The temporal appearances of olive in art

Ελένη Γεωργακοπούλου: ΄΄Ταξιδέλιά: οι διαχρονικές εμφανίσεις της ελιάς στην τέχνη΄΄
1
Ταξιδέλιά
Οι διαχρονικές εμφανίσεις της ελιάς στην
τέχνη

2
Μυτιλήνη, Φεβρουάριος 2015
Μεταπτυχιακή διατριβή : ΄΄Ταξιδέλιά΄΄: οι διαχρονικές εμφανίσεις
της ελιάς στην τέχνη
Επιβλέπουσα κ. Ε. Σαμπανίκου
Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας
Π.Μ.Σ: Πολιτισμική Πληροφορική και Επικοινωνία
Κατεύθυνση:Μουσειολογία
Ακαδημαικό έτος:2013-2014
Στη μνήμη του δασκάλου μου Αθανασίου Παλιούρα

3
Η ιδέα για την ΄΄Ταξιδέλιά΄΄ γεννήθηκε με γνώμονα το συνδυασμό της
ελιάς ως σήμα κατατεθέν του μεσογειακού φυσικού τοπίου, ως
χαρακτηριστική τοπιογραφική αναφορά της Μυτιλήνης, ως διαχρονικό
σύμβολο πανανθρώπινων αξιών. Ο τίτλος ΄΄ταξιδέλιά΄΄ είναι σύνθετη
λέξη, η οποία αποτελείται από τις λέξεις΄΄ταξίδι΄΄ και ΄΄ελιά΄΄,
υποδηλώνοντας το ΄΄ταξίδι΄΄, τη διαδρομή δηλαδή, της ελιάς στην τέχνη.
Η λέξη ΄΄Ταξιδέλιά΄΄ τονίζεται και στο ΄΄ε΄΄, ώστε ηχητικά να
προσομοιάζει με την χαρακτηριστική του γλωσσικού ιδιωματισμού του
νησιού της Μυτιλήνης κατάληξη, ο δε τόνος στο ΄΄α΄΄ παραμένει ως έχει
στη λέξη ΄΄ελιά΄΄ στην απλή της μορφή.
Κατεβλήθη προσπάθεια η ροή της αφήγησης, τόσο στο γραπτό κείμενο,
όσο και στην εφαρμογή του ντοκιμαντέρ, να γίνεται με αρμονικές
νοηματικές και χρονικές μεταβάσεις, ώστε να είναι πράγματι η
΄΄Ταξιδέλιά΄΄ μια ομαλή διαδρομή στο χωροχρόνο. Η γλώσσα παραμένει
στο σύνολό της απλή και οι όποιες ορολογίες χρησιμοποιούνται – κυρίως
αρχαιολογικού περιεχομένου – επεξηγούνται. Με δεδομένο ότι σκοπός
αυτού του εγχειρήματος δεν ήταν να καταστεί αυτό ένα είδος
μονογραφίας της ιστορίας της τέχνης, δεν επιχειρήθηκε εμβάθυνση στα
επιλεγέντα (κατά κύριο λόγο σύγχρονα ζωγραφικά έργα και ποίηματα
του 20ου
αιώνα), επιλογή, η οποία θα μετέβαλε τον χαρακτήρα του έργου,
ο οποίος ήταν εξ αρχής η ΄΄Ταξιδέλιά΄΄ να θεωρηθεί ως ένα αφήγημα για
μικρούς και μεγαλύτερους.
Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να ευχαριστήσω την κ. Σαμπανίκου για την
θετική ανταπόκρισή της στην ανάληψη της επίβλεψης της μεταπτυχιακής
διατριβής και για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε, καθώς επίσης και
τους κ. Γ. Παυλογεωργάτο και Ε.Καβακλή μέλη της Τριμελούς
Επιτροπής για την θερμή υποστήριξη και ενθάρρυνσή τους.
Η διατριβή είναι αφιερωμένη στην οικογένειά μου.

4
Περιεχόμενα
Κεφάλαιο1ο
Η σπουδαιότητα της ελιάς και των παραγώγων της από τους
αρχαίους έως τους νεώτερους χρόνους
1.1: Η ελιά η ιερή
1.2: Και επί γης ελαία. Και επί γης ειρήνη
1.3: Η ελιά βραβεύουσα: στεφάνια ελιάς και λάδι ως έπαθλο στους
αγώνες Πανελλήνιου χαρακτήρα
1.4: Η ελιά ικέτις
1.5: Η ελιά σύντροφος στη ζωή και στο θάνατο
1.6: Οι ΄΄μικροί θεοί΄΄ της ελιάς
1.7: Η ελιά ως οικονομικό αγαθό
1.8: Η ελιά φωτοδώτρια
1.9: Η ελιά στη διατροφή
1.10: Το λάδι στην υγιεινή και στον καλλωπισμό
1.11: Η ελιά που θεραπεύει
1.12: Η ελιά στον αθλητισμό
1.13: Η ελιά σε σημαντικές εκφάνσεις του δημοσίου βίου: η ελιά στην
πολιτική διαδικασία
1.14: Ελιά και λάδι: συμβολισμός και λειτουργικότητα στη Χριστιανική
θρησκεία
1.15: Οι ρίζες του δέντρου της ελιάς στην Ελληνική γλώσσα:
παραβολικές λαικές φράσεις
1.16: Η ελιά ως συνθετικό τοπωνυμίων από τα αρχαία έως τα νεώτερα
χρόνια

5
Κεφάλαιο 2ο
Η ελιά ως διαχρονικό καλλιτεχνικό μοτίβο
2.1:Olea Europea
2.2: Ελιά η Κρητομυκηναία
2.3: Ο κότινος
2.4: Η ελιά στη νομισματική εικονογραφία
2.5: Παραστάσεις της ελιάς στην αγγειογραφία
2.6: Σύμβολο κυριαρχίας και θεικής εξουσίας
2.7: Οι συμβολισμοί της ελιάς στη Χριστιανική θρησκεία
2.8: 19ος
και 20ος
αιώνας, τοπιογραφία
2.9Ι: Vincent Van Gogh
2.9ΙΙ: Claude Monet
2.9ΙΙΙ: Henri Matisse
2.10: Θεόφιλος Χατζημιχαήλ
2.11: Σύγχρονοι καλλιτέχνες, 20ος
και 21ος
αιώνας
2.12: Η ελιά στην ποίηση
2.12I: Κωστής Παλαμάς
2.12II: Ιωάννης Πολέμης
2.12III: Γιώργος Σεφέρης
2.12IV: Γιάννης Ρίτσος
2.12V: Οδυσσέας Ελύτης
2.13: Η ελιά τραγουδισμένη
2.14: Ο τοίχος είχε τη δική του ιστορία – η ελιά ΄΄στο δρόμο ΄΄

6
Μεθοδολογία – Προβλήματα
3.1: Ανάλυση
3.2: Σχεδιασμός
3.3: Υλοποίηση
3.4: Εφαρμογή
3.5 Προβλήματα
:
Μελλοντικές προεκτάσεις
4.1: Μεταγλώτισση της αφήγησης του ντοκιμαντέρ και προσθήκη
υποτίτλων.
4.2: Χρήση του ντοκιμαντέρ ως πολυμεσική εφαρμογή σε μουσειακό
χώρο
Επιλογή βιβλιογραφίας

7
Ελιά: Ορόσημο της μεσογειακής φύσης, ταυτισμένη με το μεσογειακό
πολιτισμό. Με τους καρπούς και το λάδι της ανετράφησαν γενιές
ανθρώπων ήδη από την προιστορική εποχή έως σήμερα. Με το λάδι ο
άνθρωπος φώτισε τις νύχτες του. Λάδι και στεφάνια ελιάς τίμησαν και
τιμούν τους νικητές. Κλάδοι ελιάς κομίζουν μήνυμα ειρήνης και
συμφιλίωσης. Ελιά: μνήμη, προσευχή, παράκληση, εξαγνισμός.
Σύντροφος του ανθρώπου στη ζωή και στο θάνατο. Η ελιά ευεργετούσα.
Και αν δεν υπήρχε; Αν δεν υπήρχε… θα την είχαμε επινοήσει, όπως
έγραψε ο ποιητής
΄΄…… καταμεσήμερο Ιουλίου..
που και αν δεν υπήρχαν ελαιώνες..
θα τους είχα επινοήσει…΄΄
Οδυσσέας Ελύτης

8
Εισαγωγή
Ελαίδες: Η οικογένεια της ελιάς. Ελιά, δέντρο γνωστό ήδη από τους
αρχαιοτάτους χρόνους. Είναι δέντρο αειθαλές με λογχοειδή φύλλα
σκουροπράσινα στο άνω μέρος, αργυρά στο κάτω μέρος. Η ελιά
ευδοκιμεί σε εύκρατα κλίματα χωρίς ακρότητες στη θερμοκρασία και
στην υγρασία, για αυτό το λόγο και διαδόθηκε ευρύτατα σε χώρες, όπως
η Ελλάδα, η Ιταλία, η Ισπανία, η Τουρκία. Σύμφωνα με στοιχεία
(2011)της Faostat (Food and Agriculture organization of the United
Nations), η Ελλάδα κατατάσσεται Τρίτη στη συνολική παγκόσμια
παραγωγή με 2.000.000, κατά προσέγγιση τόνους και 850.000 εκτάρια
καλλιεργήσιμης περιοχής. Η Ελλάδα παράγει, συγκριτικά με τις δύο
πρώτες στην κατάταξη χώρες (Ισπανία και Ιταλία) το καλύτερο ποιοτικά
ελαιόλαδο.
Από τον 20ο
έως τον 1ο
αιώνα π.Χ παρατηρείται, σύμφωνα με τα
παλαιοβοτανικά δεδομένα εντυπωσιακή αύξηση της ελαικής γύρης. Ήδη
από τη Νεολιθική εποχή εμφανίστηκαν γυρεόκοκκοι της ελιάς,
Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι βρέθηκαν το 6.000 π.Χ στην περιοχή της
Ηπείρου, το 3.225 π.Χ στην Ανατολική Στερεά και το 3.200 π.Χ στη
Θεσσαλία. Αυτό το είδος ανήκει στην αγριελιά (Olea Europea oleaster),
η οποία αποτελεί πρόγονο της καλλιεργήσιμης ελιάς, της λεγόμενης
εξημερωμένης (Olea Europea L) την οποία, κατά την άποψη του Γάλλου
ερευνητή Paul Faure , καλλιέργησαν πρώτοι οι κάτοικοι της Νεολιθικής
Κρήτης – όπως μας επιβεβαιώνουν και τα αρχαιολογικά ευρήματα - , ήδη
από την 3η
χιλιετία π.Χ, όπου ανήκει αρχαιολογικό εύρημα από τον
Μύρτο της Ιεράπετρας (2.800 – 2.100 π.Χ) και αντιστοιχεί σε καρπό
ήμερης ελιάς (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 11,13). Στην
Πρωτοκυκλαδική περίοδο (2.700 – 2.300 π.Χ) στο νεκροταφείο Σπεδού
στη Νάξο, μεταξύ άλλων ευρημάτων ανακαλύφθηκε επάργυρο αγγείο, το
οποίο έφερε ίχνη αλλοιωμένου ελαιόλαδου. Η επισταμένη έρευνα, η
οποία διεξήχθη από το Χημείο του Πανεπιστημίου υπό τον Καθηγητή
Ζεγγέλη, απέδειξε πέραν πάσης αμφιβολίας την ύπαρξη ελαιόλαδου
Μαζί με το επάργυρο πήλινο αγγείο βρέθηκε επίσης τριπλός πήλινος
λύχνος ελαίου. (Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1903, σελ. 23-24
και Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1906, σελ. 88). Η ελιά, όπως
θα έχουμε την ευκαιρία να αντιληφθούμε στην πορεία, στην παρούσα

9
διατριβή, η οποία επικεντρώνεται στις διαχρονικές εμφανίσεις της ελιάς
στην τέχνη, θεωρήθηκε σπουδαίο για τον άνθρωπο αγαθό και εξελίχθηκε
επίσης σε διεθνές σύμβολο πανανθρώπινων αγαθών, όπως η νίκη, η δόξα
, η αφθονία και η ειρήνη.
Στα τοιχώματα της Καλντέρας της Σαντορίνης βρέθηκαν τα πρώτα
απολιθωμένα φύλλα της Olea Europea , της Ελιάς της Ευρωπαικής, τα
οποία χρονολογούνται στα 60.000 χρόνια πρίν και θεωρούνται από τα
αρχαιότερα στον Μεσογειακό χώρο. Στην Κρήτη, κατά τη δεύτερη
χιλιετία π.Χ, όπου καλλιεργήθηκε ευρέως η ελιά, έχουμε τα πρώτα
δείγματα της ελιάς στην τέχνη, όπως θα τα δούμε αναλυτικά στη
συνέχεια.
Ας εξετάσουμε όμως συνοπτικά τους λόγους, για τους οποίους η ελιά,
είτε ως δέντρο, είτε ως στεφάνι ελιάς, ως κλαδί, ως καρπός
χρησιμοποιήθηκε από τους καλλιτέχνες. Σε ένα πρώτο επίπεδο, θα πρέπει
να σημειώσουμε ότι προκειμένου να καταστεί η ελιά καλλιτεχνικό
μοτίβο και μάλιστα ευρείας κλίμακας, αναμφίβολα ενυπάρχει σε αυτή
μία δύναμη. Αυτή η ΄΄δύναμη΄΄ θα γίνει φανερή, όταν θα εξετάσουμε τα
πολύπλευρα διαχρονικά ωφελήματα από την καλλιέργεια και τη χρήση
της ελιάς σε συνδυασμό με την μυθική παράδοση, η οποία συνέβαλε στη
καθιέρωση της ελιάς ως δέντρο ιερό.

10
Κεφάλαιο 1
Η σπουδαιότητα της ελιάς και των παραγώγων της από τους
αρχαίους έως τους νεώτερους χρόνους.
1.1
Η ελιά η ιερή:
Από πινακίδες της Κνωσού της Γραμμικής Γραφής Β, πληροφορούμαστε
ότι αποστελλόταν λάδι σε θεότητες στο ιερατείο. Στη σειρά ανακτορικών
πινακίδων Fp34 από την Κνωσό καταχωρίζονται ποσότητες λαδιού
προορισμένες για ιερά. Στην πινακίδα Fp (1) (από τον J. Chadwick)
διαβάζουμε, σύμφωνα με την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής
Γραφής Β΄, μεταξύ άλλων ΄΄pa-si-te-oi΄΄= πάσι θεοίς (για όλους τους
θεούς), διαβάζουμε επίσης ΄΄a-ne-mo i-je-re-ja= ανέμων ιέρεια
.Μπορούμε λοιπόν εύλογα να συμπεράνουμε ότι το λάδι, παράγωγο της
ελιάς, εθεωρείτο ένα πολύτιμο αγαθό, ώστε να αφιερώνεται στους Θεούς
(Ελιά και Λάδι, σελ.26).
Στις πινακίδες της Κνωσσού εξάλλου συναντούμε τις πρώτες γραπτές
απεικονίσεις για τις λέξεις ΄΄ελιά΄΄, ΄΄ελαιόδεντρο΄΄ και ΄΄λάδι΄΄, μετά το
1952, οπότε και αποκρυπτογραφήθηκε η Γραμμική Γραφή Β΄. Έως τότε
ήταν μαρτυρημένες μόνο στα Ομηρικά έπη.
Στο παλάτι του βασιλιά Αλκίνοου, του βασιλιά των Φαιάκων:
΄΄… όχναι και ρυίαι και μηλέαι αγλαόκαρποι συκέαι τέ γλυκεραί και
ελαίας τηλεθόωσαι τάων ου ποτέ καρπός απόλλυται ουδ΄ απολείπει΄΄ ..
(Οδύσσεια, Η 120-124)
΄΄…ροδιές, μηλιές με το λαμπρό καρπό και με απιδιές γεμάτο
γλυκόκαρπες συκιές και ελιές πάνω στον ανθό τους που δεν τους έλειπε ο
καρπός χειμώνα, καλοκαίρι..΄΄
Η Ελληνική μυθολογία θέλει ως πατρίδα της ελιάς την Αθήνα, αφού εκεί,
στην Ακρόπολη, σύμφωνα με το μύθο, φυτεύθηκε η πρώτη ελιά από τη
Θεά Αθηνά, ως δώρο που αυτή προσέφερε στους Αθηναίους κατά τη
διαμάχη της με τον Ποσειδώνα για την κυριαρχία της πόλης. Το μυθικό

11
επεισόδιο θεωρείται η αφετηρία εξάπλωσης της ήμερης, δηλαδή της
καλλιεργημένης ελιάς.
΄΄Μετά δε τούτον ηκεν η Αθηνά και ποιησάμενη της καταλήψεως
Κέκροπα μάρτυρα εφύτευσεν ελαίαν΄΄.
΄΄…. Ότι η Αθηνά πρώτη την ελαίαν εφύτευσεν..΄΄, όπως βλέπουμε στην
εικονιζόμενη παράσταση ερυθρόμορφου κρατήρα (410-400π.Χ), με την
Αθηνά, τον Κέκροπα, Νίκη και την ιερή ελιάς της Ακρόπολης από το
σχετικό μυθολογικό επεισόδιο.
Οι δώδεκα θεοί απέδωσαν, όπως μας παραδίδει ο μύθος, την κυριαρχία
της πόλης στη Θεά Αθηνά. Οι δώδεκα στο σύνολό τους μορίες ελιές της
Ακαδημίας, οι ιερές ελιές των Αθηνών λέγεται ότι προέρχονταν από
εκείνη την πρώτη ελιά, την οποία φύτευσε η Αθηνά.
Η ελιά θεωρήθηκε δέντρο ιερό και τιμημένο. Ιδιαιτέρως για τις μορίες
ελιές ο νόμος ήταν αυστηρότατος. Διαβάζουμε σχετικά:
΄΄και ει τις εξορύξειεν ελαίαν μορίαν ή κατάξειεν, έκρινεν η εξ Αρείου
Πάγου Βουλή και ει του καταγνοίη, θανάτω τούτου εζημίουν΄΄,
προβλεπόταν δηλαδή μέχρι και θανατική ποινή για κόψιμο ελιάς από τις
δώδεκα ΄΄Μορίες Ελιές΄΄ της Ακαδημίας (Ο πολιτισμός τη ελιάς, σελ.
26).

12
Αυστηρός ήταν και ο νόμος ακόμη και στην περίπτωση του κοψίματος
απλής ελιάς. Διαβάζουμε σε σχετικό χωρίο, το οποίο παραδίδεται από το
Δημοσθένη:
΄΄Εάν τις ελάαν Αθήνησιν εξορρύτη εάν μη εις ιερόν Αθηναίων δημόσιον
ή δημοτικόν ή εαυτώ χρήσθαι μέχρι δυοιν ελάαιν του ενιαυτού εκάστου ή
επί αποθανόντα δέη χρήσασθαι, οφείλειν εκατόν δραχμάς της ελάας
εκάστης, το δε επιδέκατον τούτου της θεού είναι΄΄.
΄Όποιος δηλαδή ξεριζώνει μια ελιά και δεν το κάνει αυτό για ιερό της
πόλης ή ενός δήμου ή για προσωπική του χρήση μέχρι δύο ελιές για κάθε
χρόνο ή δεν την χρειάζεται, για να ρυθμίσει υποθέσεις κάποιου που έχει
πεθάνει, τότε οφείλει εκατό δραχμές για κάθε ελιά και το ένα δέκατο
αυτού του ποσού θα ανήκει στη θεά΄΄.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο το 480π.Χ οι Πέρσες, αφού κατέλαβαν την
Ακρόπολη των Αθηνών, έκαψαν την ιερή ελιά της Αθηνάς και οι
κάτοικοι θεώρησαν αυτό την πράξη σημάδι κακοδαιμονίας. Προς μεγάλη
έκπληξη την επομένη κιόλας ημέρα η ελιά φύτρωσε ξανά και οι Αθηναίοι
ανέκτησαν την προς στιγμήν χαμένη αισιοδοξία τους (Ο πολιτισμός της
ελιάς, σελ. 145).
Αναφέρει σχετικά και ο Παυσανίας: ΄΄….λέγουσι δε και τάδε,
κατακαυθήναι μεν την ελαίαν, ηνίκα ο Μήδος την πόλιν ενέπρησεν
Αθηναίοις, κατακαυθείσαν δε αυθημερόν όσον τε επί δύο βλαστήσαι
πήχεις..΄΄
Η καθιέρωση του δέντρου της ελιάς ως ιερό δεν επιβεβαιώνεται μόνο
από την αυστηρή νομοθεσία, με την οποία αυτό προστατεύθηκε, αλλά
και με το σεβασμό, με τον οποίο αντιμετωπίστηκε από τους ανθρώπους.
Οι ιστορικές πηγές μας προσφέρουν δύο ενδεικτικά αυτού επεισόδια, τα
οποία επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές.
΄΄ Επειρώτεον ων οι Επιδαύριοι πότερα χαλκού ποιέωνται τα αγάλματα ή
λίθου, η δε Πυθίη ουδέτερα τούτων έα, αλλά ξύλου ημέρης ελαίης.
Εδέοντο ων οι Επιδαύριοι Αθηναίων ελαίην σφι δούναι ταμέσθαι,
ιρωτάτας δη κείνας νομίζοντες είναι. Λέγεται δε και ως ελαίαν ήσαν
άλλοθι γη ουδαμού κατά χρόνον εκείνον η εν Αθήνησι΄΄. (Ηρόδοτος
5.82.2).

