сборник

1. 1

2. 2
«ОҚУ ЗАМАН» ҚОСАЛҚЫ БІЛІМДІ САЙТЫ
ВСПОМОГАТЕЛЬНЫЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ САЙТ «ОҚУ ЗАМАН»
ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫЙ
ПОТЕНЦИАЛ КАЗАХСТАНА
Сборник материалов республиканской дистанционной
интернет-конференции
февраль-март
2017 года

3. 3
Сборник материалов республиканской дистанционной интернет-
конференции: из опыта работы сотрудников системы
образования Республики Казахстан/ Составители: педагоги
Казахстана, 2017.
В сборник включены материалы республиканской
дистанционной интернет-конференции «Образовательный
потенциал Казахстана»
Издание печатается по решению администрации
Вспомогательного образовательного сайта «Оқу замн»,
одобрено Экспретным советом сайта, адресовано
педагогической общественности.
Подписано в печать 01.04.2017. Тираж 200 экз.
Отпечатано в типографии ИП «Кулимбетов».
141200, г.Экибастуз, ул. Строительная д.92 оф.32.
Тел.: 8(7187) 77-14-28
E-mail: oqu.kz@mail.ru

4. 4
Содержание
1. К читателям ..................................................................................................6
2. Ата-аналарға арналған тренинг «Жанүядағы тәрбие».............................6
3. Мұғалімнің қазіргі қоғамдағы мәртебесі .....................................................8
4. 12 жылдық білім беру жағдайында бастауыш мектеп мұғалімін
дайындау мәселелері................................................................................12
5. Бауыржан момышұлының бата-тілек, мақал-мәтел, нақыл сөздері .....16
6. Ана тілі – ұлтымыздың анасы ...................................................................20
7. Туберкулез..................................................................................................22
8. Ірі қара мал лейкозы..................................................................................25
9. Қарасан ауруы қауіпті ауру .......................................................................27
10. Бүгінгі қоғамдағы мұғалім рөлі ..................................................................28
11. Студенттерге салауатты өмір салтын қалыптастырудағы жаңа
инновациялық технологиялардың тиімділігі............................................30
12. Тиімді оқыту мен оқу..................................................................................33
13. Жаңаша оқыту-заман талабы ...................................................................35
14. Заманауи педагогикалық технологиялар.................................................37
15. Ірі қара малындағы желінсауды анықтау.................................................41
16. Тіл дамыту үрдісінде мектепке дейінгі балалардың шығармашылық
қабілеттіліктерін арттыру ..........................................................................46
17. Бруцеллез ауруының алдын алу шаралары ...........................................78
18. Аусыл ауруы...............................................................................................84
19. Сарып ауруы...............................................................................................87
20. Құтыру ауруы..............................................................................................95
21. Конго-қырым қанды безгегі ауруының клиникалық белгілері, сақтық
шаралары ...................................................................................................99
22. Сіреспе ауруы ..........................................................................................102
23. Жануарлардың өлексесі мен қиды залалсыздандыру .........................107
24. ТжКБ ұйымдарының оқу үдерісіне модульдік оқыту жүйесін енгізудің
маңыздылығы...........................................................................................109
25. Бастауыш сыныптарда жаңа педагогикалық технологияларды қолдану
...................................................................................................................111
26. Формирование интереса к книге и чтению в начальной школе...........128
27. Развитие речевой коммуникации у детей младшего дошкольного
возраста-фундамент успешного обучения в школе .............................130
28. Роль педагога в современном обществе...............................................133

5. 5
29. Современные педагогические технологии ............................................140
30. Педагог… инновации… новая роль…....................................................143
31. Статья «Применение технологии критического мышления на уроках
географии» ...............................................................................................145
32. Современные образовательные технологии ........................................146
33. Педагогические технологии дополнительного образования ...............151
34. Формирование социокультуной компетентности учащихся на уроках
русского языка..........................................................................................153
35. Социально – ориентированная личность школьника, как результат
эффективной работы психологической службы школы .......................156
36. Классный час «Кто владеет информацией – владеет миром» ...........167
37. «Современные педагогические технологии» ........................................172
38. «Проектная технология в учебном процессе» ......................................177
39. Критериальный подход к оцениванию результатов образования как
фактор мотивации учащихся ..................................................................200
40. Интегрированные методы обучения учащихся начальной школы......218
41. Развитие критического мышления на уроках русского языка и
литературы ...............................................................................................224
42. Проблемы и перспективы дальнейшего развития профессионального
образования: модернизация системы ...................................................227
43. Актуальные проблемы среднего профессионального образования:
Проблема формирования личности.......................................................229
44. Развитие орфографической зоркости у учащихся младшего школьного
возраста....................................................................................................233
45. Языковой барьер: причины возникновения и пути преодоления ........239
46. Роль педагога в современном обществе...............................................243
47. Интерес к познанию через формирование ключевых компетенций ...245
48. Вопросы контроля обученности студентов иностранному языку........254
49. Дифференцированный подход как один из компонентов личностно –
ориентированного обучения ...................................................................259
50. Образовательный потенциал урока иностранного языка ....................263
51. Исследование в действие – главный шаг к мотивации обучения .......266

6. 6
К читателям
Одним из приоритетных направлений развития современного
образования является создание условий для развития потенциала
человека во всех сферах интеллектуальной культуры. Какими должны
быть формы, методы образовательных систем, какой должна быть
содержательная наполненность? Какие новые технологии возникают
в обучении? Как организовать работу социального лифта для
талантливой молодежи в современных условиях динамично
меняющегося Казахстана? Что подразумевается под готовностью
выпускников школы осваивать инновационные профессии?
Во всех концах Казахстана работают талантливые педагоги,
создающие свои авторские системы раскрытия потенциала человека.
Под потенциалом человека понимаются качества и способности
людей, принципиально влияющие на результаты их
профессиональной и жизненной успешности. Сюда относится и
интеллектуально-творческий потенциал, и волевые качества
личности. К качествам, которые могут обеспечить успешность, можно
также отнести инициативность, понимание культуры и способность
быть выразителем своей культуры, а также социальную и
гражданскую компетентность. И конечно непременным условием
успешности является здоровье человека. Для всех нас очень важны
примеры лучшего педагогического опыта в этой области.
Ата-аналарға арналған тренинг «Жанүядағы
тәрбие»
Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Жаңа тілек ауылы
«Әуезов атындағы орта мектебі» КММ-нің
Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
Жарыкбасова Шынар Даукеновна
Мақсаты: қазіргі кездегі баланың дамуына, жеке тұлға болып
қалыптасуына ата-ана тәрбиесінің әдіс-тәсілдерін жетілдіре отырып, қарым-
қатынас орнату.
Тапсырма:
1. Ата-аналармен ұстаздардың кездесуі;
2. Ойынға қатусышылар арасындағы қарым-қатынасты орнату;
3. Жанұядағы тәрбие жайында пікір алмасу:

7. 7
I бөлім.
1. Кездесу (жай әуенмен 2 шеңбер болып қарама-қарсы
айналады, әуен тоқтаған кезде бір-біріне қарап баланың қасиетін айтады)
2. Ассосация Жанұя (доп беру арқылы ата-ана жауап береді)
3. Қызықты сурақтар:
4. Балаңыздың туған күні?
5. Сынып жетекшісінің толық аты-жөні?
6. Балаңыз қандай өлшемді аяқ киім киеді?
7. Балаңыздың парталас көршісі кім?
8. Бүгін сабактан қандай баға алды?
9. Балаңыздың сүйікті асы қандай?
10. Балаңыз қандай түсті жақсы көреді?
11. Балаңыз спорттың қандай түрін жақсы көреді?
12. Балаңыз 1-сыныпқа қай жылы барды,.?
13. Балаңызды еркелетіп қандай сөз айтасыз?
14. Балаңыз сізді ренжіткенде, ең алдымен, қандай сөз аузыңызға
түседі?
Балаңды жастан бақпасан,
Жамандықтан қақпасан.
Қадірден жұрдай қасқа боп,
Кешкенің өмір босқа тек, – дегендей, баланың ыстық-суығына
күймейтін, жақсылығына сүйінбейтін ата-ана жоқ шығар. Бүгінгі ұл-ертеңгі
әке, ол әкеге қарап өседі. Бүгінгі қыз-ертеңгі ана, ол шешеге қарап өседі,
бойын түзейді. Балаға білім, тәрбие беруде басты тұлға ұстаз болса, оны
жалғастырушы, демеуші – ата – ана.
II бөлім. Жалпылау.
Қимыл қозғалыс арқылы жауап беру.
– иә десеңіздер – қолдарыңызды шапалақтаңыз;
– жоқ десеңіздер – аяқтарыңызды тарсылдатыңыздар.
–
1) Газет бетіндегі мақалалардан, теледидардағы бағдарламадын
тәрбиеге байланысты сұрақтарды тыңдап, қарап жүресіз бе?
2) Балаға тәрбие беру кезінде үйде ата – ана бірдей ықпал жасай-
ма?
– егер жанұя десеңіздер жымиыңыз.
– Егер қоршаған орта, қоғам десеңіздер қолды алдымызға
соғамыз.
3) Бала тәрбиелеу жауапкершілігі кімде деп ойлайсыз?
– егер «әке» десеңіздер, қолды алдымызға соғамыз.
– Егер «шеше» десеңіздер, жымиыңыз,
– Егер «екеуі» десеңіздер, қолдарыңызды шапалақтаңыз.

8. 8
Ой жинақтау ( плакат, фломастер, қала)
1) Баланың дамып жетілуіне қандай тәрбие әдістерін қолданасыз.
2) Бала үшін мұғалім мен ата-ана арасында қандай қарым-қатынас
болу керек?
( Сурет – схема арқылы өз ойларын талдайды )
Ата-анаға көз қуаныш,
Алдыңа алған еркесі.
Көңіліне көп жұбаныш,
Гүлденіп ой – өлкесі, – деп Абай атамыз ата-ананың қуанышы,
гүлденген үміт-арманы тек перзент сүю, оны тәрбиелеу екендігін айтқысы
келген екен.
Ендеше, ата-аналар қолымыздағы алтынымызды жақсылап
тәрбиелейк және біздер олардың ең басты үлгі болар бейнесі екендігімізді
ұмытпайық.
Сондықтан да, мына жайттарды ескерейк:
1. Балаға жан және дене өзгерістерінің байланысын табуға
көмектесу;
2. Балаға маман тарапынан тағылған мін, ескертулерді шын
пейілмен түсіну және түсіндіру;
3. Баланы ағза қызметінің қалыптасуымен мұқият таныстыру;
4. Маманмен кездесу
Мұғалімнің қазіргі қоғамдағы мәртебесі
Танбаева Мадина Абдуллақызы
Маңғыстау облысы Ақтау коледжінің құқық пәні мұғалімі
Дамыған елу елдің қатарында болу – еліміздің даму стратегиясының
басты саясаты. Елдің дамығандығының белгілері ғылым мен техниканың,
экономиканың жетістіктері болса, мұның барып тірелер жері – білім, ал білім
беру тетігі – мұғалім. Қазақта бұрындары, ауылда болсын, қалада болсын,
мұғалім зиялы адам есептелетін. Мұғалімді ұстаз санап, әркім сыйлайтын,
құрмет тұтатын. Қазіргі тұлғалардың қайсысын алсаңыз да білім берген
мұғаліміне еліктеді, үлгі алды. Тіпті мұғалім болуды армандады. Қазір
мұғалім сол мәртебесінен, атақ-абыройынан айырылып қалған. Оның
дәлелдері көп-ақ, Мұғалімнің айтқанын жүре тыңдап, ескерткен әр пікірін
талқыға салып, тіпті беттен алып айтысып, одан қалды сотқа беріп жатқан
жайттар аз емес.
Соңғы уақытта мұғалімдердің әкімшіліктің тегін жұмыс қолы
саналатындықтан, науқандық жұмыстардың бәрі мұғалімдердің
белсенділігімен атқарылады. Мысалы, алаңдардағы митингілер мен үлкен
залдардағы жиналыстардың еріксіз тыңдарманы мен көрерменіне айналуы,

9. 9
сайлау немесе тағы да сондай саяси науқандардың насихаттаушысы сияқты
қоғамдық жұмыстардың қандайы болсын мұғалімді іздеп табады. Мектеп
ішіндегі қағаздарының өзіне кейде үлгеріп, кейде үлгермей жүретін
педагогтардың негізгі сабақ өткізу, тәрбие жұмыстарын жүргізу сияқты
қызметін талапқа сай өткізетіндігіне күші жете бере ме деген сұрақ
туындайды.
Мұғалім- елдің болашағын көркейтіп, рухын биікке көтеретін, жас
ұрпақты тәрбиелейтін жауапкершілігі мол киелі мамандық.Ондай мамандық
иесі әрқашан да өресі биік болып, сөйлеген сөзінен, ойлар ойынан
маржандай тізілген ілтипат пен парасаттың өрнектері, әсемдік әлемі
көрінетін, көкірегі жақсылыққа тола, мейірімді, білімі біліктілікке ұласқан
ізденімпаз, елжанды, адамгершілігі жоғары адам болу керек.
Мұғалімқызметінің ерекшелігі көптеген мамандықтар секілді педаг
огтың қолында өлшеуіш немесе басқаша айтқанда приборлар
жоқ. Оның ең басты жұмысы -
оқыту мен тәрбиелеу барысында пайда болған қарым-
қатынасты басқару. Мұғалім көптеген нақты жағдайда
қысқа уақыттың ішінде ең дұрыс педагогикалық шешімді таба білуі тиіс,
ал мұның өзі әрқашан күрделі. Түптеп келгенде, қоғам
мұғалімге ерекше жауапкершілік жүктейді. Мұғалімге үйретуге ең көнгіш
кезіндегі адам сеніп тапсырылады. Мұғалім
баланың білімін, икемділігін, әдетін, мұратын және өмірлік мақсатын қал
ыптастырады. /2/
Бүгінгі таңда кейбір ұстаздардың бойкүйездігі, тіпті өз жұмысына
немқұрайлы қарайтыны мұғалімнің қадір-қасиетіне көлеңке
түсіруде.Күнделікті күн көрістің қарекетімен мамандықты сан мәрте
ауыстырудың өзі ұстаз беделінің төмендеуіне әкеп соқтырып отыр.
Кейінгі кездерде ұстаз беделіне деген көзқарастың өзгеріп кеткеніне
себептер іздеу қиын емес.Бұлар мыналар:
-“ұстаз болу үшін, ұстаз болып туу керек” деген қағидаға
жүгінсек, бұл мамандықты кездейсоқ адамның игеруі;
жоғары оқу орындарында шалағай білім алып, мектепке оралғанда
беретін сабағын өзі де толық түсіне алмай, оның үстіне оқушыға
жеткізе алмауы;
мектеп қабырғасы ұстаздардың шыңдалу объектісі екенін түсіне
алмайтын, ізденудің жолын білмейтін, сөйтіп шәкіртті өзінен
алшақтатып, жұтаң қалып оқшауланатын ұстаздардың табылуы;
төл басылымдарға жазылу, одан оқып үйреніп, оқу- тәрбие жұмысына
пайдаланылатын ұстаздардың азаюы, яғни рухани азғындау;
мұғалім беделін көтеретін шешуші тұлға- ағартушы, әдіскер,
адамтанушы, адамгершілігі жоғары мектеп басшыларының азаюы;
қоғамдық орын, қалың жұртшылық пен мектеп арасындағы
байланыстың үзілуі;

10. 10
төл оқулықтарды оқыту мақсатындағы жаңа педагогикалық
технологияларды ұстаздардың меңгере алмауы. Бір жақтылықтың,
бір сарындылықтың белең алуы;
ұстаз өз іс-тәжірибесін әріптестерімен бөліспеуі, баспасөз бетіне
жариялауға енжарлық танытуы;
ұстаздың әлеуметтік жағдайының көп мамандық иелерімен
салыстырғанда төмендігі;
ұстаздың атқарған еңбегін бағалау әр кезде тиісті бағасын беріп
отырудың өз дәрежесінде болмауы және т.б.
Енді “Неліктен мұғалімдердің басым көпшілігі өз
білімдері мен кәсіби шеберліктерін жетілдіруге мүлде деп айтпасақ та,
тиісті дәрежеде көңіл бөлмейді?”
деген сұраққа жауап іздестіріп көргенде, сұраққа жауап ретінде мыналар
ды келтіруге болады:
-жоғары оқу орындарын бітірушілердің кәсіби деңгейінің төмендігі;
-мектеп оқушыларының білімге деген құштарлығы күрт төмендеп,
олардың жаппай оқымайтындығынан, оларға “екілік” қоймау және үлгерімдік
көрсеткіштерді ұстану талаптарынан туындайтын лажсыздық;
– күнделікті тұрмыс-тіршілік тауқыметінің қысымы;
– мұғалімдердің білім мен біліктілігін, іскерлігі мен
кәсіби шеберлігін
шыңдай түсетін арнайы әдістемелік және өзге оқу құралдарының
жоқтығы.
Дегенмен мұғалімдердің кәсіби шеберліктерінің шыңдалуына кеде
ргі болып жүрген, көп сөзге тиек бола бермейтін өзге таза субъективті
жақтары да бар.
Мысалы: ол мұғалімнің өз ісінің соңғы нәтижесі –
түлегінің білімі
мен біліктілігінің сапасына жауапкершілігінің жоқтығында. Қазірге дейін ж
алпы мектеп болып өздері тәрбиелеген түлектердің білімдер деңгейіне
жауапкершілігін сезіну,
одан тиісті қорытындылар жасау дәрежесі дұрыс жолға қойылмағанын
атап өту қажет. Жалпы мектептердің басым
көпшілігінде қалыптасқан жағдай мынадай: 5-9 сыныптарда, яғни орта
буында, негізінен, кәсіби шеберлігі төмен, іс-
тәжірибесі жеткілікті дәрежеде қалыптаса қоймаған жас мамандар дәріс
беріп, жоғары сыныптарда бұл оқушылар іс-
тәжірибелері молырақ, кәсіби шеберліктері де біршама шыңдалған мама
ндарға өтеді. Сөйтіп, бұл екі топтағы мамандардың екеуіне де
түпкілікті жауапкершіліктен бас тартуға мүмкіншіліктер жасалып қойған.
Егер бұлардың алғашқылары тікелей түлек шығаруға қатыспайтынын алға
тартса, онда екіншілері қарамағына білім сапасы төмен
оқушылардың келгенін арқау етеді. Ал жауапкершілік болмаған жерде е

11. 11
шбір сапа жөнінде әңгіме қозғаудың өзі мағынасыз, бос сөз болатынын
ескеру қажет.
Бүгінгі күн мұғалімдердің атына ата-аналар тарапынан әр түрлі
өкпе, реніштер айтылып жатады.
Көбіне педагогтардың біліктілігі төмендігі, шәкірттермен арадағы қарым-
қатынасы, оқыту әдістерінің көнерген немесе
дәстүрлі түрлерінің қолданылуы тілге тиек болады. Осындай кемшілікте
р қандай себептерге байланысты орын алып отыр деген заңды сауал
туындайды.
Біріншіден, қазіргі педагогикалық құрамның басым бөлігін 40
жастан асқан мұғалімдер құрайды. Бұл жоғары оқу орындарын бі
тірген жастар мектептегі педагог кадрлардың қатарын толықтыруға асы
қпайтынын білдіреді .
Екіншіден, жоғары оқу орындарындағы оқыту дәстүрлі түрде
қалып отыр. Университеттер мен институттардың білім
беру бағдарламасы ондаған жылдар бойы өзгертілмей келді. Бұдан шығ
атын
қорытынды: тәжірибелі ұстаздар мен жас мұғалімдер өз мамандығына қ
атысты жеке
тұрғыдан да, кәсіби тұрғыдан да, шамалары бірдей көрсеткішке
ие болып отыр.
Осындай келеңсіз жағдайларды болдырмау үшін, ұстаз жан-жақты
білімді, тәрбиелі болуы керек.Ұстазды көргенде жеритін шәкірт емес, оны
көруге асығатын шәкірт тәрбиелеу керек.”Ұстаздың төрт құбыласы тең”
моделі толығынан іске асқанда ұстаз мәртебелі болады.”Қырық жыл мұғалім
болсаң да қырық бес минуттық сабағыңа тиянақты әзірлен” деген қағида
соның айғағы./3/
Қазіргі заманның мұғаліміне қойылатын талаптар:
біріншіден,
мұғалім жеке көзқарасы бар және соны қорғай білетін жігерлі тұлға жән
е маман иесі болу керек;
екіншіден,
мұғалімнің педагогикалық ойлау қабілеті ғылыми түрде қалыптасуы тиіс;
үшіншіден,
мұғалім білім негіздерін өз бетінше оқып, үйренуге, оқушыны баулауға м
індетті;
төртіншіден, мұғалім-
педагогикалық үрдісте баламен ынтымақтаса қызмет ету керек;
бесіншіден, педагог әр уақытта өз білімін толықтырып,
шығармашылығын арттырып отыруға міндетті немесе француз педагогі
Жубер айтқандай “оқыту деген екі есе оқу”
Қорыта айтқанда, мұғалімнің басты қызметі жаңа қоғамға сай білі
мді, көкірегі ояу, тәрбиелі, әр уақытта еліне қызмет ететі оңды
солын білетін жақсы азамат қалыптастыру.Ал, мұғалімнің негізгі міндеті

12. 12
қазіргі кездегі жаңа оқыту мен тәрбиелеу технологияларын меңгеріп, өз
кәсібін әрі қарай дамыту.
Сондықтан да жас педагогке жемісті еңбек ете алатын, өзінің
қабілеттері мен мүмкіндіктерін жүзеге асыратын жағдайлар туғызу қажет.
Жас мамандардың тіршілігін, еңбегі мен жоғары оқу орындарынан
кейінгі кәсіптік білім алуын мақсатқа бағыттап ұйымдастыру керек.
12 жылдық білім беру жағдайында бастауыш
мектеп мұғалімін дайындау мәселелері
Шугатаева Асима Мейрамгалиевна
Павлодар қаласының ББҰМ
«Павлодар инновациялық көп профильді колледжі»
педагогика және психология пәндерінің оқытушысы
Жас ұрпаққа сапалы білім мен ұлағатты тәрбие беру, өміріне
жолдама алуына барлық жағдай жасау үшін білім беру ісін әлеуметтендірудің
маңызы зор. Қазіргі уақытта мектеп реформасына көптеген бір жақты
өзгерістер енгізіліп, мектеп ісінің ішкі – сыртқы жүйесі түгелімен өзгеріп келе
жатқаны белгілі.
Қазақстан Республикасында 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасына сәйкес 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу жағдайында
жас ұрпаққа білім беру ісінде оның жеке даралық ерекшеліктеріне мейлінше
мән бере отырып, оқушылардың мектепте алған білімдері олардың бүкіл
өмірлік азығы болатындай етіп білім беру, оны өмірге дайындау, мамандық
таңдауға бағыттау мәселесі бүгінгі жаңа қоғамның білім саласындағы кезек
күттірмейтін ауқымды мәселелер қатарында тұр.
12 жылдық білім беруге көшу:
1. Қазақстандық білім жүйесін реформалауды;
2. Шығармашылықпен дамыған жеке тұлғаны қалыптастыруға
бағытталған жаңа ұлттық үлгіні жасауды;
3. Жалпыға арналған біліммен «білім әркімге өмір бойы» үлгісіне
саналы түрде көшуді;
4. Әлемдік білім кеңістігіне жедел енуді қамтамасыз етеді.
Бүгінгі күн талабының мектеп реформасына 12 жылдық білім беруге
көшу мәселелерінің ерекшелігі сол – 12 жылдық білім беру орталығы
ғалымдарының зерттеулері бойынша жаңа қоғамдық формациядағы мектеп
пен мұғалімдер алдында тұрған негізгі мәселелер. «Баланы оқуға қалай
үйретеміз?», «Ойлауға қалай үйрету керек?» деген сұрақтарға жауап
табатындай білім нәрін беруге бағытталып отыр.
Жаңа мазмұндағы білім жүйесін мектеп өміріне енгізуде мұғалім
педагогикалық, психологиялық, философиялық, физиологиялық және т.б.

13. 13
ғылым салаларының тиімді зерттеу нәтижелері мен әлемдік озық
тәжірибелердің алдыңғы қатарлы идеяларын басшылыққа алады. Жаңа
кезеңдегі мұғалімнің шығармашылық іс – әрекетінің мазмұны зерттеушілік
қызметтен, жаңа ізденістерден, оқушымен, ата – анамен тығыз
ынтымақтастықтан тұрады.
Жеке тұлға қабілеттеріне бағытталған оқыту процесі әр педагогтің
өзіне, өз ісіне және өзгеге деген жауапкершілігі артып, оқушымен қарым –
қатынасын берік сенімге негіздегенде ғана игі нәтижесін байқатуы мүмкін.
Мұғалімнің кәсіптік зерттеушілік позициясы өз кәсібін шығармашылық
деңгейде жетік меңгерген кезде ғана айқындала түседі.
12 жылдық білім беру жүйесіне көшу тұсында мұғалімнің кәсіптік
жетілуі мен дамуы тұрғысында көп мәселелер қалыптастырылуы қалыпты
жағдай. Өйткені, Ы.Алтынсариннің «Мұғалім – мектептің жүрегі», – деп
айтқанындай, барлық күш мұғалімге түседі. Ойы жүйрік, ақылы жетік,
бәсекеге қабілетті, өзгерістерге бейім жеке тұлғаны тек қана жаңа тұрпатты
педагог қалыптастыра алады. Ахмет Байтұрсынов «Жақсы мұғалім мектепке
жан кіргізеді» деген ғой.
Қазіргі таңдағы болашақ мұғалім тұлғасын қалыптастыруға жаңаша
көзқараспен қарауға тиіспіз. Бұрынғы жоғарыдан берілетін бұйрық арқылы іс
істеп, оның нәтижесі жайында есеп беру мәселесі мүлдем жойылды. Олай
болса, білім беруді ізгіліктендіре отырып, болашақ маманның өз іс –
әрекетіне өзі жауап беріп, оған ұқыптылықпен қарап, өз ойын, білімі мен
білігін жалтақтамай жүзеге асыруына мүмкіндік туып отыр. Сондықтан да,
педагогикалық практика кезінде неғұрлым шығармашылықпен жұмыс істеуге
мүмкіндік берілсе, соғұрлым болашақ маманның тұлға ретінде жетілуіне
жағдай жасалады. Білім беруді игіліктендіру мұғалім мен оқушылардың
қарым – қатынасына өзгеріс енгізіп, болашақ маманның адамгершілігі мол,
икемді де инабатты, кішіпейіл, әдепті тұлға ретінде қалыптасуына мүмкіндік
тудырып отыр. Болашақ маман өзінің педагогикалық іс – әрекетінде
бостандық шеңберінің кеңдігін сезінуге жағдай мол.
Білімді игіліктендірудің педагогтың тұлға ретінде қалыптасуына
тигізетін әсерін Е.Н.Шияновтың еңбегінде өте орынды талдаған. Мұғалім
тұлғасының қалыптасуына педагогикалық практика кезіндегі оқушылармен
қарым – қатынас үлкен әсер етеді. Қазіргі оқушы тек мұғалімнің айтқанын
тыңдаушы ғана емес, ол пікір айтушы, өзінің талабын орындауға,
қызығушылығын қанағаттандыруға, білімін кеңейтуге талпынатын субъект
ретінде қатыса түседі. Бұл талап, тілектерді қанағаттандыру мұғалімнен
үлкен дайындықты, терең білім мен ұстамдылықты талап етеді. Болашақ
мұғалім мектептегі игіліктендіру ісінің жүйесімен, ұжымның бұл бағытта
атқарып жатқан жұмыстарының барысымен танысады. Осы арқылы болашақ
мұғалімнің біліктілігімен қатар жалпы мәдени деңгейі көтеріледі. Білім беруді
игіліктендіру мұғалім мен оқушы арасының қарым – қатынасына тікелей
байланысты болса, білім мазмұнын игіліктендіру берілетін білім жүйесіне
жалпы адами мәселелерді ендіру арқылы адам баласы жасаған

14. 14
құндылықтарды оқушылардың меңгеруіне жағдай жасау. Сол арқылы
оқушылардың өткен тарихымызды, табиғи және мәдени байлықтарды біліп
қана қоймай, оны сақтауға, қорғауға тәрбиелеу. Мұндай талаптарды жүзеге
асыру да жаңа тұрпатты мұғалім тұлғасының сапасына енетін қасиет.
Бастауыш білім жоғары сыныптарда алатын жүйелі білім
салаларының бастамасы ғана емес, оның негізі. Олай болса, бұл мұғалім
тұлғасының осы мәселелерді түсінетіндей, оны жүзеге асыратындай
білімділігімен қатар педагогикалық ой өрісінің болуын қажет етеді. Кез келген
типтегі мектептерде жұмыс істеуге дайын болу – болашақ мұғалімдерге
жүктелетін міндеттердің бірі.
Бастауыш сыныпта оқылатын әрбір пән орта мектепте оқылатын
бірнеше пәннің бастамасын негіздейді. Мәселен, бір ғана дүниетану пәні
келешектегі жүйелі ғылым салаларының бастамасы. Олай болса, мұғалім
тұлғасының жан – жақты білімді болуы өзінен өзі туындайтын талап. Мұғалім
тұлғасының қалыптасуына педагогикалық практика кезінде атқаратын
жұмыстар мен сол жұмыстарды ұйымдастыру және өткізу әдістері үлкен әсер
етеді. Ондай жұмыстар қатарына мына төмендегі мәселелерді ендіруге
болады:
1. Бастауыш сыныптарда оқытылатын пәндердің
бағдарламалық талаптарын жете білу
2. Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық
ерекшеліктерін меңгерту
3. Оқушылармен жұмыс істеу икемділігінің, білім, қарым –
қатынас, адамгершілік сапаларының қалыптасуы
4. Ұйымдастырушылық шеберліктерінің болуы
5. Тәрбие мәселелерін оны ұйымдастырудың жолдарымен әдіс
– тәсілдерін білу
6. Сабақты ұйымдастыру және оқыту әдістерін меңгеру. Оған
көптеген икемдіктер енеді: сабақты жоспарлай білу; тиімді әдіс – тәсілдерді
таңдау; жаңа технологияны қолдану шеберліктері; сабақ барысында
оқушылардың өздігінен атқаратын жұмыстарды іріктей білу; оқушылардың
шығармашылығына жағдай туғызу; оқушылардың тілін; ойлау қабілетін
дамытуға көңіл бөлу; сабақ барысында оқушылар белсенділігін ұйымдастыру
т.б.
Ұйымдастырушылық жеке бастың таланты, педагогикалық ойы,
шешімділігі мен шапшаңдығы, кез – келген ситуация да тиімді шешім табуға
икемдігі, мұның бірі мұғалім тұлғасының сапасына енеді. Ал, коммуникативтік
– бұл тұлғаның адамгершілік, интелектуалдық деңгейінің нәтижесі. Сол
арқылы кішіні де, үлкенді де сыйлаумен қатар, кез келген ортада өзін орынды
ұстап, қарым – қатысқа өз деңгейінде түсе білуі. Бұл жағдай тұлғаның ерекше
педагогикалық, психологиялық ой – өрісін көрсетеді.
Әр ғалым педагогикалық зерттеу барысында тұлға қалыптастырудағы
педагогикалық практиканың мәніне тоқтала отырып, әр түрлі анықтама
береді. Мәселен, А.И.Щербаков өз еңбегінде тұлға қалыптасуының

15. 15
психологиялық тұстарына үлкен мән беріп, оқу – әдістемелік әрекеттің
мұғалімнің жеке тұлғасының қалыптасуына үлкен әсер ететіндігін айта келе,
ол әдістемелік икемдіктерді бірнешеге бөледі: ақпараттық,
ұйымдастырушылық, зерттеушілік деп.Егер, мұғалім тұлғасының
қалыптасуындағы педагогикалық практиканың мәнін сөз ететін болсақ,
бастауыш сынып мұғалімдері де ақпараттық қызметтің басым болуы
керектігін естен шығармауға тиіспіз.
Себебі, оқушыларды күнделікті жаңалықтармен таныстыру бастауыш
сыныптардағы сабақ барысында ғана емес, сабақтан тыс жұмыстар
барысында да басым орын алады.
И.Я.Лернер еңбегінде мұғалімнің мақсатты түрде ұйымдастырған
әрбір әрекеті оның нәтижесін алдын ала біліп отыруға жағдай жасауға тиіс
деп көрсетеді. Ғалым – педагогтің пікірі бойынша мұғалім өзінің жұмысының
нәтижесін алдын ала сезіп отыратын зерек, болжамы жетілген тұлға болуы
тиіс. Мұғалім тұлғасын сөз еткенде қай ғалым болса да, оның кәсіптік
шеберлікпен байланысты қалыптасатынын айтпай өте алмайды. И.Я. Лернер
өзінің бұл пікірін оқу үрдісі және оның заңдылықтарын сөз еткенде тағы да
қайталап, оқытудағы басты заңдылықтардың бірі ретінде мұғалім тұлғасының
оқытып білім берудің барлық талаптарына сай келуін талап етеді.
Мұғалім тұлғасының сапасын айқындау қоғамның жеке тұлға
дайындығына қойып отырған талаптарынан, қаулы – қаралар шешімінен
туындайды. Олай болса, қазіргі қоғамда мұғалім тұлғасына қойылатын талап
өте жоғары. Қазіргі мұғалім жоғары білімді, дене еңбегіне де, ой еңбегіне де
дайын, ғылым мен мәдениет салаларынан хабардар, жаңа типті оқу
орындарының кез – келген саласында қызмет етуге оңтайлы, ортамен қарым
– қатысы, этикалық, адамгершілік сапалары жетілген тұлға болуға тиіс.
Мұғалім тұлғасының қалыптасуында ең бірінші мәселе оның кәсіби
дайындығының жоғарылығы, қу үрдісін ұйымдастыра білу шеберлігі.
Жоғарыда келтірілген мұғалім тұлғасына қойылатын талаптар бүкіл
пәндер мұғаліміне тән деуге болады. Біздің зерттеуіміздің бағыты бойынша
осылардың бәрін ескере отырып, бастауыш сыныптар мұғалімдерінің басты
қасиеті бала жанын түсіну, 7 – 10 жастағы балалар әлі де ата – ана
жылылығынан қол үзбеген, жылы сөйлеуді, еркін ұстай отырып, талап етуді,
мадақтай отырып жұмыс орындатуды керек ететін ерекше жандар. Бастауыш
сыныптар оқушыларының психологиялық ерекшеліктері олардың көзбен
көргенді тез қабылдауына негізделеді.Бүгінгі қоғамдағы өзгерістер – ұрпақ
тәрбиесіне деген көзқарас.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев: «Сіздер мен біздер тек болашақ буынды
ғана емес, жалпы адамзаттық қадір – қасиеттердің мән – маңызын түсінетін
жаны да, тәні де таза, білімді, жан – жақты мәдениетті, патриот – азаматтар
болуын тәрбиелеуге міндеттіміз», – деп атап айтты. Ендеше осындай ұлы
істе жеке тұлғаның жан – жақты өсуіне бір кісідей ат салысайық.
Сонымен, қорыта айтқанда, 12 жылдық білім беру жағдайында
педагог – бұл қай кезде де, ең алдымен, кәсіби деңгейі жоғары,

