs geen werknemers van Tryco waren. De exploitant van de helikopter blijkt een ver- leden te hebben van dubieuze praktijken en levering van brandstof die beneden de maat is. Met andere woorden: Jan van Twist enBartvanBoxtelstaptenaanboordvaneen besmettehelikopter. Het is jammer dat Defensie geen uitleg wil geven over het reisdoel van de twee mi- litairen op 26 juli. Want nu blijven er vra- gen.Bijvoorbeeld:zatdejuristVanTwistaan boordvandehelikopteromdateronderhan- deldzougaanwordenmetdeprivatemilita- ry company SSSI? De weduwe van Van Twist geeft te kennen geen behoefte te hebben aan contact met de media. De vriendin van BartvanBoxtel,diezelf militairis,antwoordt hetzelfde. Diens ouders willen eerst het rap- portvanDefensieafwachten.Totdietijd,zegt ACOM,devakbondvoormilitairen,zullende familiesgeenjuridischestappennemen. Andere nabestaanden doen dat wel. Charmaine Du Plessis, de weduwe van Doepie, en de vriendin van George van Schalkwyk hebben een advocaat in de arm genomen. Charmaine heeft als alleenstaan- de moeder van twee kinderen hard geld nodig en wil bovendien het naadje van de kous weten. In opdracht van de twee wedu- wes heeft Patricia Barlow, een advocate in San Francisco die is gespecialiseerd in heli- kopterongelukken, onlangs de eerste stap- pen gezet voor een formele aanklacht tegen FranzZenz,TrycoenFluor.Misschiendateen rechtszaak meer helderheid verschaft over degebeurtenissenop26juli? Aan het slot van een lang en emotioneel te- lefoongesprek, geeft Stuart Moulder ant- woord op de vraag die de verslaggever niet heeft gesteld, maar die onuitgesproken bo- ven het gesprek hangt. De vraag hoe hij risi- co heeft kunnen nemen om zijn gezin naar Afghanistantelatenkomen. ‘De vlucht met de helikopter,’ zegt hij en haalt diep adem, ‘daarvan heb ik nooit ge- dachtdat-iegevaarlijkzoukunnenzijn.’ Endanvaltereenlangestilte. V ZAKEN DOEN IN EEN OORLOG CONTRACTEN VAN TRYCO • Verhuur van twee van de vier MI-8 helikopters aan het Amerikaanse leger voor de oorlog tegen de opiumteelt (vijftig uur vliegtijd per helikopter per maand; niet-gebruikte uren mogen niet worden meegenomen): twee miljoen dollar (2005) (bron: Pentagon) • Levering van diesel en luchtvaartbrandstof, ondermeer aan het Amerikaanse leger en ISAF: vijftig miljoen dollar (2004) (bron: studie van het onafhankelijke onderzoeksinstituut Afghanistan Research and Evaluation Unit) CONTRACTEN VAN FLUOR • Bouw van de Afghaanse legerbasis in Khost: vijfentachtig miljoen dollar (bron: Pentagon) • Totaal aan contracten van Fluor in Irak en Afghanistan: 2,25 miljard dollar (bron: rapport van het Amerikaanse Congres) CONTRACTEN VAN SSSI • Beveiliging van de Amerikaanse ambassade in Kaboel: 3,6 miljoen dollar (februari 2006) • Beveiliging Canadese ambassade in Kaboel: bedrag onbekend (juni 2005) • Beveiliging Nederlandse ambassade in Kaboel: datum en bedrag onbekend, in ieder geval sinds maart 2005 • CDM Constructors: 3,8 miljoen dollar voor achttien maanden (februari 2006) • International Relief and Development (Amerikaanse ngo). Uit een contract van achtenvijftig miljoen dollar dat IRD heeft met de Amerikaanse overheid, betaalde het SSSI in 2005 bijna vier miljoen dollar • Amerikaanse leger: 1,2 miljoen dollar voor twaalf maanden (september 2005). Verlenging van een bestaand contract, met opties voor nog twee verlengingen • Fluor: één miljoen dollar (februari 2006). Verlenging van een bestaand contract (bron: pers- berichten Universal Guardian, moederbedrijf van SSSI) ‘Ikdenknietdatiemandzichkanvoorstellenwathetisomallesin éénklapteverliezen’ 54 KERST 2006 HET GEDOEMDE WERKPAARD 55 VRIJ NEDERLAND 23 DECEMBER 2006
  24. 24. DeerotischeprentenvanPetervanStraaten Lust 50 DE VERHALEN 51 VRIJ NEDERLAND 21 OKTOBER 2006
  25. 25. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 9 two forms wdka: internship agreement (left), transfer request (right). client rotterdam university. year 2009.