13
Όπως μας παραδίδεται από την ιστορία, επειδή η γη της Επιδαύρου
υπήρξε κάποτε άγονη, οι κάτοικοί της, προκειμένου να μεταβάλλουν τη
μοίρα της πόλης τους και την δική τους τύχη, προσέφυγαν στο Μαντείο
των Δελφών, προκειμένου να ζητήσουν συμβουλή από την Πυθία για το
δέον γενέσθαι. Η Ιέρεια συμβούλευσε τους αντιπροσώπους των κατοίκων
της πόλης της Επιδαύρου να προβούν στην κατασκευή αγαλμάτων της
Αυξησίας, για να αλλάξει η τύχη της πόλης τους. Στη ερώτηση των
Επιδαυρίων για το ποιο υλικό θα έπρεπε να χρησιμοποιήσουν για την
κατασκευή των αγαλμάτων, χαλκό ή λίθο, η Πυθία αποκρίθηκε από τα
δύο, αλλά θα έπρεπε να τα κατασκευάσουν από ξύλο ήμερης, δηλαδή
καλλιεργημένης ελιάς.
Κατόπιν, οι Επιδαύριοι απευθύνθηκαν στους Αθηναίους, προκειμένου να
κόψουν ελιές από την Αθήνα, διότι εκτιμούσαν ότι αυτές ήταν ιερές. Οι
Αθηναίοι ανταποκρίθηκαν θετικά στο αίτημα των Επιδαυρίων,
αξιώνοντας ως αντάλλαγμα για την εξυπηρέτηση που θα τους
προσέφεραν, πληρωμή ετήσιου ιερού χρέους στην πόλη της Αθήνας. Με
αυτό τον τρόπο, οι Επιδαύριοι, σύμφωνα με τις επιταγές του Δελφικού
Μαντείου, κατασκεύασαν και αφιέρωσαν τα αγάλματα και είδαν τη γη
τους να αποδίδει πλούσιους καρπούς (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 90).
Το ιστορικό επεισόδιο με τον Επιμενίδη, διδάσκαλο και προφήτη με
καταγωγή από την Κρήτη επίσης επιβεβαιώνει τον σεβασμό, με τον
οποίο αντιμετωπιζόταν το δέντρο της ελιάς και πως αυτό κατείχε υψηλή
θέση στην ιεραρχία αξιών των ανθρώπων.
΄΄Επιμενίδης μεν ουν θαυμασθείς και χρήματα διδόντων πολλά και τιμάς
μεγάλας των Αθηναίων, ουδέν ή θαλλόν από της ιεράς ελαίας
αιτησάμενος και λαβών απήλθεν΄΄.
Ο Επιμενίδης, ο οποίος είχε κληθεί από την πατρίδα του τη Φαιστό στην
Αθήνα για να την εξαγνίσει από το ΄΄Κυλώνειον άγος΄΄, σε προσφορά
χρημάτων και μεγάλων τιμών εκ μέρους των Αθηναίων, ως ένδειξη της
προς το πρόσωπό του εκτίμησης, για τη λύτρωση της πόλης τους,
αποκρίθηκε πως για εκείνον η μεγαλύτερη τιμή και δόξα θα ήταν να του
προσφερθεί ένα κλωνάρι από την ιερή ελιά. Έτσι και έγινε, οπότε και ο
Επιμενίδης, αφού έλαβε το κλωνάρι ελιάς, αποχώρησε για την πατρίδα
του.

14
Το παραπάνω ιστορικό επεισόδιο αποτελεί με τη σειρά του ένα ακόμη
ασφαλές κριτήριο για την σπουδαιότητα του δέντρου της ελιάς, ένα
κλωνάρι της οποίας ξεπερνούσε σε σημαντικότητα πλήθος υλικών
αγαθών ή άλλους είδους απολαύσεων ή τιμών (Ο πολιτισμός της ελιάς,
σελ. 88).

15
1.2
Και επί γης ελαία. Και επι γης ειρήνη
Η ελιά, με αφετηρία πρακτικές χρήσεις της, όπως αυτή του αναγκαίου
αγαθού, το οποίο ήδη από τη Μινωική εποχή ήταν ενταγμένο στις
διατροφικές συνήθειες των ανθρώπων, η ελιά ως αγαθό, το οποίο κινούσε
τα νήματα της οικονομίας, η ελιά ως μέσο εξαγνισμού και σε
συνδυασμό με το μυθολογικό συμβολισμό που ενέχει ήδη από την
αρχαιότητα ως σύμβολο νίκης και δόξας, προσδιορίζεται ως δέντρο του
καλού. Η έννοια του ΄΄καλού΄΄, εάν ταυτίζεται με την ευδαιμονία του
ανθρώπου, δεν θα μπορούσε παρά να εξαρτάται από την ειρήνη,
αναγκαία προυπόθεση για την πρόοδο του ανθρώπου. Η αντίληψη ότι η
ελιά μετέφερε μήνυμα ελπίδας και συμφιλίωσης – η ελιά ως άγγελμα
γαλήνης μετά τον κατακλυσμό του Νώε – συνεχίστηκε από τα αρχαία
χρόνια, από την εποχή, που, σύμφωνα με το μύθο η Ιοκάστη κρατώντας
κλαδί ελιάς ζήτησε από τον Πολυνείκη να συμφιλιωθεί με τον αδερφό
του Ετεοκλή και από την τακτική των αγγελιαφόρων να κρατούν κλαδί
ελιάς, προκειμένου να κομίσουν μήνυμα ειρήνης, έως σήμερα με την
καθιέρωση της ελιάς ως πανανθρώπινο σύμβολο της ειρήνης.

16
1.3
Η ελιά βραβεύουσα: στεφάνια ελιάς και λάδι ως έπαθλο στους
αγώνες Πανελλήνιου χαρακτήρα
Η ύψιστη τιμή για τους αγωνιζόμενους στους Ολυμπιακούς αγώνες
υπήρξε η προοπτική στεφανώματός τους, σε περίπτωση νίκης τους, με το
κλαδί αγριελιάς. Αξίζει να αναφέρουμε συνοπτικά τη διαδικασία
στεφανώματος των νικητών αθλητών, διότι εξάγεται αβίαστα το
συμπέρασμα για την καθιέρωση της ελιάς ως δέντρο και ιερό και
ευλογημένο από τους θεούς. Οι νικητές των αγώνων φορώντας κόκκινη
ταινία στο κεφάλι και κρατώντας στο δεξί χέρι κλαδί φοίνικα
εισέρχονταν με ευλάβεια στο ναό του Δία, όπου ευρίσκονταν πάνω σε
χρυσελεφάντινο τραπέζι στεφάνια από αγριελιά, οι λεγόμενοι κότινοι. Οι
νικητές στεφανώνονταν με το πολύτιμο αυτό έπαθλο, για το οποίο
μάλιστα επικρατούσε η άποψη ότι προσέδιδε μαγικές ικανότητες στους
αθλητές, επειδή αυτοί θεωρούνταν ως ευνοούμενοι των θεών, χάρη στη
βοήθεια των οποίων κέρδισαν στους αγώνες. Το στεφάνι αγριελιάς ως
έπαθλο λέγεται ότι καθιέρωσε ο Ίφιτος, ο οποίος σύμφωνα με τις
ιστορικές πηγές, είχε λάβει χρησμό από το Δελφικό Μαντείο, να
καθιερώσει την Ολυμπιακή εκεχειρία και να αναδιοργανώσει τους
Ολυμπιακούς αγώνες.

17
Διαβάζουμε στο σχετικό από τον Παυσανία παραδιδόμενο χωρίο:
΄΄χρόνῳ δὲ ὕστερον Ἴφιτος, γένος μὲν ὢν ἀπὸ Ὀξύλου, ἡλικίαν δὲ κατὰ
Λυκοῦργον τὸν γράψαντα Λακεδαιμονίοις τοὺς νόμους, τὸν ἀγῶνα
διέθηκεν ἐν Ὀλυμπίᾳ πανήγυρίν τε Ὀλυμπικὴν αὖθις ἐξ ἀρχῆς καὶ
ἐκεχειρίαν κατεστήσατο, ἐκλιπόντα ἐπὶ χρόνον ὁπόσος δὴ οὗτος ἦν:
αἰτίαν δὲ δι' ἥντινα ἐξέλιπε τὰ Ὀλύμπια, ἐν τοῖς ἔχουσιν ἐς Ὀλυμπίαν τοῦ
λόγου δηλώσω…τῷ δὲ Ἰφίτῳ, φθειρομένης τότε δὴ μάλιστα τῆς Ἑλλάδος
ὑπὸ ἐμφυλίων στάσεων καὶ ὑπὸ νόσου λοιμώδους, ἐπῆλθεν αἰτῆσαι τὸν
ἐν Δελφοῖς θεὸν λύσιν τῶν κακῶν: καί οἱ προσταχθῆναί φασιν ὑπὸ τῆς
Πυθίας ὡς αὐτόν τε Ἴφιτον δέοι καὶ Ἠλείους τὸν Ὀλυμπικὸν ἀγῶνα
ἀνανεώσασθαι. ἔπεισε δὲ Ἠλείους Ἴφιτος καὶ Ἡρακλεῖ θύειν, τὸ πρὸ
τούτου πολέμιόν σφισιν Ἡρακλέα εἶναι νομίζοντας. τὸν δὲ Ἴφιτον τὸ
ἐπίγραμμα τὸ ἐν Ὀλυμπίᾳ φησὶν Αἴμονος παῖδα εἶναι, Ἑλλήνων δὲ οἱ
πολλοὶ Πραξωνίδου καὶ οὐχ Αἴμονος εἶναί φασι: τὰ δὲ Ἠλείων γράμματα
ἀρχαῖα ἐς πατέρα ὁμώνυμον ἀνῆγε τὸν Ἴφιτον΄΄. (Παυσανία Ηλιακά
Α΄).
Παναθηναικός αμφορέας, τέλος 5ου
αιώνα π.Χ, Μουσείο Ερμιτάζ, Αγία
Πετρούπολη
Στους Παναθηναικούς αγώνες ο νικητής αθλητής λάμβανε ως έπαθλο
αμφορέα – του γνωστούς ως Παναθηναικούς αμφορείς - με λάδι από τις
Μορίες Ελιές. Μάλιστα, στην κύρια πλευρά του αγγείου γραφόταν
πάντα η εξής επιγραφή: ΄΄ ΤΩΝ ΑΘΗΝΗΘΕΝ ΑΘΛΩΝ΄΄, ώστε να
πιστοποιείται η προέλευση του λαδιού (Ελιά και Λάδι, σελ. 70). Τα
Ηραία, πανήγυρις προς τιμήν της θεάς Ήρας, διοργανωνόταν σε πολλές
πόλεις της Ελλάδας, κυρίως όμως στο Άργος και στη Σάμο. Τα Ηραία

18
του Άργους αποτελούσαν την επισημότερη γιορτή της πόλης. Σε αυτήν,
πραγματοποιείτο αγώνας δρόμου παρθένων στο στάδιο της Ολυμπίας και
η νικήτρια λάμβανε ως έπαθλο στεφάνια ελιάς και μερίδα κρέατος από το
βόδι, το οποίο είχε θυσιαστεί προς τιμήν της θεάς Ήρας
(Εγκυκλοπαίδεια Νέα Δομή). Επίσης, στη μεγάλη πομπή των
Παναθηναίων, όπως αυτή απεικονίζεται στη ζωφόρο του Παρθενώνα,
μεταξύ άλλων συνόδευαν την πομπή και ηλικιωμένοι, οι επονομαζόμενοι
΄΄θαλλοφόροι΄΄, οι οποίοι κρατούσαν κλαδιά ελιάς.

19
1.4
Η ελιά ικέτις
Η ελιά ως βασικό εξαγνιστικό υλικό. Ο Επιμενίδης εξάγνισε την πόλη
της Αθήνας από το Κυλώνειο άγος με κλαδιά ελιάς. Οι Αθηναίοι
επιθυμώντας να τον τιμήσουν για την πολύτιμη βοήθειά του, ώστε να
λυτρωθεί η πόλη τους, του προσέφεραν δώρα και τιμές, όμως εκείνος
εζήτησε μόνο ένα κλαδί από την ιερή ελιά, το οποίο και έλαβε. Το κλαδί
ελιάς χρησιμοποιήθηκε στο θεσμό της ικεσίας, θεσμό ευρύτατα
διαδεδομένο στην Αρχαία Ελλάδα. Προστάτης των ικετών ήταν ο Δίας.
Εξ΄ αυτής της ιδιότητάς του ονομάστηκε Δίας Ικέσιος. Ο ικέτης
προσέτρεχε στο βωμό ναού ή στην εστία ισχυρού άνδρα μιας πόλης,
όπου εθεωρείτο προστατευμένος. Ο ικέτης συνήθως είχε διαπράξει
έγκλημα ή άλλο σοβαρότατο αδίκημα. Ο ικέτης κρατούσε τη λεγόμενη
ικετηρία, η οποία αποτελείτο από ένα κλαδί ελιάς, γύρω από το οποίο
είχε τυλιχθεί μαλλί προβάτου, συνήθως λευκό. Το κλαδί ελιάς παρέμενε
στο βωμό, όσο διάστημα εκκρεμούσε το αίτημα για ικεσία. Στη
βιογραφία του Θησέα, από τη σειρά βιογραφιών ΄΄Βίοι Παράλληλοι΄΄ του
Πλουτάρχου (Θησεύς – Ρωμύλος), μαθαίνουμε ότι ο Θησέας, σύμφωνα
με το μύθο, πριν ξεκινήσει το ταξίδι του από την Αθήνα στην Κρήτη,
κόβοντας ένα κλαδί από την ιερή ελιά και τυλίγοντας, κατά τη συνήθεια,
λευκό μαλλί, προσέφερε την ικετηρία στον Δελφίνιο Απόλλωνα,
προκειμένου να έχει ευνοικό ταξίδι. Η ικετηρία λειτουργούσε ως
εξαγνιστικό και μέσο κάθαρσης σε περιπτώσεις, όπου επέκειτο
σημαντικό γεγονός ή ενέργεια (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ.86).
Η επιστήμη της λαογραφίας μας πληροφορεί ότι και οι νεώτεροι
Έλληνες χρησιμοποιούν τα κλαδιά ελιάς ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, για
να παρακαλέσουν για καλή παραγωγή. Στο βιβλίο του Γεωργίου Μέγα

20
διαβάζουμε επίσης ότι οι Πόντιοι συνήθιζαν να τοποθετούν στο
εικονοστάσι κλωνάρι ελιάς, θέλοντας με αυτόν τον τρόπο να εξοβελίσουν
τα κακά της προηγούμενης χρονιάς και να υποδεχθούν τα καλά της
επόμενης ( Γ.Μέγας,΄΄Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαικής
λατρείας,σ.76). Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι τα κλαδιά ελιάς διαχρονικά
αποτέλεσαν για τους ανθρώπους μέσο, με το οποίο είτε ικέτευαν για
προστασία , είτε παρακαλούσαν για καλοτυχία και ευημερία με
παράλληλο εξαγνισμό των δεινών.

21
1.5
Η ελιά σύντροφος στη ζωή και στο θάνατο
Ήδη από την εποχή της Μινωικής Κρήτης η ελιά, αγαθό απαραίτητο για
τον ανθρώπινο βίο δεν θα γινόταν παρά να τον συντροφεύει και στο
θάνατο. Τα ανασκαφικά δεδομένα επιβεβαιώνουν. Σε τάφο στην περιοχή
της Φαιστού βρέθηκαν κουκούτσια ελιάς, το ίδιο συνέβη και σε τάφο της
υστερομινωικής περιόδου στην ευρύτερη περιοχή του Ηρακλείου .Το
λάδι της ελιάς είχε ήδη από τους αρχαίους χρόνους χρησιμοποιηθεί για
την τίμηση των νεκρών.
Διαβάζουμε σχετικά στην Ομήρου Ιλιάδα:
΄΄…..Στις δεκοχτώ σε δώσαμε στις φλόγες και τριγύρω
αρνιά παχιά σου σφάξαμε και τραχηλάτα βόδια.
Και συ στα ρούχα των θεών, στο λάδι και στο μέλι
καιγόσουν, κι άπειροι Αχαιοί, πεζούρα κι αμαξάδες,
τ’ άρματα ρίχναν στη φωτιά να δυναμώσει η φλόγα
και μια βουή σηκώθηκε κι αλαλαγμός μεγάλος.
Κι όταν πια σ’ έκαψε η φωτιά, τα κόκαλά σου τ' άσπρα
συνάξαμε τη χαραυγή και βάλαμε, Αχιλλέα,
σε λάδι κι άδολο κρασί. Κι ένα χρυσό αμφορέα
έφερε η μάνα σου, δουλειά του ξακουσμένου Ηφαίστου,
κι έλεγε απ’ το Διόνυσο πως χάρισμα τον είχε…..΄΄ ( Ω, 63-75,
Οδύσσεια, μτφ. Ζ. Σίδερης), επεισόδιο από την κηδεία του Αχιλλέα.
Από την Ομήρου Ιλιάδα το περιστατικό με το θάνατο του Σαρπηδόνα:
Ο Δίας, όταν ο γιός του ο Σαρπηδόνας σκοτώθηκε από τον Πάτροκλο
στον Τρωικό πόλεμο, διέταξε τον Απόλλωνα, αφού καθαρίσει το σώμα
του από τη σκόνη και το αίμα, να το αλείψει με μυρωμένο λάδι και να το

22
ντύσει με πολύτιμα υφάσματα, έως ότου τα δύο αδέρφια του, ο θεός
Ύπνος και ο θεός Θάνατος μεταφέρουν το πτώμα του στη Λυκία, όπου
και ετάφη
΄΄…πάρε μακριά και λούσε τον στου ποταμού το ρέμα
μετά και λάδι αθάνατο πιάσε λαδάλειψέ τον,
με ρούχα θεϊκά γύρου βάλε και τυλιξέ τον,
και τα γοργά τα δίδυμα τα αδέρφια συνοδεία,
στον Ύπνο και τον Θάνατο, δώσ’ τον για τη Λυκία…΄΄
Επίσης, στην Ομήρου Ιλιάδα η Αφροδίτη αλείφει το νεκρό σώμα του
Έκτορα με λάδι, αρωματισμένο μάλιστα, ροδόλαδο (Ομήρου Ιλιάδα Ψ,
185 και εξής).
Το λάδι όμως χρησιμοποιείτο μαζί με μέλι και κρασί και ως προσφορά
στο νεκρό, όπως στο σχετικό χωρίο που διαβάζουμε από την Ομήρου
Οδύσσεια, στο οποίο ο Αχιλλέας κάνει μια τέτοια προσφορά στο νεκρό
αγαπημένο του φίλο Πάτροκλο:
΄΄Στάμνες με μέλι και άλειμμα έβαλεν, όπου εγέρνα προ του νεκρόν..΄΄
(Ομήρου Οδύσσεια Ψ,170, μτφρ Ψυχουντάκη).
Στους αρχαίους χρόνους υπήρχε επίσης η συνήθεια να τοποθετούν τους
νεκρούς επάνω σε κλαδιά ελιάς, όπως σε τάφους του 5ου
και 6ου
αιώνα
από την περιοχή των Φερών. Επίσης, όπως μας παραδίδει ο ιστορικός
Πλούταρχος από τη βιογραφία του Λυκούργου, {Πλούταρχος,
Λυκούργος 27,1,9-27,2,1} εκείνος επέβαλε να γίνονται οι ταφές επάνω
σε κλαδιά ελιάς, χρησιμοποιώντας αυτά και ως εξαγνιστικό υλικό ,
προκειμένου να πατάξει τις δεισιδαιμονίες.
΄΄Των δε ταφών ανείλεν την δεισιδαιμονίαν άπασαν ο Λυκούργος εν τη
πόλει θάπτειν τους νεκρούς και πλησίον έχειν τα μνημεία των ιερών
συγχωρήσας, Περιείλε δε και τους μιασμούς, συνθάπτειν δ΄ ουδέν
επέτρεψεν, αλλ΄ εν φοινικίδι και φύλλοις ελαίας θέντας το σώμα
περιστέλλειν κατ΄ ίσον άπαντας….΄΄{Πλούταρχος, Αποφθέγματα
λακωνικά, 238D, 1-6}.
΄΄ Τη δεισιδαιμονία που σχετιζόταν με τις ταφές ο Λυκούργος πάταξε
επιτρέποντας στους ανθρώπους να θάβουν τους νεκρούς στην πόλη και
να έχουν τα ταφικά μνημεία κοντά στα ιερά. Πάταξε επίσης και τα

23
μιάσματα και δεν επέτρεπε να τοποθετούν τίποτα άλλο μέσα στους
τάφους, παρά μόνο , αφού κάλυπταν το σώμα σε πορφυρό ύφασμα με
φύλλα ελιάς με αυτά να το περιτυλίγουν..΄΄.
Διαβάζουμε επίσης στο έργο του Σοφοκλή ΄΄Τραχίνιαι΄΄, το οποίο
ολοκληρώνεται με το θάνατο του Ηρακλή, ότι αυτός είχε εκδηλώσει
επιθυμία να κάψουν το νεκρό του σώμα με φωτιά αναμμένη από ξύλα
δρυός και αγριελιάς.
Στο σχετικό χωρίο:
΄΄ Ενταύθα νυν χρη τουμόν εξάραντά σε σωμ΄ αυτόχειρα και ξυν οις
χρήεις φίλων, πολλήν μεν ύλης της βαθυρρίζουν δρυός κείραντα,
πολλόν δ΄ άρσεν εκτέμονθ΄ ομού άγριον έλαιον, σώμα τουμόν εμβαλείν
και πευκίνης λαβόντα λαμπάδος σέλας πρήσαι…΄΄ {Σοφοκλής,
Τραχίνιαι, 1193 – 1199}, (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ, 81,85).
΄΄Εκεί λοιπόν με τα χέρια σου και με φίλους που εσύ επιθυμείς να πας το
σώμα μου και κόβοντας πολλούς κορμούς βελανιδιάς με βαθιές ρίζες και
πολλές αρσενικές αγριελιές να με τοποθετήσεις επάνω…. ύστερα με
δάδες από πεύκο να ανάψεις φωτιά και να με κάψεις..΄΄
Σύμφωνα με τον Καλλίμαχο τον Κυρηναίο, έναν από τους πλέον
αντιπροσωπευτικούς εκπροσώπους της Ελληνιστικής ποίησης,
εξακολουθεί η τακτική της τοποθέτησης των νεκρών επάνω σε φύλλα
ελιάς, εμπλουτισμένη με τη συνήθεια οι συγγενείς των νεκρών να
φορούν στεφάνια από κλαδιά ελιάς. (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 82).
Στους μεταγενέστερους Χριστιανικούς χρόνους και με δεδομένο ότι η
ελιά κατέστη ιερό για τους Χριστιανούς δέντρο, σύμβολο εν ζωή αλλά
και μεταθανάτιου ειρήνης, επιβίωσε ο συσχετισμός του δέντρου της ελιάς
και του λαδιού στη μετά θάνατον ζωή. Η εξέχουσα μορφή της Ελληνικής
λαογραφίας ο Νικόλαος Γ.Πολίτης μας πληροφορεί για συνήθειες, οι
οποίες αποτελούν επιβίωση των αρχαίων εθίμων, που ήταν διαδεδομένες
ακόμη και μέχρι τις αρχές του περασμένου αιώνα. Ενδεικτικά θα
αναφέρουμε τη συνήθεια να γεμίζουν τα μαξιλάρια των νεκρών με
κλάδους ελιάς, έθιμο καταγεγραμμένο στο ορεινό χωριό Βρέσθενα της
Λακωνίας (Ν.Γ. Πολίτου, Λαογραφικά Σύμμεικτα, σ. 329).