16. 16
интеллектуалдық, шығармашылық әлеуеті мол тұлға. Ол – оқытудың жаңа
технологияларын өмірге енгізуге дайын, оқу – тәрбие ісіне жанашырлық
танытатын, қоғамның ең озық бөлігінің бірі. Оқу – тәрбие үрдісінің мазмұнына
және ұйымдастырылуына комплексті тұрғыда қарайтын, зерттеушілік ыңғайға
бейім, теория мен практика іс – әрекетін біріктіре білетін, өмірлік құндылық
қағидалары – адамгершілік, ізгілік еңбекқорлық, парасатты мінез – құлық
қасиеттерді бойына сіңірген ұстаз.
Бауыржан момышұлының бата-тілек, мақал-
мәтел, нақыл сөздері
«Шымкент аграрлық колледжі» оқушысы
Жамбай Гүлмира
Жетекшісі: Әбдіғаппарова Гаухар
Бата (араб, фатиха – алғыс, ризашылық, тілек) – әлем
халықтарының баршасында дерлік кездесетін, адамзат қоғамы сөздің
магиялық құдіретіне күмәнсіз сенген қадым заманда қалыптасқан көне
дәстүр. Батаны кім көрінген емес, елге сыйлы, абыройлы адам, ақсақалды
қария беретін болған. Бата халқымыздың жақсылық пен жамандық, адалдық
пен арамдық турасындағы түсініктердің айғағы іспетті. Бата қысылғанда –
қуат, қиналғанда – медет беріп, Әрбір іс-әрекетіне даңғыл жол ашып, бәле-
жаладан қорғайды деп есептелген.
Бауыржан шығармашылығының бір саласы оның өлеңдері мен
қанатты сөздері, мақал-мәтелдері. Батыр жазушының өсиет сөздері күні
бүгінге дейін елдің аузында.
Біздер Бауыржан Момышұлын көбіне халқымыздың дара туған,
тұлғасы, кешегі Ұлы Отан соғысының хас батыры, атақты қолбасшы, екі тілде
бірдей жазған қаламы жүйрік жазушы ретінде білеміз. Ал нағыз қуатты ағысы
тереңде жатқан дария – дарын иесі, рухани ұстаз ретінде Баукеңді әлі толық
танып білгеніміз жоқ. Әсілі, қазақтың арқалы ақындарының бірі Хамит
Ерғалиевтың «Баукеңнің телегей – теңіз тағылымы – болашақтың,
таяу мыңжылдықтың әңгімесі» деуі тегіннен тегін болмаса керек.
«Кейде менің өнеге алған, тәлім үйренген, дәріс оқыған
ұстаздарымызды есіме түсіріп ойға бататыным бар. Сондай шырын
шақтарда ең алдымен ата-аналарымның бейнесі елестейді. Солардың
уағызы басымырақ бола береді…», – дейді.
Жазушының рухани нәр алған қайнар көздерінің енді бірі –
халқымыздың сарқылмас бай әдебиеті.
Бауыржанның «… мен әдебиетті жақсы көремін. Көзімді ашқаннан
халықтың ауыз әдебиетімен ауыздандым, рухани тұшындым – деген
сөздерінен оның қазақ халқының ертеден келе жатқан ауыз әдебиетін,

17. 17
сүйетіндігін, бала кезінен ауыз әдебиетінің озық үлгілері саналатын ертегі,
аңыздар мен жырларды тыңдап өскендігін көреміз.
Халқымызда «Жауынменен жер көгерер, батаменен ел көгерер»
деген қасиетті сөз бар. Бала Бауыржанның елінің сүйіктісі, аты аңызға
айналған батыр, әрі жазушы Б. Момышұлы болуына, дүние есігін ашқан
алғашқы күндері атасы Имаштың берген батасының шарапаты тимеді деу
қателік болар.
Атасы Имаштың немересіне өмірлік өнеге болсын деп берген батасы
бар:
Алатаудың қыраны мол еді-
Қырағы болсын, құлыным.
Қойнауы суға толы еді-
Бұлағы болсын құлыным.
Елінің тілегі зор еді-
Шырағы болсын құлыным.
Ата тілегі он еді-
Құмары болсын құлыным.
Бұл жер батырлар төрі еді-
Сыңары болсын құлыным – деп, немересінің өркені өсіп, азамат
болсын деген көзі қырағы, ойы ұшқыр Имаш атасы, немересі екі-үш ай
толғанда, сәби Бауыржанды қолына алып, жас өркен бұтақты қолына
ұстатып тұрып:
Құрық деп берсем – құл болма,
Шыбық деп берсем – берсем шіл болма,
Бәрінен де шырағым,
Баяны жоқ ұл болма – деп, немересінің мәнді де мағыналы өмір
сүріп, туған еліне аянбай еңбек етіп, баянды ғұмыр сүруіне ақ батасын
береді. Бауыржанның бата-тілектері де осы батадан өріс алып тұрғандай.
Бауыржан Момышұлының келіні Зейнеп Ахметова атасы жайлы
жазылған «Шуақты күндер» атты кітабында: «Мен атамның келінімін. Тұла
бойы қайшылықтарға тұнып тұрған қайталанбас адамның биік шаңырағының
кең дастарқанын ұстаған, шамам келгенше иіліп қызмет істеп, өнегелі өсиетін
де, өңменімнен тесіп өтер айқайын да естіген маңдайлы келінімін. Атам
деген – тірі тарих, шексіз шежіре еді… Ол – өз өмірінде сый-құрметке,
қошеметке бөленген адам. Бірақ, Халқымыздың жақсы салттарын сақтап,
әдеп пен ізет көрсетуім тіпті ұнап-ақ тұратынын білетін едім…» – дейді.
Мына бір батасы оқыған әрбір адамның жүрегіне терең ой салары
анық. Бұл батада Бауыржан Момышұлы жақсылық пен жамандықты,
адалдық пен арамдықты ашып көрсете келіп, неден сақ болу керектігін ашық
айтады.
Бауыржанның баталары өзінше бөлек әңгіме. Бата беру
халқымыздың ежелден келе жатқан қасиетті дәстүрлерінің бірі. Ақ тілек айту,
жылы пейіл-ықылас білдіру, шын жүрегінен шыққан лебізді жеткізу – ата-
бабаларымыздың өсиетнамасы, адамгершілік аманаты. «Бата – сөздің

18. 18
анасы», «Атаңнан бота қалмаса да, бата қалсын» деген сөздер тегін емес.
Баукең батаның қадір-қасиетін білген, мән-маңызын терең түсінген адам.
Сондықтан бұрынғы ескі баталарды қайталамай, осы заман ауқымына сай,
өмірдің өзекті мәселелерін қоса отырып, өз жанынан шығарған баталары ел
ішінде кең тарап кеткен.Солардан аз ғана үзінді келтірейік:
Е, Жаратушы жасаған!
Тілегімізді қабыл ет.
Иманымызды кәміл ет.
Дозақтағы оттан сақта,
Қаңғыған оқтан сақта.
Парақор соттан сақта.
Кірлі сумен жуыстан сақта,
Ынтымақсыз туыстан сақта,
Адалдықты арбаған ақыннан сақта – дей келіп, отбасы тәрбиесіне
байланысты былай дейді:
Қарияны кемел, сыпайы ғып бер,
Ағаларды райлы ғып бер,
Апаларды мейірлі ғып бер,
Жезделерді зейінді ғып бер,
Құдағиды кеңпейілді ғып бер,
Қарындасты көрікті ғып бер,
Інілерді бөрікті ғып бер,
Әйелді ақ некелі ғып бер,
Баланы қаны толық, шекелі ғып бер,
Жиендерді жетелі ғып бер – деп айтып келіп, ары қарай барша еліне
бақ пен бақыт, ынтымақ-ырыс тілеп, бүгінгі ұрпақты жақсы тәрбиеге
шақырады. Қариясы кемел, апалары мейірлі, жезделері зейінді, қарындасы
көрікті, әйелдері ақ некелі ел қашанда мәдениеті жағынан ең озық ел болмақ.
Мақал-мәтел – өмір тәжірибесі. Қиналған, қысылған сәттерін мен
шақтарың, сол қысылшаң кезден қалай құтылғаныңды ойыңмен өрнектеп,
сөзбен кестелесең, тұжырымдап қысқа бейнелесең, нақылға айналады. Қол
астында пәлендей мың солдат болып, оның пәлендей отбасының тағдыры
және сенің мойнында болса, ойланбай отыра алмайсың. Сонымен бірге
солдатты өлімге жұмсау да оңай емес. Қарамағымдағы жауынгерлер маған
тек бағынышты ғана болған жоқ.Олардың ішінде ақылгөйлері де көп болды.
Кейде солардың ауыздарынан маржандай асыл сөздер атқылап
жатады. Мен елден естігендерімді оймен елеп-екшей бердім. Екшегенімді
ерінбей қағазға түсірдім.
1. Опасызда Отан жоқ.
2. Табандылық – батылдықтың қорғаны.
3. Намысты нанға сатпа.
4. Өзін аяған – дұшпанға дос.
5. Өмір үшін өлгенше күрес.

19. 19
6. Өлтірсең, өлімнен құтыласың,
Өлтірмесең, өлімге тұтыласың.
7. Тірескеннің тізесін бүктірген – ер,
Белдескеннің белін сындырған – ер,
Жағаласқанның жанын жаһанамға жіберген – ер.
Бауыржан Момышұлы – жалпы адам баласының абзал қасиеттері
мен азамат тәрбиесін отыз ойланып, тоқсан толғанған, парасатты ойшыл.
Ол, әсіресе ұлттық тәрбиеге ерекше көңіл бөлген. Баукеңнің «Өзінің ұлтын
сыйламаған, ұлтын мақтаныш тұта алмайды, ол сөз жоқ, арамза, әрі
қаңғыбас»- деуі жайдан-жай емес.
1. Көп тұрған су сасиды,
Ойламаған ми сасиды.
2. Үмітсізден үміт қашады,
Үміт асқар таудан асады.
3. Тәртіпсіз ер болмайды,
Тәртіпке бас иген құл болмайды.
4. Отан үшін отқа түс, күймейсің.
5. Ана тілің білмеген, ана сүтін татпаған.
Жалпы Бауыржан Момышұлы мақал-мәтелдері адам бойына күш-
жігер, қайрат беріп, рухтандырады. Жерге тер төгіп, ал халыққа қан төгіп
қызмет ету үшін, таяқтан тайсалма, семсерден сескенбе деген.
Қанатты сөздер – тұжырымды ой , әуезді ұйқасқа құрылған өрнекті
сөз тіркестері. Кейде халық оны ауызекі тілде аталар сөзі, өсиет-нақыл деп
те атайды. Қанатты сөздер – мақал-мәтелдерге өте ұқсас. Оларды ішкі
мазмұны жағынан бірінен ажырату қиын. Қанатты сөздердің көбінесе
авторлары белгілі болады. Өткір де тапқыр, ойлы, бейнелі қанатты сөздер
ақын-жазушылардың тіл шеберлігін арттырады, суреттегелі отырған
кейіпкерлердің айқын тұлғасын кескіндеуге септігін тигізеді.
Бауыржан Момышұлының нақылдары сан алуан
тақырыпқа арналған: соғыс және бейбіт өмір, тәртіп пен тәрбие, парыз бен
қарыз, тіл мен әдебиет, салт пен дәстүр тағы сол сияқты болып жалғаса
береді. Бірақ көбі жас ұрпақты отанына деген махаббатқа тәрбиелейтін
нақыл сөздер. Айтылған сөздерінің көбісі өз тағдырына байланысты.
Баукеңнің нақыл сөздеріне айналған оның басынан кешкен жайттары ғана
емес, өмірден көріп-білгені, көкірек көңіліне түйгені, жүрегіне ұялағаны,
қоғамға, болашаққа деген ой-пікірлері. Ал бұл ойларды жинақтап, мақал-
мәтел деңгейіне дейін көтеріп, болашаққа өсиет ретінде жазып қалдыру –
тек Бауыржан Момышұлы сияқты талантты тұлғаның ғана қолынан келетін іс.
1. Тәртіптің өзі кейде тәртіпсідік туғызады.
2. Өтіріктің балын жалап тірі жүргенше,
Шындықтың уын ішіп өлген артық.
3. Ептілік пен батылдықты қосса, айлакерлік шығады.
4. Өз ұлтын сыйламау, оны мақтаныш етпеу – сатқындықтың
белгісі.

20. 20
Тарихи кесек тұлғалар тұғырында Бауыржан Момышұлы өнегесі баға
жетпес байлыққа жол сілтейді. Жас ұрпақты жігерлендіреді. Батылдыққа
баулиды. Адамдыққа тәрбиелейді. Бауыржан атамыздың ғибраты санаға
сіңіп, көңіл көгіне жетті.
Ана тілі – ұлтымыздың анасы
«Шымкент аграрлық колледжі» оқушысы
Пәзіл Гүлфайруз
Жетекшісі Әбдіғаппарова Гаухар
Тіл – адамдар арасындағы қатынас құралы, өйткені
адамдар қоғамдық өмірде бір-бірімен тіл арқылы сөйлеседі. Пікір алмасады,
ойын жеткізеді. Тіл арқылы адам баласы ғылым, білім,
мәдениетпен танысып, парасаттылыққа ұмтылады. Болашақтың негізін
қалап, таңдаған мамандығын игереді. Тілдің адам өмірі үшін мәні айрықша.
Тіл – өлшеусіз қазына, өрісі кең әлем, асыл ойдың бұлағы, ұлттың жан
дүниесі. Тілдің құдіреті ерекше. Оның бітпесті бітіретін, жетпесті жеткізетін,
үзілгенді жалғайтын мүмкіндігі бар. Бір ауыз сөз опық жегізіп, өмір бойы
өзегіңді өртесе, бір ауыз орынды айтылған сөз жадында жатталып, бақытқа
жеткізеді. Сол себепті, тіл- қай ұлтта, қай елде болса да қастерлі, құдіретті.
Ол әрбір адамға ана сүтімен бірге бойға сіңіп, қалыптасатын, атадан балаға
мирас болып қалып отыратын баға жетпес мұра, елдің ұлттық мақтанышы.
Демек, әр адам ана тілін көзінің қарашығындай қорғауға, оның орынсыз
шұбарлануының қандайына болса да, қарсы тұруы тиіс. Ана тілі – ең басты
байлығымыз. Қазақ ұлтының ана тілі және Қазақстан Республикасының
мемлекеттік тілі – қазақ тілі.
Қазақ тілінен асыл, қазақ тілінен бай тіл жоқ. Сол ата-бабаның тілі
болған қазақ тілін осы күнгі қазақтың жалғызы білмейді. Егер қазақ тілін
білсе, дін де осында, ғылым-білім де осында. Солай болғаны үшін бұрынғы
өткен ата-бабаларымыз бәрі жақсы болып, әулие болып өтті. “Дүниедегі ең
асыл тіл — араб тілі, одан кейін түрік тілі, түрік тілінің ішіндегі гауһары —
қазақ тілі”, – деп Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы айтқандай елін, жерін сүйген әрбір
азаматтың көкірегінде ана тіліне деген сүйіспеншілігі мен мақтаныш сезімі
болуы керек. Тіл – ұлттың жаны. Ол халықпен бірге өмір сүріп дамиды, әр
ұлттың тілі – оның бақыты мен тірегі.
Жазушы М. Әуезов тіл туралы: «Бұл дәуірде өз тілін, әдебиетін
білмеген, қадірлемеген адам толық мәнді интеллигент емес деу де болады,
себебі, ол қандайлық мамандық білімі болса, рухани-ой тәрбиесінде сыңар
жақ азамат болады. Тегінде, қай мамандық саласында жүрген адам болса
да, шын интеллигент дәрежесіне жету үшін әдебиетті білу жалпылығы ортақ
шарт. Ана тілінен бірнеше жағдайлар себеп болып ажыраған ел “азған” ел
атанып, кейіннен аты өшіп, ұрпақтары бұршақша бытырап, қардай еріп, құмға

21. 21
сіңген судай дерексіз жоғалып кеткенін тарихтан кездестіруге болады. Ондай
сормаңдай ел бұрынғы кезде аз болмағандығына тарихта дәлелдер аз
емес”,- деген болатын.
«Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте». Әр халықтың тағдырына
табиғатпен тартылған сыйы: біріншісі – жері, екіншісі – тілі. Тіл – қай ұлттың
болмасын тарихы мен тағдыры, тәлімі мен тәрбиесінің түп тамыры, қатынас
құралы. Демек, тілдің, сөздің орны ерекше екені бесенеден белгілі. Міне, осы
орайда ана тілімізді қастерлеу әрқайсымыз үшін парыз. ХХ ғасырдың ұлы
жемісі – қазақ халқы үшін егемендіктің көк туы желбіреуі. Ата-бабаларымыз
көксеген, армандаған тәуелсіздікке қол жеткіздік. Ендігі мақсатымыз – ұлттық
рухты, түскен еңсені көтеру. Осынау құнды сыйды бағаламасақ, қазақ болып
не керек? Халық болып не керек? Осы орайда Қазақстан Республикасы
Конституциясының 7-бабында «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік
тіл – қазақ тілі», деп тілдің мәртебесі нақты анықталып көрсетілген. Ал
Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңының 4 – бабында: «Қазақстан
халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік
тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір азаматтың парызы» деп
көрсетілген. Қазақ тілі – халқымыздың тарихы, шежіресі, арманы мен үміті,
қайғысы мен қуанышы, күллі рухани өмірінің үні. Қазақ тілі – халқымыздың
өткен ұрпағын тарихи біртұтастық, ажырамас бірлік жағдайда мәңгілік
біріктіретін ең сенімді құрал. Мұны елбасымыз Н. Назарбаевтің сөзімен
айтқанда «Өзіміз ана тілімізде сөйлемейінше, өзге ешкім де бұл тілді шындап
құрметтей қоймайтынын түсінуге тиіспіз. Бұл – аз уақыттың аясында
тындырып тастайтын іс емес. Бұл мемлекеттік тұрғыдан, ұзақ жылдар бойы,
ұдайы айналысатын іс», – деген.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде»
деп көрсетуінде үлкен мән бар. Республика Президентінің Қазақстан халқына
арнаған жолдауында «Біздің міндетіміз-2017 жылға қарай мемлекеттік тілді
білетін қазақстандықтар санын 80 пайызға дейін жеткізу. Ал, 2020 жылға
қарай олар кемінде 95 пайызды құрауы тиіс» деп ашып айтып, осы жолда
еліміздің мемлекеттік тілін одан әрі дамытуға барша күш-жігерімізді
жұмсауымыз керектігін азаматтық борыш ретінде жүктейді.
Елбасымыздың аталған нұсқауларын жүзеге асыруда, мемлекеттік тілдің өз
тағына нық отыруы үшін, төменде аталған жағдайларды басшылыққа алсақ
игі болар еді: Тілдер туралы заңдардың сақталуына бақылау жасауды жүзеге
асыратын уәкілетті органның өкілдігін кеңейту және оның өзіне жүктелген
міндетті тиесілі деңгейде жүзеге асыруды қамтамасыз ету. Басқару тетігіндегі
тілдік ахуал әр салаға тура ықпал етеді. Сондықтан, қоғамдық өмірдің қай
саласы болмасын мемлекеттік органдар арқылы басқарылатындығын
ескеріп, мемлекеттік органдарда іс жүргізуді толық мемлекеттік тілге
көшірудің үлкен стратегиялық маңыздылығына көңіл бөлу. Қазақша ойлауды
жетілдіру. Ол үшін буыны қатаймаған балаға патриоттық тәрбие беру.
Баланың санасын ояту, өскелең ұрпақтың ой-өрісін кеңейту үшін, олардың
қызығушылығындағы әлемдік әдеби шығармаларды мемлекеттік тілге

22. 22
сапалы етіп аудару,қазақша сайттар санын көбейту т.б.
жолдармен мемлекеттік тілге қызығушылықты арттырып, сол тілдегі ұшқыр
ойлардың егесі болуға жетелеу. Егемендіктің нышаны болып табылатын
мемлекеттік тілді сүюді, оны құрметтеуді, сол мемлекеттің азаматы болып
табылатын әрбір тұлғаға азаматтық айнымас борыш ретінде жүктеу. Біз бүгін
Тәуелсіз Қазақстанда, құқықтық мемлекетте өмір сүріп келеміз. Өз кең байтақ
жеріміз, мемлекеттік тіл статусына ие ана тіліміз бар. Бұл – ел ынтымағы мен
бірлігінің үлкен жемісі.
Біздің мемлекеттік тіліміз, ана тіліміз осы тілді жасап келе жатқан
халқымыздың өткені, бүгінгісі, ертеңі. Қазақ тілі өзінің даласындай дархан,
көңіліндей кең, халқымыздың қасиетті қара домбырасының үнімен үндесіп
жатқан тіл. Қазақ сөзі қашанда даланың қоңыр желіндей аңқылдап, еркін есіп
тұрады. Ана тіліміз – әкеміздің қанымен, анамыздың бесік тербеп салған
әнімен бойымызға сіңген, туған халқымыздың небір асыл жәдігерлерін
заманымызға жеткізген қастерлі тіл. Расында қазақ халқының басында
талай қиын нәубет, зұлматтың, қайғылы күндердің болғаны тарихтан
белгілі. Сондай ауыр сәттерде, сын сағаттар да атамекен қонысын тастап
босқан халықтың өзімен бірге алып жүрген байлығы – ана сүтімен санасына
дарыған ана тілі ғана. Халқымызға сан ғасыр арман болып келген
Тәуелсіздіктің ең басты тірегі, белгісі де – ана тіліміз, ұлттық мәдениетіміз.
Ана тілінің қадір-қасиетін біле білген халқымыз оны ұлттық рухына, баға
жетпес қазынасы мен байлығына балайды. Оның себебі неде? Себебі, тіл –
халықтың жаны, сәні, тұтастай кескін келбеті, ұлттық болмысы. Адамды
мұратқа жеткізетін – ана тілі мен ата дәстүрі. Біздің осындай халықтың
қасиетті мұрамыз, ана тіліміз – қазақ тілі екенін ұмытпауға тиіспіз. Тас
бұлақтың тұнығы да, ана сүтінің жұғымы да сенде, райхан гүлдің жұпары да,
назды сұлудың нәзіктігі де, сахара даланың жазықтығы да қасиетті қазақ
тілімізде!
Туберкулез
«Шымкент аграрлық колледжі» оқушысы
Салбек Талшын
Жетекшісі Алишев Нұрғали
Туберкулез (лат. tuberculosis, грек. Рhthisis) – созылмалы түрде
өтетін, әртүрлі мүшелер мен ұлпаларда өзгеше іруге бейім бұдырмақтар
/туберкулалар/ пайда болуымен ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Жер бетінде адамның пайда болуынан едәуір бүрынғы дәуірге
жататын археологиялык казбаларда жануарлар сүйегінде туберкулезге тән
өзгерістер табылған. Өте ерте заманда бүл ауру Мысыр, Үндістан, Қытайда
белгілі еді. Ертедегі Грекия мен Римде, туберкулез туралы жазба деректерді
Гипократ /б.э.д. IV/, Гален т.б. қалдырды.

23. 23
1882 ж. неміс ғалымы Р.Кохтың аурудың коздырушы микробын ашты.
Ал, 1890 ж. Р.Кох туберкулинді ашты. Ғылымның тағы бір үлкен жетістігі –
1921 Францияда Кальмет пен Гереннің БЦЖ деп аталған туберкулезге қарсы
вакцинаны алуы еді.
Туберкулездің қоздырушысы Mycobacterium–туыстастығына жатады.
Айрықша қасиеті – қышқылға төзімді келеді (өйткені оның құрамында 40
пайызға дейін липид және воск бар). Микобактерии 3 топқа бөлінеді:
патогенді, атипті және сапрофитті. Патогенді түріне негізіне үш түрі
жатады: M.tubtrculosis (адамды ауыртады); М.Bobis (ірі
қараны); М.аvіит (құсты). Сирек кездесетін 4-ші түрі -М. ріsсіит балықты
ауруға шалдықтырады. Жалпы алғаңда бұл микробтын 31 түрі бар деп
есептейді.
Туберкулезге үй және тағы хайуандардың 55, ал құстардың 75түрі
шалдығады, олардың ішінде ең сезімталдары: теңіз тышқаны, маймыл, ірі
кара және тауық. Бұларға жуық шошқа, марал, түйе, ал терісі кұнды
аңдардан – күзен түрады. Сирек ауыратын жануарларға ешкі /табиғи жолмен
жұққанда сирек, колдан жүқтырғанда жиі ауырады/. Туберкулезге адам аса
бейім келеді.
Инфекция коздырушысының бастауы – туберкулезбен ауырған
жануарлар. Олар микобактерияларды нәжіспен, кақырықпен, сүтпен,
сирегірек жағдайда шәуетпен бөліп шығарады.
Микобактериялар сау малдың денесіне ас корыту жолы және тыныс
жүйесі арқылы енеді. Бұзауға негізінен сүтпенен алиментарлык жолмен, ал
ересек малға сонымен катар аэрогендік жолмен жұғады. Шошқа мен құска
негізінен алиментарлық жолмен жұғады. Аурудың жасырын кезеңі /жұққан
сәттен туберкулинге оң реакция бергенге дейін/ 14-40 күн. Туберкулез әдетте
созылмалы, көбінде көзге түсер белгілерінсіз өтеді. Ауырған малды тек кана
аллергиялық немесе серологиялық тексеру аркылы анықтау мүмкін, ал
туберкулезге тән закымдануы сойылған малдың ұшасы мен ағзаларын
тексерген сәтте байқалады. Дерт процесінің денеде орын тебуіне
байланысты туберкулездің өкпедегі және ішектегі түрін ажыратады, сонымен
катар желіннің, сірі қабыктарының закымдануы /меруерттену/, генитальдік
және денені жайлаған /генерализацияланған/ түрі кездеседі.
Ірі караның туберкулезі кезінде өкпе жиі зақымданады. Бұл жағдайда
дененің ыстығы біраз көтеріледі, оқтын-оқтын қатты жөтел пайда болады.
Ауру созылмалы болғанда жөтел бәсендеп, дыбыссыз, бірақ азапты сипат
алады. Қакырық түсуі байқалмайды десе де болады. Жөтелген кездегі тыныс
жолдарынан бөлінген сораны мал жұтып кояды, немесе ол мұрыннан ағып
тұрады. Ауру мал ентігіп, жемшөп жеуі азаяды, қоңдылығы мен өнімділігі
төмендейді. Көрінетін кілегей қабықтары бозғылт тартады. Өкпені
тындағанда сырыл естіледі, перкуссия кезінде дыбыстың әлсіреген
ошактары табылады. Ішек закымданған кезде іш өтіп, кондылығы күрт
төмендеп жануарлардың әлсіздігі еселеп арта түседі.

24. 24
Желін зақымданған кезде желінүсті сөл түйіні ұлғайып, қатаяды, беті
бұжырланып, қозғалуы шектеледі. Сауып көргенде сүттің сұйылып, кан
немесе ірімік араласқанын байқауға болады.
Патологоанатомиялык өзгерістер. Әртүрлі мүшелер мен ұлпаларда
байқалатын өзгеше бұдырмақ, түйіндер /туберкулалар/ туберкулезге тән
ерекшелік болып есептеледі. Сірлі қабықтар зақымданған кезде көкірек және
құрсақ перделерінде көптеген “меруерт” деп аталатын тығыршықтанған,
жылтыраған, үлкеңдігі кейде емен жаңғағына жететін туберкулез түйіндері
кездеседі.
Туберкулезге диагноз індеттанулық деректер мен клиникалық
белгілерін талдау, аллергиялык, серологиялық, патологоанатомиялық,
гистологиялық, микробиологиялық және биологиялық зерттеулердің
нәтижелері негізінде қойылады.
Жануарларға тірі кезінде диагноз коюдың негізгі әдісі – аллергиялық
зерттеу. Малды туберкулинмен ауруға тексеру екі айлық жасынан
басталады. Туберкулиннің үш түрі болады: альттуберкулин, сүт коректілерге
арналған құрғақ тазартылған туберкулин /ППД/, құсқа арналған құрғақ
тазартылған туберкулин /ППД/. Туберкулинді тері арасына және көз
коньюнктивасына жібереді. Шошқаға құлағының түбіне тақау сырт жағынан
жібереді.
Туберкулезбен ауырған малды емдемейді, оны сою қажет. Сау емес
аң фермаларында туберкулезді дауалау үшін тубазид /изониазид/
колданылады.
Туберкулез кезінде иммунитет стерилді емес. Медицинада
қолданылатын БЦЖ вакцинасымен туберкулезге қарсы күзенді егеді.
Дауалау және күресу шаралары ережелерге сәйкес жүргізіледі.
Туберкулез шыкқан жағдайда шаруашылықты (ферманы) сау емес деп
тауып, карантин кояды да, сауықтыру шараларын іске асырады.
Туберкулезден сау емес ірі қара шаруашылықтарында реакция
беретін жануарларды жедел оқшаулап 5 күннің ішінде етке өткізеді.
Туберкулезге реакция бермеген қалған жануарларды әрбір 30-45 күн сайын
қатарынан екі рет бүкіл табын бойынша теріс нәтиже алғанға дейін
туберкулезге тексереді. Бүдан кейін тағы да үш ай үзіліспен екі рет бакылау
тексерісін жүргізеді. Теріс нәтиже алған жағдайда, егер туберкулезге күдік
туғызатындай баска негіз болмаса, бұл табындағы малдарды туберкулезден
сау деп есептейді.

25. 25
Ірі қара мал лейкозы
«Шымкент аграрлық колледжі» оқушысы
Жаубасаров Бекдос
Жетекшісі Алишев Нұрғали
(Leukosis bovum, лейкоз крупного рогатого скота) – қатерлі ісік шалу
негізінде жетілмеген қан түзу жйне лимфоидты торшалардың шамадан тыс
көбейіп, әртүрлі ағзаларды жайлап алуы және ісікті ұлпалардын пайда
болуымен ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Лейкоз туралы алғашкы хабарлар Гермаяияда бұл дертке адам (Р.
Вирхов, 1845) жылкы мен шошқа (Лейзеринг, 1856), сиыр (Зидамародский,
1876) шалдығатындығы туралы басылды. Қазіргі уақытта бұл ауру барлык
жануарларда, соның ішінде салкын қандыларда да анықталып отыр. Лейкоз
дуние жүзінің барлык елдерінде кездеседі, әсіресе АҚШ, Орталык және
Солтүстік Европада, Таяу Шығыста кең тараған. Сиырдын лейкозы
Қазакстанда 60-70 жылдары Балтық жағалауындағы елдер мен
Белоруссиядан әкелінғен сиырлар аркылы тарады.
Қоздырушысы Bovine leikosis onkovirus
Retrovirdae туыстастығының Onkornoviridae туыстык тармағына жатады.
Құрамында РНҚ бар, көбейгенде ДНК,көшірмесі бар провирус түзеді.
ІҚМ лейкозының вирусына сиырмен катар буйвол, енеке, кой және
ешкі бейім. Лейкозбен сиыр малының барлык тұкымының кай жастағысы
болмасын ауырады. Әйтседе ауру 4-8 жас аралығында жиі байкалады. Баска
тұкымдарынан гөрі кара-ала және кызыл тұкымды сиырлар бұл ауруға бейім
келеді.
Лейкоздың коздырушысының бастауы ауырған жануарлар. Ауруға
шалдыкқан сиыр ауру белгісі біліне бастаған мезеттен бастап вирусты сүт
пен уыз аркылы бөліп шығарады.
Табиғи жағдайда инфекция туғанға дейін және туғаннан кейін
беріледі. Туғанға дейін вирустар гамета аркылы, ал бүтін вирион
эпигенетикалық немесе экстрахромосомдык трансмиссия жолымен беріледі.
Туғаннан кейін вирус сүтпен немесе жанасу аркылы беріледі. Жанасу тікелей
немесе аралык себепкер аркылы (жәндіктер, әр -түрлі заттар мен аспаптар)
болуы мүмкін.
Сиырдың лейкозы негізгі екі түрге бөлінеді: энзоотиялык, және
спорадиядық. Энзоотиялык лейкоз бұл аурудың клиникалык және
патологиялық анатомиялық белгілері айкын білінген түрі, негізінен ересек
жануарларда 5-8 жас арадығында жиі байкалады.
Инкубациялық кезеңі табиғи жағдайда 2-6 жыл, колдан жұктырғанда 2
айдан 2 жылға дейін. Клиникалык. белгілерінің айкындалуы 3 кезеңге
(байкалғанға дейінгі, бастапқы жайылған және титықтаған) бөлінеді.
Жайылған кезеңінде қанда гематологиялык өзгерістермен катар
аурудың әртүрлі клиникалык белгілері байқалады. Ауырған мал тез арықтап,

26. 26
жүрек кызметі бұзылады. Кілегейлі қабықтары көгеріп, сарғыш тартады.
Тыныс алуы нашарлайды. Әукесі, төсі, кіндік тұсы домбығып, артқы бір
немесе екі аяғы да ақсайды. Несеп бөлуі киындап, буаз мал іш тастайды,
бедеу қалады. Желінінің бір немесе бірнеше бөлігі ісінеді. Лейкозға тән
белгілер: үстіңгі сөл түйіндері (жауырын алдындағы, құлақ түбіндегі, жақ
астындағы, шабындағы, желін үстіндегі), тік ішек аркылы сипап көруге
болатын ішкі сөл түйіндері шамадан тыс ұлғаяды.
Спорадиялық лейкоз сирек кездеседі, оған 3 жаска дейінгі жас
малдар шалдығады. Спорадиялык лейкоз 3 түрге бөлінеді: бұзаудың,
тимустық және терідегі.
Патологиялық-анатомиялық өзгерістер. Энзоотиялык лейкоздың екі
патологиялык-анатомиялык түрі болады, Біріншісі лимфоциттердің қан түзу
ағзаларына шоғырланып, дерттің сүйек майына шабуымен сипатталады.
Мұндай лейкоз қан торшаларының басым түрлеріне байланысты
лимфоидты, миелеоидты, шала түрленген (гемоцитобластоз), түрленбеген
(дифференцияланбаған) деп аталады.
Екінші түрі лимфосаркома, ретикулосаркома, лимфогранулеметоз
түрінде сөл түйіндерін, көк бауырды және баска да лимфоидты ұлпаларды
зақымдайды.
Алдын ала диагноз індеттанулық деректерді ескере отырып,
клиникалық белгілері бойынша қойылады. Клиникалық балаудың басты әдісі
– гематологиялық тексеру. Түпкілікті диагноз гистологиялық тексерудің
нәтижесінде патологиялық-анатомиялық әдіспен қойылады.
Емі. Лейкоз кезінде емдік шаралар жұргізілмейді. Ауру малдар
сойылады.
Лейкозға карсы иммунитет толык зерттелген жоқ. Лейкоздың,
вирусына қарсы қанда антиденелер пайда болады. Олардың диагностикалық
маңызы болғанымен қорғаныс кабілеті күдікті.
Лейкоздың алдын алу үшін сау шаруашылыктарға сырттан мал
әкедгенде, тек осы ауру жоқ шаруашылыктардан алу керек және осы ауруға
шалдықпаған малдары бар жерлермен шаруашылык қатынастарына шектеу
койылады.
Лейкоз аныкталған жағдайда шаруашылыкка шектеу койылады да,
сауыктыру шаралары колданылады. Сауыктырудың негізгі екі жолы бар.
Біріншісі – ауру шыққан табынды түгелдей алмастыру.
Екіншісі – жүйелі түрде лейкозға тексеріп /клиникалык, серологиялык/
ауруға шыкқан малды окшаулап, сояды.
Шаруашылык, соңғы ауырған мал сойылғаннан кейін екі жыл өткен
соң сауықтырылды деп есептелінеді. Одан кейін екі жыл бойы барлық мал
жылына бір рет гематологиялық тексеруден өткізіледі

27. 27
Қарасан ауруы қауіпті ауру
«Шымкент аграрлық колледжі» оқушысы
Үсен Таңшолпан
Жетекшісі Мырзабаева Динара
Ірі қара малдардың қарасан селі (эмфизематозный карбункул)- жедел
өтетін, безгек сияқты дене қалтырауымен, ағзаның етті жерлерін басқанда
дыбыс беретін ісіктердің пайда болуымен білінетін індетті ауру. Қарасанмен
негізінен 3 айдан 4 жас аралығындағы сиыр малы, сирегірек қой, ешкі, бұлан
мен бұғы ауырады. Жас төл колостральдік иммунитеттің, ал сақа малы
иммундеуші субинфекцияның әсерінен төзімді келеді. Негізінен коңды,
бұлшық еттерінде гликогені мол жас жануарлар ауырады. Түйе мен шошқаға
қолдан жұқтыруға болады. Зертханалық жануарлардың ішінде теңіз тышқаны
аса сезімтал. Инфекция қоздырушысының бастауы – ауырған жануарлар, ал
таралу факторларына ауру қоздырушысының спораларымен ластанған
топырақ, жем-шөп, жайылым, батпақты, ағыны жоқ су көздері жатады. Ауру
алиментарлық жолмен және зақымданған тері арқылы жұғады.
Қоздырушысының денеге бойлауына ауыздың кілегей қабығының бүлінуі,
ішек-қарынның қабынуы, кейбір гельминтоз аурулары жағдай жасайды.
Қойларға негізінен тері арқылы қырыққан кезде жұғады. Ауру өте жіті
өтетіндіктен ем көбінесе нәтиже бермейді. Тек қана уақытылы, алғашқы
белгілері біліне бастағанда жүргізілген ем нәтижелі болады. Емдеу үшін
антибиотиктер қолданылады. Ауруды болдырмау үшін малды балшықты,
ағынсыз су көздерін суаруға, сазды жайылымдарға жаюға, топырақпен
былғанған жемшөп беруге болмайды.
Ферма мен жайылым территориясының санитариялық-гигиеналық
жағдайына үнемі бақылау жасап, жануарларды жарақаттанудан сақтау керек.
Сау емес шаруашылықтарда сиыр малын 3 айдан 4 жасқа дейінгі аралықта,
қойды 6 айдан жоғары жаста егу қажет. Әдетте жайылымға шығар алдында
егеді. Егер жайылым маусымы ұзақ болса 6 айдан соң қайталап егеді.
Қарасан жиі байқалатын жерде бұзауларды 2 рет 3 және 6 айлығында егеді.
Қарасанға диагноз індеттанулық деректер, клиникалық белгілер
(сықырлайтынісіну, денеқызуы, ақсау), патологоанатомиялық өзгерістер және
зертханалық зерттеулер нәтижелерінің негізінде қойылады.
Қарасанның алдын алу мақсатында мынандай шаралар жүргізіледі:
мал орындарының санитарлық жағдайын жақсарту және оны қоршау
жұмыстарын жүргізу. Қарасаннан өлген мал көмілген жерлердің топырағын
залалсыздандыру, балшықтанған жайылымдарды және шөп шабатын
жерлерді құрғату, суаттарды қалпына келтіру, мал су ішетін зақымданған
немесе күдікті суаттарды жабу, мал союға, еріксізден сойылған мал етін және
өнімдерін ветеринариялық маманның рұқсатынсыз сатуға тиым салу, өлген
мал жатқан, ауру мал тұрған жерді, бөлмелерді, ауланы тазалау және
дезинфекциялау.