  26. 26. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 10 BRAND x (place) conference. client designskolen kolding. year 2015.
  27. 27. BRAND × (DSKD) Elsebeth Gerner Nielson Rector BRAND × (DSKD) Stephan Saaltink Communication Design BRAND × (DSKD) Jonas Leonas Workshop manager BRAND × (Host) Angelica Siegel Bruce Mau Design BRAND × (DSKD) Oliver Oppermann Student BRAND × (DSKD) Kaja Bang Meyer Student BRAND × (DSKD) Caroline Ruby Student BRAND × (Host) Katrine Visselbjerg Kristensen Communication Design BRAND × (Key Note) Jarl Frijs-Madsen Ambassador, Consul General New York BRAND × (Key Note) Martin Gran Snohetta BRAND × (Key Note) Hunter Tura Bruce Mau Design BRAND × (Welcome) Elsebeth Gerner Nielsen Rector DSKD BRAND × (Key Note) David Zahle Bjarke Ingels Group BRAND × (Key Note) Ulrik Jungersen Kolding Municipality BRAND × (Key Note) Christian Pagh Urgent BRAND × (Key Note) Mads Quistgaard Urgent
  28. 28. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - eleven labeled examples of my professional work (1981-2016) - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - 12 mock-up. coding, color & poetry. chinese ‘reverse’ binding. client — year 2016.
  29. 29. 17 poems17 poems Roman lettersRoman lettersRoman letters A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z Total 1 7 1 2 3 4 2 3 3 3 2 4 3 3 2 1 43 2 4 2 1 8 4 1 5 4 1 1 1 2 3 3 2 5 1 2 1 51 3 5 3 2 1 4 1 1 2 4 2 5 1 4 1 1 37 4 5 2 1 2 4 1 4 3 1 1 1 3 3 3 2 3 2 1 2 44 5 5 2 6 1 3 3 1 2 3 1 2 2 6 1 1 1 40 6 4 1 1 4 2 1 2 1 2 1 1 2 3 2 4 1 1 2 1 36 7 3 2 1 1 3 1 2 3 3 4 2 2 2 3 1 1 34 8 1 1 6 2 2 1 2 2 1 1 19 9 3 1 1 1 3 1 3 2 2 1 4 2 2 1 1 28 10 5 2 2 4 7 1 7 2 1 3 5 5 2 3 2 4 1 1 57 11 2 1 1 1 1 2 1 1 1 1 12 12 3 2 3 3 2 3 1 4 1 2 2 2 5 3 2 1 39 13 1 1 2 5 2 2 4 1 2 2 3 1 1 1 3 4 1 1 1 38 14 4 2 4 1 3 3 4 1 2 1 3 4 1 4 4 2 1 1 45 15 2 3 2 1 3 4 1 2 2 1 1 2 2 3 2 31 16 7 2 4 1 2 2 5 1 3 5 3 5 1 6 5 3 2 2 59 17 4 2 1 4 1 1 1 2 1 2 2 3 5 2 4 6 1 1 2 45 Total 65 18 15 20 70 17 17 42 48 3 12 32 23 40 50 10 0 42 39 40 19 4 16 0 13 3 658 Order 2 14 18 12 1 15 16 5 4 23 19 10 11 7 3 21 6 9 8 13 22 17 20 24 Size 26 letters in The Latin Alphabet.26 letters in The Latin Alphabet.26 letters in The Latin Alphabet.26 letters in The Latin Alphabet.26 letters in The Latin Alphabet.26 letters in The Latin Alphabet. Two letters (q and x) NOT used at all.Two letters (q and x) NOT used at all.Two letters (q and x) NOT used at all.Two letters (q and x) NOT used at all.Two letters (q and x) NOT used at all.Two letters (q and x) NOT used at all.Two letters (q and x) NOT used at all. Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.Rest 24 letters, each representing a different color.
  30. 30. ------------------------------------------------------------------------------------------ thank you!

×