24
1.6
Οι ΄΄μικροί θεοί της ελιάς΄΄
Η ελιά ήταν ένα από τα σύμβολα της θεάς Αθηνάς, ήταν αυτή άλλωστε,
η οποία, σύμφωνα με το μύθο, έφερε στην πόλη της Αθήνας την ήμερη,
την καλλιεργήσιμη ελιά, συμβάλλοντας με αυτόν τον τρόπο στην
επίτευξη ενός ανώτερου επιπέδου ζωής από ότι μέχρι τότε. Υπήρχαν
όμως και οι ΄΄μικροί θεοί΄΄ της ελιάς. Σύμφωνα με τη μυθολογία, εγγονές
του Διονύσου ήταν οι Οινοτρόποι. Ήταν ξεχωριστά η Σπερμώ, η Οινώ
και η Ελαις. Στις τρεις αδερφές ο παππούς τους ο θεός Διόνυσος έδωσε
το χάρισμα ΄΄ποιείν εκ γης έλαιον, σίτον και οίνον΄΄, τα τρία δηλαδή
βασικά προιόντα, που παράγονται στον Ελλαδικό χώρο, το λάδι, τα
σιτηρά και το κρασί (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 141).
Αρισταίος
Επιπλέον, η μυθολογία μας διηγείται για τον Αρισταίο, μυθικό γιο του
Απόλλωνα και της Νύμφης Κυρήνης ότι ήταν προστάτης των
ελαιοκαλλιεργητών. Ο μύθος αναφέρει ότι οι Νύμφες του δίδαξαν πώς να
καλλιεργεί τα αμπέλια και τις ελιές, πώς να φροντίζει τα μελίσσια και
πώς να κάνει το γάλα τυρί. Αυτές τις τέχνες λέγεται ότι ο Αρισταίος με
τη σειρά του τις δίδαξε στους ανθρώπους, γι΄ αυτό το λόγο έχαιρε
μεγάλης εκτίμησης από αυτούς. Στην Αρκαδία μάλιστα λέγεται ότι
τιμήθηκε ιδιαιτέρως από τους αγροτικούς πληθυσμούς της, επειδή δίδαξε
σε αυτούς τις παραπάνω τέχνες, τις τόσες αναγκαίες για τα απαραίτητα
του βίου αγαθά (Εγκυκλοπαίδεια Νέα Δομή).

25
1.7
Η ελιά ως οικονομικό αγαθό
Η ελιά παρήγε λάδι, το οποίο αποτελούσε σημαντικό παράγοντα της
Ελληνικής οικονομίας, ήδη από την ακμή του Μινωικού πολιτισμού.
Είναι ενδεικτική η γνώμη του Γάλλου ερευνητή Paul Faure,όσον αφορά
στην οικονομική σημασία της ελιάς στο Μινωικό κόσμο: ΄΄η ελιά
εξασφάλιζε την οικονομική κυριαρχία της Κρήτης στον Αιγαιοπελαγίτικο
κόσμο΄΄ (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ.14). Από τις αποθήκες των
ανακτόρων της Κνωσού και της Φαιστού και άλλων Μινωικών
ανακτόρων, όπου βρέθηκαν αμφορείς και πιθάρια, στα οποία
αποθηκεύονταν μεγάλες ποσότητες και μικρότεροι αμφορείς για τη
μεταφορά του λαδιού στο εξαγωγικό εμπόριο, μέχρι και σήμερα το λάδι
και τα παράγωγά του αποτελούν μοχλό ανάπτυξης της οικονομίας.
Διαβάζουμε στην Ομήρου Οδύσσεια για την ικανοποίηση του νοικοκύρη,
ο οποίος είχε ελιές να παράγουν το πολύτιμο λάδι:
΄΄Ευτυχές φέτος κλίβαζαν οι ελιές χοντρό
καρπό γεμάτες
Κι ο νοικοκύρης κοκορεύεται, χύνουν
οι ελιές στο νου του
Τα πλήθια ενός του τρίζουν λιτριβειά,
Τα στάματα τρουλιάζουν

26
Κυλάει στις σκάφες το αγουρόλαδο
κι ο λιόζουμος αχνίζει
και τα βαθιά λαδογναλακοπούν
Αραδιαστά πιθάρια΄΄ (Νίκος Καζαντζάκης, Ομήρου Οδύσσεια, Δ΄ 187
– 191).
Μινωικά πιθάρια λαδιού από την Κνωσό Ηρακλείου
Ήδη από τα αρχαία χρόνια, επειδή το λάδι εθεωρείτο ως σπουδαιότατο
για την οικονομία μιας πόλης ή χώρας αγαθό, η καταστροφή των
ελαιώνων σε πολεμική περίοδο κρινόταν ως στρατηγικής σημασίας
εγχείρημα. Οι ελιές αποτελούσαν στρατηγικό στόχο κατά τη διάρκεια
των εχθροπραξιών.
Οι Σπαρτιάτες εισβάλλοντας στην Αττική, κατά τον Πελοποννησιακό
πόλεμο κατέστρεψαν τους ελαιώνες της.
΄΄Πάντες γαρ επίστασθε ότι ο πόλεμος και άλλων πολλών αίτιος κακών
γεγένηται και τα μεν πόρρω υπό Λακεδαιμονίων ετέμνετο, τα δ΄ εγγύς
υπό των φίλων διηρπάζετο..΄΄ {Λυσίας, Περί του Σηκού Απολογία, 6},
(Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 30).
΄΄Γιατί όλοι γνωρίζετε καλά ότι ο πόλεμος φέρνει πολλά κακά και ότι οι
Λακεδαιμόνιοι έκοψαν τις ελιές, αυτές που βρίσκονταν έξω από την
Αθήνα και οι φίλοι τους λεηλάτησαν τα κτήματα, τα οποία βρίσκονταν
κοντά.΄΄

27
Αντιστοίχως, οι Αθηναίοι έκοψαν τα ελαιόδεντρα των πεδιάδων της
Κυνουρίας και της Αργολίδας. Με αυτόν τον τρόπο εθεωρείτο ότι
πληττόταν καίρια η οικονομία του τόπου για πολλά χρόνια, έως ότου θα
αναπτυσσόταν εκ νέου ο ελαιώνας.
Αυτή η τακτική ,η καταστροφή δηλαδή των ελαιώνων, εξακολούθησε
κατά τη διάρκεια πολεμικών επιχειρήσεων ανά τους αιώνες. Για του
λόγου το αληθές, παραθέτουμε ένα παράδειγμα από την ιστορία του 19ου
αιώνα και συγκεκριμένα από τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821,
οπότε και καταστράφηκαν χιλιάδες ελαιόδεντρα ανά την
επαναστατημένη Ελλάδα, με αποτέλεσμα η παραγωγή σχεδόν να
μηδενιστεί και το πρόβλημα επιβίωσης, το οποίο ήδη αντιμετώπιζαν οι
επαναστατημένοι Έλληνες, να ενταθεί (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ.
38).
Από τον ιστορικό Διόδωρο και η παρακάτω πηγή, η οποία μας
πληροφορεί ότι η πόλη, η οποία διέθετε αμπελώνες και ελαιώνες
εθεωρείτο καλότυχη, αφού και τα δύο παράγωγα – το κρασί και το λάδι
κινούσαν τα νήματα της τοπικής οικονομίας.
΄΄Κατ΄ εκείνους δε τους καιρούς την τε πόλιν και χώραν των
Ακραγαντίνων συνέβαινεν ευδαιμονίας υπάρχειν πλήρη περί ης ουκ
ανάρμοστον μοι φαίνεται διελθείν. Και γάρ αμπελώνες… τοις μεγέθεσι
και τω κάλλει διαφέροντες και το πλείστον της χώρας ελαίας κατάφυτον,
εξ ης παμπληθή κομιζόμενοι καρπόν επώλουν εις Καρχηδόνα΄΄.
Ευνοημένη λοιπόν η πόλη ή η χώρα, η οποία διαθέτει αμπελώνες και
ελαιώνες, αφού το κρασί και το λάδι αποφέρουν πλούτο. Στη χώρα των
Ακραγαντίνων, όπως μας πληροφορεί ο Διόδωρος, οι κάτοικοί της
απέκτησαν μυθικές περιουσίες, με την πώληση των προιόντων που
παρήγαν στους Καρχηδόνιους.
Άλλο ένα παράδειγμα για την ελιά ως αγαθό στην οικονομία μιας πόλης
και των πολιτών της, από το οποίο αυτοί οι ίδιοι προσπορίζονταν τα
απαραίτητα προς το βίο αγαθά, πολλές δε φορές πλούτιζαν, παραδίδεται
σε εμάς από τον Αριστοτέλη στο παρακάτω σχετικό επεισόδιο με
πρωταγωνιστή το φιλόσοφο Θαλή.
΄΄Κατανοήσαντά φασίν αυτόν ελαιών φυράν εσομένην εκ της
αστρολογίας, έτι χειμώνος όντος ευπορήσαντα χρημάτων ολίγων

28
αρραβώνας διαδούναι των ελαιουργίων των εν Μιλήτω και Χίω πάντων,
ολίγον μισθωσάμενον ατ΄ ουδενός επιβάλλοντος΄΄ (Αριστοτέλους
Αθηναίων Πολιτεία 1259a 10).
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο φιλόσοφος Θαλής, επειδή τον
περιέπαιζαν για τη φτώχεια του, ισχυριζόμενοι ότι η φιλοσοφία , την
οποία ενστερνιζόταν , δεν είχε πρακτική χρησιμότητα στον ανθρώπινο
βίο, εκείνος έπραξε ως εξής: βασιζόμενος στις γνώσεις του τις σχετικές
με την αστρονομία, εκτίμησε ότι η χρονιά που θα ακολουθούσε
επρόκειτο να έχει πλούσια σοδειά. Κατόπιν και σύμφωνα με την
πρόβλεψή του ,με ελάχιστα χρήματα και καθώς δεν υπήρξε
ανταγωνιστής, προέβη στη μίσθωση όλων των ελαιουργείων των νησιών
της Μιλήτου και της Χίου σε πολύ χαμηλή τιμή. Την εποχή της
συγκομιδής και καθώς αυτή ήταν μεγάλη, όπως είχε αρχικά προβλέψει ο
φιλόσοφος πλούτισε, χωρίς όμως να είναι αυτός ο άμεσος σκοπός του,
ήθελε κυρίως να αποδείξει την πρακτική χρησιμότητα της φιλοσοφίας,
την οποία αμφισβητούσαν οι υπόλοιποι άνθρωποι. Με αφορμή αυτό το
επεισόδιο, πολίτες έσπευσαν κοντά του, προκειμένου να τους δώσει νέες
προβλέψεις.

29
1.8
Η ελιά φωτοδώτρια
Λύχνοι ελληνιστικών χρόνων από τη Βεργίνα
Ο λύχνος (το λυχνάρι) ήταν σκεύος, το οποίο προοριζόταν για φωτισμό
και αποτελείτο από ένα δοχείο και ένα φυτίλι βυθισμένο συνήθως σε
λάδι. Χρησιμοποιήθηκε ήδη από τους αρχαιοτάτους χρόνους – από την
Κρήτη προέρχονται τα παλαιότερα δείγματα, τα οποία χρονολογούνται
στον 14ο
αιώνα π.Χ - . Στο ναό της Αθηνάς σιγόκαιγε λυχνάρι:
΄΄επι δε τη πέτρα το της Αθηνάς ιερόν ο τε αρχαίος νεώς ο της Πολιάδος
εν ω ο άσβεστος λύχνος…΄΄ {Στράβων, 9,1,16}, ( Ο πολιτισμός της
ελιάς, σελ. 62)..
Οι λύχνοι της Ελληνιστικής περιόδου είχαν διακοσμημένη την επάνω
επιφάνεια με σκηνές μυθολογικές ή σκηνές καθημερινής ζωής. Εξέλιξη
αυτών αποτελούν οι Ρωμαικοί πήλινοι ή ορειχάλκινοι λύχνοι με
ανάγλυφες παραστάσεις, ενώ η παράδοσή τους συνεχίζεται και στους
Βυζαντινούς χρόνους, καθώς οι ανάγκες για φωτιστικό λάδι στην
πολύφωτη Βασιλεύουσα ήταν πολύ μεγάλες. Η χρήση του ελαιόλαδου ως
φωτιστικό υλικό με συμβολιστικό χαρακτήρα εξακολούθησε στη
Χριστιανική θρησκεία έως σήμερα στους ναούς, στα κοιμητήρια και στις
οικίες.

30
1.9
Η ελιά στη διατροφή
Στον έργο του ερευνητή J.Chadwick - στον οποίο οφείλεται σε μεγάλο
βαθμό η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Γραφής Β΄ - για τις
πινακίδες της Μινωικής και Μυκηναικής Εποχής, θα βρούμε
επιστημονική τεκμηρίωση για τη χρήση τη ελιάς ήδη από εκείνη την
εποχή ως διατροφικό είδος. Ιδιαιτέρως από τις ανακτορικές πινακίδες της
Πύλου έχουν αντληθεί οι περισσότερες πληροφορίες σχετικά με την
ενσωμάτωση της ελιάς ως καρπός στο διαιτολόγιο της εποχής . Στην
πινακίδα F841 της Κνωσού παραδίδει ο ερευνητής Jose Melena ΄΄ka-po e
[-ra-wa] (=καρποί ε[λαιας].Στην πινακίδα Un 138 από το ανάκτορο της
Πύλου δίπλα στο ιδεόγραμμα του ελαιόκαρπου παρατίθεται η λέξη ΄΄ po-
pa= φορβή, φορβάς. Το λεκτικό σύνολο σημαίνει ΄ελαιόκαρπος για
βρώση΄΄ (Ελιά και λάδι, σελ. 23). Από την μελέτη πινακίδων της
Μυκηναικής εποχής του José Luis Melena Jiménez γνωρίζουμε ότι σε
πινακίδες από την Κνωσό (σειρά πινακίδων Fs) γίνεται αναφορά σε
διανομή λαδιού μαζί με άλλα τεκμηριωμένα ως διατροφικά αγαθά της
εποχής, όπως για παράδειγμα, μέλι, κρασί και σύκα (Ο πολιτισμός της
ελιάς, σελ. 23).
Ιδεόγραμμα της Γραμμικής Γραφής
Β΄, το οποίο συμβολίζει τον καρπό
ελιάς

31
Κατά τη γνώμη του Σοφοκλή ,η ελιά είναι΄΄παιδοτρόφος΄΄
΄΄… ο τάδα θάλλει μέγιστα χώρα γλαυκάς παιδοτρόφου φύλλον
ελαίας..΄΄
(Σοφοκλής, Οιδίπους Επί Κολωνώ, 700-701)
΄΄…που πιο πολύ ευδοκιμεί σε αυτή τη χώρα, η γαλανόφυλλη ελιά, που
τρέφει παλλικάρια…΄΄
Για λάδι ,κρασί, αλεύρι, σύκα στο κελάρι ενός σπιτιού μας μιλά και ο
Αριστοφάνης στο έργο του ΄΄Πλούτος΄΄:
΄΄.. Η μεν σιτύη μεστή έστι λευκών αλφίτων, οι δ΄ αμφορείς οίνου
μέλανος ανθοσμίου. Άπαντα δ΄ ημίν αργυρίου και χρυσίου τα σκευάρια
πλήρη εστίν, ώστε θαυμάσαι. Το φρέαρ δ΄ ελαίου μεστόν αι δε λήκυθοι
μύρου γέμουσι, το δ΄ υπερώον ισχάδων..΄΄ {Αριστοφάνης,Πλούτος,806-
811}
΄΄..Γεμάτο είναι άσπρο αλεύρι το κελάρι, μαύρο κρασί και μυρωδάτο οι
πλόσκες. Ασήμι και χρυσάφι ξεχυλίζουν όλα τα σκεύη του σπιτιού, είναι
θαύμα! Γεμάτο λάδι είναι το κιούπι, μύρα τα μπουκαλάκια και η σοφίτα
σύκα…΄΄ {Μετάφραση Θρ. Σταύρου}, (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ.
51)..
Στα Βυζαντινά χρόνια,ο Ορειβάσιος, γιατρός του αυτοκράτορα
Ιουλιανού και ιατρικός συγγραφέας, μας διασώζει μεταξύ άλλων από το
έργο του ΄΄Ιατρικαί Συναγωγαί΄΄ συνταγή για τον γλαύκο, ψάρι που ίσως
έμοιαζε με λαυράκι.
΄΄….δει δε, καν εψής, την άρτυσιν αποδιδόναι και το έλαιον ικανόν….
…..δει δε τω ελαίω την άρτυσιν αποδιδόναι, τον δ΄ άλα ικανόν
καταπάσσειν και λεπτόυ αλφίτου…..΄΄ {Ορειβάσιος, Ιατρικαί
Συναγωγαί, 4,9,3} (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 52).
Σύμφωνα με τη συνταγή, την οποία μας διασώζει ο Ορειβάσιος , αφού
βράσουν οι γλαύκοι, θα πρέπει να προστεθούν αρκετά καρυκεύματα και
αρκετό (΄΄ικανόν΄΄) λάδι, επίσης το λάδι θα πρέπει να προστεθεί μαζί με
τα καρυκεύματα, να αλατιστεί και να προστεθεί σε αυτό και αλεσμένο
κριθάρι.

32
Στην περίφημη μεσογειακή κουζίνα, η ελιά, είτε ως καρπός, είτε ως λάδι
αποτελεί απαραίτητο συνοδευτικό ή πρώτη ύλη για πλήθος εκλεκτών
εδεσμάτων της μαγειρικής αλλά και της ζαχαροπλαστικής. Το λάδι
επίσης είναι άμεσα συνυφασμένο και με την παράδοση της νηστείας στο
πλαίσιο της Χριστιανικής θρησκείας.

33
1.10
Το λάδι στην υγιεινή και στον καλλωπισμό:Κοσμετολογία από τα
χρόνια του Ομήρου
Πινακίδα από το ανάκτορο της Κνωσού, KN Ga(2) 419 . Αναφορά σε
αρωματισμένο έλαιο με κορίανδρο (po-ni-ki-jo)
Επιπλέον, η ελιά, με το λάδι, το οποίο παρήγε, εξυπηρετούσες ποικίλες
ανάγκες ή επιθυμίες της καθημερινής ζωής στον αρχαίο κόσμο, οι οποίες
συναντώνται έως σήμερα. Το λάδι, εκτός από βασικό συστατικό της
διατροφής , είτε ως λάδι, είτε ως καρπός, χρησιμοποιήθηκε ευρέως ως
μέσο υγιεινής και καλλωπισμού, όπως πληροφορούμαστε τόσο από την
αρχαία εικονογραφία, όσο και από ανασκαφικά ευρήματα και γραπτές
ιστορικές πηγές. Η παραγωγή του ελαιόλαδου για τις χρήσεις, οι οποίες
θα αναφερθούν ευθύς αμέσως, εύλογα συνέβαλαν στην τροχιά της
οικονομίας μιας πόλης, διότι, όσο διευρύνονταν οι χρήσεις του, τόσο
αυξανόταν η ανάγκη για μεγαλύτερη παραγωγή.

34
Ας ξεκινήσουμε με τη χρήση του ελαιόλαδου ως συστατικό καθαρισμού
του σώματος και γενικότερης υγιεινής.
Το λάδι χρησιμοποιήθηκε στον αρχαίο κόσμο ως είδος καθαριστικού του
ανθρωπίνου σώματος, ως μέσο διατήρησης της σωματικής υγιεινής, ως
μέσο καλλωπισμού. Οι άνδρες χρησιμοποιούσαν συνήθως αγνό
ελαιόλαδο, ενώ οι γυναίκες συχνά χρησιμοποιούσαν αρωματικά έλαια, τα
οποία είχαν ως βάση το ελαιόλαδο. Έχει ενδιαφέρον να αναφέρουμε τη
διαδικασία καθαρισμού, η οποία είχε ως εξής: Αφού έριχναν λάδι στο
σώμα, το άλειφαν, το έτριβαν και κατόπιν με ένα ειδικό εργαλείο, τη
λεγόμενη ΄΄στλεγγίδα΄΄, αφαιρούσαν τις ακαθαρσίες (Ο πολιτισμός της
ελιάς, σελ. 65).Η αγγειογραφία μας προσφέρει εύγλωττη εικόνα αυτής
της χρήσης. Στις ενδεικτικές σκηνές βλέπουμε πως χρησιμοποιείτο το
λάδι στον καθαρισμό του σώματος.

35
Ήδη από τα Ομηρικά Έπη έχουμε γραπτές μαρτυρίες για τη χρήση του
λαδιού. Αναφέρουμε ενδεικτικά από την Ομήρου Οδύσσεια:
΄΄Αφού μ' έλουσε και μ' έτριψε με μυρωδάτο λάδι
μου φόρεσε πεντάμορφη χλαμύδα και χιτώνα...»
(Ομήρου Οδύσσεια, K, 364), αναφορά στις περιποιήσεις που παρείχαν
στο ναυαγό Οδυσσέα στο παλάτι της Κίρκης.
΄΄….της έδωσε κι ένα δοχείο χρυσό, γεμάτο λάδι
ν' αλείψει αυτή κι οι σκλάβες της το σώμα τους, αφού λουστούνε..΄΄
( Ομήρου Οδύσεια, Z, 79), επεισόδιο στο βασίλειο των Φαιάκων, στο
οποίο η βασίλισσα ετοιμάζει την κόρη της Ναυσικά να πάει με τις δούλες
στο ποτάμι .
΄…΄Κι οι δούλες σαν τους έλουσαν και λάδι σαν τους χρίσαν κρουστές
χλαμύδες τους φορούν… (Ομήρου Οδύσσεια, Δ,49)
΄΄…μα τώρα εγώ με τα μονόνυχα άλογά μου
δε θα τρέξω
τι τέτοιο αρματηλάτη χάσανε, στον κόσμο ξακουσμένο,
που με νερό καθάριο ως τα 'λουζε, γεμάτος καλοσύνη
με λάδι τα περίχυνε κάθε φορά τις χαίτες..΄΄
(Ομήρου Οδύσσεια, Ψ, 281). Όπως παραδίδεται, με λάδι συνήθιζαν να
αλείφουν και τις χαίτες των αλόγων.