28. 28
Ірі қара мал мен қойдың қарасанына қарсы вакцина
Қолданылуы: вакцина қарасаннан таза емес шаруашылықтарда
аурудың алдын алу үшін ірі қара мал мен қойларды иммундеуге арналған.
Сипаттамасы: вакцина формалинмен өлтіріп алюминий гидра
тотығымен тұндырылған қарасан қоздырғышының қойылтылған ерітінді.
Вакцина түбінде борпылдақ тұнба түзетін, сілкілегенде оңай бұзылатын
біркелкі сұйықзат. Препараттық тұнбадан жоғары бөлігі сары түсті, ал тұнба
ақшыл – cарғыш түсті келеді.
Иммунитеттің ұзақтылығы: иммунитеттің ұзақтылығы вакцина егілген
күннен бастап 9-12 айға дейін созылады.
Қолдану тәсілі және дозасы: жануарларды 3 айлығынан бастап 4
жасқа дейін салмағы мен қондылығына қарамай 1 рет 2 см² мөлшерінде
иммундейді.
Бүгінгі қоғамдағы мұғалім рөлі
Әліпбекова Торғын Талғатқызы
«Қостанай қаласы әкімдігінің білім бөлімінің
№11 орта мектебі» ММ
бастауыш сынып мұғалімі
«Маған жақсы мұғалім бәрінен де қымбат, өйткені мұғалім – мектептің
жүрегі»-деп Ыбырай Алтынсарин атамыз бекер айтпаса керек. Мектеп
жүрегіне айналған мұғалім мамандығы менің өзіме де ыстық. Жаныма жақын
болғандықтан мен осы мамандықты таңдап , сүйікті ісіммен айналысып келе
жатқаныма 5 жыл болады. Таңдаған мамандығым- жан-жақты білімділікті,
икемділікті, шеберлікті, ерекше шәкіртжандылықты, мейірімділікті қажет
ететінін түсінемін. Аталған қасиеттерді өз бойыма сіңіріп, бүгінгі таңда жас
ұрпақты білім нәрімен сусындатып келемін. Әрқашан шәкірттеріммен
жақсы қарым-қатынаста болып, олардың білсем, үйренсем деген
армандарына қол жеткізуге бағыт-бағдар беріп, басшылық етудемін.
Жалпы мұғалім деген бір сөздің ішінде қаншама педагогикалық ұғым
бар.
Мұғалім деген кім? Алдымен осы сұрақтың жауабын тағы да бір
айқындап бағайық.Мұғалімге тән ең бірінші қасиет – баланы құрметтеу,
сыйлау,ерекше сезіммен жақсы көру және оның жан дүниесін түсіне білу.
Бұл мұғалімнің терең дүниетанымы мен үлкен жүрегінің
кішіпейілділігінен келіп шығады. Әркімнің қолынан келе бермейтін, ерекше
талантты қажет ететін, бай қиялды адамға тән қасиет. Алдына қандай
іс түссе де оны жеңу жолдарын іздестіре білетін, қиындықты мойымай жеңіп
шығатын адал мамандық иесі. Мұғалім – баланың екінші ата-анасы,
болашаққа айқын жол сілтер ақылшысы. Оның мейірімге толы жүрегі шәкірт
бойындағы талай ағаттықты кешіре біледі. Оның бойындағы білім мен ақыл,

29. 29
ойының қуаты талай тентекті жуасытып, небір еркені сабасына түсіреді,
тәртіпке баулып, есейтіп, ержеткізеді. Сондықтан әрбір шәкірт өзіне үлгі-
өнеге болған сүйікті мұғалімін ұстазым деп атайды. Осы тұста Абайдың:
Ақырын жүріп, анық бас, Еңбегің кетпес далаға. Ұстаздық еткен жалықпас,
Үйретуден балаға,- деген өлең жолдары еріксіз ойға оралады. Егер әр шәкірт
өмірде бір кірпіш болып қаланып, ұстаздан шәкірт озып жатса, төккен тер мен
адал еңбектің ақталғаны емес пе ?!
Бүгінгі қоғамдағы мұғалімнің рөлі-шәкіртіне ғылым негіздерінен
мәлімет беріп қана қоймай, оны дүниежүзілік білім, ақпарат, экономика
кеңістігіне шығуға, яғни қатаң бәсеке жағдайында өмір сүруге тәрбиелеуі
керек. Қазіргі ақпаратты көздер мен техниканың дамыған заманында оқушыға
берілетін білім де сол техникалармен байланысты болу керек деген
ойдамын.
Ұлы ағылшын ағартушысы Уильям Уорд: Жай мұғалім хабарлайды,
Жақсы мұғалім түсіндіреді, Керемет мұғалім көрсетеді, Ұлы мұғалім
шабыттандырады,- дейді. Ендеше білім алуға құштар жанды шабыттандыру
нағыз ұстаздың, ұлы ұстаздың ғана қолынан келетін іс. Өйткені қазіргі жас
буын – еліміздің келер күнгі келбеті, болашағы.
Жалпы бүгінгі қоғамдағы мұғалімнің ерекшеліктеріне тоқтала кетсем:
Мұғалім бүгінгі қоғамда «қозғалтқыш», катализатор (үдеткіш) рөлін
атқарады.
Себебі: жас ұрпақтың тәрбиесіне, жаңа және озық технологиялардың
дамуына, қоғамның прогрессивті дамып, қалыптасуына үлкен үлес
қосуда.Бұл өте ұзақ әрі күрделі процесс.Осы аталған ұзақ процесске мұғалім
елеулі үлесін тигізеді.
Әлеуметтік тәжірибе жинау барысында «батарея» рөлін орындауға –
мұғалімнің нақты функциясы бар. Бұл рөлін, ол қорғаншы және әр түрлі
әлеуметтік құндылықтарды қолдау ретінде пайдаланады.
Кейін сол әлеуметтік құндылықтар жас ұрпаққа өтеді. Сондықтан, бұл
жерде мұғалімнің рөлі жинақтауға ғана емес, ол жинақталған құнды
тәжірибені әрі өрбітуші тетігінің негізгі буыны болып табылады..
Мұғалімнің әлеуметтік рөлінің тағы бірі ол, содан кейін жасаған
қоғамдық қатынастарды, қарым-қатынас және мінез-құлық тәжірибесін,
қоғамның мәдениетін бағалау, сарапшы ретінде әрекет болып табылады.
Ендеше, бүгінгі білім мен білік бәсекелес заманда ұландарымыздың
биіктен көрінуіне күнделікті ісіміздегі жаңашылдығымыз арқылы, жан-жақты
берген тәрбиеміз арқылы қол жеткіземіз. ХХІ ғасыр – білімділер ғасыры.
Ендеше бізге ой өрісі жоғары дамыған, зерделі, жан-жақты дамыған,
парасатты ұрпақ керек екенін бір сәтте естен шығармағанымыз жөн. Ұстаз
жолы қиынырақ басқадан, Сырлары көп сыртқа әлі шықпаған. Шаршаса да
осы жолдың бойында, Қандай рақат,шын бақытын тапса адам.

30. 30
Студенттерге салауатты өмір салтын
қалыптастырудағы жаңа инновациялық
технологиялардың тиімділігі
Файзиев Елнур Хамзаевич
Түркістан медицина колледжінің оқытушысы
І. Кіріспе
Салауатты өмір салты мәдениетін қалыптастыру.
Қазіргі кезде білім беру мекемелерінің алдында тұрған міндеттердің
бірі – жас ұрпақтың салауатты өмір сүруге көзқарасын қалыптастыру,
олардың денсаулығын сақтауға, қоршаған ортасын таза ұстауға және
жоғары, сапалы білім алып, сол білімді келешектегі өмірінде пайдалана
білуге тәрбиелеу.
Сондықтан балаларды жасынан салауатты өмір салтына
қалыптастыруға күш салып, зиянды әдеттерден сақтандыруымыз керек.
Денсаулық тәрбиесі – ортақ мәселе. Халық санының өсуі, оның сапасы,
деннің саулығы мемлекет әл – ауқатының дамуына мұрындық болады.
Сондықтан да Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев
«Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының
стратегиясы» деген еңбегінде соның 4 негізгі күшін атап көрсетті. Оның бірі –
жер үстіндегі байлық деп отырғанымыз – адам, оның білімі мен іскерлігі,
таланты мен мәдениеті, денсаулығы деген еді.
Салауатты өмір салтын қалып-тастырудың негізгі бағытгары
мыналар:
 жеке және қоғамдық гигиена;
 дене шынықтыру, гиподинамиямен күрес;
 организмді жаратылыс-табиғи факторлармен — су, ауа, күн
жарығымен және т.б.
шыңдау;
 күн тәртібін тиімді пайдалану;
 дұрыс және уақтылы тамақтану;
 жұкпа аурулардың алдын алу;
 тән ауруларынан сақтандыру;
 жарақаттанудан, уланудан, т.б. сақтандыру;
 зиянды әдеттерден (темекі тарту, алкоголь, есірткілік улы
заттарды) сақтандыру;
 жыныс гигиенасы;
 психопрофилактика және психогигиена;
 кикілжің және денсаулық;
 экология және денсаулық.

31. 31
ІІ. Негізгі бөлім
Дене тәрбиесі сабағында жаңа инновациялық технологиялардың
тиімділігі
Білім – қоғамды тұрақтандыратын, рухани мұраны сақтайтын, ұрпақты
ұрпаққа сабақтастыратын құрал. Қолда бар мүмкіндікті пайдаланып
Оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерін тиімді қолдану, жаңа технологияны әркімнің
өз сабағында пайдалану арқылы оқушы жастарды халықтың дәстүр үрдісінде
адамгершілікке, салауатты өмір сүруге баулу дені сау ұрпақ тәрбиелеу дене
тәрбиесі пәні мұғалімдерінің басты міндеті. Олай болса, оқыту мен
тәрбиелеудің ой елегінен өтетін әдіс-тәсілдерін, жаңашыл педагогтардың
тапқан әдістемелерін біліп қана қою жеткіліксіз, оны әркім өз мүмкіндігінше
күнделікті сабақта пайдалану қажет.
Мен өзім колледжде дене шынықтыру сабағынан педагог – маманы
боламын.
Дене шынықтыру пәнінің басқа пәндерге қарағанда көптеген
ерекшеліктері бар. Мұнда негізінен студенттердің қабілеті, бейімділігі баса
назарда болуы керек. Дегенмен де студенттерді бейімдеу, қабілетін дамыту,
спортқа деген қызығушылығын арттыру жақсы ұйымдастырылған сабаққа
байланысты. Сондықтан студенттердің пәнге қызығушылықтарын арттыру
мақсатында сабақта тақырыпқа байланысты спорт түрлерінің шығу тарихын,
спорт түрлері дамыған елдерді спорттың әр саласындағы белгілі
спортшылар өмірін алуға болады.
Мен ойын элементтерін, әдістерін деңгейлеп орындату арқылы
оқушылардың тапсырмаларды орындауда жинаған ұпайларын «даму
мониторингі» кестесіне белгілей отырып, оқушы біліміне талдау жасап отыру
қажет. Өтілетін тақырыптарға байланысты қызықты сергіту ойындарын
ойнатудың да сабақ барысының сапасын арттыруға ықпалы көп. Атап
айтсам: «Кім шапшаң?», «Көңілді ойындар!», «Мен чемпион!», сонымен қатар
қозғалмалы ойындар және ұлттық ойындарды сабақта түрлендіріп өткізуге
машықтандыру.
Дене шынықтыру пәнінде жаңа инновациялық технологияларды қолданудың
орны орасаң болары хақ. Студенттердің пәнге деген қызығушылығын
арттырып, білім сапасын көтеруге сыныптан тыс спорттық шаралардың да
маңызы зор. Соның ішінде қазақтың ұлттық ойындары мен қозғалмалы
ойындарын, әр түрлі жарыстарын, тоғызқұмалақ, арқан тартыс, аударыспақ
сынды ойын түрлерін өткізіп отыру керек. Осындай жұмыстарды жүргізу
нәтижесінде оқушылардың белсенділігі артып, спортқа деген бейімділігі
қалыптасады. Студенттердің танымдық қабілеттерін артырып, салауатты
өмір сүру, адам денсаулығы осы спортқа байланысты екендігін түсінеді.
Нәтижесінде оқушылардың білім сапасы артып, оқу тоқсандарында жоғары
сапаға қол жеткізуге болады.
Дене шынықтыру сабағында сергіту сәтін алуға болады. Өз
тәжірибемде өткізген «Эстафеталық жарыстар» атты сабағымда, алдымен
оқушыларға ой толғау жасау мақсатында қазақтың ұлттық ойын түрлеріне

32. 32
тоқталуды, ұлттық ойындар туралы өз түсініктерін сұрай отырып, сабақ
барысы кезінде орындатуды жоспарладым. Міне, осы арқылы оқушылар
сабақтың жарыс түрінде топтық ойын әдісінде болатына көз жеткізеді.
Сабақты қызықты өткізу үшін мультимедиалық проектор арқылы қазақтың
ұлттық ойындарының тарихын таныстырып өтіп, жасырылған сұрақтарды
табуға машықтандыру, әр топқа белгіленген ұпай сандарына қарай бағалап
отырдым. Кейін сабақ барысын: «Кім шапшаң?» бөлімі деп алып, бұл
бөлімінде оқушылар белгіленген жерге дейін эстафеталық таяқшамен жүгіріп
барып, белгілі жеріне жеткен кезде, тақтаға жазылып берілген есептерді
шапшаң орындап шығып кейін қайтып келулері керек. Студенттердің бұл
бөлімде сабаққа деген қызығушылығының артуымен бірге, машықтанады,
логикалық ойлау қабілеттері артады, қимыл-қозғалыс әрекеті дамиды.
Ал деңгейлеп саралап оқыту технологиясын қолдануда. Бұдан қандай
нәтижелерге қол жеткізуге болады?
Сабақ барысында:
Алдымен студенттердің «Не?» деген сұрағына: Сабақта шынайылық,
оқыту бар екенін көрсету.
Студентттің «Қашан?» деген сұрағына: Сабақтан кейін болатын жағдайды
толық анықтатуға көз жеткізу қажет.
Студентттің «Қайда?» деген сұрағына: Студенттің және ұстаз
арасындағы серіктесін анықтап, нәтижеге қол жеткізу қажет.
Қорыта айтқанда, мен алдымен жеке тұлғаның әлеуметтік,
құзіреттілігін дамытуды керек еттім. Сол арқылы ұжымдық зерттеуге қол
жеткіздім, яғни оқушының өзін-өзі басқарудағы әлеуеті артты.
ІІІ. Қорытынды
Жаңа идеяларды қолдана отырып, орындалатын жұмыс бағытым:
1. Студенттер мен қарым-қатынасты қалыптастыру.
2. Студенттердің логикалық ойлау қабілетін дамыту.
3. Әр студентттің әрекетін, ұлттық болмысын пайдалануға
жұмыстану.
4. Студенттің ұлттық моралының орындалуын қамтамасыз ету.
5. Студенттің санасын, сенімін, көзқарасын,білімін арттыру.
6. Студенттің парасатын, ойлауын қалыптастыра отырып
машықтандыру.
Ең бастысы, оқу үрдісінде міндетті пәндерде студентттің теориялық білімін
әлеуметтік тұрғыдан қалыптастыруға мән беру керек.
Жұмысымның нәтижесінде:
Әр студенттің білімі, қабілеті қалыптасады.
Студенттің бойындағы жетістіктері көрінеді.
Студенттің қиындықтарды жеңеді, әлеуеті артады. Жан-жақты дамуға
қол жеткізеді.

33. 33
Тиімді оқыту мен оқу
Қостанай облысы Қостанай ауданы Затобол кенті
Н.Наушабаев атындағы Затобол мектеп – гимназиясы
Байзакова Гульжанат Дандибековна
Бастауыш сынып мұғалімі
Қазіргі таңда мұғалімдердің педагогикалық тәжірбиесін арттыру мен
жетілдіру барысында «Тиімді оқыту мен оқу» бағдарламасына біртіндеп
көшіп, білім саласына жаңалық енгізілуде. Аталмыш бағдарламада орта
білім беру жүйесін әлемдік жоғары деңгейге жеткізетін әдіс-тәсілдер
берілген. Осы бағдарламаны ұсынған ғалымдардың зерттеулері бойынша,
оқыту туралы сындарлы түсінік оқушыға нақты білім беруді мақсат тұтқан
мұғалімнің өз сабақтарын оқушының идеясы мен білім-біліктілігін дамытуға
ықпал ететін міндеттерге сай ұйымдастыруын талап ету керек деген.
Тиімді оқыту мен оқу бағдарламасының теориялық негізімен таныса
отырып, білім беру үрдісіндегі қазіргі таңдағы оқу барысында жеті модулдің
бір-бірімен ықпалдастыра құрған сабақтардың жүйелі, нәтижелі болатыны
жаңалық болды. Оқытудың жаңаша әдіс-тәсілдері – жеті модульдерін
мұғалімдер тәжірибесінде қолдану арқылы оның артықшылықтарына көз
жеткізді. Осыған байланысты оқу процесінде жеті модульге қатысты
туындаған жаңалықтарды жақсы деңгейді қабылдап, тиімді пайдалана білу
керек.
Бағдарламадан мұғалімге арналған нұсқаулық кітабынан көптеген
ғалымдардың еңбегін қарастыра отырып, олардың қажетті тұстарына
тоқталып кететін болсақ, сабақ барысында ынтымақтастық атмосферасын
қалыптастыру «құрдастар тобындағы өзара қарым-қатынас оқуда маңызды
рөл атқарады» (Мерсер, 2005) деген пікірінде, оқушылар өздерінің бірлескен
жұмыс істеу барысында өз білімін топтағы балалармен бөлісуге дайын
болады. Мәтінмен жұмыс істеу барысында «Ойлан-жұптас-бөліс» әдісін
пайдаландым. Бұл әдіс диалогтік оқыту арқылы жүзеге асырады.
Оқушыларға шығармашылық тапсырмаларды орындатуда да Мерсердің
зерттеуіне сүйенген жөн. Мерсердің зерттеуіне сәйкес, әңгімелесу
оқушылардың білім алуының ажырамас бөлшегі болып табылатындығын
дәлелдеп, әңгімелесудің 3 түрін құрастырды. Осы диалогтік әңгімені дамыту
арқылы оқушылардың бірлескен сұхбат тақырып бойынша өз ойларын
білдіруіне идеяларын дәлелденуіне, оқушылардың қандай деңгейде екендігін
анықтауға мүмкіндік берді.
Заман талабына сай білім саласында оқыту мен оқу тәжірибелерінде
үлкен өзгерістер болуда. Атап айтатын болсақ, кез келген мұғалім ең
алдымен дәстүрлі түрінде өткізу стилінен арылып, оқытудағы жаңаша әдіс-
тәсілдерді тиімді қолдана отырып, тиімді оқыту жүйесінде жеті модульді
ықпалдастыра, жұмыс жасауға дағдылануы қажет. Бұл бағдарламамен
жұмыс жасауға кез-келген мұғалім міндетті болып саналады. Себебі,
келешек ұрапағымызды өзіндік дәлдерін жеткізе білетін, ынталы, сенімді,

34. 34
белсенді, сыни тұрғыдан ойлау қабілеттері жоғары, өз көзқарастарын айта
алатын тұлға етіп қалыптастыру міндеттелген.
Жалпы, «Тиімді оқыту мен оқу» бағдарламасы бойынша өткізілген
сабақтарда оқушылардың сабақты қалай оқу керектігін үйренуді меңгере
отырып дағдыланды. Яғни метатанымдары пайда болады. Өздері ой
қорытып, нәтижеге жетуге ұмтылады. Топтық жұмыс арқылы оқушы мен
оқушы арасында, жұптық жұмысты пайдалану арқылы мақсатқа қол жеткізе
алады. Сыныпта сабақ барысында көп өзгерістерді байқауға болады.
Оқушылар өз ойларын Блум таксономиясы негізінде құрылған сұрақтарға
толық жауап бере отырп, жаңа сабақты өз беттерімен тез меңгере алады.
Сабақтағы үнсіз оқушылар сөйлеп, сабаққа қатысып отыратынын да
байқауға болады.
Әр педагог сабақтарында тиімді оқытудың түрлі әдіс-тәсілдерін
қолдану арқылы жеті модульдің тиімді жақтарын анықтай алады. Осы оқыту
бағдарламасында көптеген ғалымдардың еңбектерін өз тәжірибесінде
пайдалана отырып, байқауға блады. Атап айтар болсам, әйгілі психолог
Л.Выготскийдің «Әлеуметтік-мәдени теориядағы маңызды ұғым –жақын
арадағы даму аймағы. Бұл теория негізінен оқушының өз бетінше шешкен
міндеттердің көмегімен анықталған өзекті даму деңгейі мен үлкендердің
басшылығымен және анағұрлым қабілетті жолдастарымен бірігіп шешілген
міндеттер арқылы анықталатын болжамды даму деңгейі арасындағы
қашықтықты шешуге негізделген теориясы.
Өткізілген сабақтарда жақсы нәтижеге жету үшін, алдымен сыныпта
ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру мақсатында «құрдастар
тобындағы өзара қарым-қатынас оқуда маңызды рөл атқарады» (Мерсер,
2005) деген пікір ойдың шарықтау шегі екенін білдірді. Ал диалог арқылы
сыни тұрғыдан ойлауларын дамыта отырып оқыту.
Жаңа технологиялардың арқасында оқушылардың белсенділігі
артып, жан-жақты көріне білді. Сыни тұрғыдан ойлай алатын оқушылар
белсенді болады, олар сұрақ қойып, дәлелдерді талдайды, мағынаны
анықтау үшін саналы түрде стратегиялар қолданады; олар ауызша,
жазбаша, көзбен шолу дәлелдеріне сенімсіздікпен қарай отырып, ештеңеге
сенбейді, мұндай адамдар жаңашыл идеялар мен келешекке ашық болады.
(МАН,54-бет). Осындай жұмыстардың нәтижесінде бүгінгі күн талабына сай
сауатты, білімді оқушылар тәрбиелеуге болатынына көзім жетті. Ол үшін
мұғалім көп ізденіп, көп оқып, ізденіс үстінде болу керек. Оқушылардың
сапалы білім алуы мұғалімдердің білімділік және кәсіби шеберлігін қажет
етеді. Үлгілі ұстаз ғана қабілетті, жан – жақты шәкірт тәрбиелей алады деген
пайымға тоқтадым.

35. 35
Жаңаша оқыту-заман талабы
Қостанай обл Қостанай ауданы әкімдігі Білім бөлімінің
«Н.Наушабаев атындағы Затобол мектеп – гимназиясы» ММ
Директордың оқу ісі жөнінен орынбасары
Нарикбаева Кульпаш Айбыновна
“Сабақ беру үйреншікті жай шеберлік емес, ол үнемі жетілдіруді
қажет ететін, үнемі жаңаны табатын өнер”
Ж.Аймауытов
Сабақ-қашанда жетіліп отыратын шығармашылық сипаттағы үрдіс.
Сабақ-білім беруді ұйымдастырудың негізгі жолы.
Білім беру жүйесінде болып жатқан түбегейлі өзгерістер оқыту үрдісін
озық технологиялармен қамтып жетілдіруді талап етеді. Осы тұрғыда
оқытудың жаңа технологияларын жете меңгеріп, оны оқушылардың жас
ерекшеліктеріне сай орынды қолданудың мәні ерекше.
Мектепте оқытуды ұйымдастыратын бірден-бір нұсқа сабақ болса,
сабақтың нәтижелі болуына ықпал ететін нұсқа-сол сабақты өткізудің
әртүрлі әдіс-тәсілдері, яғни жаңашыл сабақ.
Мұғалім қызметіндегі маңызды дүние – жекелеген оқушылардың
тақырыпты қабылдау ерекшеліктерін, оқушылардың түсінігін жетілдіру
немесе жақсарту мақсатында олармен жұмыс жүргізу қажеттігін ұғынуы,
сондай-ақ кейбір оқушылардың тақырыпты өзіне оңтайлы бірегей
тәсілдермен меңгеретіндігін жете түсінуі (Нұсқаулық, 6-7 бет). Ұлы ағылшын
ағартушысы Уильям Уарт: "Жай мұғалім хабарлайды, жақсы мұғалім
түсіндіреді, керемет мұғалім көрсетеді, ұлы мұғалім шабыттандырады" деген
екен. Қазіргі таңда мұғалімдер алдында білім жүйесін, заман талабына сай
үйлестіре, жаңа үлгіде жүргізу міндеті туындап, білімге бүкіл оқу-әдістемелік
жүйеге жаңа талаптар қойылуда.
Кембридж тәсілі бойынша оқыту,оқытудағы жаңа әдіс-тәсілдерді
қолдану өте тиімді болып саналады.
Сабақты жоспарлау барысында оқушылардың даму деңгейін, жас
ерекшелігін, «қалай оқу керектігін үйренуін», сыни тұрғыда ойлауын ескере
отырып, оларға бейімдеп жазған дұрыс. Әдеттегідей мақсат пен міндет
белгілеп алған соң, мынадай аспектілерге назар аударылады:
-Мен үшін сабақтан күтілетін оқу нәтижесі; Сабақтың негізгі идеясын анықтау;
Оқушыдан күтілетін нәтиже; Сабақтың маңыздылығы; -Бұрынғы білімін қалай
пайдалана алады? -Өмірден алған тәжірибесінің әсері?-Сабақтың
болашақта оқушыға қандай пайдасы бар?
-Қызығушылығын арттыру үшін қандай іс-әрекет қолдану керекпін?
-Өзін-өзі бағалай ала ма? деген сұрақтар туа бастайды.
Сындарлы оқытудың мақсаты - оқушының пәнді терең түсіну қабілетін
дамыту, алған білімін сыныптан тыс жерде, кез келген жағдайда тиімді
пайдалана білуін қамтамасыз ету (Нұсқаулық 2012).

36. 36
Топпен жұмыс барысында қолдау көрсететін ересек адам
«рефлексивті агент» ретінде жұмыс істей отырып, оқушының әрекетіне жауап
береді және оның оқуының дамуын қамтамасыз етеді. Оқудың дамуы
барысында жетекшінің қолдау көрсетуінің түрі мен деңгейі өзгеріп отырады,
сонымен бірге түрткі болу, бағытталушылық, дамудың тұжырымдамалық
негіздерінің тиімділігін қамтамасыз ету мақсатында түрленеді. Бұл үрдісті
Жером Брунер «орман өсіру» деп тауып айтқан. «Орман өсіру» ұғымының
метафоралық түрде қолданылуының астарында жетекшінің оқушыларды
біртіндеп тапсырманы орындауды аяқтауға «итермелеуінде» көрініс беретін,
үнемі ұлғайып, артып отыратын қолдауы деген түсінік жатыр. (Нұсқаулық
2012. 45-бет)
Оқушылардың танымдық қабілеттерін дамыту және жады жұмысын
жақсарту мақсатында «Ақпараттық коммуникациялық технология» модульін
қолдану арқылы бейне жазба көрсетіледі. Бұл жерде бірінші тезиске сүйеніп:
«Жаңа нәрсені оқыту адамның нені білетінімен және түсінетінімен
байланысты» (Нұсқаулық 2012) Бейне жазбадан нені көргендерін, зер салып
қалай бақылағандарын, оқушылардың жан-жақты ойлауын, өз ойларын ауыз
екі тілде айтуын бақылау мақсатында «Ой шақыру» әдісін қолданылады.
Оқушының білім алуын қолдау үшін сұрақ қоюдың түрткі болу,
сынақтан өткізу және қайта бағыттау сияқты әр түрі техникаларын пайдалану
керек. (Мерсер, 1995) (Нұсқаулық 2012)
Мәтінмен жұмыс жасау кезеңінде оқушылардың білімдерін кеңейтіп,
мәні мен құндылығын ұғындыру мақсатында «Ойлан-жұптас-бөліс» әдісін
пайдаланған тиіміді. Бұл әдісті бесінші тезиске сүйене отырып жасаған
дұрыс: «Оқушылардың бір-бірін оқытуына мүмкіндік беріңіз» (Нұсқаулық
2012) Мерсер мен Литлтон (2007) өз еңбектерінде диалог сабақта
оқушылардың қызығушылығын арттырумен қатар олардың білім деңгейінің
өсуіне үлес қосатындығын атап көрсетті. Ал Барнс (1971) сыныпта тіл
қаншалықты қолданылса, оқушылардың білім алуына соншалықты әсер
ететінін айтады (Нұсқаулық 2012
Оқушыларға шығармашылық тапсырмаларды орындатуда Мерсердің
зерттеуіне сәйкес, әңгімелесу оқушылардың білім алуының ажырамас
бөлшегі болып табылатындығын дәлелдеп, әңгімелесудің 3 түрін
құрастырады. Осы диалогтік әңгімені дамыту арқылы оқушылардың
бірлескен сұхбат тақырып бойынша өз ойларын білдіруіне идеяларын
дәлелденуіне, оқушылардың қандай деңгейде екендігін анықтауға мүмкіндік
береді.
Топта оқушы көшбасшылық көрсетіп, топтың балаларына бағыт-
бағдар беріп, кімге нені істеу керек екендігін бөліп берді. Екінші топқа сөздік
қорларын мен ойларын дамыту мақсатында «Суретті сөйлет» әдісін
қолданады. Эйр, Выготский және Катцтың еңбектеріне дәйексөздер келтіре
отырып, теория мен зерттеулерді табиғатты зерттейтін «міндеттер» ретінде
қарастырады. Міндет қоя отырып жұмыс істеу оқушыларды жайлылық

37. 37
аймағынан аздап шығатын деңгейде жұмыс істеуге міндеттейді. (Нұсқаулық
2012. 74 бет.
«Сен сұра-мен айтайын» әдісін қолдану арқылы оқушыларды сұраққа
нақты жауап беруіне итермелейді.
Мерсердің айтуы бойынша оқушыларға өз құрдастарымен оқу
маңызды, әрі оқушыларға пайдалы деген.
Сабақ барысында мұғалімнің қойған бағасынан гөрі оқушының өз
жұмысына сыни тұрғыда қарап, өзін-өзі бағалауы немесе құрдастарының
берген бағасының балаға оң ықпалы болатындығын, өзіндік, өзара және
мұғалім бағасы сабақ қорытындысында салыстырылып, сараланып
отырылса, бағаның объективтілігі артатындығын, бағаның әділдігіне
оқушының өзінің, тіпті ата-анасының да көзі жететіндігін байқауға болады.
Оқытудың бастапқы идеясы оқушыларды дайын, жаттанды
білімменен сусындату емес, керісінше механикалық деңгейдегі сұрақтардан
туындайтын жоғары деңгейдегі яғни сыни тұрғыдан ойлануға түрткі болатын
«... не болар еді?», «қалай өзгертуге болады?», «егер де ... сен не істер
едің?» деген сияқты сұрақтарға оқушылар өздерінің ойын пікірталаста еркiн
айта білетін, өз біліміне өзі жауап беретін жеке тұлғаны елімізде тәрбиелеп
шығару.
Әр баланың бойында өзіне тән шығармашылық қабілеттер болады.
Біздің міндетіміз-оқушының бойында жасырынып жатқан сол қабілеттерді
аша білу. Талантты немесе қабілетті үнемі айқындай отырып бастауыш
мектептердің мұғалімдері өздерін «Дарынды бақылаушылар» ретінде
көрсетуі тиіс деген сөзді ұстаным ретінде ұстап алдымызға келген
бүлдіршіндердің алғашқы білімдерінің ірге тасын қалау біздің қолымызда
сондықтан олардың өмірде қалыптасуы, білім нәрімен сусындауы үшін,
өздерін реттеп үйренуге бағыттауда бастауыш мұғалімдерінің үлесі өте зор
екендігін атап өтпеске болмайды. Ендеше болашақтың кілті-біздің
қолымызда екенін ұмытпайық ұстаздар.
Заманауи педагогикалық технологиялар
Қостанай облысы Қостанай ауданы Затобол кенті
Н.Наушабаев атындағы Затобол мектеп – гимназиясы
Директордың оқу ісі жөнінен орынбасары
Калиева Эльмира Абдикадыровна
Жастардың сапалы білім, саналы тәлім-тәрбие алып, саламатты
болып өсуі – мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі.
Мақсат – айқын, міндет – біреу: ел еңсесін еселеу жолында аянбай
еңбек етіп, білімнің алтын қазығын игеру. Олай болса, Елбасының мығым әрі
мықты, сындарлы да салиқалы саясатын қолдай отыра, ел игілігі үшін бар
күш-жігеріміз бен білімімізді сала бермекпіз.

38. 38
«Өнердің, білімнің кілтін тапқан ғана озады» дегендей бүгінгі таңның
талабы таудай болып тұрған заманда талмай еңбек етіп, сауатты да
мәдениетті, қажырлы да қайратты, ізденімпаз болсаң ғана «білекті бірді, ал
білімді мыңды жығады» деген ата – бабаларымыздың ұлағатты сөзінің
кемелденгенінің айқын көрінісі.
Заманымыздың заңғар жазушысы М.Әуезовтың «Халық пен халыкты,
адам мен адамды теңестіретін – білім» деген нақыл сөзін өсиет ете отыра
алға карай ұмтылуымыздан басқа алда жол жок екені айдан анық. Біз үшін
«ауырдың үстімен, жеңілдің астымен» тіршілік жасау жат қылық болуы тиіс.
Біздің қоғамда адал еңбекті терең біліммен ұштастырған ғана табысқа жете
алатынын есімізден шығармағанымыз абзал. Бұл – заман талабы. Себебі,
еліміздің өз тәуелсіздігіне қол жеткізіп, саяси-әлеуметтік және экономикалық
дамудың жаңа кезеңіне қадам басқан шақта сапалы білім беріп, жан-жақты,
өмір сүруге бейім, ой-тұлғасы бар адамгершілігі жоғары, бәсекеге қабілетті
ұрпақ тәрбиелеу мұғалімдердің алдында тұрған негізгі міндет. Осы орайда,
Елбасы Н.Назарбаевтың:
«… Бізге бұрынғы қай кездегіден де білім мен ғылымның баға
жеткіліксіз қорын барынша арттыру, оны қазіргі заманға сай ету қажет» –
деген сөзі егеменді елімізде білім мәселесіне мемлекет тарапынан
қаншалықты көңіл бөлініп отырғанын дәлелдейді. Үстіміздегі ғасыр – жеке
тұлғаны қалыптастыру, ізгілендіру, дамыту ғасыры. Балалар күннен –күнге
қолжетімділігі артып келе жатқан анағұрлым кең коммуникациялық
үдерістерге тиімді және ойдағыдай қатысуға мүмкіндік беретін сыни тұрғыдан
ойлау мен зерттеу дағдыларын дамытуы керек (Wolfe and Alexander, 2008).
Сондықтан сабақтарды жаңа технологиялар арқылы оқыту ісі күннен-күнге
өзекті болып келеді.
“Джигсо”, “Дана үкі”, “ББҮ”, «Диалогтік оқыту», «Сын тұрғысынан
ойлауға үйрету» стратегияларымен қоса, “Миға шабуыл”, “Қос жазба
күнделік”, “Үш қадамдық сұхбат”, “Ат пен атқосшы” әдістерін, суммативті
бағалауға жету жолындағы формативті бағалаудың түрлерін, қызығушылық,
белсенділік танымын арттыруда түрлі тренингтер мен топтастыру жолдарын
үнемі пайдаланамын. Бұл әдістер оқушының бойында өзіндік көзқарасының,
танымының деңгейін көрсетіп, одан әрі ынталандыру, көшбасшылық
қабілетін дамытып, бағыттау нәтижесінде шығармашылығын арттырып,
дүниетанымын кеңейтуге көп ықпал етеді деп білемін. Заманауи
технологиялардың өзектілеріне тоқталар болсам, «Сыни тұрғыдан ойлауға
үйрету» модулі жайлы өз тәжірибеммен бөліскім келеді. Алдымен осы
модуль төңірегінде ой өрбітсем. Оқушының белсенділігі артып, жан-жақты
талдауға, өз ойын ашық айтуға, оқу мен жазу арқылы сын тұрғысанан
ойлауға үйренеді («Бастауыш мектеп» 8-9, 2007, 12-бет). Осы идеяларды
іске асыратын болсақ, менің ойымша, бұл әдіс шәкірттерге де, оқытушыларға
да үлкен жауапкершілікті сезіндіріп, оқыту әдістерін жетілдіруге, дамытуға,
олардың тиімділігін арттыруға көп көмегін тигізеді деп ойлаймын. Сабақ

39. 39
жоспарларын құру барысында алдымен осылай талдау жүргізіп алуды жөн
көремін.
Барнс оқытудың мұғалімді селқос тыңдағанда ғана емес, вербалды
құралдарды қолдану нәтижесінде, яғни сөйлесу, талдау және дәлелдеу
барысында жүзеге асатынын көрсетті (Мұғалімге арналған нұсқаулық, 39-
бет). Бұл ойды синтездеу кезінде қолданған оқушыларды жаңа мазмұн
тудыруға итермелейтін, шығармашылық жанрда жазған эсселері арқылы
қорытуға болады. Жинақтау үшін қолданылатын INSERT әдісі – оқығанын
түсінуге, өз ойына басшылық етуге, ойын білдіруге үйрететін ұтымды құрал.
Бір әңгіменің соңына тез жету, оқығанды есте сақтау, мәнін жете түсіну –
күрделі жұмыс екенін білеміз. Сондықтан да оқушылар арасында оқуға жеңіл-
желпі қарау салдарынан түсіне алмау, өмірмен ұштастыра алмау жиі
кездесетінін де көріп, біліп жүрміз. Ал осы әдісті қолдану
барысында оқушылар білетіндерін анықтап, білмейтіндерін талдап сұрауға
дағдыланады. Қойылған мақсаттарға жету жолында оқушылар түрлі әдістер
арқылы ұмтылыстар жасай біледі. Ұйымдастыру кезеңінде қолданылатын
«Өрмекшінің торы» тренингі арқылы үй тапсырмасын бекіту кезінде
«оқушылар нақты мақсатты көздеген, көбірек білетін қайраткер жандармен
әлеуметтік қарым-қатынас нәтижесінде ойлау және сөйлеу дағдыларын
дамытады» (МАН, 28-бет) деген Выготскийдің пікіріне сүйене отырып,
балалардың қызығушылығын арттыруға болады.
Міне, бұл технологияда оқушы өз топшылауын, өз пайымын еркін
білдіреді, өзіндік дәлелдер келтіреді, басқалардың ой түйіндерін сынайды, өз
пікірін, өз тоқтамын жасайды. Бұл әдіс шәкірттерге де, ұстаздарға да үлкен
жауапкершілікті жүктейді. Оқыту әдістерін жетілдіруге, дамытуға олардың
тиімділігін арттыруға көмектеседі. Шәкірттердің сыни тұрғыдан ойлау
қабілеттерін дамытуға арналған оқытудың әдіс-тәсілдері білім алушыға
құбылыстардың себептерін толық ұғынуға, ережелер мен заңдылықтардың
сырларын терең түсінуге, олардың ғылыми білімдегі орнын аңғаруға қолайлы
жағдаяттар жасайды. Сын тұрғысынан ойлау – бұл кез-келген мазмұнды
сынау емес, оны зерттеу, бақылау, талдау, әртүрлі стратегиялар арқылы
өзінің ойлау негіздерін сыни тұрғыда дамыту. Жаңа технологияның
арқасында оқушының белсенділігі артып, жан-жақты талдауға, ойын ашық
айтуға, оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауға үйренеді. Осындай
жұмыстардың нәтижесінде бүгінгі күн талабына сай сауатты, білімді
оқушылар тәрбиелеуге болады. Сыни тұрғыдан ойлай алатын оқушылар
белсенді болады, олар сұрақ қойып, дәлелдерді талдайды, мағынаны
анықтау үшін саналы түрде стратегиялар қолданады; олар ауызша,
жазбаша, көзбен шолу дәлелдеріне сенімсіздікпен қарай отырып, ештеңеге
сенбейді, мұндай адамдар жаңашыл идеялар мен келешекке ашық болады.
(МАН, 54-бет). Осындай жұмыстардың нәтижесінде бүгінгі күн талабына сай
сауатты, білімді оқушылар тәрбиелеуге болады. Ол үшін мұғалім көп ізденіп,
көп оқып, ізденіс үстінде болу керек. Оқушылардың сапалы білім алуы

40. 40
мұғалімдердің білімділік және кәсіби шеберлігін қажет етеді. Үлгілі ұстаз ғана
қабілетті, жан – жақты шәкірт тәрбиелей алады.
Осы тұстан әлеуметтік ортаның тұлғаның дамуына ерекше ықпал
ететінін байқауға болады. Л. С. Выготскийдің «Дербес жұмыс iстегеннен гөрi
бала ынтымақтастықта күштiрек әрi ақылдырақ болып, ол өзi шеше алатын
интелектуалды қиындықтар деңгейi жөнiнен биiкке көтерiледi…» деген пікірін
«Диалогтік оқыту» технологиясы мен элементтерінің негізінде -ақ, жазған
эсселерінің өзінде күрделілікке ұмтылып, қызығушылық танытқандығынан
байқадым. Оқушылардың жазба дағдыларын ауызекі сөйлеу қабілеттерімен
ұштастыруда тақырып көлемінде ой қозғау, «Көршіңмен ақылдас», «Мен
айтамын, сен тыңда» әдістері оқушылар арасында сенім қалыптастырып,
ЖАДА орнатуға себеп болады. Сұрақ қоюдың технологияларын қолдана
отырып, білім алуына қолдау жасау үшін мәтін бойынша түрткі сұрақтар қоя
білу шеберлігі, «Джигсо» стратегиялары маңызды роль алады. Ал қалай оқу
керектігіне үйрету жолында кластэр, Венн диаграммасы, суреттерді
топтастыру, 5 жол өлең әдіс- тәсілдері мұғалім үшін технологиялар
қоржынын толықтырады. Бұрынғы қалыптасып қалған дәстүрлі сабақтан
жаңашылдыққа көшу кезінде байқалатын оқушы жауабының ұзақтығы, өзіндік
«мен» болмауы, логикалық сыни ойлауының төмендігі, сөздік қорларының
аздығы сияқты кедергілерді толыққанды жауап алу, пікірлерге көзқарас
білдіру, ынтымақтастық орнату, кеңес алу арқылы шешу жолдарын
қарастыруға болады. Нәтижесінде сөйлеу мәдениеттері қалыптасып, бір-
бірін тыңдауға үйренеді, сыйластық пайда болады.
Оқыту мен оқу үрдісінде түрлі технологияларды қолдану тиімді
екеніне көзім жеткенннен кейін, сабақ барысында орын алған қателіктерді
жою мақсатында әлі де жаңа тәсілдерді игеру керектігін өзіме мақсат
етудемін. Тәуелсіз елдің тірегі – білімді ұрпақ, өркениет біткеннің өзегі –
білім, ғылым, тәрбие дейтін болсақ, осының барлығының бастауы –
мектепте, ал мектептің тірегі де, жүрегі де, білімнің тұтқасы да – мұғалім.
Қазіргі жаһандану заманында мұғалім бәсекелестікке лайық тұлға тәрбиелеу
үшін заман ағымына сай білім беру мазмұнын жаңаша құру қажет.
Басшылыққа ала отырып құрылған мақсаттарым сыни тұрғыдан
ойлауды дамыту жолдарында оқушылардың астарлы мағынаны ашуда,
интерпретация жасау, иллюстрация жасау, рефлексия көрсетуде өз пікірінің
құндылығын байқап, сыни ойын ортада ашық білдіретін, бәсекелестікке
қабілетті болып, бірлескен топтық жұмыстарда, өздігінен оқудың тәсілдерінде
өзін жеке тұлға ретінде танып –біліп, біреудің бірегейі екенін көрсете біледі
деп сенемін. Сол себепті мұғалім өз білім-білігін, оқытудың әдіс-тәсілдерін
үнемі жетілдіріп отыруы және жаңа педагогикалық технологияны меңгеруі т

41. 41
Ірі қара малындағы желінсауды анықтау
«Шымкент аграрлық колледжі» оқушысы
Ашірбеков Есімхан
Жетекшісі Абдуллаева Құралай
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Әлемдік сүт Федерациясының 1982 жылғы
мәліметіне сәйкес желінсау мәселесі жер бетіндегі көптеген мемлекеттердегі
сүт өндіретін шаруашылықтар үшін өте өзекті мәселе. Желінсаудан келетін
экономикалық шығын жалпы 12 позициядан тұрады, ал соның ішінде ең көп
шығын келтіретін факторлар – сиырлардың сүттілігінің төмендеуі мен сүт
сапасының төмендеуі.
Желінсаумен күресте қазір белгілі бір жетістіктерге қол жеткен.
Осылай, желінсаудың балауы жетілдерілген және мамандар желінсауды
емдеу мақсатында заман талаптарына сай антимикробтық препараттар
пайдаланады, сүт өндіретін шаруашылықтарға жаңа технологиялар
енгізілуде. Бірақ арнайы әдістердің шегі белгілі бір дәрежеге жетті.
Желінсаудан келетін экономикалық шығындар әлі жоғарғы деңгейде, мысалы
АҚШ жыл сайын 1,3 млрд. долларды құрайды, соның ішінде 81% - шығын, сүт
өнімділігінің төмендеуінен, 13 % - сүт сапасының төменеуінен және 4% -
шығын, ауру жануарларды емдеуден тұратын шығын.
Ғалымдардың пікірінше желінсаудың этиологиясының ең басты
себептерінің бірі- машинамен сауу технологиясының бұзылуы. Желінсаудан
келетін экономикалық шығын сиырлардың сүттілігінің төмендеуі, сиырларды
уақытысынан бұрын пайдалануға жарамсыз деп табу, бұзаулардың
ауруларының жиілеп кетуі, сүттің сапасының төмендеуі және сүттің
технологиялық жарамсыз болуы. Ағылшын мамандарының есептеулері
бойынша желінсаумен ауырған сиыр өз лактациялық кезеңінде 450 кг сүтті
кем береді және ол қаржымен шаққанда бүкіл мемлекет көлемінде жыл
сайын 300 млн. фунт стерлингті құрайды.
Қазақстан Республикасында соңғы жылдары малшаруашылығы қайта
жаңғырып, жаңадан көптеген сүт өндіретін шаруашылықтар ашылып, немесе
бұрынғы шаруашылықтар жаңадан дами бастады.
Бүгінгі таңда малшаруашылығында сүт өнімділігін арттырудын негізгі
жолдарының бірі – сауынды сиырлардың сүттілігін көбейту. Бірақта бірден
бір кедергі факторларының бірі сиырдың желін безінің қабынуы,
жарақаттануы, қабынбай өтетін аурулары мен малды дұрыс бағып күтпеу.
Негізгі бөлім
Желінсау – дегеніміз желіннің қабынуы және ауру туғызатын
себептерге қарсы организмінің жауап беруі. Желінсау желін безіндегі
ұлпаларда және секретіндегі патологиялық өзгерістермен сипатталады. Бұл
ауру малшаруашылығына орасан зор зиян келтіреді, малдың сүт өнімділігі

42. 42
төмендеп, сүттің санитарлық, технологиялық тағамдық сапасы бұзылады
және сиырларды уақытынан бұрын шаруашылық істен шығаруға тура келеді.
Желінсаудың себептері – желінсау қоршаған ортаның қалайсыз
әсерінен болады. Желінсауды тудыратын нақты және жиі кездесетін
себептерді атап айтатын болсақ олар: індет аурулары, организмнің улануы,
әртүрлі жарақаттар, сауу ережелерінің бұзылуы және сауу аппараттарының
дұрыс пайдаланбауы.
Желінсаудың тікелей себептерінен басқа осы ауруға әкеп
соқтыратын жағдайларды да айтуға болады: азықтандыру ережелерінің
бұзылуы, сиырлардың қорасының антисанитарлық жағдайы, желіннің суыққа
урынуы, малдың гиподинамиясы, организмнің төзімділігінің төмендеуінен
желін безіне микробтардың еніп дамуы.
Микроорганизмдердің дамуы немесе қабыну процессінің асқынуы
желінсауға әкеп соқтырады.
Желінсау түрлерінің жіктелуі
Профессор А.П.Студенцовтың кестесі бойынша қабыну процессінің
сипатына қарай желінсаудың келесі клиникалық түрлері кездеседі:
- серозды (сірлі)
- қатаралды а) сүт жалдарымен және
цистерналардың катары
б) альвеолалар катары
- фибронозды
- ірінді а) ірінді – катаралды
б) желін абцесі
в) желін флегмонасы
- геморрагиялық
- тәнді(белгілі бір аурулардың салдарынан)
а) желін аусылы
б) желін туберкулезі
в) желін актиномикозы
- асқынған түрлері : а) желін индурациясы
б) желін гангренасы

43. 43
Желінсауды анықтау
____________________________________________________
↓ ↓ ↓
Клиникалық Лабораториялық Экспресс
тексеру тексеру анықтау
↓ ↓ ↓
Қарау СБП арқылы ЖМИ- I,ЖЭАП
↓ ↓ ↓
Сипау Димастинмен Мастидинмен
тексеру тексеру
______________
↓
Егер ауру анықталса
↓
_________________________________________________________
↓ ↓
Бактериологиялық тексеру Тұндыру
және микрофлораның антибиотиктерге
сезімталдығын тексеру.
Ескерту: СБП – сүтті бақылау пластинкасы
ЖМИ- желінсаудың механикалық индикаторы
ЖЭАП- желінсаудың экспресс анықтау приборы
Желіннің әрбір бөлігінің консистенциясын, ауырсынуын, тығыздануын
тканді жайлап қысып көру арқылы анықтайды.
Қалыпты жағдайда желіннің терісі нәзік, oңaй қатпарланады,
жылжымалы келеді, ал паренхимасы серпімді бөлікті ткань ретінде сезіледі.
Емшектің арнасы мен цистернасын сұқ саусақ пен және бас бар-
мақпен қысыңқылай ұстап негізінен ұшынa қарай тексеріп шығады. Емшекті
саусақтармен уқалай отырып морфологиялық өзгерістермен сүт құмдарының
бар-жоқтығын анықтайды.
Сипау арқылы желін үсті лимфа түйіндерінің мөлшерін, ойналма-
лығын, констенциясын, ауырсынуын анықтайды. Қалыпты жағдайда олардың
ұзындығы 7-8 см, диаметрі 1 см, ойналмалы, ауырсынбайтын,
консистенциясы серпімді келеді. Желінсау кезінде желін үсті лимфа
түйіндерінің мөлшері үлкейеді, ауырсынады, тығызданады, ойналмалығы
жоғалады.
Сауып көру арқылы емшек арнасы сфинктерінің кеңдігі немесе
тарлығы, cүттің мөлшері және сапасы анықталады.
Егер сүтте ісіктер байқалса желінсаудың бір белгісі деп есептеледі.
Желінсауды лабораториялық анықтау
Сүттің физикалық-химиялық, биологиялық өзгерістеріне, ондағы дене

44. 44
клеткаларының көбеюіне (лейкоцидтер, шығару арналарының эпителоидті
клеткалары) және қоздырғыштардың бөлінуіне негізделген. Осы өзгерістерді
анықтау үшін димастин, мастидин сияқты диагностикалық препараттар Қол-
данылады, ал егер күмәнданған жағдайда тұндыруды қoлдaнaды, керек
болса бактериологиялық тексеру жүpгізеді (аурудың қоздырғышын анықтап,
антибиотиктерге сезімталдығын тeкcepy).
Клиникалық желінсауға күнделікті сауын кезінде тексерсе, жасырын
желінсауға (ешбір белгісіз) айына бір рет тексереді.
Сауылып жүрген сиырлардан тексеретін сүтті тек сауын біткен соң
алады. Егер сиыр жаңа сауылған болса, желінін сипап жіберу керек. Сауынға
дейінгі немесе сауын кезінде алынған сүт тексеруге жарамсыз.
Суалу кезінде сиырлаpды желінсауға екі рет тексереді: суала салып
және бұзаулауға 10-15 күн қалғанда.
Суалып суалтуға қойған сиырлардың сүтінің түсін консистенциясын,
тұнбасының бар жоқтығын тексереді.
Суалып жүрген және суалуға қойған сиырлардың сүті қалыпты
жағдайда сілтілі болып келеді. Сондықтан желіннің әрбір бөлігінің сүтінің іріңі,
іртігі, сасық иісі бар ма, жоқ па екенін мұқият тексеріледі.
Суалу кезеңінің соңында барлық сиырларды желінсауға тексереді: ол
үшін димастиннің 5% немесе мастидиннің 10% ерітіндісі, тұндыру әдісі
қолданылады.
Димастиннің 5% ерітіндісін дистилденген немесе қайнаған жылы суға
дайындап алады.
Пластинканың әрбір шұқырында желіннің осыған сәйкес бөлігінен 1
мл-ден сүт сауылады да 1 мл дайындалған ерітінді тамызылады.
Алынған қопаны шыны таяқшамен 10-15 секунд кезекпен араластыру
керек.
Реакцияны қопаның жалқаяқтануы мен түсінің өзгеруіне байланысты
анықтайды.
Реакцияны жалақтануына байланысты былай оқуға болады.
Теріс реакция-біркелкі суық.
Күдікті реакция - жалқаяқтана бастауы, жалқыаяқтың орны байқалуы,
егер шыны таяқшамен былғағанда таяққа ілесе береді.
Түсіне қарай анықтау:
Тоқсары, тоқ-сарғьш-қызғылтым - сүттің қалыпты реакциясы(6.5-6,8)
сары - сүттің қышқылдығы apтуы (рН-6,5).
Қызыл - сүттің сілтілігінің артуы (рН-6,8).
Ашық қызыл малина түсті - өте сілтіленудің белгісі (рН-7,0).
Мастидиннің 10% ерітіндісімен тексеру әдісі
Сиырдың желінсауын сауылған сүтіне қарап анықтау үшін
мастидиннің 10% ерітіндісін қолданылады.
Реакцияны қолдануына жалқыаяқтануына қарай оқу тура димастин
әдісіндегідей.
Сүттің рН-ын түсіне қарай анықтау

45. 45
Ашық күлгін, түтін түстес – рН-ы қалыпты, аққа жақын қыщшқылдығы
жоғары, қою күлгін – сілтілігі жоғары.
Мал желінінің қай бөлігі зақымданғанын анықтау үшін 10%
мастидинге күдікті және оң реакция берген бөліктерін, қайталай 2%
димастинмен тексереді.
Мастидиннің 2% ерітіндісін дайындау үшін мастидиннің 10%
ерітіндісінен 100 мл. алып оған 400 мл дистилденген су қосылады.
Сүттің реакциясын іртіктің пайда болуына және түсінің өзгеруіне
қарап анықтайды.
Димастин және мастидин әдістерімен тексергенде сүттің
жалқыаяқтануы негізгі, ал түсінің өзгеруі қосымша анықтау белгісі болып
табылады.
Тұндыру әдісімен анықтау
Сүтті димастин және мастидин әдістерімен нәтижесі күмәнді болса
тұндыру әдісін қолданады.
Сауымның соңын ала пробиркаға 10 мл сүт алып, ашып кетпеу үшін
салқын жерге 16-18 сағатқа тұндыруға қояды. Нәтижесін келесі күні күндіз
анықтаған жөн.
Онда тұнбаның бар жоқтығына, көлеміне, кілегейдің мөлшеріне,
сүттің түсіне көңіл аударады.
Сау сиырдың ақшыл немесе көкшілдеу келеді, тұнбасы болмайды.
Ауру сиырдың сүті сылдыр су сияқты, кілегейі созылмалы, шырышты,
іртікті болып келеді.
Тұндыру әдісінің негізгі диагностикалық көрсеткіші сүтте тұнба пайда
болу немесе кілегейдің шырыштануы, іріктенуі. Бұндай сиырды желінсаумен
ауырған деп бөлектеп емдеу керек. желіннің ауырған бөлігінен сүтті жеке
сауып, жойып жіберу керек.
Ал сау бөліктерінің сүтін емдеуіне байланысты нұсқаларға сәйкес
жарамсыз деп табу керек.
Бактериологиялық тексеру әдісі патогендік микрофлораның бар-
жоқтығына және олардың антибиотиктерге сезімталдығын анықтауға
негізделген.
Желінсаумен ayырғaн сиырлардың ауру бөліктерінен сүт алып, ем
жасаудың алдында малдәрігерлік лабораторияларға жібереді.
Сүт алу әдісі
Бактериологиялық тексеруге сүтті сауымның соңында асептикалық
ережелерді сақтай отырып алады. Ол үшін eмшeктepдi 70 проценттік этилді
немесе денатуралді спиртке батырылған мақтамен сүртіп стерильді
пробиркаға 5-10 мл сүт сауып алынады.
Қорытынды
Мал дәрігері сүт үлгілерінің нәтижелерін тексере oтырып диагноз
қояды, ал микрофлораның антибиотиктерге сезімталдығын ескере отырып
ем қолданады [3,6,9].

46. 46
Желінсаудың алдын алу үшін:
Ұйымдастыру, зоотехникалық, мал дәрігерлік-санитарлық
шаралардың негізі – сауу ережелерін сақтау, малды дұрыс күтіп-бағу, дұрыс
азықтандыру.
Бір жақты құрама жем, сүрлем, бұзылған, көгерген, үсіп кеткен азық,
нитриті көп жасыл азық беруге болмайды [4,6,7].
Қорыта айтқанда, шаруашылық бойынша айына бір рет желінсауға
лабораториялық зерттеу және клиникалық зерттеулер жүргізу керек.
Шаруашылық бойынша сиыр желінсауының алдын алу істерін үнемі жүргізу
қажет.
Тіл дамыту үрдісінде мектепке дейінгі
балалардың шығармашылық
қабілеттіліктерін арттыру
Нургалиеа Роза Мухановна
Маңғыстау облысының, Қарақия ауданының
Ерке-Наз балабақшасының психологі
Тұжырымдама
Мектепке дейінгі ересек жасында бала ана тілінде жеткілікті
түсіндіріп, сөйлей алады. Бұл балалардың жеткілікті тәжірибесімен (өткен
уақыт мерзімімен салыстырғанда), интеллектуалдық қабілеттерінің дамуы: әр
алуан байланыстарды орната алуымен, біліктерін оңай қолдана алуымен,
жалпылап қорытынды жасай алуымен байланысты.
Адамдардың жаңа әлеміне, олардың қарым-қатынасының
ерекшеліктеріне қызығушылық қарым-қатынастың жаңа басым түрін
анықтайды. Бұл жастағы балаларға айналадағылардың сөйлеуіне және
өзінің сөз саптауын бақылауға қатысты сыни, бағалаушылық қатынас тән.
Олар сөздерді өзгерте, жаңа сөздер ойлап таба белсенді
тәжірибелер жасайды, сөйлеу іс әрекетіне шығармашылықпен кіріседі:
жұмбақтар, ертегілер, әңгімелер ойлап табады.
Балада ерекше таным объектісі ретінде сөйлеуге қызығушылық
пайда болады: оны сөздің дыбысталуы мен мағынасы, дыбыстық түрі,
сөйлеудегі сөз тіркестері мен сөздердің қабысуы қызықтыра бастайды.
Мектепке дейінгі ересек жастағы баланың әңгімелесушінің назарын
аударғысы келетіні мәнерлі, нық сөйлегісі келетіндігінен көрінеді. Бұл жаста
бала тек дауыс ырғағын ғана емес, эпитет, салыстыру, метафора тәрізді
мәнерлі сөйлеу әдістерін де меңгеруге қабілетті болады.
Мектепке дейінгі ересек жасқа жеткенде балалардың тілінің
дамуында жеке ерекшеліктер байқала бастайды. Бірдей жастағы
балалардың сөздік қоры, байланыстыру және грамматикалық сауаттылық

47. 47
жағынан, шығармашылық сөйлеу қабілеті жағынан айырмашылықтар айқын
көрінеді.
2.1 Балалар тілінің даму жағдайын зерттеу
Мектеп алдында, тәрбиелеу мен оқытуға көшуіне байланысты,
балалардың сөйлеу дайындығына баса назар аударылады. Ол үшін белгілі
бір әдістемелік әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, балалардың тілінің дамуын
жүйелі түрде зерттеп отыру керек.
Әдістемелік әдебиеттерде тәрбиешінің балалардың сөйлеуінің
қандай жақтарын меңгермегенін, дыбыстарды айтуда қандай кемшіліктер
жіберетінін, әр түрлі грамматикалық қателер барлығын анықтауына
мүмкіндіктер беретін жекелеген әдіс-тәсілдер ғана беріледі.
Сауатты ана тілін меңгеруде балалардың жеке ерекшеліктерінің
арасында айырмашылықтар өте зор.
Бірдей жастағы балалардың тілді меңгеру диапазоны өте кең
екендігін бақылаулар көрсетті. Бұл балалардың тіл дамуының деңгейлерін
анықтау критерийлерін тағайындауға көптеген қиындықтар келтіреді. Тағы бір
қиындық, балалардың тілінің даму деңгейі оның әр түрлі бөлімдерінде -
фонетика, лексика, грамматикалық құрылым, т.б., әр түрлі болады.
Дегенмен, сөздік қоры бай балада сөйлеуді фонетикалық рәсімдеу жағынан
елеулі кемшіліктер болуы мүмкін екендігін немесе оқиғаларды жүйелі,
реттілігімен баяндаса да, грамматикалық құрылымында қателіктер жіберуі
мүмкіндігін практика көрсетіп отыр.
Балабақшадағы тіл дамыту жұмыстарының дұрыс ұйымдастырылып,
жолға қойылуы тәрбиешінің топтағы барлық балалардың тілінің даму
ерекшеліктерін білуімен тығыз байланысты. Бұл өз жұмысын дұрыс
жоспарлауға, балалардың материалдарды меңгеруіне байланысты түзету
жұмыстарын жүргізуіне жағдай жасайды. Балаларды таңдау арқылы зерттеу
педагогқа балалардың материалдарды меңгеру дәрежесін бақылауға,
жекелеген әдістемелік тәсілдердің, дидактикалық ойындардың,
жаттығулардың тиімділігін анықтауға мүмкіндік береді.
Материалдардың меңгерілуін жүйелі түрде диагностикалау
балабақша мен мектеп арасындағы сабақтастықты жүзеге асыруда маңызды
роль атқарады. Мектепке барғанда балалар шамамен бірдей тілінің даму
деңгейіне ие болуы керек.
Жан жақты жекелей зерттеулер баланың тілінің даму деңгейін
дәлірек анықтауға мүмкіндік береді, бірақ көп уақыт жұмсауды қажет етеді.
Уақытты үнемдеу мақсатында таңдау арқылы зерттеумен қатар, сөйлеудің
әр түрлі тарауларын меңгеруін анықтауға мүмкіндік беретіндей біріктірілген
тапсырмаларды қолдануға болады. Мысалы, баланың көркем әдебиетті
білуін анықтау барысында, оған қандай да бір ертегіні әңгімелеу (немесе
өлең оқу) тапсырылады, тексеруші бір мезгілде дыбыстырды айтуын, дауыс
ырғағын, дауыс аппаратымен жұмыс істей білуін белгілеп отырады. Бала
сурет бойынша әңгіме құрастыру барысында (байланыстыра сөйлеу дамуын
айқындау) тәрбиеші қандай сөйлемдер қолданатындығына (сөйлеудің

48. 48
синтаксистік жағының қалыптасуын анықтау), қандай лексикалық құралдар
пайдаланатындығына (сөздік қорын анықтау), қандай дыбыстарды таза
айтып, қандайын айтуда қиналатындығына назар аударады.
Бір мезгілде топтың немесе топ бөлігінің жадығаттарды меңгеру
деңгейін анықтау үшін кейбір әдістемелік тәсілдер мен тапсырмалар
қолданылуы мүмкін, мысалы, жанрларды білу.
Балалардың тілінің даму деңгейін анықтау үшін оқу-тәрбие
жұмыстарында және күнделікті өмірде жүргізілетін арнайы бақылаулардың
маңызы зор. Педагог белгілі бір уақыт аралығында тек бақылау ғана
жүргізбейді, бала тілінің кемшіліктері мен бағдарламалық материалдарды
меңгеруіндегі алға басуларын, грамматикалық нысандарын меңгеруін де
анықтап отырады.
Сөйлеуді зерттеу бақылау-тексеру сабақтарында да жүргізіледі,
тәрбиеші баланың қандай тілдік материалдарды меңгергендігін анықтайтын
тапсырмалар береді.
Бала тілінің дамуында елеулі ауытқулар болған жағдайларда ата-
аналарымен әңгімелесулер жүргізіліп, оның мүмкін себептері анықталады,
балаға көмектесу үшін кеңестер беріледі.
Балалардың сөйлеуін зерттеу мақсатында қолданылатын төмендегі
материалдар балалардың сөздік қарым-қатынасының қалыптасыу деңгейін
(қарым-қатынас мәдениеті) тағайындауға, сөйлеуді жүзеге асыру және оны
қабылдау дағдыларын, лексикалық қорын, әңгімелей білуін анықтауға
бағытталған әр түрлі тапсырмалардан тұрады.
Ересектермен және құрбыларымен сөздік қарым-қатынас жасау
(қарым-қатынас мәдениеті) дағдысының қалыптасуы
1. Сөздік қарым-қатынас дағдылары:
 ересектермен немесе құрбыларымен сөздік қарым-қатынасқа
түсуге талабының барлығы немесе жоқтығы;
 өзіне таныс тақырыпта ересектермен немесе құрбыларымен
әңгімеге араласа алуы;
 балалармен қалай сөйлеседі: көп, аз, үндемейді.
2. Қарым-қатынас мәдениеті:
 бала ересектермен, құрбыларымен сыпайы сөйлеседі ме;
 ересектерді қалай атайды: ата мен әкесінің атымен, "сіз" деп
немесе басқаша;
 ересектерге немесе таныс емес адамдарға бірінші сәлем
береді ме немесе есіне салып отыру керек пе, қоштасуды ұмытып кетпейді
ме;
 көрсетілген көмекке алғыс айтады ма, бұл кезде "рахмет",
"кешіріңіз", "өтінемін" деген сөздерді қолданады ма;
 бала сөздерінде әдеби емес лексикалар кездеседі ме;
 бала қарым-қатынас жағдайына байланысты әр түрлі дауыс
қаттылығын қолданады ма (тамақтану барысында, ұйқыға жатар алдында,
сыбырлап, ақырын сөйлесу; сабақ кезінде - жеткілікті қатты);

49. 49
 әңгімелесіп отырған адамын аяғына дейін тыңдай алады ма
немесе жиі алаңдайды ма, әңгімелесуші сөзін жиі бөлуге қабілетті ме;
 балалармен сабырлы келісімге келеді ме; ойнағанда
рольдерді, еңбек еткенде міндеттерді бөліп, өз әрекеттерін келісе алады ма;
 баланың қарым-қатынас мәнері қандай: тілектестік,
кішіпейілдік, талапкершілік;
 қарым-қатынас мәдениеті туралы ересектердің ескертулеріне
құлақ салады ма, кемшіліктерін жоюға күш салады ма;
 балалардың, бейтаныс адамдардың алдында сөйлей алады
ма, әлде ұялып, қорқады ма.
Зерттеу тәсілдері: бақылау (сабақта, ойын кезінде және күнделікті
өмірде); тәрбиешілермен, балалармен әңгімелесулер.
Сөйлесудің дыбыстық мәдениеті
1. Сөйлеудің айтылу жағы. Балаға өлең оқуды немесе таныс ертегі,
әңгімені айтып беруге тапсырма беріңіз. Дұрыс айтылмаған сөздерді жазып
отырыңыз.
Белгілеңіз:
 дауыстың қаттылығы: сөйлеу барысы жеткілікті қатты, баяу
немесе ақырын;
 сөйлеу жылдамдығы (темп): шапшаң, орташа, баяу;
Өлең оқу, әңгімелеу немесе әңгімелесу барысында анықтаңыз:
 тілінің анықтығы (дикция): анық, жеткілікті анық емес;
 айтудың әдеби нормаларын сақтай білуі (орфоэпия):
ауытқушылық жоқ, ауытқулар бар;
 дыбыстарды айту - балалар қандай дыбыстарды дұрыс
айтпайды, ол балалардың санын көрсетіңіз (%-н).
Дыбыстарды айтуын дәлірек зерттеу үшін заттық суреттер таңдап
алыңыз, суреттер атауларында тексерілетін дыбыстар әр түрлі орындарда
тұратын болсын. Әсіресе с, з, ш, ж, л, р, қ, ғ, һ, ы , і, ұ, ү, ө, дыбыстарының
айтылуына баса назар аударыңыз.
Осы айтылған дыбыстарға байланысты балаларға суреттер жинағы
көрсетіледі.Мысалы: шана, қала, өрік, ғарыш, ұшақ, өзен, гүл, ауыз,т.б .
Дыбысты айтуда қателіктер байқалса, себебін анықтауға тырысыңыз:
артикуляциялық аппарат құрылымындағы ауытқушылық, оның жекелеген
мүшелерінің (ерін, тіл, астыңғы жақ, т.б.) қозғалысының жеткіліксіздігі,
фонематикалық қабылдаудың жетімсіздігі (бала өз кемшілігін естімейді,
белгілі бір дыбыстарды саралай алмайды), сөздік дем шығарудың әлсіздігі.
2. Сөйлеуді қабылдау.
Фонематикалық қабылдау:
қалыптасқан, жеткіліксіз қалыптасқан. Тексеріңіз:
 Сөздегі белгілі бір дыбысты анықтай алуы. Мысалы, "қайшы"
деген сөзде "с" дыбысының бар әлде жоқтығын анықтауды тапсырыңыз, т.б.;
 Берілген дыбысы бар сөзді естіп, ерекшелей алу. Балаға
аталған сөздер тізбектері ішінен белгілі бір дыбысы бар сөзді естігенде