36
Στο συγκεκριμένο χωρίο από τη ραψωδία Ψ της Ομήρου Οδύσσειας
διαβάζουμε ότι ο Αχιλλέας άλειφε με λάδι τις χαίτες των αλόγων, που θα
συμμετείχαν σε αγώνες αρματοδρομίας, οργανωμένων προς τιμή του
νεκρού φίλου του Πάτροκλου.
Επίσης, διαβάζουμε στην Ομήρου Ιλιάδα για τον Οδυσσέα και το
Διομήδη:
΄΄….. μπήκαν σ΄ ομορφοστόλιστους λουτήρες κι ελουστήκαν κι ως
λούστηκαν κι αλείφτηκαν καλά με λάδι, πηγαίνουν για δείπνο…΄΄
(Ομήρου Ιλιάδα, Κ,577).
Πινακίδα από την Κνωσό Kn Ga(2)415 με αναφορά σε αρωματισμένο με
κόλιανδρο έλαιο από την πόλη της κεντρικής Κρήτης Λύκτο.
Όπως συμβαίνει και σήμερα, ιδιαιτέρως τα τελευταία χρόνια, οπότε η
κοσμετολογία και η φαρμακευτική έχει στραφεί σε χρήση αγνών από τη
φύση πρώτων υλών, το λάδι αποτελούσε και τότε βάση για την
παραγωγή τόσο ειδών καλλωπισμού, όπως και ειδών αμιγώς
φαρμακευτικής χρήσης – για τα οποία θα γίνει συνοπτική αναφορά στη
συνέχεια - . Εκτός της αμιγώς καθαριστικής του χρήσης ,το λάδι
αναμεμειγμένο με εκχυλίσματα φυτών συνιστούσε το αρωματικό έλαιο,
θα εκπλαγούμε μάλιστα από τις ποικίλες χρήσεις, οι οποίες είχαν
εφευρεθεί από τους αρχαίους Έλληνες.
Μαρτυρείται η ευρεία παραγωγή και χρήση αρωματικών ελαιών
ιδιαιτέρως από πινακίδες της Γραμμικής Γραφής Α΄. Ενδεικτικό της
ευρείας παραγωγής αρωματικών ελαίων με βάση το ελαιόλαδο είναι το
γεγονός ότι υπήρχε επαγγελματική τάξη του ΄΄αλειφαζόου΄΄, του
σημερινού θα λέγαμε αρωματοποιού. Μάλιστα, από ανακτορικές
πινακίδες της Πύλου (σειρά πινακίδων Fr) γνωρίζουμε και ονόματα
αρωματοποιών - Ευμήδης, Θυέστας, Κώκαλος και Φίλαιος. Τα

37
ανασκαφικά δεδομένα μας επιτρέπουν να γνωρίζουμε οτι για την
παρασκευή αρωματικών ελαίων χρησιμοποιούνταν αρωματικά φυτά,
όπως, ρόδο και φασκόμηλο. Μάλιστα, όπως σημειώνει ο Σπυρίδων
Μαρινάτος για τα δοχεία, τα οποία ήταν προορισμένα για τη διατήρηση
των αρωματικών ελαίων ΄΄ ο λεγόμενος ψευδόστομος αμφορεύς
κατεσκευάσθη ειδικώς δια να περιλαμβάνη αρωματικό έλαιον… ουδέν
άλλον αγγείον υπόκειται εις τόσας διακυμάνσεις όγκου. Έχομεν τοιαύτα
αγγεία χωρητικότητος μέχρι 12-14 λίτρων και δι΄ ενδιαμέσων μεγεθών
καταλήγομεν εις μικρότατα αγγεία, συνήθως μετά περιτέχνου
διακοσμήσεως, αλλά περιεκτικότητος ολίγων δεκάδων γραμμαρίων΄΄
{Σπυρίδωνος Μαρινάτου, Βασιλικά μυρεψεία και αρχεία εν
Μυκήναις, σελ. 64} (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 23). .
Ιδεόγραμμα της Γραμμικής
Γραφής Β΄, το οποίο συμβολίζει το ελαιόλαδο
Στη σειρά Fr των ανακτορικών πινακίδων από την Πύλο παρατίθενται
δίπλα στο ιδεόγραμμα του λαδιού προσδιοριστικά αυτού επίθετα ΄΄pa-ko-
we, ku-pa-ro-we, wo-do-we΄΄ = ΄΄σφακόεν, κυπαιρόεν, ροδόεν΄΄,
δηλώνοντας ότι το λάδι ήταν αρωματισμένο αντίστοιχα με φασκόμηλο,
κύπαιρο και άγριο ρόδο (Ελιά και Λάδι, σελ. 31).
Επίσης από την Πύλο ,στην πινακίδα Un249 μαζί με άλλα υλικά, τα
οποία προορίζονται για παραγωγή αρωματικών ελαίων,
συμπεριλαμβάνεται και ποσότητα μαλλιού. Η έρευνα πιθανολογεί την
παρασκευή λανολίνης - λανολίνη είναι κέρινη ουσία, η οποία εκκρίνεται
από τους σμηγματογόνους αδένες του μαλλιού ,κυρίως των προβάτων και
έχει ως χαρακτηριστικό ότι συγκρατεί την υγρασία και αποτρέπει την
αφυδάτωση του δέρματος, ιδιότητες κατάλληλες για παραγωγή
καλλυντικών επιδερμίδας – ή την χρήση του για καθαρισμό του λαδιού
από άλλα συστατικά (Ελιά και Λάδι, σελ. 34).

38
Ο Όμηρος αναφέρεται στα αρωματισμένα έλαια, με την ονομασία
΄΄έλαια΄΄. Σχετικά διαβάζουμε στην Ομήρου Ιλιάδα:
΄΄Ο δε Όμηρος την μεν χρήσιν οίδε των μύρων, έλαιον δ΄ αυτά καλεί μετ΄
επιθέτου ροδόεντι δ΄ έχριεν ελαίω΄΄ (Ομήρου Ιλιάδα, Ψ 186).
΄΄Και αλλαχού δε λέγει τι τεθυωμένον΄΄ (Ομήρου Ιλιάδα ,Ξ172).
΄΄Και η Αφροδίτη δε παρ΄ αυτώ τον Έκτορος νεκρόν ροδόεντι έχριεν
ελαίω αμβροσίω..΄΄ (Ομήρου Ιλιάδα, Ψ 186).
Έλαιο με άρωμα…… Παναθηναίων
Παναθηναικοί αμφορείς ανακαλύφθηκαν σε πολλές περιοχές της
Μεσογείου. Το Παναθηναικό λάδι των αμφορέων θα πρέπει να ήταν
περιζήτητο, εάν κρίνουμε από το εξαγωγικό εμπόριό του. Λαμβάνοντας
υπ΄ όψιν τη διαδεδομένη φήμη του είναι μάλλον εύλογο ότι το
συγκεκριμένο λάδι δεν θα το προόριζαν οι αγοραστές του για μαγειρική ή
φωτιστική χρήση, εάν συνυπολογίσουμε την τιμή του λαδιού κατά τον 4ο
αιώνα π.Χ, βασιζόμενοι σε επιγραφή με τη σχετική πληροφορία
(επιγραφή I.G II 1356). Με αφετηρία δε τη συνήθεια των αθλητών να
αλείφουν το σώμα τους με λάδι, θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει ότι
αυτή ίσως ήταν μια χρήση. Ασφαλέστερη πάντως είναι η υπόθεση ότι το
εν λόγω λάδι χρησιμοποιήθηκε ως βασικό συστατικό (και) για την
παραγωγή αρωματικών ελαίων. Προς επίρρωση αυτής της άποψης
γραπτή πηγή του Ρωμαίου συγγραφέα Πλίνιου {Πλίνιος 13,2,6}, ο
οποίος αναφέρει την ύπαρξη αρώματος με το όνομα ΄΄Panathenaicum΄΄
(Ελιά και Λάδι, σελ. 72).
Σε βάθος χρόνου, στα Ρωμαικά χρόνια, βρίσκουμε εκ νέου αυτή τη
συνήθεια, να αλείφουν δηλαδή το σώμα τους οι άνθρωποι με λάδι. Έχει
μάλιστα ενδιαφέρον να αναφέρουμε το εξής περιστατικό, όπως μας
παραδίδεται από τον ιστορικό Πλίνιο. Λέγεται λοιπόν ότι σε ερώτηση
του Αύγουστου στον Πόλλιο ,για το τι θα έπρεπε κανείς να ακολουθήσει
ως τακτική, ώστε να παραμείνει υγιής ως τα βαθιά γεράματά του, εκείνος
του απάντησε, σύμφωνα με τη γραπτή πηγή: ΄΄ Πολύ λίγα πράγματα,
σχεδόν τίποτα. Να πίνετε κρασί και να αλείφεστε με λάδι..΄΄ {Πλίνιος,
22,24}, (Ο πολιτισμός τη ελιάς, σελ. 66).

39
1.11
Η ελιά που θεραπεύει
Επεκτείνοντας τη χρήση του λαδιού ως είδος καθαρισμού του
ανθρώπινου σώματος, το συναντούμε ήδη από τα αρχαία χρόνια ως μέσο
ίασης ασθενειών. Στην Οικία των Σφιγγών στις Μυκήνες σε επτά
πινακίδες αναγνωρίστηκαν καταχωρισμένες ποσότητες αρωματικών και
άλλων φυτών, όπως ΄΄μάραθον, μίνθη (η σημερινή μέντα), κορίανδρον,
σελινον, κύμινον΄΄, τα οποία, είτε χρησίμευαν, για να αρωματίσουν το
λάδι, είτε για να τους προσδώσουν ιδιότητες ιαματικές, αντιοξειδωτικές,
στυπτικές, ιδιότητες δηλαδή άμεσα συνυφασμένες με ανάγκες ίασης
(Ελιά και λάδι, σελ. 34).
Ο Αρισταίος, ο προστάτης των ελαιοκαλλιεργητών, για τον οποίον έγινε
ήδη λόγος, είχε επίσης το χάρισμα να ΄΄γιατρεύει΄΄ ασθένειες των φυτών
χρησιμοποιώντας ελαιόλαδο ή κλάδους ελαίας. Το ελαιόλαδο
χρησιμοποιήθηκε επίσης ευρέως ως αντιπυρετικό σκεύασμα και ως
φάρμακο αντιμετώπισης νευραλγιών. Ενεπίγραφες μαρτυρίες από ιερό
του Ασκληπιού στη Λεβήνα της Κρήτης επιβεβαιώνουν τη χρήση
ελαιόλαδου για την παρασκευή φαρμακευτικών σκευασμάτων.
…΄΄ του θεού επιτάξαντος επιθείναι οστρέου το όστρακον
κατακαύσασαν
και λειοτριβήσασαν μετά ροδίνου και μολόχη μετ΄ ελαίου
χρίσασθαι..΄΄
΄΄… ο Θεός έδωσε οδηγία να τοποθετήσει πάνω στο στρείδι το όστρακο,
αφού το κάψει και το τρίψει, για να λειανθεί με έλαιο αρωματισμένο με
ρόδα και το επαλείψει με μολόχα και λάδι…΄΄΄, όπως διαβάζουμε σε
Κρητική επιγραφή με ιατρικό περιεχόμενο από το ιερό του Ασκληπιού.
Στη γνωστή παραβολή του Καλού Σαμαρείτη και του Ιουδαίου
διαβάζουμε:
΄΄ Σαμαρίτης δε τις οδεύων ήλθεν κατ΄ αυτόν και ιδών εσπλαγγχνίσθη και
προσελθών κατέδησεν τα τραύματα αυτού επιχέων έλαιον και οίνον,
επιβιβάσας δε αυτόν επί το ίδιον κτήνος ήγαγεν αυτόν εις πανδοχείον και
επεμελήθη αυτού΄΄.

40
΄΄Κάποιος Σαμαρίτης οδοιπόρος τον πλησίασε και αντικρύζοντάς τον,
τον λυπήθηκε και αφού τον πλησίασε το έδεσε τα τραύματα, πλένοντας
με λάδι και κρασί και αφού έπειτα τον ανέβασε το δικό του ζώο, τον
οδήγησε σε ένα πανδοχείο και τον φρόντισε΄΄ (Ο πολιτισμός της ελιάς,
σελ. 67).

41
1.12
Η ελιά στον αθλητισμό.
Στον αρχαίο κόσμο είναι γνωστή η σχέση του λαδιού με την αθλητική
δραστηριότητα. Το στεφάνι ελιάς ως έπαθλο αγώνων, το λάδι από τις
Μορίες Ελιές ως έπαθλο των νικητών αθλητών στα Παναθήναια, τη
γιορτή, η οποία διοργανωνόταν προς τιμήν της θεάς Αθηνάς. Το λάδι
όμως δεν έλειπε από την αθλητική δραστηριότητα, προτού αυτή φθάσει
στο επίπεδο του συναγωνισμού μεταξύ συναθλητών και βράβευσης
αυτών σε Πανελλήνιου επιπέδου αγώνες. Η χρήση του λαδιού ξεκινούσε
ήδη από το στάδιο προετοιμασίας των αθλητών. Με καθαρό ελαιόλαδο
αλείφονταν οι νέοι άνδρες πρίν από την εκτέλεση της αθλητικής
προπόνησης. Σε σχέση με το λάδι και τη χρήση αυτού στο πλαίσιο της
αθλητικής προετοιμασίας υπήρξε στον αρχαίο κόσμο ειδική
επαγγελματική κατηγορία, οι αλείπτες, οι οποίοι ήταν επιφορτισμένοι με
το να αλείφουν με λάδι το σώμα των αθλητών και να κάνουν με αυτό
εντριβή (μασάζ) στους μυς, που καταπονούνταν κατά τη διάρκεια της
άσκησης (Ωδή στην Ελιά, σελ. 70,72).

42
1.13
Η ελιά σε σημαντικές εκφάνσεις του δημοσίου βίου: η ελιά στην
πολιτική διαδικασία
Σε εξέχουσας σημασίας για τη ζωή των πόλεων διαδικασία, όπως η
πολιτική, χρησιμοποιήθηκε η ελιά.
΄΄Παρά γάρ Αθηναίοις έκαστον των πολιτών έδει γράφειν εις όστρακον
τούνομα του δοκούντος μάλιστα δυνάσθαι τυραννείν των πολιτών, παρά
δε τοις Συρακοσίοις εις πέταλον ελαίας γράφεσθαι τον δυνατώτατον των
πολιτών, διαριθμηθέντων δε των πετάλων τον πλείστα πέταλα λαβόντα
φεύγειν πενταετή χρόνον΄΄. (Διόδωρος 11.87.1).
Κατ΄ ανιστοιχία με τη διαδικασία εξοστρακισμού των Αθηναίων, οι
Συρακούσιοι έγραφαν με μελάνι πάνω σε φύλλα ελιάς τα ονόματα των,
κατά την κρίση τους, επικίνδυνα ισχυρών συμπολιτών τους, κατόπιν τα
μετρούσαν και εξόριζαν για πέντε χρόνια, όποιον συγκέντρωνε τα
περισσότερα. Η διαδικασία της ψηφοφορίας με αυτόν τον τρόπο έχει
μείνει γνωστή ως ΄΄΄πεταλισμός΄΄.

43
1.14
Ελιά και λάδι: συμβολισμοί και λειτουργικότητα στη Χριστιανική
θρησκεία
Μινωική σαρκοφάγος της Αγίας Τριάδας στη Μεσαρά της Κρήτης
Μία εκ των αρχαιότερων μαρτυριών ως προς τον ρόλο της ελιάς στη
θρησκευτική λατρεία αποτελεί η ζωγραφική παράσταση της σε Μινωική
σαρκοφάγο της Αγίας Τριάδας από τη Μεσαρά της Κρήτης. Στην
εικονογραφία της παράστασης αναγνωρίζεται το δέντρο της ελιάς. Η εν
λόγω παράσταση , όπως και η τοιχογραφία του ΄΄Ιερού Άλσους΄΄ από το
ανάκτορο της Κνωσού αποτελούν ασφαλείς ενδείξεις για το γεγονός ότι
το δέντρο της ελιάς ήδη από τη Μινωική εποχή ταυτίστηκε στη
συνείδηση των ανθρώπων ως ιερό σύμβολο, λαμβανομένου υπ΄όψιν του
ρόλου του στην οικονομία και την πρόοδο της κοινωνίας (διατροφή,
εμπόριο) (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 74).
Η ελιά εξακολούθησε στο πέρασμα του χρόνου με σπουδαίο συμβολισμό
κατά τους Βυζαντινούς χρόνους στη Χριστιανική θρησκεία. Η
Χριστιανική θρησκεία ενσωμάτωσε στην τελετουργία της πολλά στοιχεία
που συνέδεαν τη λατρεία με την ελιά και το λάδι. Στην
Κωνσταντινούπολη, οικονομικό και εμπορικό κέντρο της Βυζαντινής
Αυτοκρατορίας υπήρχε μάλιστα επαγγελματική τάξη των πωλητών
ελαίου, οι λεγόμενοι ΄΄ελαιοπώλαι΄΄. Μάλιστα, το ΄΄ελαιον΄΄ ήταν

44
διαθέσιμο προς πώληση σε καταστήματα εδωδίμων ειδών (παντοπωλεία)
(Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 35).
Ο Χριστός και οι Μαθητές στο Όρος των Ελαιών
Το Όρος των Ελαιών. Μέγα Χριστιανικό σύμβολο. Βρίσκεται κοντά στα
Ιεροσόλυμα. Είναι ιερό για τους χριστιανούς, επειδή συνδέεται με πολλά
γεγονότα της ζωής του Ιησού. Στο Όρος των Ελαιών ξεκουραζόταν με
τους μαθητές του, όταν επισκεπτόταν τα Ιεροσόλυμα και εκεί επίσης
κήρυττε. Στο Όρος των Ελαιών εμφανίστηκε στους Μαθητές του μετά
την Ανάσταση και εκεί επίσης αναλήφθηκε σαράντα ημέρες μετά.
(Εγκυκλοπαίδεια, Νέα Δομή).
Κλαδί ελιάς έφερε το περιστέρι σημαίνοντας στο Νώε το τέλος του
κακού και την επικράτησης της ειρήνης. Κλάδους ελιάς είθισται να
κρατούν και όσοι, από τα αρχαία ήδη χρόνια, μετέφεραν μήνυμα
συμφιλίωσης και ειρήνης. Το λάδι ως εξαγνιστικό υλικό χρησιμοποιεί η
Εκκλησία στα ευχέλαια, θρησκευτική τελετουργία για τον καθαρμό. Το
λάδι εξακολουθεί και σιγοκαίει στα καντήλια των νεκρών, για να κρατά
άσβεστη τη μνήμη τους, σύμφωνα με το σχετικό μύθο, ο οποίος ορίζει
ότι για κάθε ζώντα ανθρώπινο οργανισμό καίει ένας λύχνος, του οποίου
το λάδι όταν τελειώσει, τερματίζεται και η ζωή του ανθρώπου. Στο
μυστήριο του βαπτίσματος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, Άγιο Μύρο
ονομάζεται το έλαιο το αναμεμιγμένο με αρωματικές ουσίες, οι οποίες
συμβολίζουν τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, την αγάπη, τη χαρά,

45
την ειρήνη, την πίστη, την πραότητα, την αγαθοσύνη και χρησιμοποιείται
για τη χρίση των νεοφώτιστων.
Στο πλαίσιο της Χριστιανικής θρησκείας εντάσσεται η χρήση του λαδιού
και ως μέσο φωτισμού. Το λάδι στα καντήλια της Εκκλησίας, ως
συμπληρωματικό μέσο φωτισμού, ενισχυτικό της μυστηριακής
ατμόσφαιρας. Αυτή η συνήθεια έχει ρίζες βαθιές –όπως οι ρίζες του
δέντρου της ελιάς – που χάνονται στο χρόνο.

46
1.15
Οι ρίζες του δέντρου της ελιάς στην Ελληνική γλώσσα: παραβολικές
λαικές φράσεις
Η γλώσσα, το σπουδαιότερο συνεκτικό στοιχείο ενός πολιτισμού, δεν
έμεινε ανεπηρέαστη από το πόσο βαθιές είναι οι ρίζες του δέντρου της
ελιάς στους Έλληνες, για αυτό και θα αναφερθούμε ενδεικτικά σε
παραβολικές φράσεις, στις οποίες χρησιμοποιείται η λέξη ΄΄λάδι΄΄ και
παράγωγες επίσης λέξεις.
΄΄μου έβγαλαν το λάδι΄΄, μία φράση, την οποία χρησιμοποιούμε, όταν
θέλουμε να δείξουμε ότι ΄΄μας ταλαιπώρησαν΄΄ και αυτό επειδή το λάδι
βγαίνει από τον καρπό με έκθλιψη, με συμπίεση δηλαδή, ώσπου αυτό
σπάσει σε πολλά κομμάτια.
΄΄μην ρίχνεις λάδι στη φωτιά΄΄ θα συμβουλεύσουμε κάποιον, ώστε να
μην εξωθήσει τα πράγματα με τη συμπεριφορά του στα άκρα. Ο
συσχετισμός είναι εμφανής, εάν σκεφτούμε ότι όταν ρίχνουμε λάδι στη
φωτιά, αυτή φουντώνει, δηλαδή εξαπλώνεται, με τον ίδιο τρόπο,
εξαπλώνεται και ένα σφάλμα ή δυσχεραίνεται μια δυσάρεστη
κατάσταση.
΄΄κάποιος έκανε λαδιά΄΄ λέμε για κάποιον, ο οποίος, μέσα στη φυσική
ροή των πραγμάτων, κάνει μια ενέργεια, η οποία αλλοιώνει τις
καταστάσεις πολλές φορές ανεπανόρθωτα. Κατ΄ αντιστοιχία, τα λάδι, εάν
πέσει σε κάποιο ύφασμα εισχωρεί στις ίνες του και αφαιρείται δύσκολα.
΄΄η θάλασσα είναι λάδι΄΄ , χρησιμοποιούμε αυτή τη φράση, για να
δείξουμε ότι η θάλασσα είναι ήρεμη, γαλήνια, επειδή το λάδι είναι ένα
από τα υγρά, τα οποία έχουν την τάση να απορροφούν γρήγορα τους
κυματισμούς και να διατηρούν μία τέλεια ηρεμία.
΄΄αυτός χάνει λάδια΄΄ θα πούμε, αναφερόμενοι σε άνθρωπο, ο οποίος λέει
ή κάνει πράγματα, τα οποία δεν ευσταθούν, σύμφωνα με την κοινή
λογική. Επειδή το λάδι μπορείς να χρησιμοποιηθεί, για να λειτουργούν
αρκετοί μηχανισμοί χωρίς φθορά, ομοίως και το μυαλό, εάν υποθέσουμε
ότι δουλεύει ως μηχανή, εάν παρατηρούμε ότι δεν λειτουργεί
ορθολογικά, αποτέλεσμα δε αυτού, είναι η μη ορθότητα λόγων και

47
πράξεων, τότε λέμε ΄΄χάνει λάδια΄΄, δείχνοντας την αιτία της
δυσλειτουργίας.
΄΄το λάδι του τελείωσε΄΄, δηλαδή έφυγε από τη ζωή. Η παράδοση
αναφέρει ότι σε κάθε άνθρωπο εν ζωή αντιστοιχεί ένα λυχνάρι. Όταν
όμως τελειώσει το λάδ, το οποίο συντηρεί τη φωτιά του λύχνου, τότε
αυτή σβήνει και ο οργανισμός πεθαίνει. Πιθανώς εξ΄ αυτού οι άνθρωποι
τείνουν να ανάβουν καντήλι στους νεκρούς, του οποίου φροντίζουν να
διατηρούν το λάδι, για να μη σβήνει η φλόγα, ώστε να διατηρούν
ζωντανή τη μνήμη.
΄΄αυτός βγήκε λάδι΄΄, δηλαδή κάποιος γλύτωσε από κατηγορία που το
αποδιδόταν. Εάν αναμίξουμε λάδι με νερό, το λάδι βγαίνει στην
επιφάνεια και δεν ΄΄πηγαίνει΄΄ στον πάτο. Αντιστοίχως, όταν ένας
άνθρωπος κατηγορείται για αδίκημα, ο λαός λέει ΄΄βγήκε λάδι΄΄,
κατάφερε δηλαδή να παραμείνει στην επιφάνεια των πραγμάτων.
΄΄να λαδώσει λίγο τ΄ αντεράκι μου΄΄, δηλαδή να φάω καλομαγειρεμένο
φαγητό. Τα παλιότερα χρόνια ως καλό εθεωρείτο το λαδερό φαγητό. Το
λάδι είναι απαραίτητο συστατικό στα μαγειρευτά φαγητά, για τα οποία
είναι ξακουστή η μεσογειακή διατροφή.