50. 50
алақанын шапалақтауды немесе қолын көтеруді ұсыныңыз. Мысалы,
тәрбиеші: "Мен қазір сөздерді атаймын, ал сен ішінде "ссс" дыбысы бар сөзді
естісең, қолыңды көтер (алақаныңды шапалақта)". Бала қай кезде қолын
көтеру керектігін пысықтаңыз.
 Баланың түсінгеніне көзіңізді жеткізгеннен кейін, асықпай
қағазбен бүркемелей отырып, сөздерді оқи бастаңыз. Сөздердің ішінде
балалар жиі шатыстыратын ұқсас дыбыстар, мысалы, с-ш, ұ-ү, к-қ, қ-һ, р-л,
т.б. да кездесіп отырғаны дұрыс. Тексеріліп отырған дыбыстар әр түрлі
жағдайларда (сөздің басында, ортасында, аяғында) орналасуы керек.
Баланың қанша сөзді дұрыс атағанын белгілеу керек;
 Сөз тіркестерінің ішінен берілген дыбыстары бар сөздерді
таба алуы. Сөз тіркестерін айта отырып, балаға осы дыбыстар бар сөздерді
атауды тапсырыңыз. Мысалы, "с" дыбысын ажырата алуын анықтау үшін
мынадай сөйлемді оқуға болады: "Ләззаттың жаңа шанасы бар. Орманда
саңырауқұлақтар көп";
 сөздерде жиі кездесетін дыбыстарды таба алуы.
Тәрбиеші бірнеше сөздер оқып, осы сөздердің ішінде қандай
дыбыстар жиі қайталанатындығын анықтауды тапсырады:
"с" - самал, соқ, тосап, қос, бас;
"р" - раушан, құрт, қар ,ерін,қарындаш.
Соңғы екі тапсырма оқу жылының аяғында беріледі.
Сөзді қабылдауы:
Жақсы дамыған, жеткіліксіз дамыған.
Тексеріңіз:
 сөйлеудің мағыналық сәйкессіздігін анықтай білуі.
 Балаға оқылған өлеңді тыңдап, ішіндегі қателерді табуды
тапсырыңыз. "Өтірік өлеңнен" үзінділер оқуға болады.
Ұйымдастырылған іс-әрекетте құрбыларының өлең оқуын
балалардың өздеріне бағалатыңыз: "Сәуле өлеңді қалай оқыды?
 сөйлеу жылдамдығын, ырғақтық мәнерлілігін анықтай білу.
Алдыңғы тапсырмадағы тәсіл қолданылады. Тәрбиеші: "Сәуле өлеңді
қалай оқыды: шапшаң, баяу, орташа (қалыпты); мәнерлі, мәнерлі емес?"-деп
сұрақтар қояды;
 дауыс тембрін анықтай алуы.
Тексеру үшін "Кім сөйлегенін тап" ойыны қолданылады. Бала топқа
теріс қарап, көзін жұмып тұрады. Тәрбиешінің тапсырмасымен екі-үш бала
өлең, жұмбақ немесе жаңылтпаш айтады, ал бала кімнің сөйлегенін табуы
керек. "Шақырған кім?", "Менің атым кім екенін тап" ойындарын да қолдануға
болады. Сөздің екпінді, ырғақтық құрылымын анықтай алуы да тексеріледі.
Сөздің буынын сақтай алу машықтығын да тексеріңіз: балаға: са-за-
са, са-за-са, са-за-са деп бірнеше рет қайталатыңыз.
Бір сөйлемдегі әртүрлі сөздерді ерекшелей отырып, бірнеше рет
қайталаңыз, ал бала қай сөзді ерекшелегеніңізді тапсын. Мысалы:

51. 51
"Маралға жаңа велосипед сатып әперді (Маралға, басқа қызға емес).
Маралға жаңа велосипед сатып әперді (сатып әперді, сыйлаған жоқ).
Маралға жаңа велосипед сатып әперді (жаңа, ескі емес). Маралға жаңа
велосипед сатып әперді (велосипед, машина емес)";
 - сөйлемдегі қателерді таба білуі және мағынасына қарай
сөздерді таңдап алу:
1.Аю еңіреп жылапты:
Аралардан "шал" сұрап. (бал).
2.Мына қызға қарашы:
Сынып қапты "мамасы" (шанасы).
Жинақталған мәліметтерді саралап, қорытынды кесте құрыңыз.
Кестеде сөйлеудің дыбыстық мәдениетін баланың қалай меңгергенін
көрсетіңіз.
Сөздік
1. Зат есім. Тексеріңіз:
 тұрмыстық лексиканы түсінуі және қолдануы.
Қуыршақ - ойыншық. Тағы қандай ойыншықтарды білесің?
Мысық - жануар. Тағы қандай жануарларды білесің?
Тәрелке - ыдыс. Тағы қандай ыдыстарды білесің?
Пияз - көкөніс. Тағы қандай көкөністерді білесің? Атап шық.
Балалардың атаған сөздерін белгілеп алыңыз.
Жалпылаушы ұғымдарды түсінуі және оларды қолдануы.
Қайың, шырша, қарағай, емен. Олар нелер? Бір сөзбен ата.
(Ағаштар).
Үстел, орындық, шкаф, диван. Олар нелер? Бір сөзбен ата.
(Жиһаздар).
Туфли, етік, кебіс. Олар нелер? Бір сөзбен ата. (Аяқ киімдер).
Көйлек, костюм, жейде. Олар нелер? Бір сөзбен ата. (Киімдер).
Бала қанша қате жібергенін белгілеңіз.
Адамның еңбек әрекеттерінде қолданатын құралдарды атай білуі.
Әр түрлі мамандық иелері қолданатын еңбек құралдарын атауды
тапсырыңыз, мысалы құрылысшы, тігінші, аула сыпырушы, т.б.
Зат бөлшектерін атау.
Машинаның моторы бар. Тағы несі бар?
Пальтоның жағасы бар. Тағы несі бар?
Үйдің шатыры бар. Тағы несі бар?
Егер балаға қиын болса, көрнекіліктер қолданыңыз.
Аталған бөлшектердің санын белгілеп алыңыз.
Антонимдерін таңдап алу.
"Керісінше" ойынын ойнатыңыз, берілген сөзге қарама-қарсы
мағынасы бар сөздері атау. Мысалы, күн-түн, жаз-қыс, т.б.
Дұрыс аталған сөздерді белгілеп алыңыз.
2. Сын есімдер. Тексеріңіз:

52. 52
 Нәрсенің түсін, сапасын, қасиетін, мөлшерін білдіретін
сөздерді білу және қолдана алу.
Берілген зат есімді сипаттайтын сөздерді табу.
Үстел қандай болуы мүмкін? - жазу, дөңгелек, ағаш, т.с.с.
Үй қандай болуы мүмкін? - үлкен, кірпіш, екі қабатты, т.с.с.
Аспан қандай болуы мүмкін? - көгілдір, ашық, бұлтты, т.с.с.
Ең алдымен аталған өздердің санына, сонан соң сапасына (сай
келуіне) назар аударыңыз.
 Сөздерді дұрыс тіркестіруін назарда ұстаңыз.
Балаға сұрақтар қойыңыз:
Шкаф ағаштан жасалған. Басқаша қалай атауға болады? - Ағаш
шкаф.т.б.
Алынған мәліметтерді талдаңыз ("Сөйлеудің грамматикалық
құрылымы" бөлімінде белгілеңіз):
 Негізгі түстер мен реңдерді білдіретін сөздерді білу және
қолдана алу.
Түстердің атауларының қайсысын меңгергенін (бағдарламаға сәйкес),
қайсысын меңгермегендігін анықтаңыз:
 Қарсы мағыналы сөздерді (сын есімдерді) таңдап алу.
"Керісінше" ойыны: күшті-әлсіз, батыл-қорқақ, лас-таза, көңілді-
жабырқау, жарық-қараңғы.
Сөздерді дұрыс аталуын белгілеп отырыңыз.
3. Етістіктер. Тексеріңіз:
 Адамдардың немесе жануарлардың әрекеттерін сипаттайтын
сөздерді білу және дұрыс қолдану.
"Кім не істеп жатыр?" сөздік жаттығуы.:
Дәрігер не істеп жатыр? - Емдеп жатыр, дәрі жазып жатыр, тыңдап
жатыр, т.б. Күшік не істеп жатыр? Қайшымен не істеуге болады?, т.б.
Дұрыс аталған сөздер санын белгілеңіз:
 Қарама-қарсы мағынадағы етістіктерді атау: жүгіру-тоқтау,
күлу-жылау, сөйлеу-үндемеу, т.б.
Алынған мәліметтерді сандық, сапалық жағынан талдаңыздар. "емес"
сөзімен тіркестіре қолдану, дұрыс болып саналмайды.
4. Үстеу. Тексеріңіз:
 әрекет белгісін білдіретін сөздерді (үстеулер) білу және
қолдана алу.
Сұрақтар қойыңыз:
Бала қалай жүгіреді? - Тез, баяу, секіре, т.б.
Бала қалай сөйлеуі мүмкін? - Жақсы, тез, мәнерлі, нашар, т.с.с.
Егер бала бір-екі сөздермен ғана шектелсе, "Тағы қалай болуы
мүмкін?" деген сұрақтармен жетелеу керек.
Жауаптарды сандық жағынан және дәлдігі тұрғысынан талдаңыз:
 кеңістіктік, орынды білдіретін сөздерді түсіну және қолдана
білу (тапсырма оқу жылының аяғында беріледі).

53. 53
Балаға ойыншықтың, заттың орынын атауды тапсырыңыз. Егер
қажетті сөзді дұрыс айтпаса немесе дұрыс жауап берілмесе, бұл сөздердің
мағынасын білетіндігін тексеру керек.
Шкафқа ойыншықтарды балаға қатысты әр түрлі жағдайда
орналастырып, ойыншықтың қай жерде тұрғанын айтуды (көрсетуді
емес!)сұрайды.
Сөздің мағынасын түсінуі сұрақ қоюмен анықталады: "Көк бантикті
қуыршақ қайда орналасқан: сол жағында ма әлде оң жағында ма? Астынды
ма әлде үстінде ме? Машинаның алдында ма әлде артында ма?"
Бала қандай сөздерді меңгергенін белгілеп алыңыз;
 уақыттық қатынастарды білдіретін сөздерді білуі және
қолдана алуы.
"Сен қашан балабақшаға келесің?". (Таңертең). "Балабақшадан
қашан кетесің?". (Кешке). "Қашан серуенге шығасың?". (Күндіз). "Адамдар
қашан ұйықтайды?". (Түнде) т.б. сұрақтар қойылады. "Кеше", "бүгін", "ертең"
сөздерін білуін және қолдана алуын тексеріңіз. Қандай қателіктер жібергенін
белгілеп алыңыз:
 мағыналары қарама-қарсы сөздерді (үстеулерді) таңдап ала
білуі.
"Керісінше" ойынын қолдана отырып, мына сөздерді таңдай білуін
тексеріңіз: жылдам-баяу, жақсы-жаман, жарық-қараңғы, лас-таза, алыс-
жақын.
Ұсынылған сөздердің қаншасына дұрыс жауап бергенін белгілеңіз.
Мәліметтерді талдап, қорытынды кесте құрыңыз, бағдарламалық
материалдарды толық меңгерген, меңгермеген балалар санын анықтаңыз,
қай бөлімдер меңгерілмегенін анықтаңыз.
2.2 Тіл ұстарту нұсқаулары
1. Әңгімелесу
Әңгімелесу - тіл ұстарту мен сөздікті белсендірудің тиімді әдісі, себебі
тәрбиеші жауап беру үшін дәл, сәтті сөздерді таңдап алуға бағыттап
отырады.
Әңгімелесудің тәрбиелік мәні де бар. Дұрыс таңдап алынған
мазмұнның әрқашан идеялық-адамгершілік түрткісі болады.
Әңгіме жүргізу.
Әрбір әңгімелесудің басы, негізгі бөлімі, аяғы деген айқын құрылымы
болады.
Әңгімелесудің басы. Мақсаты - балалардың жадындағы бұрынғы
алынған әсерлерін жаңғырту, мүмкіндігіне қарай образдық немесе
эмоционалдық.. Ол сұрақ беру, жұмбақ жасыру, тақпақтан үзінді оқу, сурет,
фотография, затты көрсету арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Әңгімелесудің
басында әңгімелесу тақырыбын (мақсатын) анықтап, маңыздылығын негіздеу
керек, таңдау мотивін түсіндіру қажет.

54. 54
Негізгі бөлім бірнеше микротақырыптарға немесе кезеңдерге бөлінуі
мүмкін. Әрбір кезең тақырыптың аяқталған бөлігіне сәйкес келеді, яғни
орталық түсініктерге байланысты тақырып қорытындыланып отырады.
Алдымен маңызды, қиын материалдар анықталады. Әңгімелесуге
дайындалғанда тәрбиеші оның кезеңдерін белгілеп алуы керек, яғни
балалармен бірге талданатын түсініктердің елеулі құрылымы ерекшеленеді.
Әрбір кезең барысында педагог әр алуан тәсілдер кешенін
қолданады, соңында әрбір қысқаша жалпылап өтіп, келесі микротақырыпқа
көшеді. Әңгімелесудің эмоционалдық сипаты әңгіме барысында сақталып
қана қоймай, соңына қарай шарықтау шегіне жеткені дұрыс. Бұл балалардың
зейіні ауытқымай, қажетті бағытта ұстап отыруға мүмкіндік береді.
Әңгімелесудің аяғы қысқа болып, тақырыптың синтезіне әкеледі. Бұл
кезең эмоциялық, әсерлі болып келуі мүмкін: тарату материалдарын қарау,
ойын жаттығуларын жасау, көркем мәтін оқу, ән айту. Әңгімені аяқтаудың
жақсы нұсқасы - балаларға келесі бақылауларға тілектер айту.
2. Әңгімелеуге үйрету
Мектепалды жасында әңгімелеу дағдыларын қалыптастыруға баса
назар аударылады. Балаларды өздігімен әңгіме құруға, әңгімені аяқтауға,
логикалық байланыстыра әңгімелеуге үйрету керек. Мектепалды жасында
монологтық сөйлеудің негізінен екі түрі басым болады: әңгімелеу және
қайталап айтып беру (қарапайым түрде).
Қайталап айтып беру - тыңдаған көркем шығарманы байланыстыра
мәнерлі жаңғырту. Бала мәтінді түсініп, автордың лексикасын қолдана
отырып, кейіпкерлердің көңіл күйін білдіріп, еркін жеткізе білуі маңызды.
Әңгімелеу- қандай да бір факт, оқиғаны өз бетімен толық мазмұндау.
Бала берілген тақырып бойынша өзі мазмұнын анықтап, баяндаудың сөздік
түрін таңдап алады.
Балалар өздерінің әңгімелерінен қуанышқа бөленіп,
қанағаттануының, оның пайдасын сезіне білуінің маңызы зор.
Нысанына қарай әңгіме суреттеуші және сюжеттік болуы мүмкін.
Суреттеу - қандай да бір затты немесе құбылысқа тән белгілерді
мазмұндау. Әдетте суреттеудің іскерлік сипаты болады, мұнда дәл
анықтамалар көп болады, бірақ балаларды қызықтыратындай бейнелік
элементтер болуы тиіс. Сонымен қатар суреттеу қысқа да болуы керек.
Суреттеуші әңгімелердің түрлері - салыстырушы және түсіндіруші.
Сюжеттік (баяндаушы) әңгіме - бұл қандай да бір кейіпкері бар
оқиғаны уақыт бойынша тізбектілігімен жеткізу.
Әңгімелеуге үйрету тәсілдері.
Әңгімелеуге үйретуде арнайы тәсілдер қолданылады, олардың
мақсаты - баланы баяндауға, монологқа үйрету (сөзбен, ыммен, фразамен
емес).
Әңгімелеуге үйретудің негізгі тәсілдері:
Әңгімелеу үлгісі - мазмұны немесе түрі бойынша балалар пайдалана
алатын қандай да бір нәрсенің немесе оқиғаның қысқаша сипатталуы.

55. 55
Тікелей оқыту тәсілі ретінде әңгімелеу үлгісі көпшілік жағдайда сабақтың
басында қолданылады.
Бұл тәсілдің бір түрі - дербес үлгі. Ол әңгімелеу дағдысын бекіту
барысында балаларға қандай да бір тапсырма қиын болған жағдайда
қолданылады, мысалы:Мен бастаймын,сен жалғастыр.
Сөйлеу түрлерін саналы таңдап алу үшін әңгімелеу жоспарын
мүшелеп бөлетін әңгіме үлгісін талдау тәсілі қолданылады.
Әңгімелеу жоспары - баяндау мазмұнын және ретін анықтайтын 2-3
негізгі сұрақтар (пункттер).
Сонымен қатар балалардың жоспарды айтуы деген қосымша тәсіл
де (педагог "жоспар" деген терминді қолданбай, балаларға қазір не туралы,
қалай әңгімелейтіндерін іштей айту тапсырады, жауап беру үшін бір-екі
баланы тақтаға шақырады) пайдалы.
Балаларға жоспар бойынша әңгіме құрастыруға оңай болу үшін,
сөйлемдерін байыту үшін жоспарды ұжымдық талдау қолданылады.
Ұжымдық әңгіме құрастыру - шығармашылық әңгімелеуге үйретудің
алғашқы сатысында қолданылатын ерекше тәсіл.
Кейбір сабақтарда әңгімелерді бөліктеп құру тәсілін қолдануға
болады. Бұл тәсіл тапсырма көлемін азайтатын болғандықтан,
әңгімелеушілердің жұмысын жеңілдетеді. Осыған байланысты сабақтар
алуан түрлі, қызықты бола алады, ал әңгімелер мазмұны толығырақ,
тереңірек бола түседі; сонымен қатар, көптеген балаларды сұрап үлгеруге
болады.
Әңгімелеудің кейбір түрлерінде тәрбиеші бастаған әңгімені аяқтау
(ұсынылған жоспар бойынша, ал кейін жоспарсыз) тәсілін қолдану да
ұсынылады.
Балалардың ой-қиялын дамыту нұсқасын айтып жіберу (сюжетін,
әрекеттер жағдайларын, т.б.) көп көмегін тигізе алады. Педагог балалардың
жауаптары біртекті, жауаптары жұтаң болған жағдайларда қолданады.
Баға да оқыту тәсілі болып табылады. Ол балаларды тәрбиеші
мақтаған балаға еліктеуге, ал қоштамаған жағдайдан аулақ болуға тырысуға
баулиды.
3. Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің қайталап айту құрылымы
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетті құру оның міндеттерінің алуан
түрлілігімен анықталады. Қайталап айту ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің
төмендегідей типтік құрылымы бар:
1. Кіріспе бөлім. Балаларды жаңа шығарманы, ең алдымен оның
идеясын қабылдауға дайындау (балалардың басынан кешкен ұқсас
жағдайларын естеріне түсіру, суреттер көрсету, т.б.).
Кейін қайталап айту керектігін айтпай-ақ алғашқы рет оқу арқылы
көркемдік қабылдануын қамтамасыз ету.
2. Кейін қайталап айтуы үшін еске сақтау қажеттігін ескертіп,
қайталап оқу.

56. 56
3. Дайындық әңгімелесуі (шығарманы талдау). Мақсаты:
мазмұнын пысықтау (ең алдымен идеясы мен образдардың сипаттамасы),
тіліне назар аудару, мәнерлеп қайталап айтуға белсенді дайындық. Бұл
мәселелер әңгіменің сюжетінің дамуына байланысты мәтінді талдау арқылы
шешіледі.
4. Қайталап оқу, талдаудың қосынды нәтижесі. Оның алдында:
"Қалай оқитынымды мұқият тыңдаңдар",- деп ескеру орынды.
5. Балалардың жауап беруге, мәтінді еске сақтауға дайындығы
үшін пауза жасау (бірнеше секунд).
6. Қайталап айту (3-7 бала). Педагогтың белсенді жетекшілігі.
Кейбір ұйымдастырылған іс-әрекетте қайталап айтуға екі мәтінді
алуға болады: біріншісі - балалар үшін таныс емес, салыстырмалы түрде
жеңіл; екіншісі - оларға таныс, ол қысқа болуы керек. Бұл балалардың зейінін
оятады.
4. Әңгімелеп қайталап үйрету тәсілдері
Шығарманы оқу үлгісі, балаларға сұрақтар, түсіндіру, нұсқаулар,
жаттығулар – сөздер мен сөйлемдерді жеке және хормен қайталау,
балалардың жеке тәжірибесіне сүйену, көрнекіліктер қолдану, сөз немесе
сөйлемді айтып жіберу, педагог пен баланың бірлескен қайталап айтуы,
шағылыстыра қайталап әңгімелеу, бөліктеп қайталап әңгімелеу, баға,
рольдерге бөліп айту, қысқа сөз тіркестерін хормен айту, ойын-драматизация
немесе мәтіннің қойылымы.
Педагогтар мен ата-аналарға ұсыныстар
Қалыпты тіл ұстарту үшін жағдайлар жасау
Баланың тілін қалыпты ұстарту үшін қажетті жағдайларға оның мықты
денсаулығы, орталық жүйке жүйесінің, есту мүшелерінің, сөздік-қозғау
аппаратының қалыпты жұмысы және балалардың басқа да әрекетерінің
алуан түрлілігі жатады. Сонымен қатар бала тілінің мазмұнын қамтамасыз
ететін тікелей қабылдауының байлығын, педагогтардың жоғарғы кәсіби
деңгейін жатқызуға болады. Бұл жағдайларды жасау үшін табандылық пен
көп тер төгу керек; ол мектепке дейінгі мекеменің дәстүріне айналу үшін
үнемі қолдау көріп отыруы қажет.
Әсіресе есту мүшелерін қорғауға көңіл бөлінуі керек. Сөйлеу
мүшелерінің тазалығына, өкпе мен тыныс алу мүшелеріне қамқорлық та
жатады, яғни балабақша мен үйде дұрыс ауа режимі сақталуы
тиіс.Балалардың нәзік жоғарғы тыныс алу мүшелерін арнайы шынықтыру
мен дер кезіндегі емдеу қажет етіледі. Балаларды стоматологтар,
ларингологтар жүйелі түрде тексерістен өткізіп отыруы тиіс.
Гигиеналық жағдайлар жасаумен қатар педагогтар мен ата-аналар
назарын балалардың сөйлеу органдарын қорғауға бағытталған мәдени
дағдыларды қалыптастыруға аударылуы керек. Балаларды өз бетімен ауыз,
мұрын қуысын күтуге үйрету қажет: тамақтан кейін ауыз шаю, тісті дұрыс
тазалау, жеке таза орамалды пайдалана отырып дұрыс сіңбіру. Ата-аналар

57. 57
мен педагогтар құлақ пен мойынды жергілікті шынықтыру арқылы сөйлеу
органдарына кері ықпалын тигізетін суық тию ауруларының алдын алуға
қамқор болуы тиіс.
Сөйлеу балаға әр уақытта үлгі болатынын ересектер естен
шығармауы тиіс. Балалармен қарым-қатынаста үнемі ақырын, тартымды,
дұрыс сөз болу керек, жаман сөздер қолдануға болмайды, сыпайылық дауыс
басым болған жөн. Осылардың барлығы байқалмай балаларға көшеді.
Сөйлеудің грамматикалық жағына арнайы көңіл бөлінуі керек. Ересектер тілі
балалар үшін арнайы үлгі болуы тиіс.
Алға қойған мақсаттарға жету үшін және тіл дамыту бағдарламасын
толық меңгеру үшін 6-7 жасар балаларға арналған тіл дамыту
ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің тақырыптық жоспарларының нұсқасы
ұсынылады.
Тіл дамыту бойынша тақырыптық жоспар
Қыркүйек Қазан Қараша
1. Балабақша
2. Күз
3. Нан
4. Көкөністер мен
жемістер
5. Қыстайтын құстар
6. Ойыншықтар
7. Үй, отбасы
8. Жабайы аңдар
9. Күз (кеш түскен)
10. Көлік
11. Үй жануарлары
Желтоқсан Қаңтар Ақпан
12. Қыс
13. Ыдыс
14. Киім, аяқ киім
15. Жаңа жыл
16. Жабайы аңдар
17. Қысқы ойындар
18. Үй, отбасы
19. Көлік
20. Гүлдер
21. Мамандық
Наурыз Сәуір Мамыр
22. 8 Наурыз
23. Менің
Қазақстаным
24. Көктем
25. Гүлдер
26. Жыл құстары
27. Спорт
28. Көктем
29. Шыбын-шіркей,
құрт-құмырсқа
30. Ағаштар
31. Жыл мезгілі
32. Таяуда мектепке
барамын
2.3 Тіл дамыту бойынша ұйымдастырылған оқу іс-әрекетті
жоспарлау үлгісі
1 ұйымдастырылған іс-әрекет
Бағдарламалық мазмұны:
Байланыстыра сөйлеу. Ертегі құрылымы (басы, соңы) туралы
түсініктерін бекіту. "Түлкі мен ешкі" ертегісін әңгімелеп беруде мәнерлі
құралдарды қолдануға үйрету.
Сөздік және грамматика. Зат есімдерге анықтама таңдай білуге
және оны сәйкестендіре алуға, белгілері бойынша заттарды табуға үйрету.

58. 58
Тілдің дыбыстық мәдениеті. Жаңылтпашты әртүрлі дауыспен
(қатты, жай, сыбырлап) айтуға үйрету. Дыбысталуы ұқсас сөздерді таңдай
алу дағдысын бекіту. Көрнекіліктер: түлкі бейнеленген сурет.
Ұйымдастырылған іс-әрекеттің барысы:
Тәрбиеші жұмбақ жасырады: "Сайқымазақ құлағы бар,
Барған жерде ұрлығы бар. Бұл қандай аң? Ұғып ал".
немесе "Өзі бір қу жүрген жері айқай да шу-бұл не?" Берілген
жауаптарды тыңдап, балаларға бірнеше түлкінің бейнесі салынған суреттерді
көрсетіп, кез келгенін алуды және қандай түлкі бейнеленгенін айтуды
(қызғылт, мамық құйрықты, әдемі, қу, т.б.) ұсынады.
Одан соң, педагог "Түлкі мен ешкі" ертегісін әңгімелей отырып,
сұрақтар қояды: "Бұл ертегіде не туралы айтылған? Ол қалай басталады?
Қалай аяқталады? Ертегіде түлкі қалай көрінді? Сендер оны неге қу деп
ойлайсыңдар? Ал ешкі қалай бейнеленген? т.б."
Тәрбиеші тағы бір рет ертегіні әңгімелейді және балаларға қайталап
айтуды ұсынады. Ертегінің мазмұнын толық айтуға, бейнелі сөйлеуге,
диалогпен сөйлеуге (егер де ертегі рольді түрде берілетін болса) назар
аударады.
Ертегі бірнеше рет әңгімеленген соң, тәрбиеші сұрақтар қояды:
"Ешкі қандай болды? Ол туралы қандай сөздермен айтуға болады?
(сезбейтін, ақымақ, аңқау, ұқыпсыз, ақылсыз, т.б.).
Түлкі қандай болды? Ол туралы не айтуға болады? (әдемі, қу,
ақылды, шапшаң, ширақ).
Құдық қандай болды? ( терең, суық, қараңғы, лай, лас, тар). Тағы не
нәрсені суық дейміз? (қар, мұз, ауа, жел, қыс,) Суық, терең, мөлдір - бұл өзен
бе әлде жылға ма? Көгілдір, шыны, сынғыш- бұл тәрелке ме әлде шыны аяқ
па? "
Тәрбиеші грамматикалық жаттығуларды анық өткізеді. Бірақ
сөздердің жалғауларын ерекше бөлмей, балалар зат есім мен сын есімді
дұрыс қиыстыра алатындай болғаны дұрыс.
Ұйымдастырылған іс-әрекеттің соңында мектепке дейінгілер
жаңылтпаш жаттайды.Және оны қатты, жай, сыбырлап айтады.
Балаларға жолды аяқтау ұсынылады: "Сен түлкі қайда болдың?" ("
Көгал үстінде биледім"; "Бұта түбінде демалдым").
2 ұйымдастырылған іс-әрекет
Бағдарламалық мазмұны:
Байланыстыра сөйлеу. Құрастыру туралы бұрынғы алынған
білімдерін қолдана отырып, сурет бойынша сюжетті әңгіме құрау. (басы,
негізгі бөлім, соңы);алдын-ала берілген бейнелеу бойынша, өзбетімен
оқиғалар ойлап шығару.
Сөздік. Сөздік қорын байыту (тақырыптар "Мектеп" және "Күз").
Заттың немесе құбылыстың маңызды белгілерін салыстыруды, жалпылауды,
бөліп алуды үйрету.

59. 59
Грамматика. Берілген сөз бойынша түбірлес сөздерді таңдап алуды
үйрету.
Тілдің дыбыстық мәдениеті. "С" және "ш" дыбыстарын айыра білуін
жаттықтыру. Дауыс ырғағымен мәнерлеп сөйлеуді дамыту.
Ұйымдастырылған іс-әрекеттің барысы:
Тәрбиеші "Мектепке бара жатқанда" суретін көрсетіп, оны жақсылап
қарауды ұсынады және сұрақтар қояды:
"Бұл суретті қалай атауға болады? Сендер неліктен балалар
балабақшасына емес, мектепке бара жатыр деп ойлайсыңдар? (Олар мектеп
формасын киген, қолдарында портфель ұстаған) Мектепке баратын
балаларды бір сөзбен қалай атайды? (Оқушылар)
Оқушылардың портфелінде не бар? (Пенал, дәптерлер, оқулықтар)
Бұл заттарды бір сөзбен қалай атауға болады? (Мектеп оқу құралдары)
Жылдың қай мезгілінде балалар оқуды бастайды?
Басқа жыл мезгілдерінен күздің айырмашылығы неде?
Тек қана күзде нелер болады? ( жапырақтар түседі, астық жинайды,
құстар жылы жаққа ұшып ктеді.) Күзде ауа-райы әртүрлі болады. Егер күн
жарқырап, аспан ашық болса, онда күз туралы қандай сөздермен айтуға
болады? (шуақты күз, алтын күз,) Егер де аспанды бұлт жапса, суық жел
соғып, жаңбыр жауып тұрса, онда күз туралы қандай сөздермен айтуға
болады? (жауын-шашынды күз, бұлыңғыр күз)"
Тәрбиеші "оқу, оқушы, оқытушы мұғалім" сөздерін балалар мұқият
тыңдап, бұл сөздердің қандай ортақ бөлігі бар екенін айтуды ұсынады.
Келесі тапсырма -"Мектепке бара жатқанда" суреті бойынша әңгіме
құрау.
"Алдымен мынаны айтыңдар,-деп түсіндіреді педагог,- бұл балалар
мектепке келгенше не істеді, ал сосын суреттен не көргендеріңді
әңгімелеңдер". (Бес жауаптан кем болмауы керек.)
Егер балалар суретте бейнеленгеннің алдындағы оқиғаларды ойлап
табуға қиналатын болса, тәрбиеші әңгімені өзі бастайды, балалар
жалғастырады: "Ашық, шуақты күздің бір күні балалар мектепке жиналды.
Олар кештен бастап портфельдері мен оқулықтарын дайындады. Самат өте
ерте тұрды, кешігіп қалуға қорықты. Оған досы Серік келіп, екеуі бірге
мектепке кетті".
(Одан әрі балалар суретте бейнеленген оқиғаларды әңгімелейді.)
Ұйымдастырылған іс-әрекеттің соңында "Мен мектепке барамын"
сөйлемін әртүрлі, лепті (сендердің мектепке барғыларың келетінін бәрі
түсінетіндей болсын) және сұраулы интонациямен, қайталап айтуын
ұсынады.
3 ұйымдастырылған оқу іс-әрекет
Бағдарламалық мазмұны:
Байланыстыра сөйлеу. Әдеби мәтінді ретімен, тастап кетпей және
қайталамай айта білуге үйрету. Өз басынан өткендері бойынша аяқталған
әңгіме құра білу дағдысын қалыптастыру.

60. 60
Грамматика. Сын есім және үстеудің салыстыру дәрежелерін құрай
білуге үйрету.
Сөздік. Сын есімдер мен етістіктерге синонимдер және антонимдер
таңдап алу.
Тілдің дыбыстық мәдениеті. Тәрбиешінің бастаған сөйлемді аяқтай
білуге жаттықтыру.
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің барысы:
Педагог К. Д. Ушинскийдің "Төрт тілек " әңгімесін оқиды.
Сұрақтар қояды: "Бұл әңгімеде не туралы айтылған? Митяға қыс
несімен ұнады? Балаға көктем несімен ұнады? Митяның жазда не есінде
қалды? Күз туралы ол не айтты? Неліктен әңгіме "Төрт тілек" деп аталады?"
Мазмұндау үшін төрт баланы шақыруға болады. Әр бала жылдың бір
мезгілі туралы мазмұндап берсін. Тапсырма екі рет орындалады.
Содан кейін тәрбиеші сұрақ қояды, жылдың қай мезгілі балаларға өте
ұнайды, неліктен, күз, жаз, т.б. туралы өздері қысқаша әңгіме құрастыруға
тапсырма береді. (Төрт жауаптан кем болмау керек.)
Тәрбиеші: "Жылдың әрбір жаңа мезгілі "Төрт тілек" әңгімесіндегі
балаға оның алдындағыдан да жақсы болып көрінді".
Сендерге де жылдың қандай да бір мезгілі басқаларына қарағанда
көбірек ұнайды, мысалы, жазда жақсы, ал күзде одан да жақсы, көктемде
жылы, ал жаз жылырақ, т.б..
Тәрбиеші тапсырма береді. Аталған сөздерден әртүрлі тәсілдермен
салыстыру дәрежелерін құрастырыңдар:
-таза... (тазарақ, одан да таза),
- биік... (биігірек, одан да биік)
- сымбатты... (сымбаттырақ одан да сымбатты),
- көңілді... (көңілдірек, одан да көңілді),
- жылы... (жылырақ, одан да жылы),
- күшті... (күштірек, одан да күшті) және т. с.с.
Келесі жаттығуда балалар алдымен синонимдер таңдап алады.
Мысалы, Например: "Қыс келді" - " Қыс түсті"; "Гүл тердім" - "Гүл жинадым"
және т. с.с.
Одан кейін мағынасы бойынша қарама-қарсы сөздерді таңдап алады:
Жақсы (жаман), суық (жылы), жүру (тұру), сөйлеу (үндемеу).
Соңында тәрбиеші түсіндріп айтады: "Көктем келді! Ал ол не әкелді?
Мен бастаймын, ал сендер жалғастырыңдар::
" Көктем келді де ... әкелді" ( жылылық, гүлдер, т.с.с.).
4 ұйымдастырылған оқу іс-әрекет
Бағдарламалық мазмұны:
Байланыстыра сөйлеу. Суретте бейнеленген сюжеттің басын және
соңын ойлап табу; өз тәжірибесі бойынша әңгіме құрау.
Грамматика. Сөздік. Тілінде мамандық аттарын және оларға сәйкес
іс-әрекет түрлерін қолдануды белсенділендіру.