48
1.16
Η ελιά στη γεωγραφία: η ελιά ως συνθετικό τοπωνυμίων του
Ελλαδικού χώρου, από τα αρχαία έως τα νεώτερα χρόνια
Με πρώτο συνθετικό το όνομα του δέντρου της ελιάς συναντούμε ήδη
από τα αρχαία μέχρι τα σύγχρονά μας χρόνια τοπωνυμία στον Ελλαδικό
χώρο. Το όνομα ΄΄Ελαία΄΄ παραδίδεται ως όνομα δύο αρχαίων πόλεων: η
μία, αρχαία παραλιακή πόλη στην Αιολίδα της Μ. Ασίας και έτερη
αρχαία πόλη στην Κρήτη, η οποία πιθανώς βρισκόταν ανάμεσα στις
πόλεις Κίσσαμος και Φαλάσαρνα. Δήμος της αρχαίας Αττικής, ο οποίος
ταυτίζεται με το δήμο της Ελαιούντας είχε το όνομα ΄΄Ελαιεύς΄΄. Με το
όνομα ΄΄Ελαιούς΄΄ παραδίδονται άλλοι δύο γεωγραφικοί χώροι του
αρχαίου Ελληνικού κόσμου. Πόλη και όρμος της Θρακικής χερσονήσου
και κωμόπολη κοντά στην Αργολίδα.
Στα σύγχρονά μας χρόνια επίσης συναντούμε στην Ελλάδα πεδινό
οικισμό της Ηλείας με το όνομα ΄΄Ελαιότοπος΄΄ και δύο οικισμούς με το
όνομα ΄΄Ελαιόφυτο΄΄, ο ένας ημιορεινός οικισμός του Νομού Μεσσηνίας
και ο άλλος επίσης ημιορεινός οικισμός του Νομού Αιτωλοακαρνανίας.
Το όνομα ΄΄Ελαιοχώρι΄΄ έχει δοθεί σε εννέα οικισμούς: σε ορεινό οικισμό
του Νομού Αρκαδίας, σε ημιορεινό οικισμό του Νομού Λακωνίας, σε
ημιορεινό οικισμό του Νομού Αχαίας, σε ορεινό οικισμό του Νομού
Μεσσηνίας, σε πεδινό οικισμό στο Νομό Αττικής, σε πεδινό οικισμό του
Νομού Καβάλας, σε ημιορεινό οικισμό του Νομού Ευβοίας. Στο Νομό
Χαλκιδικής βρίσκονται τα Ελαιοχώρια. ΄΄Ελαιώνας΄΄: με αυτό το
τοπωνύμιο συναντούμε στην Ελλάδα πεδινό οικισμό του Νομού Αχαιας,
ημιορεινό οικισμό του Νομού Σερρών, ημιορεινό οικισμό του Νομού
Ηλείας και ημιορεινό επίσης οικισμό του Νομού Φωκίδας, κοντά στην
πόλη της Άμφισσας, με τον περίφημο ελαιώνα (Εγκυκλοπαίδεια Νέα
Δομή).

49
Κεφάλαιο 2:
Η ελιά ως διαχρονικό καλλιτεχνικό μοτίβο
΄΄Μέγιστον αγαθόν προς πάσαν του βίου θεραπείαν ο της ελαίας
καρπός΄΄. Με αυτή τη χαρακτηριστική φράση ο νομοθέτης Σόλωνας
εξήρε την σπουδαιότητα του δέντρου της ελιάς, απαγορεύοντας στο
πλαίσιο της νομοθεσίας του, την κοπή των ελαιόδεντρων στην Αττική.
Αδιάλλειπτος και αναμφισβήτητος ο καίριος ρόλος της ελιάς,
ουσιαστικός αλλά και συμβολικός, από την προιστορική περίοδο έως
και σήμερα, όπως μας παραδίδουν οι πηγές της οικονομικής ιστορίας, της
λαογραφίας, της αρχαιολογίας και των τεχνών.
Θα επιχειρήσουμε μια μακρά διαδρομή στον ιστορικό χρόνο,
προκειμένου να παρακολουθήσουμε τις διαχρονικές εμφανίσεις της ελιάς
στην τέχνη, σπουδαιότατη έκφανση της ανθρώπινης ζωής και
δημιουργίας ανά τους αιώνες. Ας μην ξεχνάμε ότι η εξέχουσα σημασία
της ελιάς στη ζωή των κατοικούντων τον Ελλαδικό χώρο, αλλά και τις
άλλες μεσογειακές χώρες, όπου αυτό το δέντρο ευδοκιμεί, είναι αυτή που
την συνέδεσε με την συνεχόμενη παρουσία της στην τέχνη του λόγου και
στις εικαστικές τέχνες μέχρι και σήμερα. Στη διαδρομή αυτή θα
αποτυπωθούν χνάρια της ελιάς στο χρόνο της τέχνης, σε ένα αέναο ταξίδι
καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Η ελιά, ως αναγκαίο του βίου αγαθό, ΄΄ταξίδεψε΄΄ με συνεπιβάτες το
μύθο, την παράδοση, την ιστορία, τις γραπτές παραδόσεις και ΄΄μίλησε΄΄
για την πυκνή στο χρόνο παρουσία της στο περιβάλλον, μέσα στο οποίο
έζησε και δημιούργησε ο άνθρωπος, έγινε αφετηρία, για να εκφραστούν
καλλιτέχνες όλων των κατηγοριών. Θα δούμε την ελιά ως ανθισμένο
κλαδί σε μινωικές τοιχογραφίες, δάσος ελαιών σε μινωικές τοιχογραφίες,
οι οποίες απεικονίζουν λατρευτικές παραστάσεις, παραστάσεις της ελιάς
ως δέντρο, το οποίο ΄΄ραβδίζουν΄΄, για να αποκομίσουν τα προς τη
διαβίωση απαραίτητα. Θα βρούμε την ελιά στα χέρια θεών, θα βρούμε
την ελιά ως στεφάνι να στεφανώνει τους θνητούς ως νικητές αγώνων και
τους αθάνατους θεούς ως σύμβολα εξουσίας και δύναμης. Δεν θα λείψει
η ελιά με τον πλούσιο ουσιαστικό και συμβολικό της ρόλο από τη
Χριστιανική θρησκεία, το κλαδί ελιάς, που έφερε το περιστέρι στον Νώε,
συμβολίζοντας την επικράτηση της ειρήνης. Στη νομισματική ιστορία,
στη μεταλλοτεχνία, θα βρούμε να απεικονίζεται η ελιά από τα Αθηναικά

50
τετράδραχμα του 4ου
π. Χ αιώνα, μέχρι το φοίνικα, το πρώτο νόμισμα του
ελεύθερου Ελληνικού κράτους, αλλά και το ευρώ στην εθνική του όψη.
Πως θα μπορούσε να λείπει από τη ζωγραφική; Από τους ελαιώνες του
Van Gogh, στους πίνακες του Θεόφιλου με τους ελαιώνες της
Μυτιλήνης. Η ελιά δεν άφησε ασυγκίνητους τους ποιητές και
πεζογράφους, είναι άλλωστε ΄΄…η ελιά η τιμημένη..΄΄.

51
2.1
Olea Europea
Χάρτης της Σαντορίνης

52
60.000 χρόνια πρίν, στα τοιχώματα της Καλντέρας στη Σαντορίνη,
βρέθηκαν απολιθωμένα φύλλα της ελιάς της Ευρωπαικής, (Olea
Europea), τα αρχαιότερα στο χώρο της Μεσογείου (Η ελιά στην
Ελλάδα, σελ.25).
Απολιθωμένα φύλλα της ΄΄Ελιάς της Ευρωπαικής΄΄ (Olea Europea L.).

53
Τα επιστημονικά δεδομένα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η ελιά
καλλιεργήθηκε κατά προσέγγιση την 3η
χιλιετία στο Αιγαίο και
προερχόταν από την άγρια και όχι από την εξημερωμένη ,ενώ η Ελληνική
μυθολογία επιβεβαιώνει ότι το φυτό εισήχθη από τις Υπερβόρειες χώρες,
σύμφωνα με το μύθο για την ελιά, την οποία φύτεψε ο Ηρακλής στην
Ολυμπία, ώστε να χρησιμοποιηθεί για την βράβευση των Ολυμπιονικών.
Στα 55.000 χρόνια, τα οποία μεσολαβούν μέχρι την Ύστερη Εποχή του
Χαλκού, οπότε έχουμε και τα πρώτα δείγματα της ελιάς στην τέχνη, σε
αυτή τη μακρά στο χρόνο πορεία, ο άνθρωπος, ο οποίος σταδιακά
διαμόρφωσε τη ζωή του, έτσι ώστε να καλύπτει την ανάγκη για επιβίωση
,παράλληλα δημιούργησε τις πρώτες μορφές τέχνης, όπως για
παράδειγμα τις σπηλαιογραφίες, - ήδη από το τέλος της παλαιολιθικής
εποχής - στις οποίες εικονίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό ζώα,
ζωγραφισμένα με χρώματα, χαραγμένα στα τοιχώματα των σπηλαίων. Οι
παλαιολιθικές παραστάσεις είχα μάλλον μαγική ή συμβολική σημασία
και πιστεύεται ότι εξέφραζαν την αντίληψη των ανθρώπων για το
μυστήριο της δημιουργίας της ζωής, την αγωνία για την εξασφάλιση της
επιβίωσης και το θάνατο.
Στη συνέχεια, με ένα τεράστιο βήμα, την μετάβαση στη Νεολιθική
εποχή, ο άνθρωπος κατασκεύασε περισσότερα εργαλεία, προχώρησε την
χρήση της κεραμικής, κατασκεύασε χρηστικά για αυτόν αντικείμενα,
αλλά και διακοσμητικά και με αυτόν τον τρόπο σταδιακά η τέχνη
εξελισσόταν, ώσπου ο λίθος παραμερίζεται με την εμφάνιση του χαλκού
και με το πέρασμα από τη Νεολιθική στην Εποχή του Χαλκού (3000 –
1.100 π.Χ). Αυτή την περίοδο εμφανίζονται στον Ελλαδικό χώρο οι
πρώτοι σημαντικοί πολιτισμοί: ο Κυκλαδικός, ο Μινωικός και ο
Μυκηναικός.
Στις Κυκλάδες, κατά την 3η
και 2η
χιλιετία π.Χ, δηλαδή στην Εποχή του
Χαλκού, αναπτύχθηκε ένας από τους παλαιότερους πολιτισμούς της
Ευρώπης. Κατά τη δεύτερη χιλιετία π.Χ οι Κυκλάδες έχουν επαφή με
την Ηπειρωτική Ελλάδα και με το νησί της Κρήτης, στην σφαίρα
επιρροής της οποίας περνούν μετά τον σεισμό του 1600π.Χ, οπότε και
μεγάλοι Κυκλαδικοί οικισμοί καταστρέφονται.

54
Απεικόνιση ΄΄τόξου΄΄ εμπορικής δραστηριότητας των Μινωτών
2.2
Ελιά η Κρητομυκηναία
Στην Κρήτη, η οποία κατοικήθηκε από τη Νεολιθική Εποχή, κατά την
τρίτη και δεύτερη χιλιετία π.Χ ο πολιτισμός έφθασε σε υψηλότατο
επίπεδο κοινωνικής δομής και οργάνωσης, οικονομική ανάπτυξης και
καλλιτεχνικής παραγωγής. Το 2000π.Χ εμφανίζονται τα πρώτα ανάκτορα
στην Κρήτη, τα οποία καταστρέφονται και ξαναχτίζονται πιο επιβλητικά
την περίοδο 1700-1450, οπότε και ο Μινωικός πολιτισμός βρίσκεται στο
απώγειό του. Σε ένα από τα τέσσερα συνολικά έως σήμερα γνωστά
ανάκτορα – Κνωσός, Φαιστός, Μάλια, Ζάκρος -, στη Ζάκρο
ανακαλύφθηκε σε δεξαμενή νερού κύπελλο με απανθρακωμένες ελιές, οι
οποίες διέσωζαν τη σάρκα τους, όπως δε χαρακτηριστικά σημειώνεται
΄΄….μοναδικόν εις τα χρονικά προιστορικών ερευνών φαινόμενον είναι η
όντως καταπληκτικώς καλή διατήρησις των ελαιών και το σάρκωμά των,
Όταν εξήχθησαν εκ του ύδατος ήσαν ως να συνελέγησαν προσφάτως εκ
των δένδρων….΄΄΄ (Ν. Πλάτων, Ζάκρος, Το Μινωικόν ανάκτορον,
σ.184, Αθήνα, 1974). Αξίζει να σημειωθεί ότι το κύπελλο βρέθηκε δίπλα
σε πιθάρι, το οποίο χρησίμευε στην αποθήκευση αγροτικών προιόντων,
επίσης σε άλλα δοχεία βρέθηκαν απανθρακωμένα σύκα και κουκιά,
ασφαλείς ενδείξεις για την μαρτυρία της χρήσης της ελιάς ως είδος
διατροφής ήδη από εκείνη την εποχή (Ο πολιτισμός της ελιάς, σελ. 14).

55
Κύπελλο με ελιές από το Ανάκτορο της Ζάκρου στο νησί της Κρήτης,
Υστερομινωική ΙΒ περίοδος.

56
Από την Κνωσό διασώθηκαν πινακίδες, στις οποίες απεικονίζονται τα
πρώτα ιδεογράμματα της ελιάς, συλλαβογραφικές αποδόσεις των λέξεων,
οι οποίες χρησιμοποιούνταν για την ελιά και το λάδι, καθώς επίσης και
πινακίδες με καταχώριση ελαιώνων και καταχώριση ποσοτήτων λαδιού,
που αποστέλλονταν σε θεότητες, ιερά και μέλη του ιερατείου (Ελιά και
λάδι, σελ. 26).
Πινακίδες Κ778 (άνω) Κ700 (κάτω) Γραμμικής Β γραφής με καταχώριση
ψευδόστομων αμφορέων, τύπου αγγείου, ο οποίος χρησιμοποιείτο
αναμφίβολα – λόγω της ιδεώδους κατασκευής του, η οποία επέτρεπε την
ασφαλή μεταφορά και μετάγγισή του λαδιού χωρίς απώλεια - στις
εμπορικές συναλλαγές τη εποχής, προκειμένου να μεταφερθεί το
πολύτιμο λάδι και δευτερευόντως κρασί (Ελιά και λάδι, σελ.44,45).

57
Πινακίδα Gv862 Γραμμικής Γραφής Β, στην οποία καταχωρίζεται
ελαιώνας
Συλλαβογραφικές αποδόσεις των λέξεων για την ελιά και το λάδι,
γραμμένες σε Γραμμική Β γραφή.

58
Ιδεογράμματα για την ελιά και το λάδι, δοσμένα σε Γραμμική Β γραφή.
Πινακίδα Fp(1) από το Ανάκτορο της Κνωσού, στην οποία
καταχωρίζονται ποσότητες λαδιού, που αποστέλλονται είτε σε θεότητες,
είτε σε μέλη του ιερατείου

59
Η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Γραφής Β΄, στην οποία είναι
γραμμένες οι εν λόγω πινακίδες, το 1952, προσφέρει στα ονόματα της
ελιάς και του λαδιού επιπλέον γραπτή παράδοση τουλάχιστον πέντε
αιώνων, αφού έως τότε ήταν μαρτυρημένα μόνο στα Ομηρικά Έπη (Ελιά
και λάδι, σελ. 29).
Η εικαστική απεικόνιση της ελιάς στη Μινωική τέχνη δεν είναι
συνυφασμένη, ούτε εξηγείται μόνο από την παρουσία της στο φυσικό
περιβάλλον του νησιού, αλλά είναι ταυτισμένη με τον εξακριβωμένο
θρησκευτικό συμβολισμό της ,όπως αυτόν τον διαπιστώσαμε από το
περιεχόμενο των πινακίδων της Κνωσού. Ο θρησκευτικός συμβολισμός
του δέντρου της ελιάς είναι πιθανόν ότι πηγάζει και από τον συγκερασμό
των ιδιοτήτων του, όπως η ανθεκτικότητα, η μακροβιότητα , η
σπουδαιότητα του καρπού αλλά και άλλων παραγώγων του για τα
αναγκαία του βίου αγαθά και κατ΄ επέκταση από τον αντίκτυπο που είχε
στην οικονομία της κοινότητας. Ας μην ξεχνάμε ότι η ελιά προτιμήθηκε
από τον Αθηναικό λαό ως δώρο προσφορότερο για την κηδεμονία της
πόλης στο σχετικό μυθολογικό επεισόδιο της διαμάχης της θεάς Αθηνάς
και του θεού Ποσειδώνα για την ονοματοδοσία και προστασία τη πόλης
των Αθηνών (Ελιά και λάδι, σελ. 46).
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ζωγραφικής απεικόνισης του δέντρου της
ελιάς έχουμε σε Μινωική τοιχογραφία από το ανάκτορο της Κνωσού, στη
λεγόμενη τοιχογραφία του ΄΄Ιερού ΄Αλσους΄΄ .Μία σύνθεση με πλήθος
μορφών σε μία παράσταση με έκδηλα εορταστικό χαρακτήρα, στην
οποία τα ελαιόδεντρα ξεχωρίζουν με τα χαρακτηριστικά λογχοειδή τους
φύλλα – βασικό μορφολογικό στοιχείο των φύλλων της ήμερης ελιάς -
και για την οποία μπορούμε να υποθέσουμε ότι η συστάδα των
ελαιόδεντρων δεν αποτελεί μόνο τοπιογραφική αναφορά, αλλά
λειτουργεί ως σύμβολο, ως δήλωση ενός ιερού άλσους – εξ΄ ου και η
ονομασία – εάν λάβουμε υπ΄όψη τον θρησκευτικό συμβολισμό, με τον
οποίο ήταν ταυτισμένο το συγκεκριμένο δέντρο. Αξίζει να σημειώσουμε
ότι η απεικόνιση των λογχοειδών φύλλων της ελιάς επιβεβαιώνει το
γεγονός ότι οι Μινωίτες ήδη εκείνη την εποχή ήταν εξοικειωμένοι με την
καλλιέργεια του είδους της εξημερωμένης ελιάς, καθώς αυτά, όπως
μπορούμε να γνωρίζουμε από επιστημονικά δεδομένα της βοτανικής,
ήταν χαρακτηριστικά του είδους της Olea Europea (εξημερωμένη ελιά).

60
Αποσπασματικές τοιχογραφίες από το ανάκτορο της Κνωσού με
παράσταση ελαιόδεντρων.
Ο ελαιώνας από την τοιχογραφία του΄΄Ιερού Άλσους΄΄ από το ανάκτορο
της Κνωσού. (A. Evans, The Palace of Minos, Knosos III, 1964).

61
Τοιχογραφία με απεικόνιση ελιάς από το ανάκτορο της Κνωσού.
Ταύρος και ελιά. Ιερό ζώο και ιερό δέντρο σε μία σύνθεση.
Αναπαράσταση ανάγλυφης τοιχογραφίας από το ανακτορικό συγκρότημα
της Κνωσού (A. Evans, Palace of Minos, IV, σελ.17)

62
Παράλληλα με τον Μινωικό πολιτισμό αναπτυσσόταν στην Ηπειρωτική
Ελλάδα ο Μυκηναικός πολιτισμός, κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού
(1600 - 1100 π.Χ), την ονομασία του οποίου επινόησαν οι αρχαιολόγοι
από το σπουδαιότερο κέντρο της εποχής, τις Μυκήνες. Ο Μυκηναικός
πολιτισμός δέχθηκε ιδιαιτέρως ευεργετική επίδραση από τον Μινωικό
και μετά το 1550 π.Χ, αφού είχε προηγηθεί η καταστροφή των μεγάλων
ανακτόρων της Κρήτης, έβαινε αυξανόμενος, σε μια πορεία αντιστρόφως
ανάλογη με αυτή την Κρήτης, η οποία παρήκμαζε.
Κατά την πρώιμη Μυκηναική εποχή, περίπου στο 1500π.Χ , στην
περιοχή του Βαφειού Λακωνίας, κοντά στη Σπάρτη, βρέθηκαν σε
ασύλητο ταφικό λάκκο κάτω από το δάπεδο θολωτού τάφου δύο χρυσά
κύπελλα με σκηνές κυνηγιού ταύρου.
Θολωτός τάφους του Βαφειού Λακωνίας.