61. 61
Тілдің дыбыстық мәдениеті. "Ә" дыбысының естілуін айыра білу
және жеке айта білу; берілген сөздердің ішінде ә дыбысы бар сөздерді табу.
(Әже, әпке)
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің барысы:
Тәрбиеші сұрайды: "Сендердің аналарыңның мамандықтары не және
олар не істейді. Мысалы, менің анам мұғалім, ол балаларды оқуға, жазуға,
санауға үйретеді. Ал сенің анаңның мамандығы қандай, ол не істейді?" (Әр
баланы сұрауға болады). "8 Наурыз мерекесіне анама сыйлық" суретін
балаларға көрсетеді. Жасылап қарауды ұсынады және сұрақтар қояды:
1.Суретте не бейнеленген?
2.Балалар немен айналысып жатыр?
3. Ойланыңдар, бәрі немен аяқталды?
4. Бұл суретті қалай атауға болады?
Тапсырма береді:
"Алдымен айтыңдар, балалар анасына, әжесіне, әпкесіне сыйлық
жасауға және осы күнге қалай дайындалды.
Одан кейін бұл суретте не салынғаны туралы айтыңдар, және өздерің
әңгіменің соңын қызықты етіп аяқтаңдар. (Үш-төрт баланың жауабы)
8 Наурызға қалай дайындалдыңдар, аналарыңа, әжелеріңе,
әпкелеріңе қандай сыйлықтар жасадыңдар, бұл күні қандай қызықты
жағдайлар болды және ол қалай аяқталды, естеріңе түсіріңдер.
Әңгіме қысқа және аяқталған болуы керек. (Екі-үш баланың жаабы.)
Менің сұрағыма ұйқаспен жауап беруге тырысыңдар:
Анаңды құттықтадың сен қалай? (Тоқып бердім мен оған биялай
(қолғап); салып бердім мен оған саяжай) Тағы басқа нұсқалар болуы мүмкін.
Тәрбиеші өзіне ұнаған кез келген жолды қатты және жай айтуын
ұсынады.
Одан кейін жаңылтпаш оқиды. Балалар қайталайды. Бұл жерде сабақ
мақсатына сәйкес белгілі бір сөзді бөліп алу керек.
5 ұйымдастырылған оқу іс-әрекет
Бағдарламалық мазмұны:
Байланыстыра сөйлеу. Мәтінді ретімен, мәнерлеп мазмұндап беруді
үйрету; әдеби шығармаға ұқсас өз бетімен әңгіме құратыру. Төл сөзді төлеу
сөзге айналдыра білуді үйрету.
Сөздік. Көпмағыналы "ине" сөзімен таныстыру.
Грамматика. Тілдің дыбыстық мәдениеті. Өз бетімен қысқа және ұзақ
сөздерді іріктеп алуға үйрету.
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің барысы:
Тәрбиеші кірпі туралы тақпақ оқиды:
Кірпі, кірпі, кірпі,
Үстің толған ине.
Бірін берсең шіркін,
Қадар едім түйме.

62. 62
Сұрақтар қояды: Бұл тақпақта не туралы айтылған? Кірпіден қандай
ине сұрап тұрмыз?
Берілген тақпақты балалармен жаттау. Хормен және жеке айтқызу.
Келесі тапсырма: Балалар қазір біз сендермен орманға саяхатқа
шығамыз.
"Орманда болған кездеріңді еске алыңдар, онда нелерді көрдіңдер.
Солар жөнінде айтып беріңдер". Екі-төрт баланың жауабын тыңдап,
балаларды қатыстыра отырып, тәрбиеші баға береді.
Тәрбиеші сөйлем оқиды: "Кірпіде инелер бар".
"Ойланыңдаршы, "ине" сөзімен тағы нелерді атауға болады?
(шыршаның инесі, тігін инесі). Неге бұл инелердің бәрін бір сөзбен атайды?"
Егер балалар жауап бере алмаса, тәрбиеші бағыттаушы сұрақтар қояды:
"Бұл инелер бір біріне несімен ұқсайды?"
Ойын ұйымдастырылады: "Түскі асқа түлкішектерге не
дайындаймыз?"
(бұл ойында "Дыбысталатын сөздер" құрамынан "Ағайынды
түлкішектер" суретін қолдануға болады.).
"Ерте, ерте, ертеде екі ағайынды түлкішек болыпты. Оларды қалай
атайсыңдар? Өздерің ойластырыңдар. Біреуінің лақап аты қысқа сөзбен
белгіленді. Оны қалай атаймыз? (Қу, Киш, Таф, Пәле, Тип). Ал екіншісінің
лақап атына ұзын сөзді таңдап алыңдар. ( Жиренсары, Үшкіртұмсық,
Жиренқұйрық)
Киш қысқа сөздермен аталатын нәрселердің бәрін жақсы көрді, ал
Жиренқұйрық ұзын сөздермен аталатындардың бәрін жақсы көрді.
Түскі асты дайындауда түлкінің анасының машақаты көп болды:
әрқайсысына не дайындайтынын білмеді.
Балалар, түлкінің анасына түскі асты дайындауда бір астың атын
ойластыруға көмектесейік. Киш қандай асты ұнатады? Ұмытпаңдар, аты
қысқа болуы керек. (Көже, сорпа, борщ, щи.)
Жиренқұйрыққа не дайындауға болады? Ұмытпаңдар, аты ұзақ сөз
болуы керек. (Түшпәра, қызылша көжесі, т.с.с.)
Түлкі-мама Киш үшін қандай екінші тамақ әзірлейді? (Палау, рагу,
ботқа,.)
Екінші түлкі үшін ше? (жұмыртқа, тефтели, макароны.)
Үшінші тағамға Киш не ала алады? (Шырын, шәй, квас, морс.)
Ал Жиренқұйрық ше? (Лимонад, қатық.)
Түлкінің мамасына өте жақсы көмектестіңіздер".
6 ұйымдастырылған оқу іс-әрекет
Бағдарламалық мазмұны:
Байланыстыра сөйлеу. Ертегіні мазмұндай алу біліктілігін бекіту.
Грамматика. Сөздік. Тілінде құрмалас сөйлемдерді қолдану
белсенділігін арттыру. Мәтінде сын есімдердің қысқа түрлерін қолдануға,
оларды белсенді сөздікке енгізуге балалардың назарын аудару. Түбірлес
сөздерді құрауға жаттықтыру. Антоним сөздерді қолдануға үйрету .

63. 63
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің барысы:
Тәрбиеші балаларға Л. Н. Толстойдың "Тиін бұтақтан бұтаққа
секіреді..." ертегісін тыңдауды ұсынады. Қысқа әңгіме жүргізеді:
1. Ертегі не туралы айтылған?
2.Ертегі кейіпкерлеріне неболды?
3. Қасқыр тиінді неге жібере салды?
4. Қасқыр неге тиіндер әрдайым көңілді жүреді деп ойлады?
5. Неліктен тиіндер көңілді, ал қасқыр әрдайым көңілсіз? Бұл ертегіде
қалай суреттелген? (Балалардың жауабынан кейін ертегіден үзінді келтіріп
отырады.)
Тәрбиеші тағы да ертегіні оқып, жазушының дәл, тауып айтқан
сөздеріне назар аударады.
Осы ертегіні айтып беруді, жазып алып, барлық ата-аналары
балаларының немен айналысқанын білуі үшін, " Ата-аналар бұрышына"
орналастыруды ұсынады. Объясняет: "Кімге мен қолыммен көрсетсем сол
ертегіні айта бастайды. Қалғандары мұқият тыңдап отыруы керек. Келесі мен
көрсеткен бала әрі қарай жалғастырады. Ертегі жазушыныкіндей түсінікті де
қызықты болып шығуы үшін, мүмкіндігінше толық және анық жазып отыру
керек".
Тәрбиеші бірінші баланы шақырады. Оның сөйлемінің интонациямен
аяқталғандығы педагог үшін бағдар болады - ол келесі ертегішіні шақырады.
Т.с.с.
Сосын жазылған мәтін толығымен оқылады және түзетулер енгізіледі.
Тәрбиеші айтады: "Ертегіде тиіндердің көңілді екендігі туралы
айтылған. Олар бұтадан бұтаға секіреді, ойнайды. Олар көңілденгенде тағы
не істейді? (Балалар жауабы)
Тыңдаңдаршы, тиіндер көңілділігін әртүрлі қалай айтуға болады:
"Көңілденген тиіндер", "Тиіндер көңілді", "Тиіндер көңілденуде",
"Тиіндерге өте көңілді" (түбірлес сөздер баса айтылу сұралады)
Тиіндер көңілді, ал қасқыр тіпті көңілсіз; ол қандай? (Қайғылы, мұңды)
Тиіндер көңілденеді, ал қасқыр ... (мұңаяды).
Тиіндерге көңілді, ал қасқырға ... (мұңды).
Сендер қасқыр туралы: "мұңды", "мұңаяды" деген сөздерді
айттыңдар. Сөздер әртүрлі, бірақ дыбысталуы ұқсас.
Бұл туыс-сөздер. "Көңілді", "көңілдену" - бұл да туыс сөздер. Ал енді
"қуанышты" сөзінің мағынасына жақын сөздерді таңдап алыңдар. (Егер
балалар мұндай сөздерді аз айтса, педагог тапсырманың орындалу үлгісін
береді. Можно сказать: "Тиіндер көңілденуде", "тиіндер қуануда", "оларға
көңілді" немесе "оларға қуанышты", "олар көңілді" немесе "олар қуанышты",
"тиіндерде көңілді" және "тиіндерде қуанышты".)
Біз көптеген туыс-сөздерді еске түсірдік. Олармен сөйлем құраңдар.
"Көктемгі" сөзіне туыс-сөздерді еске түсіріңдер.
Осы сөздермен сөйлемдер құраңдар.
"Көңілді" сөзінің мағынасына қарама-қарсы сөзді атаңдар.

64. 64
"Көңілді" (қуанышты) сөздерінің мағынасына жақын сөздерді таңдап
алыңдар.
"Көңілді" деп не туралы айтуға болады? ( Бала, дауыс, күлкі, әңгіме)
"Көктемгі" деп не туралы айтуға болады? (Күн, қар, жылға, мұз)
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетте соңында тәрбиеші балаларға
серуенде немесе үйде туыс-сөздермен атауға болатын заттарды, нәрселерді
іздеп табуды ұсынады.
2.4 Тіл дамыту, айналамен танысу және математика бойынша
материалдарды меңгерудегі
бақылау ұйымдастырылған оқу іс-әрекет конспектілері
1 ұйымдастырылған оқу іс-әрекет
Тақырып: "Астық мерекесі"
Ескерту: Осы және келесі ұйымдастырылған оқу іс-әрекетте
балаларға ұсынылған міндеттер анық тұжырымдалу қажет, балаларға
сұрақтарды айқын қою, түсіндіруден соң ойлануға уақыт беру, балалардың
жауабын бөлмеу қажет.
Ұйымдастырылған оқу іс-әрекет барысы:
Тәрбиеші:
- Балалар, бүгін бізде әдеттен тыс сабақ.. Біз сендермен астық
мерекесін ұйымдастырайық, бірақ алдымен астықты жинап алайық. Оларды
қайда жинайды?
Ал біз өнімді былай жинаймыз: әрбір қатар- бұл бригада. Міне әр
бригада үшін себет (жазық себеттер орнатады).
Ал міне өнімдер (жазық жемістер, көкөністер, саңырауқұлақтар,
жидектер бейнелері көрсетіледі), бірақ та менің есебімді дұрыс шешкеннен
соң ғана оларды себетке салуға болады. Бригадалар өзара жарысады, кім
көп есеп шешсе - солардың өнімі көп болады. Мұқият болыңдар.Жауабы
дұрыс және барлығына түсінікті болу қажет.
1.Мақсаты: қозғалатын нәрселерді ажырату және олардың
ерекшеліктерін алу қабілеттерін анықтау.
Тақтаға көліктің түрлері:велосипед, автобус, самолет, троллейбус
және т.б. бейнеленген заттық суреттер ілінеді.
- Суреттерге мұқият қараңдар да, ойланыңдар, мұндағы бейнелерді
бір сөзбен қалай айтуға болады.
- Ал енді әрбір бригада қандай көлікпен жолға шығатынын білу
қажет.Міндет: Мен көліктің әр түрі туралы (оның түрі қандай, қалай жұмыс
істейді, кім оны жүргізеді) әңгімелеймін.Сендер оның атын атап, неге олай
шешкендеріңді сөзбен түсіндірулерің қажет.Әрбір бригадаға жеке
айтамын.Дұрыс жауабы үшін ұтысқа жеміс немесе көкөніс алады.Тәрбиеші
алдын ала жұмбақ қарастырады. Мысалы: Бұл қалалық көлік.Ол бір немесе
бірнеше вагоннан тұрады. Бір вагонында электр сымына қосылған доғасы

65. 65
бар.Көлік рельспен ғана жүреді. Оны жүргізуші жүргізеді. Бұл не? (Барлық
бригадаларға осылайша тапсырма беріледі).
2. Мақсаты: заттардың белгілі бір қасиеттерін бөліп алу, салыстыру
және топтау біліктерін анықтау.
Материал: әр балада жеміс пен көкөніс бейнеленген сурет. Суреттер
әр бала екі рет ойнай алатындай етіп алыну керек.
-Міне енді біз жолға шығамыз.Бірінші аялдама бақшада немесе бауд.
- Бізде үстелдің үстінде жеміс пен көкөніс бейнеленген заттық
суреттер бар. Әрқайсыларың өз суреттеріңді алып, мұқият қараңдар (пауза).
- Ал енді тапсырманы тыңдаңдар:
- Балалар, кімде: а) дөңгелек пішінді; б) сопақша пішінді жемістер бар,
солар менім қасыма келіңдер.
Балалар суреттерін көрсетіп , жемістерді атайды.
Ойын тағы да осылайша бір рет қайталанады.
3. Мақсаты: сөздегі алғашқы дыбысты ажырата білу қабілетін
анықтау.
-"к" дыбысына басталатын жеміс суреттері бар балалар, менің
қасыма келеді.
Қолындағы суреттегі жемістер атауы "а", "қ", "с", "ш" дыбысынан
басталатын балалар үстелден шығыңдар. Топқа жалпы сұрақ: "Балалар
тапсырманы дұрыс орындады ма?" (Тәрбиеші бақылау жүргізу үшін әрбір
тапсырмаға берілетін суреттер санын толық білу қажет. Егер кейбір балалар
шықпаса, тапсырманы еске алып, топпен бірге тағы бір рет суреттерді
тексеру қажет).
Сергіту сәті
Мақсаты: балабақша қызметкерлері, еңбекке қажетті жабдықтар
туралы білімін анықтау. Үлкендердің мамандықтарына қызығушылық,
үлкендерді және олардың еңбектерінің нәтижесін құрметтей білуге, жұмысқа
деген ықыласын тәрбиелеу
Материал: заттық суреттер: қуыршақ, кітап, пирамида, қарындаштар
(тәрбиеші жұмысы үшін); градусник, дәрілер, шприц, дәке (мед бике жұмысы
үшін); сыпырғыш, арбаша, қалақша, күрек (аула сыпырушы жұмысы үшін);
пышақ, кәстрөл, ожау, таразы, таба (аспазшы жұмысы үшін). Суреттерді
ойыншық заттармен алмастыруға болады.
-Біздің саяхат жалғастырылады. "Балабақша" аялдамасы.
Балабақшада кімдер жұмыс істейді?( балалардың жауабы)
-Адамдарға жұмыс істеу үшін әртүрлі жабдықтар, құралдар керек.
Тақтада бірнеше еңбек құралдары бейнеленген суреттер ілулі тұр. Мұқият
қарап алыңдар. (Сәл үзіліс жасалады).
-Ал енді ойнаймыз. Кім тәрбиеші болғысы келеді? Медбике, аула
сыпырушы,аспаз болғысы келеді? (Балалар шығады).
-Өздеріңнің мамандықтарыңа қажетті құралдар бейнеленген
суреттерді таңдап алыңдар.
Енді құралдарды атап, онымен не істейтіндіктеріңді түсіндіріңдер..

66. 66
Мақсаты: жануарлар, олардың өмір сүру әдістері, қөректенуі,
қорғануы туралы балалардың білімін анықтау; шартты өлшемдерді қолдана
білетіндігін анықтау; ұжымдық әңгімелесуге қатысуға: жолдастарының
жауаптарын зейін қойып тыңдай білу, топқа берілген сұраққа жауап беру
қабілетін анықтау.
Материал: құрбақа, қоян және тиін бейнеленген заттық суреттер, осы
жануарлардың маскасы. Ұзындықтары бойынша әртүрлі үш өлшеуіш-
сызғыштар.
-Келесі аялдама "Орман". Ертегіні тыңдаңдар: "Орманда дос аңдар:
Құрбақа, Қоян, Тиін өмір сүріпті.Олар секіре алатындықтан үшеуі дос
болыпты. Сендер қалай ойлайсыңдар. Олар неге секіреді?".
- Бір күні олар жарыс ұйымдастырыпты: Бір ағаштан екінші ағашқа кім
тез секіреді. Олар белгі бойынша секіре бастайды. Үшеуі де өте тырысады.
- Балалар, қалай ойлайсыңдар, кім бірінші болуы мүмкін? Неге?
- Енді олар қалай жарысқандығын көрейік. Міне спортшы- достар
мыналар. (тілек білдірген балаларға маскалар беріледі). Ал міне мынау
секіру ұзындығын белгілейтін өлшеуіш-сызғыштар. Кімге қайсысы керек?
("Спортшылар" өздері таңдайды).
- Сөре мен мәренің белгілері міне! (Затпен немесе жалаушамен
белгілейді). Былай секіресіңдер: белгі бойынша бәрің бір уақытта өлшеуіш-
сызғыштарыңмен өлшеп, бормен белгілейсіңдер. Төреші секіру-өлшемінің
дәлдігін қадағалайды.
- Дайындалыңдар! Сөреге! Марш!
- Достар орманда жарысып жүргенде, көрермен- аңдар сыйлықтар
дайындайды. Бұл олардың сүйікті астары болады.
- Қалай ойлайсыңдар, кімге қандай сыйлық сыйлаймыз?
- Осы кезде Қасқыр жетіп келді. Біздің достар қорқып , қасқырдан
қорғануға кірісті. Қалай ойлайсыңдар, олар қалайша қорғанды?
- Міне, ертегі де аяқталды. Жарайсыңдар!
2 ұйымдастырылған оқу іс-әрекет
Тақырыбы: «Кітаптар еліне саяхат»
Мақсаты: балалардың ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінің мазмұны
бойынша сұрақтар қоя білу, жолдастарының жауабын мұқият тыңдай білу,
тақырыптан ауытқымай көргенін немесе естігенін байланыстыра әңгімелей
алу білігін анықтау. Шығармадағы кейіпкерлердің адамгершілік қасиеттерін
айыра білу және оларды бағалай білу.
- Балалар, біз сүйікті кітаптар еліне келдік. Саяхатты былайша
жасаймыз: мен сендерге сурет, зат көрсетемін немесе шығармадан үзінді
оқимын, ал сендер осы шығарманың атын және онда не туралы
айтылатынын еске түсіресіңдер.
Тәрбиеші заттарды көрсетеді: құмыра мен табақ, ("Түлкі мен тырна"
ертегісі бойынша). "Алдар көсе мен шықбермес Шығайбай" ертегісіне
иллюстрация немесе ертегіден үзінді оқылады. Қызыл телпек немесе қызыл

67. 67
телпек киген қуырша ( Ш.Перроның "Қызыл телпекті қыз" ертегісі бойынша)
және т.б.
1.Мақсаты: балалардың жеке гигиена заттарын қолдана білу
қабілеттерін анықтау; затты сипаттай білуі
Материал: Заттар: тарақ, тіс щеткасы, киім щеткасы, сабын орамал,
тіс пастасы.
-Бұл қапта да сендердің сүйікті кітапшаларыңның кейіпкерлері. Мен
қапшықтан заттарды аламын, ал сендер оларды атап және қалай қолдануға
болатынын түсіндіріңдер.
Барлық заттарды шығарған соң, тәрбиеші сұрайды? "Бұл кейіпкер-
заттар бізге қандай кітаптан келді?" (К.Чуковский "Мойдодыр").
3 Ұйымдастырылған оқу іс-әрекет -ойын "Бәрін білгім келеді"
Мақсаты: Күн жүйесінің планеталары бойынша балаларға
қарапайым түсінік беру; Жер бетінде жерліктер, басқа планетада -
инопланетяндар, басқа планета адамдары тұратындығын білу.
1. -Өлең шығармашылығына үйрету.
2. Қазақ даласының жануарлары туралы білімдерін тереңдету; туған
жерінің табиғатын сақтауға жауапкершілік сезімін дамыту.
3. "Ертегі" жанырымен жұмысты жалғастыру; "Тапқыр бала" қазақтың
халық ертегісімен таныстыру; тілді жаңа сөздермен байыту-батыр, жігіт,
шапан, аңыз, талқан, ұршық, пері.
4. Туған елімен таныстыруды жалғастыру.
5. Дене шынықтыру сапаласы мен дағдыларын дамып жаттықтыру.
6. Аспаптық музыкаға сәйкес вальс биінің қозғалыстарын орындау.
7. Эмоциональдық және психологиялық қабылдауды және ойын
арқылы жаңаны тану ықыласын дамыту.
8. Қазахстандық патриотизмді дамытуға қолдау жасау.
Материал: Күн жүйесі планеталарының тақтадағы модуль-сызбасы
(схема); таяқтар, дауылпаз; "Космонавт" медалі; "Казақстана жануарлары"
иллюстрациясы; ертегіші Рахат Лукумның чалмасы; ұршық; ертегілерге
иллюстрациялар; теледидар; проигрыватель; "Бәрін білгім келеді" деген
өлеңі бар күйтабағы, магнитофон; Хамидидің "Казақ вальсі" фонограммасы;
"Жайляу" ойынына казақ халқы сазының фонограммасы; "сиқырлы"
таяқшалар; фишкалар.
1. "Психологиялық шеңбер" - бір біріне жақсылық, табыс тілеу.
2. Іс-әрекетке ынталандыру:
- Тақтаға қараңдар! Бұл не екенін білгілерің келе ме? Балалардың
жауабы.
- Міне сендер бүгінгі күннің ұранын анықтадыңдар, яғни бүгін немен
айналысатындықтарыңа мақсат қойдыңдар. Оны бәріміз қосылып айтайық:
Бәрін білгім келеді!

68. 68
3. Бүгін біз космосқа ұшамыз, әртүрлі планеталарда боламыз, одан
соң елге қайтып ораламыз. Ұйымдастырылған оқу іс-әрекетті бастамас бұрын
ұранды тағы еске түсірейік.
Балалар: "Бәрін білгім келеді!"
2.Күн жүйесінің планеталарымен танысу.
- Мұнда қараңдаршы! Бұл күн жүйесінің планеталары. Планеталар
деп қандай да бір жұлдызды айналып қозғалатын аспан денелерін айтамыз.
- Сендер жұлдызды көрдіңдер ме? Ал қандай да бір планетаны
көрдіңдер ме? Менің ойымша көрдіңдер. Қараңғы түндер болады, тек қана
жұлдыздар жарқырайды. Жарық түндер де болады, өйткені бір планета
жарық береді, ол-Ай. Міне ол-Ай планетасы. Ал мына планеталар Меркурий,
Венера, Марс, Европа, Юпитер, Сатурн.Ал, планета атауларын қайталайық.
- Қараңдаршы, міне біздің Жер планетамыз. Ол басқа планеталардан
түсі жағынан бөліктенеді. Басқа планеталар -оттай қызыл, Ай-суық, ал Жер -
көгілдір -жасыл, өйткені мұнда ормандар, теңіздер, өзендер өте
көп.Сондықтан да мұнда өмір сүру бізге жақсы және ыңғайлы.
- Қалай ойлайсындар бұл не? ( Күнді көрсетеді ). Одан жылу мен
жарық шығады. Иә, бұл күн. Күн-планета емес, ол ең үлкен жұлдыз. Барлық
планеталар күнді айналады. Мүмкін оларда жерлік емес, басқа
планеталықтар - инопланетяндар өмір сүретін болар. Біз Жер планетасында
тұрамыз, біз оның тұрғындары, жер ададарымыз. Біз кімбіз? (Жер адамдары,
жерліктер).
- Өзге планеталарда болғыларың келеді ме? Олай болса, бізді жүйрік
ракеталар күтіп тұр ? Ал ракеталарда ғарышкерлер ұшады. Ғарышкерлер
қатарына жазылу - тек жаттығудан кейін. Жаттығуға сап түзейміз! (Сапқа
тұрады).
Сергіту ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттің 1-бөлігі өткізіледі:
Бой жазу: жай жүру (30сек), баяу жүгіру (30 сек), жай жүру (30сек),
жартылай отырып жүру (30сек), жай жүру 30сек), қимылдар жаттығуы (2-3
минуты), баяу жүгіру (30сек), жыланша жүру (30сек), диагональ бойымен
жүгіру, кең адымдап жүгіру (30сек), жай жүру (30сек).
Қатарға тұру: таяқтарды алып, жұбымен тұру. Ара қашықтық ұстап
орталықпен жүру.
Таяқпен жалпыдамытатын жаттығулар:
"Штангистер" - б.қ. аяқты алшақ ұстау, таяқ жерде. Қолды көкірек
тұсына көтеру, төмен түсіру (6-8 рет).
"Айналымдар" - б.қ. таяқ жерде. Солға (оңға) деп, солға (оңға)
бұрылу, б.қ. қайта келу. (6-8 рет)
"Аяқ ұшына жеткізу" - б.қ. аяқты жауырын кеңдігіндей қашықтықта
ұстау, таяқты көтереміз. Еңкейіп аяқ ұшына жеткізу, б.қ. қайта келу. (6-8рет).
"Отыру" - б.қ. өкшені бірге ұстаймыз, аяқ басы алшақ, таяқ жерде.
Отырып, таяқты алға созамыз, б.қ. қайта келу. (6-8рет).
"Секіру" - негізгі тұрыс: таяқ мойын сыртында. 3 секіруді 3 рет
жүрумен кезектестіру.

69. 69
Сонғы жүру, таяқтарды орнына қою, сапқа тұру.
Жаттығу өте жақсы өтті деп есептеймін. Барлықтарың ғарышкерлер
қатарына өттіңдер.Ғарышкер белгісін тағыңдар. Отряд! Түзеліңдер! Тік
тұрыңдар!
Күтіп тұр бізді ракеталар
Ұшу үшін планеталарға.
Қайсысына барғымыз келеді,
Соған ұшып кетеміз. ("Ракеталар" қойылады).
- Қайсысына ұшамыз? (Марсқа! Венераға!).
- Жақсы, Марсқа ұшамыз! Бірақ та ойын шарты бойынша
кешіккендерге орын жоқ.
"Бізді жүйрік ракеталар тосып тұр" ойыны.
- Ал енді туған жерімізге қайтамыз. Ракетадағы орындарыңа
отырыңдар Көздеріңді жұмыңдар да, ұшып бара жатырмыз деп елестетіңдер.
Міне біздің Жер көрінді. Ол қандай әдемі! Көріп тұрсыңдар ма? Көздеріңді
ашыңдар! Біз қондық. Біз Жер планетасындамыз, бірақ әлі өз отанымызда
емеспіз. Келесі ұшуға дейін демалуды сұраймын.
Үзіліс.
3. Экология.
- 1. А.Бартоның "Ұшақты өзіміз құрастырамыз" өлеңі бойынша ойын
естеріңде ме? Біз Қазақстанға қайта оралуымыз қажет. Олай болса, қайда
қонуымыз керек. - Қазақстанға. Қазақстанда ормандар мен дала көп.
Бартоның өлеңін қалай өңдеу ге болады? Қай жерден ұшып өтуге болады?
- Ормандардан ұшып өтеміз, далалардан ұшып өтеміз.
- Қайда қонамыз?
- Қазақстанға.
- Міне осылайша біз өлең шығардық.
Ұшақты өзіміз жасаймыз,
Ормандардың үстімен ұшамыз.
Далалардың үстімен ұшамыз,
Қазақстанға қонамыз.
"Ұшақтар" қимыл-қозғалыс ойыны өткізіледі. Балалар екі қатарға
бірінің артынан бірі тұрады, жүгіне отырады, қолдары екі жақта, "моторды
іске қосады". (Тұрады, қолдарымен айналма қозғалыс жасайды -р-р-р).
Дайындалыңдар! (қолдарын жанына созады ). Ұшамыз! Қонамыз!
(Екіншісінде орындарына барады).
2. Жол ұзақ, бірақ зерікпейміз. Мына жерде қандай сөз жасырынғанын
білгілерің келе ме? (Кроссворд "Казахстан"). Қане, өздеріңнің девиздеріңді
айтыңдар!
Балалар: Бәрін білгім келеді!
Кроссвордпен жұмыс: бұл жануар көрмейді және естімейді.
Бауырымен жорғалап естиді. Өте улы, уын емдеу мақсатында қолданады.
(Дала сұр жыланы).

70. 70
- Дала сұр жыланы күндіз не істейді? Ал түнде ше? Нелерді аулайды?
(Кеміргіштер мен құрт- құмырсқаларды. Күндіз ұйықтайды, күнге
қыздырынады, түнде жемін аулауға шығады).
- Балалар, сендер білесіңдер ме, жыландар олжаны қалай табады?
Тышқаннан немесе кеміргіштерден жылу келеді. Сол жылу сәулелерінен сұр
жыландар өз олжасын табады.
- Қане, тәжірибе өткізіп көрейік! Қолдарыңды беттеріңнің немесе
қолдарыңның үстінен жүргізіп көріңдер, Не сездіңдер? (жылу). Міне
осыдайша сұр жылан да жақын тұрған жануардың жылуын сезеді.
- Қалай ойлайсыңдар, сұр жылан өз олжасын, табысын не істейді?
(жұтып жібереді).
- Сұр жыланның өте қауіпті екенін біз білеміз. Ал оның қандай
пайдасы бар?
Ал оның кішкентай балаларының қалай пайда болатынын білгілерің
келе ме? Сұр жыланның ұрғашысы жұмыртқа тастайды, бірақ ұяда
қалдырмай, өзімен бірге алып жұреді. Тамыз айында - ұзындығы 15 см
болатын 10 кішкентай баласы пайда болады. Келесі жануар да далада өмір
сүреді. Бұл ұқыпты жануар. Бұл не? (борсық). Оны неге бұлай атайды?
Тәуліктің қай мезгілінде ол белсенді? (күндіз ұйықтайды, кешке және түнде
аулауға шығады).
- Борсық немен қоректенеді? (құрт-құмырсқа, кеміргіштер, тұқымдар
және шөптермен).
- Борсық қыста немен қоректенеді? (ішкі майымен).
- Борсықтың қандай пайдасы бар? (кеміргіштерді жейді, майы
шипалы, терісінен бас киім тігеді).
Келесі жануар орманда да, далада да өмір сүреді. Өз жануаларынан
қорғану үшін тонын ауыстырады. Бұл не? (Қоян).
- Ол немен қоректенеді? ( ағаштар қабығымен).
- Қалай ойлайсыңдар, қоян қай мезгілде қорегін іздеп шығады?
(Түнде).
Бұл жануардың терісі қабыршақтармен жабылған. Оның мынадай
ерекшелігі бар: жауынан құтылу үшін құйрығын тастап кетеді. Бұл не?
(Кесіртке).
- Ал ол табысын қалай жейді? (тұтасымен жұтып жібереді).
- Кесіртке қыста не істейді? (ұйықтайды).
- Немен қоректенеді? (ішкі майымен).
Сергіту сәті: Орманда, далада шегірткелер өмір сүреді. Бәріміз
шегірткеге айналайықшы. Тұрамыз!
Иықтарыңды көтеріңдер,
Шегірткелер, секіріңдер!
Қарғып секір! қарғып секір! Тоқта!
Отырамыз. Шөп жеп аламыз.
Тыныштыққа құлақ саламыз.

71. 71
Жоғары! Жоғары! Жоғары секір!
Аяқтарымыз жеңіл!
-Келесі жануар мынадай: Басы, аяғы, құйрығы және тас сауыты бар.
Бұл не? (тасбақа)
-Тасбақа қауіптен қалай қорғанады? (Тас сауытына басын, аяғын,
құйрығын тығып алады).
-Тасбақа немен қоректенеді? (шөппен, жас ағаш бұрақтарымен).
- Тасбақа қысты қалай өткізеді? (ұйқыда).
Мына жануар - түлкінің толық көшірмесі. Құйрығының ұшы жағынан
айырмашылығы бар, түлкіде - ол ақ, ал бұл жануарда - қаралау, және ол
далада өмір сүреді. Бұл не? (Қарсақ).
Қарсақ аулауға түнде шығады. Ал ол немен қоректенеді?
(тышқандармен, атжалман, сары шұнақтармен, кірпілермен).
-Ал, мына жануардың басында бұтақты ағашы бар және тұзды өте
жақсы көреді. Бұл не? (бұғы).
-Қазақтар бұғыны қалай атайды? (марал).
-Неге маралды жылдам аяқты жануар дейді? (Оның ұзын, әдемі
аяқтары бар, батпаққа батпай жүгіріп өте алады, өзендерден жүзіп өте
алады).
- Маралдың жауы не? (аю).
- Марал қауіпті сезгенде не істейді? (Біреуі пысқырады, қалғандары ақ
құйрығын көтеріп алып қашады. Жолдағы бағдаршам сияқты ол қалың
орманда қараңдайды).
Ал мына жануарды құмды жерден кездестіруге болады. Оны шөл
даланы мекендеуші деп атайды және ол Каспий теңізінен Балхаш көліне
дейінгі аралықта кездестіруге болады.. Қазақтар оны - қарақұйрық деп
атайды. Бұл не? (жайран).
Балалар! Шөл далада құмдарда: бұталар, сексеуіл, шөп өседі.
Жайран жазда шөппен қоректенеді, ал қыста - сексеуілмен қоректенеді,
өйткені қыста қарды аршып, қар астындағы шөпті ала алмайды.
-Жайранның жауы кім деп ойлайсыңдар? (Қасқырлар, бүркіттер және
дала бүркіттері )
Ал ертегіде жайранды қалай атайды? (антилопа).
Енді біз Қазақстан деген сөзді оқи аламыз.
Экипаж командирі ретінде қонуды, демалуды ұсынамын.
Үзіліс.
4. Көркем әдебиет.
-Тыңдаңдар! Қазақстанға ұшатын рейс бойынша , ұшаққа отырғызу
жарияланады. Салондағы өз орындарыңызға отырыңыздар!
Тағы да екі сағат ұшамыз. Уақытты бос жоғалтпаймыз, өйткені біздің
девиз: Бәрін білгім келеді!
Мен сендерге сюрприз дайындадым. Ол орындалу үшін көздеріңді
жұмып 20 ға дейін санауды ұсынамын. (Бұл кезде үстелше қоямын, Рахат
Лукуның сәлдесін киіп, "теледидар" артына тығыламын).

72. 72
Мен өзіммен бірге теледидар ала келдім. Көздеріңді ашыңдар да,
оны қосыңдар. (шиқ!).
- О, менің жүрегімнің рақаты! Сәлеметсіңдер ме! Сендер - белгілі
сиқыршы - ертегіші Рахат Лукумда қонақтасыңдар. "Ертегіде қонақта"
хабарын көруді ұсынамын.
- Сендер ертегіні жақсы көресіңдер ме?
- Ал ертегілердің басқа шығармалардан қандай айырмашылығы бар?
- Қандай қазақ ертегілерін білесіңдер?
- Бүгін мен сендерге "Тапқыр бала" атты қазақ халық ертегісін айтып
беремін. Жаңа сөздермен: батыр, жігіт, шапан, жесір, аңыз, талқан, ұршық,
жоқшылық, - алдын ала танысады.
2. Иллюстрация көрсету арқылы ертегіні әңгімелеу.
Сергіту сәті: Ертегідегі батырлар сияқты бақытты адамдар ән
салады, би билейді. Сондықтан мен музыкалық үзіліс жариялаймын. Л.
Хамидидің "Казақ вальсі" сазымен балалар би билейді.
3. Ертегі мазмұны бойынша жұмыс:
- Қалай ойлайсыңдар, бұл ертегі не жайлы? (Неден басталады?
Немен аяқталады? Ұлы анасына қандай сұрақтар қойды? Сонымен ертегі не
жайлы?).
- Басты кейіпкер-бала алдына қандай мақсат қойды? (Бақытты қашан
келеді деп күтпей, өзі іздеуге шығады).
- Ертегі "Тапқыр бала" деп аталады. Оның тапқырлығы неден
байқалады?
- Естеріңе түсіріңдерші, тастан майды пері қалай шығарды, бала
қалай шығарды! Ол қолының алақанымен не істеу керектігін ойлап тапты?
Міне ол осылайша қиын жағдайдан шықты?
- Оның тапқырлығы мен ақылдылығы тағы қай жерде байқалды?
(өзінің төсек орнын басқа бұрышқа ауыстырды, әйтпесе тас оны өлтіруші еді).
- Ертегінің соңын еске түсіріңдерші! Ол өзінің анасының осындай
күшті екендігін перілерге қалай сендірді? (Жуан бөренені алғызды да, ол
анасының ұршығы болатынын айтты).
4. Сендер бақыттысыңдар, оны мен білемін. Ал толық бақытты сезіну
үшін сендеоге не жетіспейді? Сендердің мақсаттарың қандай? (Балалардың
жауаптары).
5. Қорытынды: О, ақылдылардың ішіндегі ақылдылары! Мен сендер
үшін өте қуаныштымын. Егер алдарыңа қойған мақсатқа ұмтылсаңдар, онда
табысқа да, бақытқа да жетесіңдер. Және егер мақсатқа жету үшін табанды
да, қайсар болсаңдар, онда сөзсіз бақытты боласыңдар! Және естеріңде
болсын:
Жан қиналмай жұмыс бітпес,
Мақсат қоймай бақытқа жетпес!
Мен сендермен қоштасамын. Сендердің ұшақтарың туған Қазақстан
жеріне қонады. Сендерге ол туралы көп білуді тілеймін! Қош болыңдар!
(Сәлдені шешемін).

73. 73
Теледидарды сөндіріңдер. Сонымен біз үйдеміз, туған жердеміз.
Салоннан шығып дем алуларыңды сұраймын.
Үзіліс.
5. Айналамен таныстыру.
1. Ал біз үйге оралдық. Картада біздің мемлекетті көрсетіңдер!
 Бас қаламызды айтыңдар! Бұл Астана.Біздің астанамыз
Астана қаласы.
 Астана қаласын картада көрсетіңіз.
 Онтүстік астанамыз кай қала?
 Алматы қаласын картада көрсетіңіз.
 Біз қай қалада тұрамыз?
 Қарағанды қаласын картада көрсетіңіз?
Алматы, Астана, Қарағанды қалалардан да басқа қалалар
Қазақстанда өте көп,кане балалар, сендер қандай қалалар білісіңдер, айтып
беріңдер.
2. Сергітү сәті.
- Шеңбер жасап тұрайық.Балалар сендер Қазақстан Республикасына
келіп, әрқайсын өз туыстарыңа баратын шығарсындар. Мынау "сиқырлы
таяқша" сендерге барам деген қалаларыңа баруға көмектеседі
- Мен Қарағанды қаласына қызыма және немере қызыма барам. Ал
сен қайда барасын? (сиқырлы таяқшаны береді).
6. Күннің қорытындысы:.
Балалар сендер бүгін жақсы жұмыс жасап , көп білім алдыңдар.
Кімге не ұнады, естеріңде не қалды?
Сендерді білгіштер деуге болама ?
Фишкаларыңды санаңдар. Кімде 5 фишкадан аз тұрыңдар! Ондайлар
жоқ?Ал енді кімде 5 фишкадан асып кеткендер тұрыңдар .
Балалар, сендер өте тапқыр болдыңдар.Жарайсындар. Сендер білім
жолына түсіп білгіш болдыңдар. "Бәрін білгім келеді" деген ұран әрдайым
сендермен болсын!
"Бәрін білгім келеді !" деген өлеңді балалар тұрып айтады.
Бәрін білгім келеді,
Өмірдің бәрін білгім келеді:
Ойлауды да,
Ойнауды,
Билеуді де,
Дамуды,
Есте сактап!
Ой таласу, ой таласу,
Оңай емес бұл сұрақтар,
Білгіштер телеклубы
Жауап береді бәріне!

74. 74
Дамыту ойындары
«Шығармашылық қате»
Мақсаты: Қиял-елесін,тіл дамыту
Ойын негізінде орфографиялық қатені табу жатыр.
Сөздің бір әрпін әдейілеп басқа әріппен ауыстырып сөздің мағнасын
өзгертуге болады. Мысалы, жылқы деген сөзді "мылқы" деп өзгертсек, бұл
енді қиял-ғажайып жануарға айналады. Мылқы - дауыс шықпайтын мылқау ,
бірақ қанаты бар жылқы. Қауын - "дауын" дауыл соққанда қаңбақ сияқты
ұшып жүретін керемет тәтті қауын.
«Домино»
Үстел үстінде суреті төмен қараған карточкалар жайылған. Онда әр
түрлі ертегілерден сюжеттер немесе сюжетті суреттер бейнеленген. Бірінші
бала карточканы ашып, ертегіні бастайды. Баланың ой-қиялы шегіне
жеткенде, ол келесі баланың иығына қолын салады, сол бала ертегіне өз
бетінше жалғастырады.
«Сұраншақ»
Бұл ойын қызықты өту үшін, ертегіден сюжеті бейнеленген суретті
ерекше ашу керек. Бұл үшін"Лимпопо", "Қай ертегіден екенін тап "...
ойындарын қолдануды ұсынамыз. Ертегі кейіпкерлерінде қандай да бір
кемшілік болуы керек. Мысалы сіз" Шатырда тұратын Карлсон" ертегісінің
суретін аштыңыз. Оңайлықпен жауап бере алмау үшін, күрделі сұрақтар қою
керек:
Карлсон шатырда неге тұрады?
Ол неге тек қана тәттіні жейді?
Ол пропеллерді қайдан алды?
Үлкен бола тұра ол неге кішкентайлар сияқты тентектік
жасайды?
«Болады-болмайды»
Балалардың қиялын, алғырлығы мен ойлау сонылығын дамыту.
Балалар бір-біріне кезекпен жұмбақ айтады. Егер жауап беруші
баланың жауабы дұрыс болса, келесі жұмбақты ол айтады. Ал егер дұрыс
болмаса кезегін өткізеді. Жұмбақтардың шын және жалған нұсқалары
кезектесіп отырады. Мысалы, "Қасқыр орманда кезіп жүр" - "Қасқыр ағаштың
басында отыр"...
«Крокодил»
Балалар екі топқа бөлінеді. Ақыл-ой жекпе-жек ойынын бірінші
бастайтын топтың өкіліне қарама -қарсы топтың балалары құлағына бір сөз
сыбырлайды.Өз тобына қайтып келіп, пантомимоны (дене қимылы)ғана
қолданып, хабарлаған сөзді түсіндіруге тырысады
Оның дене қимылдары топ ойыншыларының алдында нақты бір
баламалар тудырады, сондықтан олардың мәнін түсіну үшін, топ
ойыншылары сұрақтар қояды. Сөзді тапқанға дейін ойын жалғаса береді.
Содан кейін бүл топ қарсы топтың өкіліне өз сөзін айтады және әрі
қарай ойын жоғарыдығы сызбаға байланысты жалғасады.

75. 75
Ескерту: ойын баланың ойлау қабілетін дамытады, көңіл-күйін
көтереді.Бір-бірін сөзсіз түсінуге үйретеді, сахналық қабілеттерін дамытады.
«Керісінше ойлап тап»
Баяғыда кішкентай Әсет деген бала болды - ... үлкен шал Асқар.
Ол өте мейірімді, қыз балалардың бұрымынан тартпаған - Ол қатігез
және әжелердің бұрымынан тартқан.
Ол өте ұқыпты, тамақ алдында қолын жуған - Ол өте салақ, тамақтан
соң қолын былғаған.
Өзі шалбарын өтектейді - Өзі басқалардың шалбарын қыртыстырады.
Жануарларды жақсы көріп және иесіз иттерді тамақтандыруға
тырысады - Жануарларды жек көріп және үй иттерінің тамағын тартып алуға
тырысады.
Бір күні Әсет хайуанаттар паркіне барды - Бір күні Асқар хайуанаттар
паркінен шықты.
Ол онда көп қызықты көрді - Ол онда қызық ештеңе көрген жоқ.
Үлкен пілдер мен кішкентай ақ тышқандарды - Кішкентай пілдер мен
үлкен ақ тышқандарды.
Епті маймылдар мен жайбасар тасбақалар - Епсіз маймылдар мен
шапшаң тасбақалар.
Жуан бегемоттар мен тісті крокодилдер- Арық бегемоттар мен тіссіз
крокодилдер.
Кешке Әсет үйге келіп, шешінді де ұйықтап қалды - Таңертең Асқар
үйден шығып, киінді және оянды.
Міне, бітті. Міне, ештеңе жоқ..
1 кезең
Заттар Іс-әрекеттер Белгілер
Күн - түн
Қыс - жаз
Таң -кеш
Қайғы қуаныш
Басы - аяғы
Қапырық - салқын
Қорқақ - батыр
Күлкі - жылау
Шу- тыныштық
Жарық - қараңғы
Кездесу –
айырылысу
Мақтаныш - ұят
Мұңаю - қуану
Достық -
жауыздық
Ыстық - суық
Ыстық - өте суық
Ағару - қараю
Алаңдату –
тыныштандыру
Айту - үндемеу
Достасу - жауласу
Ұмыту - есте сақтау
Жану - өшу
Тыю- рұқсат ету
Тыйым салу - рұқсат
ету
Қиындату –
жеңілдету
Қызару - бозару
Кию - шешу
Бастау - аяқтау
Жақсы көру - жек
көру
Кінәлау - ақтау
Ұқыпты -ұқыпсыз
Жақындағы –
алыстағы
Жақын - алыс
Сыпайы - дөрекі,
тұрпайы
Көңілді - көңілсіз,
мұңды, қайғылы
Биік - аласа
Қатаң –
сыңғырлаған
Ыстық - суық
Қатты - жай
Дөрекі - сыпайы,
әдепті, кіші пейілді
Мұңды - көңілді,
қуанышты
Адамгершілікті –

76. 76
Ыстық - аяз
Зұлымдық-
қайырымдылық
Сүйіспеншілік-
жек
көру
Батылдық –
қорқақтық
Отан - жат ел
Мұң -қуаныш
Жеңіс - жеңілу
Таң сәрі- бату
Бақыт - қырсық
Бақыт - қайғы
Үрей - тыныштық
Ақыл - ақымақтық
Кінәлау- қорғау
Киіндіру –
шешіндіру
Шынығу - әлсіреу
Ашу - жабу
Қалып қою - қуып
жету -
Қалып қою - басып
озу
Марапаттау –
жазалау
Қарусыздандыру –
қаруландыру
Сыйлау - жаратпау
Еліктіру - көңіл қалу
Тұнжырау –
күлімсіреу
қатыгезді
Қымбат - арзан
Татулық - жауыздық
Ыстық - суық, аяз,
өте суық
Қатыгез - мейірімді
Мейірімді –
мейірімсіз
Белгілі –
белгісіз,хабарсыз
Қызықты –
қызықсыз,
жабырқаңқы
Қысқа - ұзын, ұзақ,
ұзаққа созылған,
Әдемі - ажарсыз,
ұсқынсыз
2 кезең
Бұл кезеңде тәрбиеші бірінші кезеңдегі сөздерге сүйене отырып,
өлеңдер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар жинақтап, қолданады.
3 кезең
Қасқыр (зұлым) - әже (мейірімді)
Қарындаш (жазады) - өшіргіш (өшіреді)
Кітап (білім береді) - бала (білім алады).
«Салыстыру»
Сабақта , сол сияқты еркін ойын барысында да қолдануға болады.
Бұл лимон ... сияқты сары
Бұл алма ... сияқты қызыл
Бұл жапырақ ... сияқты жасыл және т.б.
«Сөз тізбегі»
Бастапқысы кез келген сөз бола береді.
- Қазір жылдың қай мезгілі?
- Қыс
- Қыс қандай?
- Суық
- Тағы не суық болады?
- Су
- Су тағы қандай болады?
- Сұйық
- Тағы не сұйық болады? және т.б.
«Бір тізбекте байланысқан»
Бұл ойынды "Заттық-далалық қорлар" тақырыбын өткенде қолдануға
болады. Балаларға 2-3 сөз беріледі. Бұл сөздерге тән ерекшеліктерді

77. 77
анықтағаннан кейін, балалар сол қасиеттерге сай болатындай жаңа сөз
ойлайды. Мысалы, мұз, қанжар - сүңгі, автомобиль, күрек - экскаватор,
бәтеңке, жіп - бау, шырша, машина - кірпі, кеме, мұз шапқыш - мұз жарғыш,
етік, қол шатыр - плащ.
«Белгісіз сөз»
Балаларға мүлде таныс емес сөз беріледі. Мысалы, "дәм айырушы"
(дегустатор). Қалай ойлайсыңдар, бұл сөз нені білдіреді? (Балалардың
жауаптары). Бұл сөздің мәнін білгілерің келе ме? (Балалар жауапты өздері
табады, суреттерге қарап, жұмбақтарды шешіп, қандай да бір әрекет жасап
және т.б., олар жаңа сөздің мәнін өздері тұжырымдайды. Ойынды тіл дамыту
сабақтарында қолданған жақсы.
«Туысқанын тап»
Мақсаты: Заттың қасиетін анықтап, салыстыра білуге үйрету.
Альбом парағының ортасына заттың суретін саламыз. Осы суреттен
сәулелер жүргіземіз, оның ұштарында кішкентай дөңгелектерде пиктограмма
көмегімен заттың қасиетін бейнелейміз. Түймедақ суретін салайық. Онда
кішентай дөңгелектерде пиктограммалар пайда болады, олар ақ, хош иісті,
нәзік, дәрілік қасиеті бар түймедақтарға ғана тән белгілерді білдіреді.
(Дөңгелектерде қар, алақан, витамин... суреттерін салуға болады). Содан
кейін әр дөңгелектен кішкентай сәулелер cозылады, олардың ұштарында
тағы да дөңгелектер пайда болады. Оларда тура осындай қасиеттері
бар"туысқандарды " саламыз. "Нәзік"дөңгелегінің жанында "туысқаны"" бір
тал шөп","балерина"пайда болады, "ақ" дөңгелекпен қатар "қар", "бұлт"пайда
болады. Әр бала түймедақтың мүмкін болған барлық туысқандарын салып,
оларды сызба түрінде көрсете бастайды.
Түймедақ нәзік және бір тал шөп те нәзік, сондықтан осы белгілеріне
қарай олар - туысқандар.
Түймедақ ақ және қар да ақ, сондықтан осы белгілеріне қарай олар -
туысқандар.
Енді түймедақ туралы көп білгендіктен, оған әдемі теңеу табайық
және оны сөйлемге қосайық.
Шалғында ақ түймедақ гүлденіп тұр. Қыз бала түймедаққа
еңкейіп:"Шешемнің алақанындай қандай нәзіксің! "- деді.
Бақылау сұрақтары:
1. Балалармен тіл дамытуда қандай жұмыс түрлерін жүргізуге
болады?
2. 6-7 жасар балалардың тілін дамытуда қандай сабақ түрлерін
кіріктіруге болады?.
3. Балалардың тілдерінің дамуы неліктен өз жас шамасына сай
емес?
4. Жай және күрделі сөйлемдерді қолдану арқылы балаларды
байланыстырып сөйлеуге қалай үйретуге болады?

78. 78
5. Дұрыс сөйлеуді қалыптастыруда есте сақтау мен
шығармашылық қиялын дамытудың маңызы қандай?.
6. Зат есім мен сын есім байланысына қандай ойын
жаттығулары мен дидактикалық тапсырмаларды қолдануға болады?
7. Тіл дамыту сабақтарының құрылымы.
8. Дәстүрлі емес сабақтардың түрлері, оларды өткізу
ерекшеліктері.
9. Балалардың сөйлеу білігі мен дағдысын зерттеу үшін
диагностикалық тапсырмаларды қандай қағидаға сүйеніп жасауға болады?
10. Шығармашылық әңгімелер түрлері, балаларды оқыту
тәсілдері.
Бруцеллез ауруының алдын алу шаралары
Әбен Таңат Қайратұлы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық арнайы пәндер
кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
БРУЦЕЛЛЕЗ
1. Қоздырғышы
2. Диагнозы
3. Иммунитеті, емі
4. Алдын алу және күресу шаралары
Бұл —«бруцелла» деп аталатын микробтың қатерлі әсерінен пайда
болатын ауру. Онымен қой, ешкі, ірі қара, түйе, жылқы, ақ бөкен, бұғы, ит,
қоян және тауық ауырады. Сондай-ақ бұл аурумен адам да ауырады. Адамға
түрлі жолдармен жүғады, көбінесе ауру малдың сүтінен жұғады да, ауыратын
малшылар жиі кездеседі.
Бруцеллез ауруы мал шаруашылығына үлкен зиян келтіреді, оған
шалдыққан мал іш тастайды, жыл сайын аналық бастан белгілі мөлшерде
тел алынбайды.
Қазіргі кезде республикамыздың солтүстік облыстары
шаруашылықтарының малы арасында бұл ауру жиі кездеседі. Жыл сайын
бұл облыстарда осы ауруды азайту жане түгелдей жою бағытында көптеген
профилактикалық және емдеу жұмыстары жүргізілуде, соның нәтижесінде
бұл аурумен ауыратын малдың саны азанып келеді.
Қоздырғышы ірі қара, ешкі, қой және шошқа бруцеллалары деп үш
түрге бөлінеді. Микроскоппен қарағанда бұл микробтар сыртқы түрі,
формалары бойынша бір-біріне өте ұқсас, ал бірақ олар ауру қоздырғыштың
қасиеті бойынша әр түрлі.

79. 79
Бруцелла микробын микроскоппен қарағанда ұзындығы 0,5—1,5, ені
0,3—0,8 микронға тең қысқа таяқша күйінде болып көрінеді.
Бруцелла микробы кәдімгі анилді бояулармен жақсы боялады, ал
Грам әдісімен боялманды. Ол спора құрамайды және қозғалу қабілеті жоқ.
Таралу жолдары. Бруцелла коздырғышы мал организмінен,
және нәжіспен бірге шығады. Мал іш тастағанда малдың шуы-микроб сыртқы
ортаға көптеп таралады да, жемшөпке тарап, басқаға жұғады.
Сыртқы ортаның катерлі әсеріне бруцелле микробы шыдамды келеді.
етте 20, сүтте 45, жер қыртысында 75 күнге дейін тіршілік ете алады.
Малдың терісі мен жүнінде 6—7 ай, суда 7—130 күнге дейін елмейді.
Ал а түскен күн сәулесі оны 5—6 сағатта елтіреді, сондықтан да жаз айында
мал жайылымға шығарылғаннан кейін қораларды қидан тазалап, күн сәулесі
жақсы түсетіндей өтіп, есік-терезелерін ашып қою қажет, Бруцелла микробы
суықтыққа өте тезімді келеді, ал ыстыққа тезімсіз ады. Ол 100 градуста
бірден қырылады, 60—70 градуста 30 минутта тіршілік өтуін жояды. Сыртқы
ортадағы және қоралардағы бруцелла 2 проценттік күйдіргіш натрий, 1
проценттік формалин, 3 проценттік ол, 2—3 проценттік карбол қышқылы
сияқты заттардың әсерінен тез қырылады. Бруцелла сыртқы ортаның әсеріне
өте бейімделгіш микроб. Егер сыртқы жағдай тіршілік етуге қолайсыз болса,
онда ол әлсірейді, бірақ тіршілік ету қабілетін жоймайды. Ал оның тіршілік
етуіне қолайлы жағдай алса, оның ауру қоздырғыштық қасиеті күшейеді де,
ауру тудырады. Қысқаша айтқанда, бруцеллалардың биологиялық қасиеттері
сыртқы органның жағдайына байланысты құбылып тұрады.
Аурудың алдын алу шараларын жүргізгенде осы жағдайларды ескеру
қажет.
Аурудың жүғу жолдары. Бруцелла микробтары ауру мал низмінен
несеп, сүт және нәжіспен бірге шығып, сыртқы ортаны. Мал іш тастағанда
бруцеллалар қағанақ, шарана суына, шумен и сыртқа көп тарайды да, одан
жемшөп, су арқылы сау малға. Бруцелланың бір малдан екінші мал
денесінен еткен кезде оның қоздырғыштың қасиеті күшейіп отырады. Сол
себептен де ауру көп ғана ферма малында бруцелла микробының
уыттылығы күшті болады.
Ауру еркек мал арқылы да тарайды. Айталық, ауру бұқа мен
кошқардың ұрығы арқылы бруцелла микробтарлық малға жұғып, оны
шалдықтырады.
Әдетте малы ауырмайтын фермаға немесе табынға сырттан жаңадан
экелінген мал арқылы тарайды, сол сияқты сау малға бруцелламон
ластанған жайылымның шебі арқылы тікелей ауру мал жанаскан кезде, мал
дәрігерлік ережелерді сақтамау салдарынан тарайды.
Аурудың белгілері. Бруцеллездің барлық малға тән негізгі белгісі —
іш тастау. Мәселен, сиыр көпшілігінде буаздығының 6—8 айлығында, ал қой
мен ешкі 3—4 айлығында іш тастанды. Іш тастаудан 2—3 күн бұрын малдың
сыртқы жыныс органдары ісініп қызарады, қынабынан сілекейлі ақшыл-
қызғылт түсті сұйық зат ағады, бұдан барып жатырдың қабынуы басталады.

80. 80
Ірі қара, қой мен жылқы да іш тастаумен қатар аяқтарының буындары
қабынып, ісіп кетеді. Ауруға шалдыққан еркек малдың жыныс органдары
іседі.
Ауыл шаруашылығы малының атасы түйе де бруцеллезбен ауырады.
Ауруға көбінесе ересек інгендер шалдығады, олар буаздығынык 7—8— 9—10
айлығында іш тастайды.
Біздің республинкамыздың көптеген жерінде бүгы өсіріледі, мәселен
ығыс Казақстан облысында мамандандырылған бұғы өсіретін екі ша
руашылық бар. Мұндағы айтайын дегеніміз — бруцеллез ауруы бұғылар
прасіліда да жиі болады. Бұғы бруцеллезбен ауырғанда аяқ буындары ісіміп,
жүре алмай қалады. Буаз бұғылар іш тастанды көп кезде төл жетілмей туын,
шығынға ұшыранды, аналық малдың желіні қабынып, желінсау ауруына
ұшырайды, ал еркек бұғының ені кабынып, оның көлемі 3-1 есе үлкейеді.
Ауруды анықтау. Бруцеллезге диагнозды эпизоотологиялық
бактериологиялық және қан сарысуын зерттеу арқылы анықтайды.
Эпизоотологиялық әдіс бойынша шаруашылықта, аудан, облыс көлемінде
бруцеллоз каншалықты кең тарағаны, аурудың қан жылдарда малдың қаңдай
түліктерінде кездесетіні және жеке меншіктегі мал арасында аурудың бар,
жоқ екендігі де ескеріледі.
Бактропологиялық әдіс бойынша түсіктен зақымдалған қағанактан,
сол бездерінен бруцеллалар микроскоптын көмегімен ізделеді. Бірак бұл әдіс
толық диагноз қоюға негіз болманды, сондықтан да корытынды диагноз
серологиялық (қан сарысуын зерттеу) әдісінің көмегімен қойылады.
Серологиялық зерттеу. Ол үшін малдан танертең таза шөлмекшеге
күре тамырдан 5—7 мл қан алынады. Қан алу барысында маманның
жұмысқа қолданатын инесінің, шөлмекшенің таза болуы шарт. Әдетте қан
әрбір малдан жеке инемен алынады. Жаңадан алынған қанды сарысу
кұрамының жақсы ажырауы мақсатымен бір сағат уақыт мөлшерінде жылы
жерде ұстап, онан соң 10—14 сағат салқын жерге қою қажет. Алынған қан бір
тәулік уақыт ішінде аудандық мал дәрігерлік лабораторияларға жіберілуі тиіс.
Егер қан алынған кезден бастап 6—7 сағат аралығында канның
сарысуы бөлінбесе, онда таза жіңішке сым темірмен абайлап қанды
пробирка қабырғасынан ажыратып, сосын жылы жерге қою қажет.
Ал алынған қанды бір тәулікте аудандық мал дәрігерлік
лабораторияға жеткізуге мүмкіндік болмаған жағдайда және қан бұзылып
кетпеуі үшін 6—7 мл сарысуға карбол қышқылының 5 проценттік ерітіндісінен
0,8 мл (7—8 тамшы) тамызады, Осылайша дайындалған қан сарысуы 12—15
күн бойына бұзылмайды.
Әрбір малдан алынған қанға екі дана етіп жолдама тізім жасалынады.
Бұл тізімде пробирка номері және оның тұсына қаны алынған малдың
инвентарлық номері жазылады.
Аудандық лаборатория осы тізімге зерттеу қорытындысын көрсетіп,
оның бір данасын шаруашылыққа жібереді. Осы тізім арқылы ауру мал
инвентарлық номермен табылады.

81. 81
Біздің елде бруцеллезге диагноз қою үшін РА, РСК, РДСК деп
аталатын серологиялық реакциялар комплексті түрде қолданылады. Бұл
реакцияларды аудандық мал дәрігерлік лабораторияда арнайы дайындықтан
өткен адамдар тиісті нұсқауларға сәйкес жүргізеді.
Мал фельдшерлері аудандық лабораториялық қан зерттеу тізімін
алғаннан кейін ол туралы шаруашылықтың бас мамандарына, бөлімше
басшыларына көрсетіп, ауру деп табылған малды жалпы табыннан бөлуге
шара алуға тиіс.
Практикада фельдшерлердің үгесіне түсікті лабораторияға жіберу
жұмысы жүктелінеді. Ол үшін түсікті шуымен қосып саңылаусыз жәшікке
салып, оның аузын жақсылап бекітіп, жолдама қағаз жазып, аудандык
лябораторияға жібереді.
Қойдың бруцеллез ауруын анықтау үшін практикада аллергиялық әдіс
те қолданылады. Ол үшін арнайы дайындалған бруцеллизат деп аталатын
аллерген 0,5 мл мөлшерінде көздің төменгі терісінің астына жіберіледі. Егер
мал ауру болса, 12—20 сағаттан кейін еккен жерде қалыңдығы 6-8 мм ісік
пайда болады. Реакцияны тексеру 4, 24, 48 сағатта жүргізіледі.
Жалпы бруцеллез ауруының қорытынды диагнозын шаруашылықтын,
ауданның бас мал дәрігерлері қояды.
Өлекседегі өзгерістер. Бруцеллезге шалдыққан малдың өлексесінде
ерекше" өзгерістер байқалмайды. Ал іш тастап барып өлген малдың
өлексесінде қағанақтың қанталап қабынғаны байқалады.
Бруцеллезден таза шаруашылықтарда алдын ала жүргізілетін
шаралар. Бруцеллезден таза шаруашылық малын аурудан сақтау үшін
өзімен көршілес орналасқан шаруашылықтардың малында осы ауру бар ма,
әлде жоқ па, соны ылғи да қадағалап тұру қажет. Егер көрші шаруашылықта
ауру бар болса, онда олардың жайылымына сау малдың түслеуін
қамтамасыз ету қажет. Ол үшін жайылымды, суатты шектеп, не қоршап бөлу
кажет. Мал басын толықтыруда басқа жақтан, тек аурудан таза
шаруашылықтардан мал сатып алуға болады. Жаңадан әкелінген малдың
аурудан таза деген Мал дәрігерлік қағазына қарамастан оны 30 күндік
карантинге қойып, бруцеллезге, туберкулезге тексеріп, егер с 24 болса, онда
табынға қосуға болады.
Күнделікті малды күтіп-бағу барысында тазалық сақтау ережесін
бұлжытпай орындау және жыл бойына малды орташа қоңдылықта ұстау —
бруцеллезден сақтандыру шарасы болып есептелінеді.
Шаруашылықтың барлық малынан бұзаулар 4 айлығынан бастап
және жеке меншіктің малынан әрбір алты ай санын қан алып, серологиялық
зерттеуден өткізу керек. Егер бірлі-жарымды ауру мал бар екені анықталса,
оны дереу етке жіберу қажет.
Егер табындағы малдың арасында кенет 1ш тастаған мал болса онда
ол малдың түсігі және каны аудандық лабораторияға жіберілуі қажет.
Бруцеллезден таза емес шаруашылықтарда бұл аурудан арылу
бірқатар шаралар жүргізіледі. Бұл жұмыстарды жүргізуде СССР-дің. Ауыл

82. 82
шаруашылығы министрлігінің. Бас мал дәрігерлік басқармасы бекіткен (1980)
нұсқауы басшылыққа алынады.
Осы нұсқаудағы басты және маңызды мәселелерді қысқаша
көрсетуді жөн деп таптық. Шаруашылық малы бруцеллез ауруынан таза
емес деп анықталған күннен бастап, оны бруцеллезден сауықтыру жөнінде
мал дәрігерлік жоспар жасалынады. Ол жоспарды шаруашылықтың бірінші
басшысы бас мал дәрігері бекітеді. Бұл жоспар бойынша төмендегіше
жұмыстар жүргізіледі.
Аурудан сауықтырылатын әрбір ферманың комплекстің малы әрбір
20-30 күн өткен сайын бруцеллезге серилогиялық әдіспен тексеріледі.
Ауру деп табылған мал шаруашылықтың бас мамандарының
ұйғарымы
бойынша не етке жіберіледі" не изоляторға ауыстырылып, карантиндік
жағдайда күтіп-бағылады.
Табындағы малдың қанын әрбір 20-30 күн сайын тексеру қатарынан
екі рет ауру мал жоқ дегшенде дейін жүргізіле береді. Егер зерттеу жұмысын
жүргізу барысында табындағы немесе фермадағы малдың арасынан бірдей-
бір ауру мал табылмаса, онда ол 6 айлық бақылауға қойылады да, онан соң
қайта қан алынып тексеріледі. Осы зерттеу кезінде тағы да ауру мал
табылмаса, онда ол ферманы бруцеллезден таза деп жариялап карантин
алынады.
2. сауықтарылатиын фермадағы сиырлардан сауылған сүт 70
температурад 30 минут бойы қыздырылып одан тездеп суытылып
залсыздандырылады.
3. Шартты түрде сау,-саналатын сиырлардан туған бұзауларға 5
тәулік бойы енесінің сүті содан кейінгі мерзімде пастеризация әдісімен
залалсыздандырылған сүт ішкізіледі.
4. Фермада алынған бұзау 4 айлығынан бастап ірі мал сияқты әрбір
20—30 күнде бруцеллезге серологиялық әдіспен тексеріледі. Қазіргі кезде
көптеген шаруашылықтарда бруцеллезден таза емес фермада алынған
бұзауларды 15-20 күндік кезінен бастап мамандырылған фермада кіру
жүзеге асырылуда.
5. Сүт фермаларында және комплекстерде күнделікті санитарлык-
гиеналық ережелер қатар сақталады. Әрбір кан тексеру жүргізілін болған соң
фермадағы қора-жайлар, жабдықтар күтім құралдары тазартылып, екі
проценттік күйдіргіш натрийдің ыстық ерітіндісімен дезинфекциилинады.
Егер табындағы сиырдың іш тастағаны болса, оның шуы арнайы
залалсыздандырғыш ерітінді құйылған темір астауға салынады, ал мал
түріші орын екі кантара дезинфекциядан өткізіледі.
Күнделікті малдың қиы бір орынға жиналып, биотермиялық әдіспен
залалсыздандырылады. Осы жұмыстардын бәрі ферма территориясында
және корада бруцелла микробының көбейіп кетпеуі үшін жүргізіледі.
6. Мал күтіміндегі адамдар жергілікті медициналық қызметкерлердің
ұйғарымы бойынша бруцеллез ауруына қарсы егіледі.

83. 83
Жалпы бруцеллез изоляторында жұмыс істейтін адамдар арнайы
жасалынған жұмыс киімдерін шешетін, жуынып-шайынатын орындармен
қамтамасыз етілуі керек.
Мал фельдшері фермада арнайы жұмыс киімімен толық қамтамаси
етілуі тиіс.
Қой бруцеллезінен сақтану және жою ерекшеліктері. Қонды
бруцеллезден сақтандыру кезінде өзіне тән көптеген жұмыстар атқарылады.
Мәселен, Шығыс Қазақстан, Семей, Павлодар облыстарының мал дәрігерлін
қызметкерлері төмендегіше жұмыстар атқарады. Ұрғашы тоқтылар 6-8 айлық
кезінде «Рев-1» штамды вакцинамен, ал бір жастағы токтылар мен
саулықтар ұрыктандырылудан 1—1,5 ай бұрын 19-штамды вакцинамен
егіледі.
Әр жыл сайын тұқымның және күйіттеуші қошқарлар —2—3 рет
бруцеллезге серологиялық әдіспен тексеріледі. Оның бірінші ұрықтандыру
науқаны басталардан 35—40 күн, екіншісі ұрынтандыру науқаны толып,
аяқталғаннан кейін.
Алматы, Талдықорған, Жамбыл және т. б. облыстардың
шаруашылықтарында қой төлдету науқаны кезінде іш тастаған қойлар бір
отарға жинақталып, олардан қан алынып, бруцеллез, вирустық аборт,
паратифин абортқа тексерілін, ауру деп табылған мал семіртіліп, етке
жіберіледі, ал сау деп табылған мал өзінше бөлек отарларға
топтастырылады да, июнь айында ұрықтандырылады. Оларды козы
алынғаннан кейін келесі жылм етке жібереді.
Егер серологиялық тексерудің қорытындысы бойынша отардағы
саулықтың 5—10 проценті ауру деп табылса, онда ол отарды бруцеллезден
таза емес деп қозысы белінгеннен хенін етке жіберіледі.
Бруцеллез адамға мал арқылы жұғатын ауру болып табылады. Ауру
көбінесе адамға ұсақ малдан, ірі қарадан жұғады. Практикада адамға қон мен
ешкіден кеп жұғатыны байқалып жүр. Адамға бруцелла микробы ішкен тамақ
арқылы және іш тастаған малды күтіп-бағу кезінде тазалықты дұрыс
сақтамаудан барып жұғады.
Бруцеллез ауруынансақтану үшін малдың, сүтін қайнатып ішу керек,
Аурудан таза емес фермаларда жұмыс істейтін адам малды күтіп-бағу
кезінде арнайы киімдер және халат киім, жұмыстан кейін колдарын си
бындап жуып алғанды естен шығармаған дұрыс.