63
Το ένα κύπελλο απεικονίζει τη σύλληψη άγριου ταύρου και το άλλο
απεικονίζει έναν εξημερωμένο ταύρο να οργώνει τον αγρό. Και οι δύο
σκηνές παριστάνονται σε τοπίο της φύσης με ελαιόδεντρα. Τα δύο αυτά
ταφικά κτερίσματα αποτελούν κορυφαία δείγματα της Κρητομυκηναικής
μεταλλοτεχνίας και πιθανολογείται ότι είναι έργο ενός ή δύο καλλιτεχνών
του 15ου
αιώνα π.Χ..
Χρυσά κύπελλα από τον θολωτό τάφο του Βαφειού Λακωνίας

64
2.3
Ο κότινος
Την πτώση του Μυκηναικού πολιτισμού το 1100 π.Χ ακολουθεί μία
περίοδος περίπου τριών αιώνων, η οποία επιφέρει αναστάτωση, παρ΄όλα
αυτά είναι μία γόνιμη περίοδος για την φυλετική και κοινωνική
οργάνωση, την οικονομία και τα γράμματα. Στην περίοδο αυτή
συντελούνται σπουδαία γεγονότα, τα οποία συνοψίζονται στα εξής: ο
πρώτος Ελληνικός αποικισμός, – η μετανάστευση δηλαδή προς τα νησιά
του Αιγαίου και προς τα παράλια της Μικράς Ασίας φυλετικών ομάδων,
εξαιτίας της μετακίνησης Ελληνικών φύλων σε διάφορες γεωγραφικές
περιοχές του Ελληνικού κόσμου – η επινόηση του Ελληνικού αλφαβήτου
και η διαμόρφωση των Ομηρικών Επών.. Στα Ομηρικά Έπη, την Ομήρου
Ιλιάδα και την Ομήρου Οδύσσεια, έχουμε την πρώτη γραπτή παράδοση
των ονομάτων της ελιάς και του λαδιού, της αξίας και της χρήσης τους,
μέχρι το 1952, οπότε και αποκρυπτογραφήθηκε η Γραμμική Γραφή Β.
Προτομή Ομήρου. Ρωμαικό αντίγραφο - κατασκευασμένο από Πεντελικό
μάρμαρο, χρονολογημένο στον 2ο
αι. μ.Χ - Ελληνικού πρωτοτύπου του
2ου
αι. μ.Χ. Palazzo Caetani, Ρώμη.

65
Στους αιώνες που ακολουθούν, 800- 479 π.Χ συντελείται μια ριζική
καινοτομία: συγκροτείται η πόλη – κράτος. Ο 8ος
αιώνας υπήρξε
αφετηρία μιας πρωτοφανούς εξόδου των Ελλήνων προς τις ακτές της
Μεσογείου και του Ευξείνου Πόντου, η οποία υπαγορεύτηκε από
οικονομικούς λόγους περισσότερο. Μεγάλη ήταν η ανάπτυξη του
εμπορίου και των τεχνών
Η επαφή με άλλους λαούς ενισχύει την ιδέα για την ενότητα των
Ελλήνων, ονομασία, η οποία ήδη επικρατούσε εκείνη την εποχή. Η
ικανοποίηση του αισθήματος ότι ανήκουν στον ίδιο λαό, καθώς
μιλούσαν, φυσικά με κάποιες διαφορές, την ίδια γλώσσα και λάτρευαν
τους ίδιους θεούς, δημιούργησαν την ανάγκη συμμετοχής σε εκδηλώσεις
Πανελλήνιου χαρακτήρα. Οι Ολυμπιακοί αγώνες, κατά τους οποίους
επικρατούσε εκεχειρία ήταν η μεγαλύτερη συνάντηση των Ελλήνων. Σε
αυτούς τους αγώνες, οι οποίοι ξεκίνησαν το 776.π.Χ, οι νικητές αθλητές
στεφανώνονταν με κλαδί αγριελιάς η ύψιστη τιμή για τους
αγωνιζόμενους .
Αρχαία Ολυμπία

66
Μελανόμορφη παράσταση δρομέων.
Ερυθρόμορφη παράσταση αγωνίσματος στο άλμα.
Ο κότινος. Το στεφάνι αγριελιάς, με το οποίο στεφανώνονταν οι νικητές
αθλητές.

67
2.4
Η ελιά στη νομισματική εικονογραφία
Η αποικιακή εξάπλωση και η ανάπτυξη της εμπορικής δραστηριότητας
έφερε στην επιφάνεια την ανάγκη κοπής και διάθεσης νομισμάτων ως
ανταλλακτική αξίας των εμπορευμάτων. Το νόμισμα, ως βασικό μέσο
συναλλαγής, αποτελεί πηγή γνώσης μέσω του εικονογραφικού του
τύπου, δηλαδή της παράστασης, η οποία εικονίζεται στην εμπρόσθια και
οπίσθια όψη του μετάλλου. Η εικονογραφία των νομισμάτων αποτελεί
ένα ενδιαφέρον θέμα από την αρχαιότητα έως και σήμερα και αποτελεί
σημαντική πηγή άντλησης πληροφοριών, με δεδομένο ότι η θρησκεία, η
μυθολογική παράδοση, ιστορικά γεγονότα και το φυσικό περιβάλλον
αποτελούν πηγές έμπνευσης της νομισματικής εικονογραφίας. Ήδη από
την αρχαιότητα η ελιά αποτέλεσε ένα σύνηθες εικονογραφικό μοτίβο στη
νομισματική εικονογραφία, ως ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά φυτά
του Ελληνικού τοπίου, το οποίο δεν συνδέεται άμεσα μόνο με το φυσικό
περιβάλλον, αλλά και με τη θρησκεία. Το βέβαιο είναι ότι το αρχαίο
Ελληνικό πνεύμα εμφανίζεται άκρως δημιουργικό, προσδίδοντας
ομορφιά και έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα σε αυτά τα αντικείμενα
καθημερινής χρήσης, τα νομίσματα . Η ελιά συνδέεται με τη λατρεία της
Θεάς Αθηνάς, της οποίας αποτελούσε ένα από τα σύμβολα. Ελιά ήταν το
δώρο, το οποίο χάρισε η θεά στη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα για την
προστασίας της πόλης της Αθήνας
Τα Αθηναικά τετράδραχμα, το διεθνές νόμισμα της αρχαιότητας,
απεικόνιζαν στην εμπρόσθια όψη το κεφάλι της θεάς με το Αττικό
κράνος, διακοσμημένο με φύλλα ελιάς – υπόμνηση της σπουδαίας νίκης
κατά των Περσών - και στην οπίσθια όψη τη γλαύκα, την κουκουβάγια
δηλαδή, κατεξοχήν σύμβολο της θεάς μαζί με ένα κλαδί ελιάς .Οι
΄΄γλαύκες΄΄ - με αυτή την ονομασία έμειναν γνωστά τα Αθηναικά
τετράδραχμα του 2ου
και 1ου
αιώνα π.Χ - απεικόνιζαν στην οπίσθια όψη
την κουκουβάγια να στέκεται πάνω σε αμφορέα και δίπλα να
αναγράφονται ονόματα διάφορων αρχόντων. Η παράσταση περιβάλλεται
από στεφάνι ελιάς, για αυτό και τα συγκεκριμένα νομίσματα ονομάζονται
΄΄στεφανηφόρα΄΄ (www.alphanumismatics.gr).

68
Αθήνα, αργυρό τετράδραχμο, ΄΄γλαύκα΄΄,περ.στα 168/167π.Χ
Οπισθότυπος αργυρού τετράδραχμου των μέσων του 5ου
αι. π.Χ
Εμπροσθότυπος αργυρού τετράδραχμου των μέσων του 5ου
αι. π.Χ

69
Η απεικόνιση της ελιάς στα νομίσματα συνδέεται επίσης με την ευρεία
καλλιέργεια του δέντρου στην περιοχή, όπου εκδίδονταν αυτά, όπως για
παράδειγμα σε αυτά τα δύο αργυρά νομίσματα, το ένα από τη Λέσβο , το
άλλο από τη Σάμο περιοχές ανεπτυγμένης ελαιοπαραγωγής.
Σάμος, Ιωνία, αργυρό τετράδραχμο, 400-365π.Χ
Λέσβος, Αιολίς, αργυρός στατήρας, περ. στα 500 π.Χ.

70
Σε κάποιες αποικίες, από αυτές τις οποίες ίδρυσαν οι Έλληνες,
μεταφέρθηκε η λατρεία της θεάς Αθηνάς, προφανώς από τους Αθηναίους
αποίκους, ως υπόμνηση της άρρηκτης σύνδεσής τους με τη μητρόπολη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ότι σε αποικία του Ευξείνου Πόντου
κυκλοφόρησαν κατά τον 6ο
/5ο
αιώνα π.Χ χάλκινα φύλλα ελιάς ως
συναλλαγματικό μέσο, πρίν από την έκδοση νομισμάτων, ασφαλέστατη
ένδειξη ότι η ελιά, ως σύμβολο ταυτόσημο με την πατρώα γη δεν έλειψε
ούτε στην περίπτωση εξάπλωσης του Ελληνισμού έξω από τα
γεωγραφικά όρια του Ελλαδικού χώρου ( Ωδή στην ελιά, σελ. 95).
.
Απολλωνία, Εύξεινος Πόντος, χάλκινο νόμισμα με μορφή φύλλου ελιάς.
Χρονολογείται στον 6ο
/50 αι. π.Χ.

71
Την ελιά, με τη μορφή στεφανιού, κλαδιού ή καρπού, θα την
συναντήσουμε ξανά στη νεώτερη νομισματική ιστορία και στο πρώτο
νόμισμα της Νέας Ελληνικής Πολιτείας το 1829 υπό τον Ιωάννη
Καποδίστρια αργότερα επί βασιλείας στην Ελλάδα αλλά και στις
τελευταίες δραχμές, τις οποίες εξέδωσε η Τράπεζα της Ελλάδας πριν από
την κυκλοφορία και καθιέρωση του ενιαίου νομίσματος του ευρώ. Το
ευρώ, στην εθνική του όψη, απεικονίζει στην οπίσθια πλευρά τη γλαύκα
και το κλαδί ελιάς, θυμίζοντας το Αθηναικό τετράδραχμο (Ωδή στην
Ελιά, σελ 96,97).
Ο φοίνικας, το πρώτο νόμισμα της Νέας Ελληνικής Πολιτείας υπό Ι.
Καποδίστρια, έτους1829
Χαρτονόμισμα 5.000 δραχμών, έτος 1942
Χαρτονόμισμα των 500 δραχμών, έτους 1983.

72
Κέρμα των 20 λεπτών (΄΄8΄΄), έτους 1973 και κέρμα των 20 δραχμών
(΄΄9΄΄), έτους 2000.
Οπισθότυπος του κέρματος του ενός ευρώ στον εθνικό τύπο.

73

74
2.5
Παραστάσεις της ελιάς στην αγγειογραφία
Στα αρχαικά χρόνια, η οικονομική συνοδεύεται και από πνευματική
ανάπτυξη και σφραγίζεται από την εξέλιξη των γραμμάτων και των
τεχνών. Μεγάλη είναι η άνθηση της κεραμικής, ξεχωρίζουν μεγάλα
κέντρα αγγειογραφίας, όπως η Κόρινθος και η Αθήνα τον 7ο
και 6ο
αιώνα
π.Χ. Σε έργα της αγγειογραφίας αυτής της εποχής συναντούμε σκηνές με
βασικό άξονα την ελιά, θέματα που αφορούν την συγκομιδή
ελαιόκαρπου, την παραγωγή ελαιόλαδου, την πώληση ελαιόλαδου, την
χρήση αυτού ως έπαθλο στους Παναθηναικούς αγώνες.

75
Σε μελανόμορφο αμφορέα του 6ου
αιώνα π.Χ, σκηνή συγκομιδής
ελαιόκαρπου με την καθιερωμένη διαδικασία του ραβδίσματος του
ελαιόδεντρου, σε μελανόμορφο σκύφο επίσης του 6ου
αιώνα π.Χ σκηνή
παραγωγής λαδιού, συγκεκριμένα απεικονίζεται πιεστήριο λαδιού.
Μελανόμορφος αμφορέας με παράσταση συγκομιδής ελαιόκαρπου με τη
μέθοδο του ραβδίσματος, 6ος
αι. π.Χ, Λονδίνο Βρετανικό Μουσείο.
Μελανόμορφος σκύφος με παράσταση παραγωγής λαδιού (πιεστήριο
λαδιού), 6ος
αι. π.Χ, Βοστώνη, Μουσείο Καλών Τεχνών.

76
Σε παράσταση αγγείου – πελίκης – της αρχαικής περιόδου αναγράφεται η
συνομιλία μεταξύ των δύο εικονιζόμενων μορφών. Η συνομιλία αφορά
στην πώληση ελαιόλαδου. Στη μία πλευρά εικονίζεται ο πωλητής να
διαβεβαιώνει ότι το προς πώληση αγγείο λαδιού είναι γεμάτο και στην
άλλη φαίνεται να προσεύχεται στο Δία, πιθανώς για την επιτυχή έκβαση
της συναλλαγή. Ο πωλητής κρατά ένα χωνί πάνω από μία λήκυθο –
λήκυθος είναι τύπος αγγείου με μακρύ λαιμό και στενό σώμα, το οποίο
χρησίμευε για την τοποθέτηση ελαιόλαδου -, προκειμένου να διευκολύνει
τη μεταφορά λαδιού από το ένα αγγείο στο άλλο (Ελιά και Λάδι, σελ.
111).
Πελίκη αρχαικής περιόδου (5ος
αι.π.Χ) Ρώμη, Μουσείο Βατικανού.

77
Σε αγγείο επίσης της αρχαικής περιόδου, σε μία λήκυθο, απεικονίζονται
καθισμένοι πωλητές να έχουν στο πλάι τους μεγάλα δοχεία με λάδι και
σε δεύτερο εικονογραφικό επίπεδο κρεμασμένες μικρές λήκυθοι, οι
οποίες, εξυπηρετούσαν τη μεταφορά του λαδιού από το ένα αγγείο στο
άλλο. Εικάζεται ότι η σκηνή, η οποία εικονογραφείται προέρχεται από
την αγορά, όπου πωλούνταν διάφορα προιόντα. Η πιθανότητα αυτή - ότι
δηλαδή πιθανώς εικονίζεται σκηνή από την αγορά – ενισχύεται και από
μεταγενέστερη γραπτή πηγή {Πλουτάρχου, Περί Ευθυμίας 10.470-
472}, όπου περιγράφεται σχετικό επεισόδιο, κατά το οποίο ο Σωκράτης
ξεναγούσε φίλο του στην αγορά της Αθήνας, στα μέρη, στα οποία
πωλούνταν διάφορα αγαθά, όπως το κριθάρι, οι ελιές και οι χιτώνες
(Ελιά και Λάδι, σελ. 112).
Λήκυθος αρχαικής περιόδου, Βοστώνη, Μουσείο Καλών Τεχνών.

78
Σε κρατήρα της ίδιας περιόδου εικονογραφείται σκηνή μεταφοράς λαδιού
από ένα αγγείο σε άλλο, την οποία επιβλέπει η Θεά Αθηνά. Υποθέτουμε
ότι η συγκεκριμένη παράσταση σχετίζεται με τους Παναθηναικούς
αγώνες – αγώνες, οι οποίο διοργανώνονταν κάθε τέσσερα χρόνια στην
πόλη της Αθήνας, προς τιμήν της προστάτιδας της πόλης Θεάς Αθηνάς –
επειδή την επιβλέπει η Θεά Αθηνά και γνωρίζουμε από τις πηγές ότι το
λάδι ήταν έπαθλο, το οποίο δινόταν στους νικητές αθλητές των αγώνων
και η σχετική με αυτό διαδικασία τελούσε υπό αυστηρή εποπτεία (Ελιά
και Λάδι, σελ. 113).
Κρατήρας με παράσταση μεταφοράς λαδιού από ένα αγγείο σε άλλο.
Την διαδικασία επιβλέπει η θεά Αθηνά, για αυτό το λόγο και
πιθανολογείται ότι η εικονιζόμενη παράσταση σχετίζεται με τους
Παναθηναικούς αγώνες.

79
Μαρμάρινη προτομή του Περικλή.
2.6
Σύμβολο κυριαρχίας και θεικής εξουσίας
Στην Κλασσική εποχή ,η Αθήνα αποτελεί πρωτοποριακό κέντρο
πολιτισμού. Τα γράμματα και οι τέχνες φθάνουν στο απόγειό τους. Η
ελιά εξακολουθεί να συναντάται στην τέχνη, για να θυμίζει την
σπουδαιότητά της ως αγαθό στον ανθρώπινο βίο, αλλά και ως σύμβολο
νίκης και θεικής εξουσίας.

80
Μαρμάρινη προτομή του Σοφοκλή, 496-406 π.Χ, τραγικός ποιητής της
Κλασσικής αρχαιότητας.
Σε σχετικό απόσπασμα από τον Οιδίποδα Επί Κολώνω, έργο του
Σοφοκλή διαβάζουμε:
΄΄ Κι ειν΄ ακόμα εδώ τέτοια, που εγώ πουθενά αλλού παρόμοιο δέντρο
δεν ακούω να βλάστησε ποτέ ουδέ στις χώρες της Ασίας, ουδέ στου
Πέλοπα δώριο νησί, ανέγγιχτο, αυτοφύτρωτο δέντρο, τρόμος και φόβος
στα κοντάρια του εχθρού, που ανθίζει πιο παρ΄΄ όπου αλλού σ΄ αυτή τη
χώρα: η σταχτόχρωμη ελιά η παιδοτρόφα, που ποτέ κανείς του ή νέος ή
γηραιός με χέρι εχθρικό θα σώσει ν΄ αφανίσει, γιατί απάνω της πάντ΄
ανοιχτά ο Μόριος Δίας και η γλαυκόφθαλμη Αθηνά έχουν τα μάτια….΄΄
{Σοφοκλή, Οιδίποδας Επί Κολωνώ, 697- 703}.
Από το παραπάνω απόσπασμα αντιλαμβανόμαστε πόσο εθεωρείτο ήδη
από την αρχαιότητα η ελιά συνεκτικό στοιχείο του φυσικού
περιβάλλοντος του Ελλαδικού χώρου και πως ήταν πηγή των αναγκαίων
για την επιβίωση του ανθρώπου, εξ΄ ου και χαρακτηρίστηκε δέντρο ιερό,
σεβάσμιο από τους ανθρώπους, το οποίο έτυχε θεικής εύνοιας και
προστασίας.

81
Σχεδιαστική αναπαράσταση του δυτικού αετώματος του Παρθενώνα από
τον J. Carrey.
Ως σύμβολο θεικής εξουσίας συναντάμε εκ νέου την ελιά στην
Κλασσική περίοδο και μάλιστα σε ένα από τα πλέον γνωστά μυθολογικά
επεισόδια, αυτό της διαμάχης της Αθηνάς και του Ποσειδώνα για την
κηδεμονία της πόλης της Αθήνας, κατά το οποίο και όπως ο μύθος
παραδίδει ,ο Ποσειδώνας προσέφερε πηγή θαλασσινού νερού και ένα
άλογο, ως σύμβολα για την κυριαρχία σε στεριά και θάλασσα, ενώ η
Αθηνά προσέφερε την ελιά. Οι Αθηναίοι προέκριναν ως σπουδαιότερο
το δώρο της Αθηνάς και η πόλη τέθηκε υπό την προστασία της και η ελιά
μάλιστα έγινε ένα από τα χαρακτηριστικά σύμβολα της θεάς Αθηνάς
και της ομώνυμης πόλης. Το μυθικό αυτό επεισόδιο αποτέλεσε το θέμα
του γλυπτού διάκοσμου του δυτικού αετώματος του Παρθενώνα σε μία
περίφημη στα χρονικά της ιστορίας της τέχνης σύνθεση, η οποία δεν
έλειψε και από την αγγειογραφία.

82
Σε ερυθρόμορφο κρατήρα ,ο οποίος χρονολογείται στα 410-400 π.Χ,
σκηνή από το επεισόδιο μεταξύ Αθηνάς και Ποσειδώνα για την
κυριαρχία της πόλης της Αθήνας. Απεικονίζονται η θεά Αθηνά με την
ιερή ελιά της Ακρόπολης, ο μυθικός βασιλιάς Κέκροπας, και μορφή
Νίκης να ίπταται.
Ερυθρόμορφος κρατήρας, 410 – 400 π.Χ, Adolphseck Schloss
Fassanerie.

83
Σε ερυθρόμορφη υδρία, η οποία χρονολογείται στο 350 π.Χ ,
παριστάνονται η Αθηνά, ο Ποσειδώνας, στο μέσον της σύνθεσης, η ιερή
ελιά και η μορφή της Νίκης.
Ερυθρόμορφη υδρία, 350 π.Χ, Μουσείο Ερμιτάζ, Λένιγκραντ.

84
Το στεφάνι ελιάς αποτελούσε ήδη από την αρχαιότητα, αρχής γενομένης
από τους Ολυμπιακούς αγώνες, - με τον κότινο, το στεφάνι ελιάς, με το
οποίο στεφανώνονταν οι νικητές αθλητές -σύμβολο νίκης, δύναμης και
αθάνατης δόξας, επιβεβαίωση της εξομοίωσης των θνητών με τους
αθάνατους ήρωες. Ως σύμβολο δύναμης και δόξας μπορεί να ερμηνευθεί
το στεφάνι ελιάς, το οποίο λεγόταν ότι κοσμούσε το χρυσελεφάντινο
άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, σύμφωνα άλλωστε με τη μόνη λεπτομερή
περιγραφή του αγάλματος, η οποία μας παραδίδεται από τον Παυσανία
και με βάση την οποία έχουν γίνει οι όποιες προσπάθειες ανασύνθεσης
του έργου. Το άγαλμα λοιπόν αναφέρεται να ήταν στημένο στο βάθος
του κεντρικού κλίτους του σηκού πάνω στο βάθρο του και ήταν ορατό
από παντού. Αν και καθισμένος στο θρόνο του, τον κατασκευασμένο από
έβενο και χρυσό, διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους, με παραστάσεις
ανάγλυφες και ζωγραφικές και με αγάλματα Νίκης – όπως τον βλέπουμε
σε τριδιάστατη αναπαράσταση - ο θεός έφθανε σε ύψος τα 12,40 μέτρα
και παριστανόταν στεφανωμένος με κλαδί αγριελιάς, να κρατά στο δεξί
του χέρι χρυσελεφάντινο άγαλμα Νίκης και στο αριστερό το σκήπτρο
του, το οποίο κατέληγε σε έναν αετό.
Τριδιάσταση παράσταση του χρυσελεφάντινου αγάλματος του Δία στην
Ολυμπία. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού – πρόγραμμα ΄΄Το εργαστήριο
του γλύπτη Φειδία΄΄.

85
Μαρμάρινο πορτραίτο του Μεγάλου Αλεξάνδρου από την Αλεξάνδρεια
της Αιγύπτου,Ελληνιστική περίοδος, 2ος
– 1ος
αι. μ.Χ,
Λονδίνο,Βρετανικό Μουσείο
.
΄΄Νικητήριον΄΄ Χρυσό μετάλλιο νίκης, το οποίο απεικονίζει τον βασιλιά
Φίλιππο Β΄τον Μακεδόνα, 3ος
αι. μ.Χ.

86
2.7
Οι συμβολισμοί της ελιάς στη Χριστιανική θρησκεία
Το τέλος της Κλασσικής αρχαιότητας και την απαρχή των Ελληνιστικών
χρόνων το αποτελούν οι Αλεξανδρινοί χρόνοι .Ο θάνατος του Μεγάλου
Αλεξάνδρου– γιού του βασιλιά Φιλίππου Β΄ ο οποίος έκανε την
Μακεδονία ισχυρό κράτος – το 323 π.Χ οδήγησε στη σταδιακή
διάσπαση της αυτοκρατορίας, που είχε δημιουργήσει. Ο Ελληνιστικός
κόσμος υπέκυψε στη Ρώμη, η οποία κατάφερε να δημιουργήσει
κοσμοκρατορία. Κατά τους τρείς πρώτους αιώνες μ.Χ διαδίδεται ο
Χριστιανισμός και την ίδια περίοδο η Ρώμη αρχίζει και παρακμάζει. Το
κέντρο της Αυτοκρατορίας μετατοπίζεται προς τον Ανατολικό
Μεσογειακό χώρο, όπου κυριαρχεί το Ελληνικό στοιχείο. Ο
Κωνσταντίνος ο Μέγας μετέφερε την πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας
από τη Ρώμη στο Βυζάντιο.
Kεφαλή κολοσσιαίου αγάλματος του Μέγα Κωνσταντίνου, Ρώμη,
Μουσείο Καπιτωλίου,Palazzo deι Conservatori.

87
Ισχυρό συνεκτικό στοιχείο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας υπήρξε η
Χριστιανική θρησκεία. Στο πλαίσιο αυτής, η Εκκλησία αναγνώρισε στην
ελιά και στο λάδι ισχυρό ρόλο στη λατρεία, με έντονο θεολογικό
συμβολισμό. Ο Νώε, μετά τον Κατακλυσμό, αφήνει ελεύθερο περιστέρι,
το οποίο κρατά στο στόμα του κλαδί ελιάς, συμβολίζοντας το τέλος της
καταστροφής. Στην αρχαιότητα επίσης το κλαδί ελιάς μετέφερε μήνυμα
συμφιλίωσης. Και στις μέρες μας εξάλλου έχει επιβιώσει η φράση
΄΄τείνω κλάδον ελαίας΄΄, υποδηλώνοντας τη φιλική προσέγγιση, την
ειρηνοποιό διάθεση.

88
Μετά τον κατακλυσμό, όπως αναφέρεται στην Παλαιά Διαθήκη, ο Νώε,
αφήνει ελεύθερο περιστέρι, το οποίο φέρει στο στόμα του κλαδί ελιάς,
σηματοδοτώντας το τέλος του κακού και την επικράτηση της ειρήνης:
΄΄ ανέστρεψεν προς αυτόν….και είχε φύλλον ελαίας εν τω στόματι αυτής
και έγνω ο Νώε ότι κεκόπακε το ύδωρ από της γης΄΄. ( Ωδή στην Ελιά,
σελ, 126, 127, Γένεση, η΄ 11).
Το κλαδί ελιάς εξακολουθεί και στους Βυζαντινούς χρόνους να αποτελεί
άγγελμα χαράς και ειρήνης.
΄΄Επεί και κάρφος ελαίας τοις εκ του κατακλυσμού περισωθείσιν η
περιστερά κεκόμικεν΄΄. Η κιβωτός του Νώε, λεπτομέρεια ψηφιδωτού από
τον Καθεδρικό Ναό του Monreale στη Σικελία, 1174-1182.

89
Ο ιερός χαρακτήρας του δέντρου της ελιάς ξεπερνά τα σύνορα του
αρχαίου κόσμου και γίνεται ιερό δέντρο των Χριστιανών. Συμβολίζει την
ειρήνη και την αφθονία. Ο Μωυσής φανταζόταν τη Γη της Επαγγελίας,
όπως φαίνεται και από το εικονογραφημένο χειρόγραφο, ως΄΄γην ελαίας
ελαίου΄΄. Η αναπαράσταση περιστεριού με κλαδί ελιάς σε ταφικά
μνημεία συμβολίζει την ειρήνη, στην οποία αναπαύονται οι ψυχές των
ανθρώπων, όπως διακρίνουμε σε λεπτομέρεια επιτύμβιας στήλης από
κατακόμβη της Ρώμης (Ωδή στην Ελιά, σελ. 128).
΄΄Ελαία ευπρεπής εν πεδίω΄΄, λεπτομέρεια ψηφιδωτού από το Ναό του
Αγίου Μάρκου στη Βενετία, 1230.

90
΄΄Γην ελαίας ελαίου…΄΄΄Στο εικονογραφημένο χειρόγραφο (Κωδ. 602,
φ.333β, Άγιον Όρος, Ιερά Μονή Βατοπεδίου), 13ος
αι., ο Μωυσής
ατενίζει τη Γη της Επαγγελίας.
΄΄Και είχεν φύλλον ελαίας εν των στόματι αυτής΄΄, λεπτομέρεια
επιτύμβιας στήλης, με περιστέρι που φέρει κλαδί ελιάς, από την
κατακόμβη Priscilla του 4ου
αιώνα στη Ρώμη.

91
2.8
19ος
και 20ος
αιώνας: τοπιογραφία
Διακρίνουμε στο πέρασμα του χρόνου την αναλλοίωτη δήλωση του
δέντρου της ελιάς ως σύμβολο επικράτησης της ειρήνης, του καλού, ως
σύμβολο πηγής ζωής και αφθονίας, με δεδομένο ότι διαχρονικά και από
την αρχή της συστηματικής καλλιέργειάς του στον Ελλαδικό χώρο, η
ελιά και τα παράγωγα αυτής αποτέλεσαν μέγιστο διατροφικό αγαθό, το
οποίο συνέβαλε επίσης τα μέγιστα και στην ανάπτυξη της εμπορικής
δραστηριότητας. Τα χαρακτηριστικά του δέντρου της ελιάς και το πόσο
πολύτιμο αποδείχθηκε για τον άνθρωπο συνέτειναν στο να γεννηθεί και
να εδραιωθεί η ιερότητά του.
Παρ΄όλα αυτά και ενώ χάνεται βαθιά στο χρόνο η συμβολική αξία της
ελιάς, στην τέχνη της ζωγραφικής, από τον 17ο
αιώνα και εξής, η ελιά
αποκτά διαφορετικό ρόλο στα έργα τέχνης, στα οποία τη συναντούμε.
Μετά τη ΄΄γέννηση΄΄ της τοπιογραφίας στη ζωγραφική τον 17ο
αιώνα,
την εντύπωση και την αίσθηση της ελιάς όχι ως σύμβολο, αλλά ως είδος
του φυτικού βασιλείου, χαρακτηριστικό των μεσογειακών τοπίων, τα
οποία γνώρισαν, αποτύπωσαν καλλιτέχνες του 19ου
αιώνα, όπως ο Van
Gogh, ο Henri Matisse, ο Claude Monet, ο Paul Gaugin και πολλοί άλλοι
καλλιτέχνες του 20ου
αιώνα .
Στα τοπιογραφικά αυτά έργα η ελιά αποδίδει το χαρακτηριστικό
μεσογειακό τοπίο, μέσα από τη ματιά των καλλιτεχνών. Το δέντρο της
ελιάς δεν ΄΄κουβαλά΄΄ το ρόλο του συμβόλου, παρά μόνο αποτελεί το ίδιο
το εικονογραφικό θέμα του ζωγραφικού έργου. Στα τοπία με τις ελιές, οι
ζωγράφοι πολλές φορές απεικονίζουν ανθρώπους να ασχολούνται με
εργασίες, που αφορούν τα ελαιόδεντρα, ανθρώπους να απολαμβάνουν τη
βόλτα τους, αλλά και σκηνές με θρησκευτικό περιεχόμενο.

92
Ο ελαιώνας, The Olive Grove, John Singer Sargent, 1908
Ο ελαώνας,The Olive Grove, John Singer Sargent, 1908

93
Ο ελαιώνας,The Olive Grove, John Singer Sargent, 1908
Ο ελαιώνας, The Olive Grove, John Singer Sargent, 1908

94
Το μάζεμα των ελαιών, λάδι σε καμβά, Vincent Van Gogh,1889,Eθνική
Πινακοθήκη Ουάσιγκτον.Olive Picking, oil on canvas, Saint –
Remy,December 1889,Washington, National Gallery of Art.
Ο Χριστός στο Όρος των Ελαιών,Christ in the Garden of Olives, Paul
Gaugin, 1889.

95

96
Vincent Van Gogh, 1853-1890,
Ολλανδός ζωγράφος,Αυτοπροσωπογραφία,1887.
2.9I
Vincent Van Gogh
Στα μέσα του 19ου
αιώνα γεννήθηκε ο Vincent Van Gogh στο Ολλανδικό
χωριό Zundert. Το 1888, αφού έζησε για τρία χρόνια στο Παρίσι,
δεχόμενος τις επιρροές του ιμπρεσιονισμού, επισκέφθηκε τη Νότια
Γαλλία, συγκεκριμένα την περιοχή της Προβηγκίας, από όπου όμως, ένα
χρόνο αργότερα, λόγω της ανάγκης αντιμετώπισης των χρόνιων
ψυχολογικών προβλημάτων, που αντιμετώπιζε, εισάγεται στο ψυχιατρικό
κέντρο του Μοναστηριού του Αγίου Παύλου στο Saint Remy.Κατά το
διάστημα της εκεί παραμονής του, συνεχίζει να ζωγραφίζει. Στους
πίνακες αυτής της περιόδου συγκαταλέγονται και αρκετά έργα με τοπία
ελαιώνων και σκηνές συγκομιδής ελαιόκαρπου, οικείες εικόνες των
μεσογειακών τοπίων, τα οποία γνώρισε ο ζωγράφος.
Saint Remy.

97
Ελαιόδεντρα σε λόφο,λάδι σε καμβά,1889 ,Άμστερνταμ, Μουσείο Van
Gogh,Olive Trees against a slope of a hill, oin on canvas, Saint Remy,
November – December 1889, Amsterdam, Van Gogh Museum.
Ελαιώνας με ανθρώπους που μαζεύουν ελιές, λάδι σε καμβά, Olive
Grove with picking figures, oil on canvas, Saint-Remy,December
1889,Kroller-Muller Museum.

98
Ελαιώνας, λάδι σε καμβά, Ιούνιος 1889,Olive Grove, oil on canvas,
Saint-Remy, mid June 1889, Kroller-Muller Museum.
Συγκομιδή ελαιών, λάδι σε καμβά,1889, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας
Υόρκης,Olive picking, oil on canvas, December 1889, New York, The
Met.

99
Ελαιόδεντρα σε κίτρινο ουρανό με ήλιο, λάδι σε καμβά,1889,Ινστιτούτο
Τεχνών Μινεάπολη, ΗΠΑ, Olive Trees with yellow sky and sun, oil on
canvas, Saint-Remy,November 1889, Minneapolis, The Minneapolis
Institute of Art.
Ελαιόδεντρα, λάδι σε καμβά, Ιδιωτική συλλογή, Olive Trees, oil on
canvas, Saint-Remy, September 1889, Private collection.

100
Rue Laffitte, Paris.

101
Claude Monet, 1840-1926
Γάλλος ζωγράφος, το έργο του οποίου (΄΄Impression soleil΄΄ - Εντύπωση,
ανατέλλων ήλιος), ενέπνευσε τον όρο ΄΄Impresionism΄΄ - ιμπρεσιονισμός
στην τέχνη).
2.9II
Claude Monet
Γάλλος ζωγράφος, από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του
κινήματος του ιμπρεσιονισμού. Στο Παρίσι του 1840, συγκεκριμένα στις
14 Νοεμβρίου του 1840, γεννήθηκε ο Claude Monet. Μια δεκαετία
αργότερα , το διάστημα από το 1883 έως το 1908, ο ζωγράφος ταξίδεψε
στη Μεσόγειο, γεγονός, το οποίο τον ενέπνευσε για τη δημιουργία μίας
σειράς τοπίων, μεταξύ των οποίων τοπία της υπαίθρου με ελαιόδεντρα.

102
ΕΕικ Ει=
==== == The olive tree wood in the Moreno garden
ΕικE
Olive trees in Bordighera

103

104
Henri Matisse.
Γάλλος ζωγράφος.
Ιδρυτής του κινήματος του φωβισμού, 1869-1954.
2.9III
Henri Matisse
Στις 31 Δεκεμβρίου του 1869 γεννήθηκε στην επαρχία Le Cateau -
Cambresis της Βόρειας Γαλλίας ο Henri Matisse, ιδρυτής του
καλλιτεχνικού κινήματος του φωβισμού, από τις σημαντικότερες μορφές
της μοντέρνας τέχνης. Μεταξύ των έργων του ξεχωρίζουμε ένα τοπίο με
ελαιόδεντρα, έργο του 1905 και ένα ακόμη έργο του, από αυτά, τα οποία
ζωγράφισε προς το τέλος της ζωής του, μετα – ιμπρεσιονιστικής
τεχνοτροπίας, με συστάδα ελαιόδεντρων.

105
Le Cateau Cambresis, Musee Matisse.

106
Περίπατος ανάμεσα στα ελαιόδεντρα, λάδι σε καμβά, Μητροπολιτικό
Μουσείο Νέας Υόρκης, Promenade among the olive trees,oil on canvas,
1905-1906, New York, The Met.

107
Ελαιόδεντρα, λάδι σε καμβά, Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στο Παρίσι,
Avenue of olive trees, oil on canvas, 1952, Musee de l’ arte Moderne de
la ville de Paris, France.

108
Προκυμαία Μυτιλήνης, τέλη19ου
αιώνα.
Βαρειά, Μυτιλήνη, αρχές 20ου
αιώνα.

109
2.10
Θεόφιλος Χατζημιχαήλ
Στα τέλη του 19ου
αιώνα στην Ελλάδα, στο νησί της Λέσβου, στη
Βαρειά, προάστιο της Μυτιλήνης, γεννήθηκε ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ,
(1870-1934) γνωστός απλά και ως ο ζωγράφος Θεόφιλος. Στη γνωριμία
του Θεόφιλου με τον Στρατή Ελευθεριάδη – Teriade , καταξιωμένου
τεχνοκριτικού και εκδότη, με καταγωγή από τη Μυτιλήνη, ο οποίος όμως
έζησε στο Παρίσι, οφείλεται στο μεγαλύτερο βαθμό η αναγνώριση της
αξίας του έργου καθώς και η διεθνής προβολή του, η οποία ωστόσο
σημειώθηκε μετά το θάνατο του ζωγράφου το 1934. Το 1935 εκτέθηκαν
στο Μουσείο του Λούβρου έργα του, ως δείγματα της δουλειάς ενός
γνήσιου λαικού, ΄΄ναιφ΄΄ ζωγράφου της Ελλάδας. Στα έργα του Θεόφιλου
παρουσιάζεται η φύση και ο άνθρωπος και θέματα εμπνευσμένα από την
Ελληνική μυθολογία, την ιστορία και τη θρησκεία. Ο Θεόφιλος
αναπαριστά στα έργα του ένα καθαρά Ελληνικό τοπίο, στο οποίο η ελιά
κατέχει πρωταγωνιστικό ρόλο. Εξάλλου, η τέχνη του Θεόφιλου και η
γενικότερη στάση της ζωής του και οι επιλογές του εξέφραζαν τη μεγάλη
αγάπη, την οποία έτρεφε για την πατρίδα του και για οτιδήποτε είχε
Ελληνική ταυτότητα και χαρακτήριζε την φυσιογνωμία του Ελληνικού
τοπίου (www.museumteriade.gr).
Ο λαικός ζωγράφος Θεόφιλος Χατζημιχαήλ (αριστερά) και ο Στρατής –
Ελευθεριάδης – Teriade (δεξιά).

110
Το μάζεμα των ελαιών, λάδι σε πανί,1932
Η ποιήτρια Σαπφώ και ο κιθαρωδός Αλκαίος, λάδι σε πανί, 1933.

111
Βαρειά Μυτιλήνης, λάδι σε πανί, 1931
Ο μώλος της Μυτιλήνης, λάδι σε πανί, 1933.

112
Νέος τύπος χωρικού Μυτιληναίου, λάδι σε πανί, 1931.

113
Όψις της Ιερουσαλήμ από το Όρος των Ελαιών, λάδι σε πανί, 1933.
Η Παναγία της Πέτρας Μυτιλήνης, λάδι σε πανί, 1928

114
Οδός Μυτιλήνης επί Τουρκοκρατίας, λάδι σε πανί, 1932

115
2.11
Σύγχρονοι καλλιτέχνες: 20ος
και 21ος
αιώνας
Στον 20ο
αιώνα η ελιά εξακολουθεί να αποτελεί πηγή έμπνευσης για τους
καλλιτέχνες. Η ελιά, ως αναπόσπαστο τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος
του Μεσογειακού τοπίου, η ελιά συνυφασμένη με τον ανθρώπινο μόχθο
για τον βιοπορισμό, η ελιά με τους χαρακτηριστικούς ρυτιδωμένους
κορμούς, που αποτυπώνουν την πορεία της μέσα στο χρόνο. Συναντούμε
όμως εκ νέου την ελιά ως σύμβολο: στο σχέδιο του Πικάσο για την
αφίσα του Συνεδρίου για την Παγκόσμια Ειρήνη στο Βρίκλοβ της
Πολωνίας και στο έργο του Οδυσσέα Κετσελίδη με τίτλο ΄΄Προσοχή,
Ολυμπιακοί΄΄ , σε μία ζωγραφική σύνθεση με κλαδιά ελιάς, τους
Ολυμπιακούς κύκλους και μορφές δρομέων, με την ελιά ως σύμβολο
ταυτισμένο με το πανάρχαιο ιδεώδες και πνεύμα των Ολυμπιακών
αγώνων. Η ελιά επίσης σε τοπία λουσμένα στο φως, η ελιά σε
ασπρόμαυρα χαρακτικά, η ελιά μυστηριώδης. Σύμβολο πολλαπλών
νοημάτων η ελιά στη Χριστιανική θρησκεία, η ελιά με τη μορφή
στεφανιού, αναλλοίωτο στο χρόνο σύμβολο νίκης και ειρήνης, η ελιά ως
δέντρο ιερό και τιμημένο, ταυτισμένο με τη ζωή και με το θάνατο των
ανθρώπων στη χαρακτηριστική ελαιογραφία του Τάσου Μαντζαβίνου με
τίτλο ΄΄Τάματα΄΄ ( τα παρακάτω έργα εμπεριέχονται στο βιβλίο ΄΄Ωδή
στην Ελιά΄΄).

116
Οι κορμοί, ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο , Α. Τάσσος,1938,Συλλογή Alpha
Bank.

117
Το δάσος, ξυλογραφία σε πλάγιο ξύλο, Άγγελος Θεοδωρόπουλος, 1934,
συλλογή Alpha Bank

118
Ελιές, ελαιογραφία, Αγήνωρ Αστεριάδης, 1933.

119
Ελιές, λάδι σε μουσαμά, Κωνσταντίνος Παρθένης, συλλογή Alpha Bank.

120
Ελαιώνας στη Δαφνίλλα, οξυγραφία, Νικόλαος Βεντούρης, συλλογή
Alpha Bank, 1938.

121
Μάζεμα ελιάς, ξυλογραφία, Στρατής Αξιώτης, 1938.
Προσοχή Ολυμπιακοί, Οδυσσέας Κετσελίδης, 1952.

122
Ελιές, ελαιογραφία σε μουσαμά, Γιάννης Σπυρόπουλος, συλλογή Δάφνης
Β. Βαλαμπού, 1950.

123
Σχέδιο του Πικάσο για την αφίσα του Συνεδρίου για την Παγκόσμια
Ειρήνη στο Βρίκλοβ της Πολωνίας το 1949.

124
Le gout de la terre et de pierres, μικτή τεχνική, Μανώλης Χάρος, 1988.

125
Μια ελιά την Άνοιξη, αυγοτέμπερα σε πανί, Κ.Παπανικολάου,
1991.

126
Ο δρόμος με τις τρεις ελιές, ελαιογραφία, Μανώλης Χάρος,
1993.

127
Ελιά – καντήλι, μικτή τεχνική σε MDF, Χρήστος
Μποκόρος,1996.
Σκιά ελιάς, μικτή τεχνική σε MDF, Χρήστος Μποκόρος, 1996.

128
Ελιά, χαρακτικό Άννας Μενδρινού, 1995.

129
Ολύμπια, Στεφάνι από την ιερή αγριελιά, γαλάκτωμα αυγού, σε
λινό κολλημένο με ξύλο, Μιχάλης Μακρουλάκης, Σεπτέμβριος
2003.

130
΄΄Ευχής Έλαιον΄΄, μικτή τεχνική, Δημήτρης Ταντανόζης, 2003.

131
Γυναίκα με στεφάνι ελιάς, ακρυλικό, Γιάννης Μαράβας, 2002.

132
Κότινος, ελαιογραφία, Κωστής Μουδάτσος, 2000.

133
Τάματα, ελαιογραφία σε καμβά, Τάσος Μαντζαβίνος, 2003.

134
2.12
Η ελιά στην ποίηση
Η τέχνη και η ζωή συμπορεύονται. Η τέχνη αντλεί έμπνευση από τη ζωή,
εκφράζει τη ζωή. Η ποίηση, όπως και κάθε πνευματικό δημιούργημα
αντικατοπτρίζει το βίο του ανθρώπου, μιλά για τον τόπο, στον οποίο ζει
και πορεύεται, εκφράζει αξίες και συναισθήματα. Στη νεοελληνική
ποίηση υμνείται η ελιά ως δέντρο ιερό και ευλογημένο, ως δέντρο
συμπαραστάτης του ανθρώπου στην προσπάθειά του για επιβίωση,
σύντροφος του ανθρώπου στη ζωή και στο θάνατο ως αναπόσπαστο
συστατικό της Ελληνικής φύσης.

135
2.12I
Κωστής Παλαμάς
΄΄Είμαι του ήλιου η θυγατέρα
Η πιο απ΄ όλες χαιδευτή
Χρόνια η αγάπη του πατέρα
Σ΄ αυτό τον κόσμο με κρατεί
Όσο να πέσω νεκρωμένη
Αυτόν το μάτι μου ζητεί.
Κωστής Παλαμάς
Ειμ΄ η ελιά η τιμημένη.
Όπου και αν λάχει κατοικία
Δε μ΄ απολείπουν οι καρποί.
Ως τα βαθιά μου γηρατειά
Δεν βρίσκω τη δουλειά ντροπή.
Μ΄ έχει ο Θεός ευλογημένη

136
Και είμαι γεμάτη προκοπή.
Εδώ στον ίσκιο μου αποκάτω
Ήρθε ο Χριστός να αναπαυθεί
κι ακούστηκ΄ η γλυκιά λαλιά του
Λίγο προτού να σταυρωθεί.
Το δάκρυ του, δροσιά αγιασμένη,
Έχει ΄σ τη ρίζα μου χυθεί.
Καί φως πράστατο χαρίζω
Εγώ στην άγρια νύχτα.
Τον πλούτο πα δεν τον φωτίζω,
Σύ μ΄ ευλογείς φτωχολογιά.
Κι αν απ΄ τον άνθρωπο διωγμένη
Με φέγγω μπρος στην Παναγιά.
Ειμ΄ η ελιά η τιμημένη΄΄.

137
2.12II
Ιωάννης Πολέμης
Ιωάννης Πολέμης
Ευλογημένο να ΄ναι ελιά το χώμα που σε τρέφει
Κι ευλογημένος ο καρπός που πίνεις απ΄ τα νέφη
Κι ευλογημένος τρείς φορές Αυτός που σ΄ έχει στείλει
Για το λυχνάρι του φτωχού, για τ΄ Άγιου το καντήλι΄΄.

138
΄΄Πατρίδα τα λιοτρίβια σου
δουλεύουν νύχτα μέρα,
με του λαδιού τη μυρωδιά
γεμίζουν τον αέρα.
Κι ειν΄ οι ελιές , Πατρίδα μου
ακούραστες γριούλες
Με τον καρπό τους τρέφουνε
παιδάκια και μανούλες.
Κι ειν΄ οι ελιές , Πατρίδα μου!
Δέντρα ευλογημένα
Που στέκονται στον άνεμο
Με τα κλαδιά απλωμένα΄΄

139
2.12III
Γιώργος Σεφέρης
΄΄… έφυγα και ξαναγύρισα στη θάλασσα.
Τη νύχτα πάνω στην κουβέρτα του΄΄Αι Νικόλα΄΄
Ονειρεύτηκα παμπάλαιη ελιά να δακρύζει…΄΄
Γιώργος Σεφέρης

140
2.12IV
Γιάννης Ρίτσος
Γιάννης Ρίτσος
΄΄Ετούτο το τοπίο είναι σκληρό σαν τη σιωπή,
σφίγγει στον κόρφο του τα πυρωμένα λιθάρια
σφίγγει στο φως τις ορφανές ελιές και τ΄
αμπέλια
σφίγγει τα δοντια. Δεν υπάρχει νερό.
Μονάχα φως.΄΄

141
2.12V
΄΄Ε, σεις στεριές και θάλασσες
τ΄ αμπέλια κι οι χρυσές ελιές
ακούστε τα χαμπέρια μου
μέσα στα μεσημέρια μου.
Σ΄ όλους τους τόπους κι αν γυρνώ,
μόνον ετούτον αγαπώ..΄΄
΄΄….καταμεσήμερο Ιουλίου,
που και αν δεν υπήρχαν ελαιώνες,
θα τους είχα επινοήσει…΄΄

142
΄΄Εζησα τ΄ όνομα το αγαπημένο
στον ίσκιο της γιαγιάς ελιάς
στον ρόχθο της ισόβιας θάλασσας.
Χάραζα τ΄ όνομα το αγαπημένο
στον ίσκιο της γιαγιάς ελιάς
στον ρόχθο της αιώνιας θάλασσας΄΄
΄΄Αν αποσυνθέσεις την Ελλάδα, στο
τέλος θα δεις να σου μένουν μία ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι.
Που σημαίνει ότι με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις΄΄

143
2.13
Η ελιά τραγουδισμένη
Η ελιά δεν έλειψε από την Ελληνική μουσική, ως χαρακτηριστικό της
πατρίδας φυσιογνωμικό στοιχείο.
΄΄Στα Σάλωνα στον κάμπο κάτω
στα Σάλωνα με τις ελιές,
αντάμωσαν δυό λυγερές
η μια ήταν ξανθομαλλούσα
και μελαχρινή η άλλη,
αχ και μελαχρινή η άλλη
μου ΄ βαλε φωτιά μεγάλη…΄΄
(Δημοτικό τραγούδι)
΄΄Της ελιάς, της ελιάς τα φυλλαράκια,
της ελιάς, της ελιάς τα φυλλαράκια
θα τα κάνω φορεσιά
θα τα κάνω φορεσιά
να τα βάλω, να περάσω,
να τα βάλω, να περάσω,
να σου κάψω την καρδιά,
δυό μάτια, να σου κάψω την καρδιά….΄΄
( Σκύρος, δημοτικό τραγούδι του γάμου)

144
΄΄Να ΄ μουν ελιά στα Σάλωνα και κλήμα στη Βελίτσα,
να ΄μουν και στην Αράχωβα δραγάτης στα κορίτσια.
τ΄ ακουτ΄ Αρχαχωβίτισσες κι Αραχωβιωτοπούλες…..΄΄
(Δημοτικό τραγούδι)
΄΄Γη της λεμονιάς, της ελιάς,
γη της αγκαλιάς, της χαράς,
γη του πεύκου, του κυπαρισσιού,
των παλληκαριών και της αγάπης.
Χρυσοπράσινο φύλλο ριγμένο στο πέλαγο …..΄΄
( ΄΄Χρυσοπράσινο φύλλο, μουσική, στίχοι: Μίκης Θεοδωράκης,
Λεωνίδας Μανέλης).

145
2.14
Ο τοίχος είχε τη δική του ιστορία – η ελιά ΄΄στο δρόμο΄΄
Στο πλαίσιο εορτασμού των Ευρωπαικών Ημερών Πολιτιστικής
Κληρονομιάς 2003 εντάσσεται το έργο τεχνοτροποίας graffiti, το οποίο
διακοσμεί τον εξωτερικό τοίχο του εργοστασίου ελαιουργίας της Ελαις
στην Αθήνα. Μία εικαστική παρέμβαση, η οποία έχει ως κύριο
εικονογραφικό θέμα την αδιάκοπη σχέση της ελιάς με τον ανθρώπινο
βίο στο πέρασμα του χρόνου, την ελιά ως αγαθό και την ελιά ως
σύμβολο.

146
Διαδικασία ραβδίσματος

147
Διαδικασία συγκομιδής ελαιόκαρπου

148
Διαδικασία παραγωγής ελαιόλαδου

149
Η ελιά ως απαραίτητο αγαθό στον ανθρώπινο βίο.

150
Η ελιά ως σύμβολο.Το στεφάνωμα των νικητών αθλητών με τον κότινο.

151
Κεφάλαιο 3
Μεθοδολογία – προβλήματα
3.1
Ανάλυση
Σύμφωνα με τις αρχές της μεθοδολογίας ακολουθήθηκαν τα τέσσερα
στάδια ανάπτυξης εφαρμογής, δηλαδή η ανάλυση, ο σχεδιασμός, η
υλοποίηση και η εφαρμογή.
Στο πρώτο επίπεδο, αυτό της ανάλυσης, χρησιμοποιήσαμε ως βάση το
γραπτό του σεναρίου. Με βάση αυτό ,έγινε η επιλογή των εικόνων από
διαδικτυακές και από τις βιβλιογραφικές πηγές, χρησιμοποιήθηκαν
φωτογραφίες σκαναρισμένες, καθώς επίσης και σκηνές - ενισχυτικές της
αφήγησης - τριδιάστατης απεικόνισης.
3.2
Σχεδιασμός
Ακολούθως ,προχωρήσαμε στο δεύτερο στάδιο του σχεδιασμού της
εφαρμογής. Ο σχεδιασμός απαιτεί τη σύντομη παρουσίαση της ιστορίας.
Για το σκοπό αυτό δημιουργήθηκε ένα σύντομο σενάριο γα την
παρουσίαση. Το σενάριο έφερε στην επιφάνεια την ανάγκη αφήγησης.
Για την εξιστόρηση της αφήγησης έγινε ηχογράφηση. Κατεγράφη η
ιστορία με τη μορφή της προφορικής αφήγησης σε δύο γλώσσες, στην
Ελληνική και στην Αγγλική. Στο επίπεδο του οπτικού υλικού
σημειώνουμε ότι οι φωτογραφίες έχουν υποστεί επεξεργασία με εργαλείο
επεξεργασίας εικόνας Photoshop της Adobe. Για τις τριδιάστατες
απεικονίσεις χρησιμοποιήθηκε το λογισμικό παραγωγής τριδιάστατων
γραφικών Cinema4D της Maxon. Η εξαγωγή των γραφικών έγινε σε
ανάλυση video 720p=1280 x720 pixels, με διαστάσεις οθόνης προβολής
16:9. (Aspect Ratio), με κίνηση 30 καρέ (frames) το δευτερόλεπτο.
Επιπλέον, έγινε συλλογή δειγμάτων κειμένου (ποίηματα) προς
συμπλήρωση της αφήγησης και ύστερα από δοκιμές ακουστικού υλικού
αποφασίσθηκε και η επιλογή μουσικών κομματιών για τη μουσική
υπόκρουση. Επιλέχθηκαν τα εξής ορχηστρικά μουσικά κομμάτια του
Μάνου Χατζηδάκη: ΄΄Ο χορός΄΄, από τον δίσκο 45 στροφών με τίτλο
΄΄Το Κλωτσοσκούφι΄΄ του 1960, ΄΄Ό χορός σε 11/8΄΄ από τον δίσκο 45

152
στροφών με τίτλο ΄΄Απόψε αυτοσχεδιάζουμε΄΄ του 1961, ΄΄Το βαλς των
χαμένων ονείρων΄΄, από τον δίσκο 45 στροφών με τίτλο ΄΄Χαμένα
όνειρα΄΄, του 1961,΄΄The dance of Vartan΄΄, από τον δίσκο 33 στροφών
με τίτλο ΄΄America, America΄΄ του 1963 και ΄΄Νυχτερινός περίπατος –
Ερημιά΄΄, από τον δίσκο 33 στροφών με τίτλο ΄΄Never on Sunday΄΄ του
1960.
3.3
Υλοποίηση
Στο στάδιο της υλοποίησης έπρεπε να επιτευχθεί ο συνδυασμός και η
σύνθεση των διάφορων πολυμέσων (ήχος, κείμενο, εικόνα). Κρίθηκε ως
το προσφορότερο εργαλείο το εργαλείο μοντάζ Premier της Adobe.
Έγινε η εισαγωγή του υλικού στη βιβλιοθήκη του εργαλείου και με βάση
το σενάριο της ακουστικής αφήγησης και της μουσικής υπόκρουσης
έγινε το μοντάρισμα των σκηνών. Κατόπιν, με την ολοκλήρωση της
διαδικασίας προστέθηκαν ειδικά εφέ αλλαγής σκηνών, τονισμού και
έμφασης. Η ολοκλήρωση της διαδικασίας έχει ως παράγωγο το εν λόγω
βίντεο με ανάλυση 720p=1280 x720 pixels, με διαστάσεις οθόνης
προβολής 16:9. (Aspect Ratio), με κίνηση 30 καρέ (frames) το
δευτερόλεπτο.
3.4
Εφαρμογή
Στο τελικό στάδιο της εφαρμογής έχουμε την παραγωγή video τύπου
Quick Time διαστάσεων 720p=1280 x720 pixels, μεγέθους, κατά
προσέγγιση 500MB.
Κατά τη διάρκεια υλοποίησης της εφαρμογής παρουσιάστηκε το εξής
πρόβλημα. Η δεδομένη υποχρεωτική ανάλυση του video σε HD (High
Definition), είχε ως αποτέλεσμα η ποιότητα των φωτογραφιών να μην
συνάδει με την ανάγκη αυτή (της ανάλυσης σε HD). Ως προς αυτό,
κατεβλήθησαν προσπάθειες με εφέ, όπως ΄΄close up΄΄ και ΄΄ zoom in΄΄ ,
ώστε να υπερκεραστεί, κατά το δυνατόν αυτή η δυσκολία.

153
Κεφάλαιο 4
Μελλοντικές προεκτάσεις
4.1
Μεταγλώτισση της αφήγησης του ντοκιμαντέρ και προσθήκη
υποτίτλων
Η γλώσσα αφήγησης του ντοκιμαντέρ είναι η Ελληνική. Με δεδομένο ότι
η Αγγλική είναι μια ευρέως ομιλούμενη γλώσσα σε παγκόσμιο επίπεδο
έγινε μεταγλώτισση και προστέθηκαν υπότιτλοι εκ παραλλήλου με την
αφήγηση στα Ελληνικά. Παρ΄ όλα αυτά, λαμβάνοντας υπ΄ όψιν τη διττή
ιδιότητα της ελιάς ως χαρακτηριστικό είδος χλωρίδας των μεσογειακών
χωρών, όπως της Ισπανίας, πρώτης σε παγκόσμια παραγωγή ελαιόλαδου
και της Ιταλίας που ακολουθεί, αλλά και άλλων χωρών γειτονικών της
Ελλάδας, όπως της Τουρκίας, και ως διεθνώς βίντεο - ντοκιμαντέρ
και σε άλλες γλώσσες πλην της Αγγλικής.
Επικρατέστερες είναι η Ισπανική -- η Ισπανική γλώσσα θεωρείται η
δεύτερη παγκοσμίως γλώσσα σε αριθμό ομιλητών ως μητρική {ομιλείται
ως πρώτη γλώσσα από 550 εκατομμύρια ανθρώπους} και κατατάσσεται
δεύτερη μετά την Αγγλική σε σημαντικότητα (από την άποψη της
χρήσης)-- . Ως δεύτερη επιλογή στη μεταγλώτισση έρχεται η Ιταλική
γλώσσα, λόγω της άμεσης σύνδεσης της χώρας με το δέντρο της ελιάς --
υπενθυμίζουμε οτι η Ιταλία κατατάσσεται δεύτερη μετά την πρώτη
Ισπανία στην παγκόσμια παραγωγή ελαιόλαδου --. Τέλος, με το σκεπτικό
της άμεσης γειτνίασης με το νησί της Μυτιλήνης –στο Πανεπιστήμιο της
οποίας εκπονείται η παρούσα μεταπτυχιακή διατριβή -- σε συνδυασμό με
την βαίνουσα αυξανόμενη τουριστική κίνηση καθ΄ όλη τη διάρκεια του
χρόνου και της διόλου ευκαταφρόνητης παρουσίας της ελιάς στη
φυσιογνωμία του τοπίου της Τουρκίας, ως τρίτη επιλογή για
μεταγλωσσική επεξεργασία του κειμένου της αφήγησης έρχεται η
Τουρκική γλώσσα.
Επιπλέον, σε δεύτερο επίπεδο κρίνεται ότι θα προσδώσει χρηστική αξία
στο ντοκιμαντέρ η δυνατότητα ύπαρξης υποτίτλων εκ παραλλήλου με
την ακουστική αφήγηση σε όλες τις εν δυνάμει διαθέσιμες γλώσσες
αφήγησης, συμπεριλαμβανομένης και της κύριας γλώσσας της
αφήγησης, της Ελληνικής. Η δυνατότητα των υποτίτλων θα αποτελεί

154
ένδειξη της απαραίτητης μέριμνας για ανθρώπους από το σύνολο των εν
δυνάμει θεατών του ντοκιμαντέρ, οι οποίοι τυχόν αντιμετωπίζουν
προβλήματα ακοής. Η προοπτική των υποτίτλων επίσης λαμβάνει υπ΄
όψιν τις διαφοροποιημένες γλωσσικές δυνατότητες κατανόησης του
κοινού, για τον λόγο ότι είναι πιθανόν ένα ποσοστό ανθρώπων να
παρουσιάζει ευχέρεια στην ακουστική πρόσληψη γλώσσας εκτός της
μητρικής τους και ένα ποσοστό ανθρώπων στην οπτική.
4.2
Χρήση του ντοκιμαντέρ ως πολυμεσική εφαρμογή σε μουσειακό
χώρο.
Βασικός άξονας της εφαρμογής του ντοκιμαντέρ ήταν ο σχεδιασμός να
είναι κατάλληλος για μελλοντική πιθανή χρήση του ως πολυμεσική
εφαρμογή σε μουσειακό χώρο σχετικό με την ελιά και το λάδι. Βάση
αυτού του σκεπτικού, η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι απλή ,στην
αφήγηση έχουν επιλεγεί κατά το δυνατόν ευρέως αναγνωρίσιμες μορφές
και έργα, που υποστηρίζουν τον πυρήνα του έργου, έγιναν τριδιάστατες
απεικονίσεις σε καίρια σημεία, που να κρατούν ΄΄ζωντανό΄΄ το
ενδιαφέρον του κοινού, και η διάρκεια έχει υπολογιστεί στα
συνηθισμένα, για την προβολή video σε εκθεσιακούς χώρους, πλαίσια.
Η εκτίμησή μας είναι ότι η εφαρμογή του ντοκιμαντέρ θα μπορούσε να
εμπλουτίσει την αίσθηση του επισκέπτη σε εκθεσιακούς χώρους, οι
οποίοι έχουν ως άξονα του μουσειακού τους σχεδιασμού την ελιά και το
λάδι, όπως για παράδειγμα στα δύο μουσεία του Πολιτιστικού Ιδρύματος
του Ομίλου Πειραιώς, στο Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού λαδιού στη
Σπάρτη και στο Μουσείο Βιομηχανικής Ελαιουργίας στη Μυτιλήνη, και
στο Μουσείο Θεοφίλου στη Βαρειά Μυτιλήνης, με δεδομένο ότι η ελιά
αποτελεί συνεκτικό στοιχείο του ζωγραφικού έργου του Θεόφιλου
Χατζημιχαήλ. Με βάση την εφαρμογή θα μπορούσαν επίσης κάλλιστα να
εκπονηθούν εκπαιδευτικά προγράμματα για την πρωτοβάθμια και
δευτεροβάθμια εκπαίδευση, σχετικά με την ελιά και το λάδι με πολλούς
θεματικούς άξονες, όπως για παράδειγμα τη χρήση της ελιάς από τους
αρχαίους χρόνους έως σήμερα στη διατροφή, στη θρησκεία, στις τέχνες,
το ρόλο της στην παγκόσμια οικονομία, το ρόλο της ελιάς ως συμβόλου.
Σε κάθε περίπτωση ελπίζουμε και πιστεύουμε ότι η προβολή του

155
ντοκιμαντέρ θα μπορούσε να ενταχθεί, να συμπληρώσει και να
προεκτείνει την εμπειρία του επισκέπτη.
Τέλος, ας σημειωθεί ότι το παρόν εγχείρημα σε καμία περίπτωση δεν
εξαντλεί τις εικονιστικές παραστάσεις της ελιάς στην τέχνη, παρά μόνο
αποτελεί μία ενδεικτική παρουσίαση αυτών, η οποία στο μέλλον δύναται
να εμπλουτιστεί με πλήθος παραστάσεων, τόσο από τους αρχαίους, όσο
και από τους νεώτερους χρόνους , καθώς επίσης και με πλουσιότερες
αναφορές της ελιάς στην ποίηση, στη μουσική και σε άλλα είδη
σύγχρονης τέχνης. Η επιλογή των έργων έγινε με βάση προσωπικό
κριτήριο, το οποίο έχει ως άξονα την κατά το δυνατόν παραστατική
απεικόνιση της ελιάς. Η προσέγγιση του θέματος έγινε με τρόπο, ώστε να
περιληφθούν ενδεικτικά έργα από τομείς, στους οποίους είναι
αξιοσημείωτη η παρουσία της ελιάς, όπως η αγγειογραφία, η
νομισματική εικονογραφία, η ζωγραφική, η ποίηση και η μουσική.

156
Σε αυτό το σημείο η Ταξιδελιά………..
΄΄Παραβολή μιας ιστορίας της ελιάς ΙΙ΄΄, λάδι
σε λαμαρίνα, 1993, Χρήστος Θ.Μποκόρος
δεν έφτασε στο τέλος της…….
το ταξίδι συνεχίζεται…….

157
Επιλογή βιβλιογραφίας:
Ωδή στην Ελιά, Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας,
Ακαδημίας Αθηνών, ΥΠΠΟ, ΤΑΠΑ.
Ελιά και Λάδι, Δ΄ τριήμερο εργασίας, Καλαμάτα, 7-9 Μαίου 1993
Η ελιά στην Ελλάδα, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου
Δάσους Λέσβου
Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1903, σελ.23-24
Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1906, σελ 88
Γ. Μέγας, ΄΄Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαικής λατρείας΄΄, σελ.
76.
Ομήρου Οδύσσεια και Ομήρου Ιλιάδα, μτφρ. Ζ. Σιδέρη και Ν.
Καζαντζάκη.
Ν.Γ. Πολίτου, Λαογραφικά, Σύμμεικτα, σελ. 329.
Ν.Πλάτων, ΄΄Ζάκρος, το Μινωικόν Ανάκτορον, σελ 184, Αθήνα,
1974.
A. Evans, The palace of Minos, Knosos, III
A. Evans, The palace of Minos, IV, 1964
Ο πολιτισμός της ελιάς, το ελαιόλαδο, Νίκος &Μαρία Ψιλάκη,
Ηλίας Καστανάς, Εκδόσεις Καρμάνωρ, Ηράκλειο1999
Ελληνική Μυθολογία, Τόμοι 3&5, Εκδοτική Αθηνών
Εγκυκλοπαίδεια ΄΄Νέα Δομή΄΄.
Η ελιά και το λάδι στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο, ΠΙΟΠ 2008
Η ελιά, η τρελή, η ιερή: η εικόνα της στην Ελληνική ποίηση,
Εκδόσεις Νηρέας, Αθήνα, 1998.
Συμπληρωματική βιβλιογραφία - δικτυογραφία:
Ιστότοποι:
www.vincent-van-gogh-gallery.org
www.museumteriade.gr
www.metmuseumorg
www.henrimatisse.net
www.ime.gr
www.alphanumismatics.gr

158

The temporal appearances of olive in art

More Related Content

Viewers also liked

Similar to The temporal appearances of olive in art

The temporal appearances of olive in art