84. 84
Аусыл ауруы
Алимбаев Рамазан Әмірханұлы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық арнайы
пәндер кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
АУСЫЛ
1.Қоздырғышы
2.Таралу жолдары
3.Белгілері
4.Емі
5.Сақтық шаралары
Аша тұяқты малдың тері мен кілегей қабықтарына күлдіреуіктер
шығарып яақымдайтын, вирустың қатерлі әсерінен пайда болатын жұқпалы
ауру.
Қоздырғышы — А, О, С типтерге бөлінетін эпитемнторопты вирус.
Вирустың әрбір типі бірнеше варианттарға бөлінеді. Табиғи жағдайда
вирустың бір түрі екінші түрге айналуы жиі кездеседі.Вирус бір малдың
денесінен өтіп, екінші малға жұққанда, олар қасиеттерін тез өзгертеді.Ауру
алғаш басталған кезде вирустар теріде және кілегей қабықтарға шыққан
күлдіреуіктерде болады, ал кейіннен ол ауру малдың қанында, нәжісі мен
несебінде болады.
Күлдіреуіктегі вирустар бөліп шығарады да, олар малдың қаны
арқылы олардың денесіне тарап, организмді уландырады. Вирус жұққаннан
кейін 12—14 сағатта қанға тарайды да, малдың дене қызуы кәтеріліп, жалпы
жағдайы нашарлайды.
Аусылдың қоздырғыш-вирусы сыртқы ортаның қатерлі әсері төзімді
келеді. Мәселен, олар малдын қиында — 165—170 күн, нәжіс етуін несеп
араласкан сұйықта 40—60 күн, суда 30—40 күн бойы тіршілік етуін
жоймайды. Ауру малдың сүтінде 10—12 сағат бойы сақталады. Аусылдың
вирусы биотермиялық әдіспен жиналған қида онша көп өмір сүре алмайды.
Аусылдың қоздырғыш вирусы көптеген химиялық-дезинфекциялағыш
заттардың әсеріне де төзімді келеді. Айталық, карбол қышқылының 1—2
проценттік, креолиннің 5 проценттік ерітіндісі аусыл індетіне дезинфекция
жасауға жарамайды, себебі вирус олардың әсерінен 6—7 сағат бойы
өлмейді. Сондықтан да аусыл індеті кезінде қораларды дезинфекциилағыш
запармен зарарсыздандырады. Олардың қатарына күйдірген натриндің 3
проценттік ыстық ерітіндісі және формальдегидтің бір проценттік
қыздырылған ерітіндісі жатады.
Эпизоотологиясы. Аусылмен аша тұяқты үй малы және жабайы
аңдар жиі ауырады. Осылардың ішінде ірі қара мал, әсіресе 2—3 айлық
бұзаулар аусылға өте шалдыққыш келеді. Жылқы, ит, құлын, есек аусылмен
ауырмайды. Бұл індетпен адамдар, әсіресе жас балалар ауыруы мүмкін.

85. 85
Аусылдың вирусы малға жемшөппен, сумен, ауамен жұғады. Бір ауру
мал бір шаруашылықтын, ауданның малына індетті тарта алады. Себебі
вирус сыртқы ортаға тез тарап, бір малдан екінші малға тез жұғады.
Қазақстанда бұл ауру 1930—1970 жылдар арасында ірі қара мен
бөкендер (қарақұйрықтар) арасында жиі кездесетін еді. Ал соңғы 10—12 жыл
бойына ауру тек қана Жамбыл және Шымкент облыстарының жекелеген
шаруашылықтары мен аудандарында ғаиа кездесуде Ал публикамыздың
орталық, батыс, солтүстік және шығыс облыстарының шаруашылықтарында
тіптен кездеспенді. Аусылдың осыланша аз малшөпде кездесуініц негізгі
себебі-жыл сайын ірі қара малын поливаленттік вакцинамен егу арқылы мал
организмінде қалыпты иммунитет құру болып саналады.
Аурудың таралу жолдары. Аусылдың қоздырғыш вирусы мал
организміне ауыздың, тапаудың кілегейлі қабығы арқылы, кейде кос тұяқтың
арасындагы тері жарақаттанғанда еніп, ауруды тудырады.
Ауру белгілері. Ірі қара мен қойда вирус жұққаннан кейін 2—7 күн
өтісімен аурудыц белгілері айқалады. Жас бузаулар мен арасында аусыл
жіті немесе түрде етеді олардың дене 40,5—41,5 градуска дейін көтеріліп,
жабығады; күйзеледі. Ауру сталған соң 2—3 күн өтісімен тілде, қызыл үрттың
еріннің ішкі бактарында іші мөлдір суға толған күлдіреуіктер шығады. Ауру
кенде тіл ауызға сыймай, салықтап шығып тұрады. Ауыздан көпіршіген
бырынды сілекей ағады, малдың азыққа деген тәбеті нашарлайды, ол
жаңылады.
Кейбір малда күлдіреуіктер түяқ кенерссіне, бақан арасына, май
табанына да шығады. Күлдіреуіктер 2—3 күннен кейін жарылып, оның орны
жалаңаштанып қызарып тұратын жарага айналады.Егер ауру зілді болып,
күлдіреуіктер туяқтыц төртеуіне шыкса, онда ол мал жүруден қалып, жатып
алады.Аусыл кең тараған шаруашылықтарда сиырдың желініне және
үрпілеріне күлдіреуіктер шығады. Бұл кезде мал сүт сауғызбайды,-
ауырсынып бұзауларын да емізбейді. Ауру асқынған кезде желін тұтастай
қабынып іріңдейді.
Қойдың аусылы ірі қараға қарағанда аздап бөлекше өтеді. Аусыл
көбінесе койдың тұяғының кенересін, бақайшақтарының арасын зақымдап
күлдіреуіктер шығады. Осыған байланысты аусылға шалдыққан қой сай жүре
алман қалады. Ауру қойдың ауыз қуысына, тіліне, күлдіреуіктс шықнайды,
сол себептен де олардың аузынан көпіршіктейгей сілекей ақпайды. Аусыл
козы арасында ірі қойға қарағапда зілді түрде өтеді. Олардың тұяғы мен ауыз
куысы бірден зақымдалады.
Аусылмен ешкі де ауырады,оларда ауру белгілері қозылардікі сияқты
болып өтеді. Аусылмен шошкалар да ауырады, әсіресе торайлар арасында
ауру өте тілді өтеді, әдетте ауруға шалдыққан төл түгелден дерлік шығынға
ұшырайды.
Өлекседегі өзгерістер. Аусылдан өлген не амалсыздан қойылған
малдың ауыз куысының уылғаны, өнеш пен үлкен қарынға күлдіреуктер,

86. 86
жаралар бар екені байқалады. Аш ішектің ішкі кілегей қабынның қабынғаны,
оның қайталағаны бірден байқалады.
Аусылдың өте зілді түрімен ауырып өлген малдың жүрек еті босап,
бозарып жұмсарады, оның ең ішкі қабатында қан кұйылып, қызарған жерлері
байқалады.Ауруды аныктау кезінде эпизоотологиялық деректер, аурудың
клиникалық белгілері, өлекседегі өзгерістер ескеріледі. Осылармен қатар
лаболаторияга патологиялық материалдар жіберіліп, міндетті түрде аусыл
вирусының қан тип, қан вариант екені анықталады. Лабораторияға жіберелу
үшін 1—2 малдан толық піскен, бірақ жарылмаған кулдіреуіктер пышақпен
қырылып алынып, шыны ыдысқа салынады. Егер ауа рацы ыстық, Гюлса,
патологиялық материал салынған ыдысқа глицерин мен суферфосфат
ерітіндісі құйылып, аузы бітеліп, жолдама қағаз жазылады да, лаболаторияга
жіберіледі.
Аусылды басқа аурулардан дұрыс ажырата білу керек. Айталық, мал
кейде арамшөптермен, химиялык, заттармен уланады, бұл кезде олардың
ауыз куысы қабынып, көбіктенген шұбырынды сілекен ағады, бірақ
күлдіреуіктер шықпайды. Аусылға шешек, құл ауруларының клиникалык,
белгілері ұқсас келеді. Шешек пен күлде малдың терісіне алдымен қызыл
бортпелер шығады, сонан соң олар біртіндеп күлдіреуіктерге айналады, ауру
созылмалы түрде өтеді. Ал аусыл жіті түрде өтеді, күлдірсуіктер негізінен
ауыздың ішіне, ерінге және тұяқтарға шығады.
Қозылар арасында жұғымтал сүйел мен аусыл белгілері ұқсас
болады, бірақ бірінші ауруда козының аузына сүйел шығады, ал аусылда
тұяққа күлдіреуіктер шығады.Аусылды басқа аурулардан толығырақ ажырату
үшін лабораториялық зерттеулер жүргізіліп, аусыл вирусының типі
анықталады.
Емі. Ауру малды аусылға қарсы жасалған «иммунолактон» деп
аталатын дәрімен емдейді. Онымен қанша мөлшерде қалай емдеу үшін осы
препаратты қолдану нұскау кағазы басшылыққа алынады.Зақымдалған ауыз
куысып және желінді марганец қышқыл калнинің әлсіз ерітіндісімен шайып,
йод глицерин қоспасы жағылады. Зақымдалған екі тұяқ арасын іріңдеп
асқынған бір проценттік ерітіндісімен және хлораминнің екі проценттік
ерітіндісімен жуып-шайып, онан соң стрептоцид майын жағады. Егер тұяқ
арасы іріндеп асқынған болса, онда оны жылы сабынды сумен жуып-шайып,
оған 5 проценттік Гюд тұнбасын жағып, Вишевский әдісімен жасалынған май
жағып, дәкемен жаксылап байлап кояды.
Сақтық шаралары. Егер шаруашылықтағы немесе жеке меншіктік мал
арасында бірлі-жарым бас малда аусыл байкалса, ол туралы дереу
шаруашылықтың бас мал дәрігеріне және басшыларыиа хабар беріледі:
Ауру банкалған шаруашылыққа карантин қойылады, бұл кезде
шаруашылықтан сыртқа мал шығарылмайды және басқа жақтан мал
әкелінбейлі. Осылармен қатар бұл аймақтан малдын терісі, жүні, еті, сүті,
жем, шөп, басқа да ауыл шаруашылық өнімдері (көк өніс, жеміс-жидек)
сыртқа шығарылмайды.

87. 87
Карантин кезінде ауру мал тұрған корада күнделікті малдың қиы
тазартылып, бір жерге үйіледі, биотермиялық әдіспен
зарарсыздандырыладі.Сондай-ақ, кораның едені, кабырғалары күндіргіш
натрий проценттік. формальдегидтің 10 проценттік ерітіндісімен
дезинфекцияланады.Карантин шаруашылықта мал соңғы рет ауырып
жазылғаннан кейін 21 күн өткен соң алынады.Ауруды болдырмау
максатымен біздің елде он шақты вакциналар дайындалып, олармен жыл
сайын мал егіліп отырылады. Ал Қазакстанда ауру шығады-ау деген кауіпті
шаруашылықтарда ірі қара, коп, шошқа алдын ала поливалентті аусылға
қарсы дайындалған вакциналармен егілін тұрады.
Айталык, әрбір ауданнын мал дәрігерлік қызметі сол ауданнын соңғы
5-10-15 жылдағы эпизоотологиялык картасын жасап қай жылдары қандан
жұқпалы аурулар кездескенін айқын біліп отырады. Осыған сәйкес әрбір
жылда аудандағы мал қандай ауруларға қарсы егілу туралы алдын ала
жылдық жоспар жүргізіледі. Егер осы жоспарда мал ауысылға қарсы егілуі
тиіс деп көрсетілес, онда бұл жұмыс міндетті түрде атқарылуы тиіс. Қазіргі
кезде аусылдың вирусының 3-типіне қарсы колданылатын поливалентті
вакцина бар. Ауру шығады-ау деген қауіпті шаруашылыктарда негізінен осы
вакцина қолданылады.
Шаруашылықта мал арасында аусыл індеті пайда болғанда мал
фельдшерлерінің жұмысы көбейеді. Бұл кезде олардың үлесіне ауру малды
емдеу, сау малды вакцинамен егу, қораларды оқтын-октын дезинфекциялау,
карантиндік шаралар жүргізу сияқты жұмыстар тиеді. Сондықтан да аусыл
болып тұратын шаруашылықтарда жұмыс істеп жүрген орта буын мал
дәрігерлігі мамандары бұл ауруларды арнайы әдебиеттерден (жоғары білімді
мал дәрігерлеріне арналған оку кұралдарынан, СССР Ауыл шаруашылығы
министрлігінің мал дәрігерлік Бас баскармасы шығарған нұсқаулардан)
көбірек оқып, білімдерін тереңірек толықтырулары қажет.
Сарып ауруы
Бабаханов Шүкірулло Улугбекұлы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық
арнайы пәндер кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
САРЫП
Сарып, Necrobacteriosis некробактериоз/ - негізінен сирақтың
бақайы, кей жағдайда ауыз, желін, жыныс мүшелері, өкпе, бауыр, бұлшық
еттер мен басқа да мүшелер мен ағзалардың іріндеуі және өліеттенуі
арқылы ерекшеленетін жұкпалы ауру.

88. 88
Тарихи деректер. БҰЛ ауру барлық жерде тараған және жұкпалы
екені мәлім болған. 19 ғ. 60-шы жылдары Франция мен Италияда қойдың
"ТҰЯҚ ауруы" ретінде сипатталды. Кейіннен клиникалық белгілері бойынша
шірік ТҰЯҚ, панарициум, таз ерін, гангреналық дерматит, некрозды немесе
дифтериялық стоматит деп аталды. Қоздырушысын бірінші рет Р.Кох /1881/
бөліп алды да, толық сипаттамасын Леффер /1884/ берді. Бірақ ұзақ уақыт
бойы бұл бактерия негізгі қоздырушы емес қосалқы микроб ретіңде
қарастырылды. Сондықтан да некробактериоз әр түрді дене мүшелерінің,
зақымдануына байланысты бірнеше дербес ауруға бөлініп келді. Тек 1932 ж.
А.Г. Ревнивых СОЛТҮСТІК бұғысының "ТҰЯҚ ауруын" зерттеу нәтижесінде
некроз таяқшасының этиологиялық маңызын ТҮПКІЛІКТІ дәлелдеді.
Қоздырушысы – Bacterium necrophorum – ауа сыбағасыз,
қозғалмайтын, спора түзбейтін, қауашақсыз, өте нолиморфты микроб.
Жағындыда жіп тәрізді, дөңгеленген, ҰЗЫН немесе қысқа таяқшалар, сопақша,
кок тәріздес әртүрлі пішінде кездеседі. Жіп тәрізділерінің ұзындығы 100 тіпті
300 мкм дейін жетеді, жуандығы 0,75-1 мкм. Микроб тек қана ауасы жоқ
жағдайда Китт-Тароцци ортасында, Мартен сорпасында, бауыр сорпасында,
қоймалжың агарда, қанды глюкозалы агарда өседі. Жайлы өсу
температурасы 36-36,5, рН 7,4-7,6.
Төзімділігі жағынан некробактериоздың қоздырушысының оншама
ерекшелігі жоқ. Несепте - 16, көңде - 50, сүтте - 35 тәулікке дейін,
жайылымдағы ылғал топырақта 3 айға дейін сақталады. Зарарланған
заттарда кептірілгеннен соң бөлме жағдайында 18° С-та 1-2 тәулікте өледі.
100° С қыздырғанда 1 минутта, КҮН сәулесінен 8-10 сағатга, 60-65" С-та 15
минутта өледі. Марганец қышқылды калий /1:100/, риванол, лизол, фенол,
формальдегид, күйдіргіш натрий креолин және т.б. дезинфектанттар
үйреншікті концентарциясында некроз таяқшаларын 5-30 мин өлтіреді.
Індеттік ерекшеліктері. Сарыппен барлық ҮЙ жануарлары, көптеген
жабайы аңдар ауырады. БҰЛ ауруға әсіресе СОЛТҮСТІК бұғысы, қой, ешкі,
сиыр, шошқа, жылқы, ҮЙ қояны, кұстардан тауық бейім. Ересек жануарлардан
гөрі жас төлдер жиі аурады. Зертханалық жануарлардан қолдан жұқтыруға
тек қана үй қояны мен ақ тышқан бейім. Адам да ауырады.
Инфекция қоздырушысының бастауы - ауру және бактерия алып
жүруші мал. КҮЙІСТІ жануарлар ауырып жазылған соң бактерия алып жүруші
болып қалады. Қоздырушы таз қарын мен ішекте айлап сақталады да, оны
КҮЙІС қайырғанда үнемі аузындағы жынынан, сирегірек нәжісінен бөліп алуға
болады. Некроз таяқшасы организмнен сыртқы ортаға сілекеймен, нәжіспен,
өліеттенген жердегі бөліндімен шығады. БҰЛ микроб мал қораларында,
көңде, топырақта, жайылымда, тоқтау суларда жиі кездеседі.
Қоздырушы жануар денесіне жарақаттанған тері немесе кілегейлі
қабықтар арқылы енеді. Аурудың берілу қарқыны мен таралу ауқымына әсер

89. 89
ететін себептер: КҮТІМІНІҢ нашарлауына байланысты жануар организмінің
қорғаныс қабілетінің төмендеуі, фермалардағы, жайылымдықтардағы,
суаттардағы, мал айдайтын жолдардағы антисанитариялық жағдай, мал
ұстайтын жерде көң мен садыраның қордалануы, малды шалшықты
жайылымдарға жаю. Малды ұзақ уақыт ылғал қораларда ұстау немесе сазды
жерде жаю тұяғы мен сирағының төменгі жағындағы терісінің жібіп, тұяқтың
жұмсарып, терінің балбырауына әкеп соғады. Ол жерде қан айналымы
бұзылып, жарықшақтар пайда болып, жарақаттарға сарыптың бактериялары
еніп, өніп-өсуіне жағдай туады. Сирақтың сарып болуына тұяқты дұрыс
күтпей, оның тұрқының өзгеруі, жарықшақтар пайда болуы, сынуы, табаны
мен өкшесінің жарақаттануы әсер етеді. Ауру қоздырушысы малды пішкенде,
иттің құйрығы мен құлағын кескенде, акушерлік жәрдем көрсеткенде
асептика ережелерін сақтамаудың нәтижесінде, жаңа туған төлдің кіндігі
арқылы және басқа жолдармен енеді. Минералдық қоректің тапшы кезінде,
маса-шіркей талағанда жануарлардың бұл ауруға төзімділігі төмендейді.
Жемшөпте сымтемір, шеге, шыны сынықтары тақылеттес заттар болғанда,
тікенді катаң шөпті жайылымдарға малды жайғанда аузының кілегейлі
қабығы жарақаттанады.
Сарып жануарларда шамалы ғана індеттік тұтану ретіңде байқалып,
жекелеген шаруашылықтарды, фермаларды немесе мал отарларын
қамтиды. Кейде аусыл, шешек, эктима, әртүрлі стоматит ауруларымен
қабаттасып өтеді. Ауру әсіресе қой және бұғы шаруашылықтарына зор зиян
келтіреді.
Дерттенуі. Негізінен жарақаттанған немесе қабынған тері, болмаса
кілегейлі қабықтар арқылы жұғады. Қоздырушы енген жерінде қолайлы
жағдай болғанда ғана өсіп-өнеді. Ұлпаның жарақаттануы /механикалық,
физикалық, химиялық, биологиялық әсерлер/ нәтижесінде оған оттегінің
келуі қиындайды, қан тамырлары ҮЗІЛІП, гематома, тромба, флегмона пайда
болады, ұлпалар өліеттенеді, яғни ауасыбағасыз микроб үшін қолайлы
жағдай туады. Бастапқыда бактерия тұскен ұлпа щағын ғана ошақ болып
ойылады да, кейіннен айналасы қабына бастайды, қан тамырлары
зақымданып, фибрин ұйып, көп мөлшерде белокты заттар бөлінеді, тромба
пайда болып, нәтижесінде бұлшық ет, тарамыс, сіңір, шеміршектер мен
саусақ сүйектері өліеттенеді.
Бастапқы өліеттенген ошақтағы қоздырушылар тромбаларда
молынан өсіп, тромбадан үзілген бөлшектермен бірге қанға ТҮСІП ішкі
ұлпалардың капилярларында тоқтайды. Содан өкпеде, бауырда,
ішекте, көк бауырда, мида, басқа мүшелерде метастазалар пайда болады.
Дерт процесінің орын тебуіне байланысты бронхопневмония, плеврит,
перитонит, абсцесса флегмона, т.б. өрбиді. Қосалқы инфекциялардың
/стафилакоктар, стрептококтар, газды домбығу микробтары, т.т./ қабаттасуы
нәтижесінда ауру асқынып, зілді нышан алады.

90. 90
Егер аурудың соңы сәтті аяқталса, дерт процесі тоқтап бастапқы
өліеттенген телімдер бітіп, жануар жазылады.
Өтуі мен симптомдары. Инкубациялық кезеңі 1-3 КҮН. Клиникалық
белгілері жануардың түлігі мен жасына, аурудың түрі мен өтуіне байланысты.
Жас төлде сарып жіті, ал ересек малда жітіден төмен және созылмалы өтеді.
Әртүрлі мүшелердің дертке шалдығуына байланысты аурудың 4 түрі болады:
терідегі, кілегейлі қабықтардағы, ішкі ағзалардағы және сүйектегі.
Терідегі сарып - аурудың ең жиі кездесетін түрі. Ол сыртқы
мүшелердің зақымдануы арқылы білінеді де, көбінесе малдың сирағында
ұшырасады. Сиыр мен шошқаның мойыны, тұла бойы, желіні, жас төлдің
кіндігі, құлағы және құйрығы зақымданады. Көбінесе дерт алдымен артқы
аяқты қамтиды, бастапқыда бір аяғында болып, кейіннен екінші аяғына
ауысады. Қойдың бір мезетте бірнеше аяғы зақымдануы мүмкін. Әуел баста
болмашы жарақат пен сызаттың маңайы қызарып, домбығады. Мал ақсап,
ауырған аяғын сілкіп, бей-жай күйге ТҮСІП, жемшөптен қалады, денесінің
ыстығы 40° С-қа дейін көтеріледі, 1-2 күннен соң қалыпына келеді. Қабыну
процесі бақайдың арасы мен май өкшеден тілерсекке қарай өрбиді. Бұл
кезде жануар аяғын баса алмай, жатып қалады. Ауру зілді өткенде қабыну
флегмонаға айналып, арадағы бұлшық еттерді, сіңір мен тарамысты
қамтиды. Содан кейін ойылып, жағымсыз исі бар ірің ағады. Қабынған
телімдердің жаппай ойылып, өліеттенуі нәтижесінде тұяқ көбесінен
сыпырылып, ТҮСІП қалады. Кейде ТҰЯҚ қана емес, тіпті тілерсегінен, саусақтың
фалангалары буын-буынынан ҮЗІЛІП кетуі МҮМКІН. Мұндай күйге ұшыраған қой
тұра алмай, тізерлеп қалады. Жылқыда ауру зілді өткенде гангреналық
дерматит өрбіп, дерт қанға шабады да, өлі тиеді.
Кілегейлі қабықтардағы сарып әдетте бір апталық жас төлде
кездеседі де, ересек жануарда сирек байқалады. Ауру ауыздың өліеттеніп
уылуы ретінде өтеді. Ауыздан басқа танаудың, жыныс мүшелері мен ішектің
кілегейлі қабықтары зақымданады. Аурудың өрбуіне себеп жас малдың тісі
шыққан кезде ауыздың қызыл иегі, ұрты мен тілінің кілегейлі қабығы
жарақаттанып, оған зарарланған жемшөп пен төсеніштен, енесінің
ластанған емшегінен сарыптың қоздырушысы түседі. Нәтижесінде ауыздың
кілегейлі қабығы қабынып, қабыршақтанады. Бұдан кейін көмейдің,
кеңірдектің кілегейлі қабықтары мен көршілес мүшелерге дерт шабады.
Төлдің ұрты, таңдайы, ерні, танауы өліеттеніп ойылады. Жануар аузын
ашып, ентіге дем алады. Аузынан исі жағымсыз көбікті сілекей ағады. Тістің
түбірінің маңайы қабынғанда, тіс ТҮСІП қалады. Зақымданған тіл салақтап
ауыздан шығып тұрады. Өкпеде, бауырда, ми мен жүрек қабында
ұлпалардың ыдырауынан өліеттенген ошақтар пайда болады. Ауру жіті өтеді
де, жануар 7-10 КҮН ішінде арықтап, өлі тию мен жүрек қызметінің
жетімсіздігінен өледі.
Ішкі ағзалардағы сарып кезінде дененің ыстығы көтеріліп, нәжісінің
ТҮСІ сұрғылт-жасылданып іші өтеді. Құрсақ еттері, әсіресе бауырдың ТҰСЫ

91. 91
ауырсынады. Жануардың ЖҮНІ үрпиіп, қарны қабысады. Өліеттенген
энтериттен жазылмайтын болғандықтан ондай малды сойып тастау керек.
Басқа ішкі мүшелер зақымданған кезде сарыптың өзіне тән белгілері
болмайды. Ауырған мал табыннан бөлініп қала береді. бей-жай, жемшөпке
селсоқ, жүдейді, өнімділігі төмендейді. Дерт процесі өкпеде орын тепкеңде
бронхопневмония, плеврит өрбіп, демі сырылдап, булығып жиі жөтеледі.
Өліеттенген ошақ мида болса жүйке кызметі бұзылып, ал жүректе болса
жүректің кемістігі білінеді. Мұндай жағдайда сарыпқа диагноз тек сойғанда
ғана патанатомиялық әдіспен қойылады.
Жыныс мүшелеріндегі сарып әдетте қойда кездеседі де, өте ауыр
өтеді. Ауырған мал отарға ілесе алмай, селқостанып, жемшөпке қарамайды.
Денесінің ыстығы 40-42° С жетеді. Сарпайы сызданып, айналасы өліеттеніп,
ойылады. Қынаптан іріңді, кейде қан аралас сұйық ағады. Ауырған жануар
жиі-жиі несеп шығаратындай ыңғай білдіреді, көбіңде жатып қалады,
ыңырсып, тістерін шықырлатады. Қошқардың үрпінің аузы мен шыбығының
кілегейлі қабығы өліеттеніп, ойылады. Кейіннен дерт үшасына жайылады.
Сиырдың жыныс мүшелерінің кілегей қабығы бұзаулағаннан кейінгі алғашкы
күндері зақымданады. Ауру бұзаулаған кезде акушерлік көмек көрсеткенде
жұғады. Сиырда жыныс мүшелеріндегі сарып, оның сирақтағы түрімен
қабаттасып өтеді. Кейде тууға таяп қалған буаз сиыр ауруға шалдығып 8-9
айлығында іш тастайды. Тастанды төлдің денесі семіп қалуы /мумификация/
МҮМКІН. Мұндай жағдайда шаранадан өте жағымсыз иіс шығады. Сиырдың
ұзақ уақыт шуы түспей, соңы созылмалы метрит пен эндометритке ұласады.
Кейбір сиырдың қынабы мен жатырының кілегейлі қабығы өліеттеніп, тері
астында эмфизема байқалады, тіпті іші өтіп, жөтеледі. Ауырған мал 8-10 КҮН
ішінде өледі. Осылай ауырған сиырдан бұзау тірі туғанның өзіңде, жас төл
бірер КҮН ғана тұрады да, өліп қалады. Енесі сау бұзауға туған кезде кіндігі
арқылы сарып жұқса, аурудың оншама сыртқы белгілері білінбей-ақ, 4-5
күндігінде өледі.
Сүйектегі сарып остит немесе остеомиелит ретінде негізінен ірі
қарада 6 айдан 3 жасқа дейінгі аралықта кездеседі. Жылқыда сирек
байқалады. Аурудың қоздырушысы жілік майы мен сүйектің кемікті затында
қауырт көбейеді де, дерт жіліктер мен ұсақ сүйектерді, сонымен қатар
омыртқаны зақымдайды.
Ауру сирақта болса, мал ақсап, тамыр соғысы жиілеп, ыстығы 40 С-қа
дейін көтеріледі. Зақымданған аяғы сіресіп, әрең бүгіледі. Жануар тұяғының
ұшынан басуға тырысады. Бара-бара сүйектері томпайып, аяқтың бұлшық
еттері сола бастайды. Малдың КҮЙІ нашарлап, арықтайды, ақсауы үдей
түседі, ыстығы бір ТҮСІП, бір жоғарылайды. Дерт омыртқа сүйектерінде орын
алса, жануардың тұла бойы мен сирақтары салданады.
Малдың әр түлігінде олардың жасына қарай сарыптың мынандай
клиникалық ерекшеліктері болады. Ересек ірі караның негізінен
зақымданатыны сирақтары /панариций/ мен жыныс мүшелері /өліеттенген
вагинит, метрит, эндометрит/. Қойдың бірнеше сирағы қатарынан дертке

92. 92
шалдығып, ерні мен танауының айналасындағы тері, аузы мен жыныс
мүшелерінің кілегейлі қабықтары ойылады. Жылқыда бұл ауру сирақтың
гангреналық дерматиті, ал СОЛТҮСТІК бүғысыңда бақайдың көбесінің шіруі
ретінде байқалады. Итте орны шектеулі баяу өтетін өліеттену процесі
құйрығында, артқы тесігінің айналасында, аяғының ұшында, ерні мен
тұмсығында кездеседі. Үй қоянында негізінен аузының кілегейлі қабығы
іріңдеп, өліеттеніп ойылады, денесінің әр тұсыңда тері мен шелде абсцесса
пайда болады. Тауықтың балапанында ауызының кілегейлі қабығы
зақымданып, жағы мен ұрты домбығып тілінің түбінде іріміктенген жалқақ
пайда болады, ал ересек тауықта саусақтарының жер басар жағында
буындары ісіп, іріңдейді.
Патологиялық өзгерістер. Сиыр, қой, жылқы және бұғыда
патологиялық өзгерістер негізінен сирағының бақайы мен тілерсек буынында
шоғырланады. Дерттену басталғанда тері қызарып, домбығады. Кейіннен
сыздануы тежеліп, іріңдеген флегмонаға айналады да, маңайындағы ұлпа
өліеттенеді. Мұндай ұлпаны тілгеңде іріңдеген жасыл-сұр немесе қоңырқай
ТҮСТІ өліеттенген масса көзге түседі. Тері мен дәнекер ұлпаның
өліеттенуі буынның қабы мен тарамыстарға жетіп, шеміршек пен сүйек
зақымданады. Сүйек жұмсарып, пішінін өзгертіп, саусақ бунақтары
/фалангалары/ сирақтан ажырап, ТҮСІП қалады.
Аузында некроз процесі бар өлексе өте азып, аузы көбікті сілекейге
толы болады. Тілі, ұрты, жұткыншағы ойдым-ойдым болып қабыршақтанып,
ұлпаларының құрылымы бұзылып, ыдырап, іріміктенген исі жағымсыз
массаға айналады. Ауру асқынғанда дерт тілдің тереңгі қабаттарына шауып,
өліеттеніп ойылады, таңдай сүйегі мен көмекей шеміршегі некрозға
ұшырайды. Өліеттену кей жағдайда өкпеге, көкірек қуысында шабады.
Көкеттің беткі қабатында іріңді фибрин байқалады. Өкпенің көкірек
қабырғасына жабысып қалуы МҮМКІН, ал өкпенің өзінде шектелген,
өліеттенген ошақтар кездеседі. Жұтқыншақтағы және бронхалардағы сөл
түйіңдері қанға толып, ұлғаяды. Ұртының бұлшық еттерінің арасыңда
үлкендігі грек жаңғағындай телімдер кездеседі. Құста өңештің өліеттенуі
ұшырайды. Сиыр мен бұғының таз қарын және жұмыршақ қарны өліеттеніп,
зақымданады, жалбыршақ қарынның қатпарлары МҮЖІЛІП, бүлінеді.
Ұрғашы малдың жыныс мүшелері зақымданғанда денесінің артқы
жағы іріңді сорамен ластанып, жүніне жабысқан кепкен жалқақтар көрінеді.
Қынаптың ішінде іріміктенген бөлінді болады, кілегейлі қабығы ісініп,
қабыршықтанып, әр жері ойылады. Кейде қынаптың бір беті бір бетіне
жабысып қалады да, оған ТҮТІК жіберу МҮМКІН болмайды. Қуық несепке толы.
Сиырдың жатыры шектен тыс ұлғайып, бүкіл құрсақ қуысын алып тұрады.
Жатырдың іші қоймалжың ірің мен фибрин бар сұйыққа толып, кілегейлі
қабығы мен оның астыңғы қабаттары іріңдейді. Буаз малдың жатырындағы
төлдің денесі әдетте өліеттеніп ісінеді. Перитонит болған жағдайда құрсақ
қуысында қоймалжың СҰЙЫҚ жиналады. Бауыр сары балшық түстес,

93. 93
тұтқырланып, ҮГІЛІП тұрады. Көк бауыр, шаптағы сөл түйіндері ұлғайған. Өкпе,
бауыр, бүйрек, ішек және мида көптеген өліетті ошақтар кездеседі.
Балау. Сарыпқа бастапқы диагнозды аурудың клиникалық белгілері
бойынша, сирақ пен бастың терісінің, ауыз бен жыныс мүшелерінің кілегейлі
қабықтарының зақымдануына қарап қояды. Аса бір көңіл аударатын белгі -
іріңдеп, өліеттенген ағзалардың өзгеше жағымсыз иісінің болуы. Диагнозды
растау ҮШІН өліеттенген жағындыны үйреншікті әдістердің бірімен бояп,
микроскоппен қарайды. Егер аламыштанып боялған, жіпше созылған
немесе ұзын жіңішке грамтеріс таяқшалар болса, сарыпқа ТҮПКІЛІКТІ диагноз
қойылады.
Микроскопияның нәтижесі айқын болмаса, өліеттенген
ошақтан алынған материалдан қоректік ортаға себінді жасайды.
Егер патматериал былғанышты болса, зертханалық жануарларға
биосынама қояды. Ол ҮШІН ақ тышқандарға немесе ҮЙ қоянына
патматериалдан алынған суспензиямен жұқтырады.
Биосынаманың мақсаты - қоздырушының таза өсіндісін алу және
оның уыттылығы мен зардаптылығын анықтау болып табылады.
Ажыратып балау. Қойда сарыпты шірік бақайдан, жұғымтал
эктимадан, аусылдан, шешектен, қозының стрептококты полиартритінен
ажырату қажет. Сиырда обадан, вирустық диареядан, жұғымтал
плевропневмониядан, зілді катарлы қызбадан, жұқпайтын стоматиттер мен
дерматиттерден ажыратады.
Емі. Ауырған малдарды бөліп алып, едені құрғақ алаңқайда, жауын-
шашын өтпейтін асты құрғақ қорада ұстайды. Ең алдымен дертке шалдыққан
ұлпаларды МҰҚИЯТ тазалап, жарақаттанған терінің маңайындағы жүнді
таұырлап қырқады. Өліеттенген ұлпаларды қабыршақтанып кеткен ірің мен
сора бөлінділерін МҰҚИЯТ аластап, антисептикалық ертіндімен /3 % сутегінің
қостотығы, 0,2 % калий перманганаты, 1 % мыс купоросы/ жуып,
сульфаниламид препараттары мен тетрациклин немесе пенициллин
қатарындағы антибиотиктердің бірін қолданады. Әсіресе дибиомицин жақсы
нәтиже береді. Зақымданған теріні дибиомициннің 15 % майдағы тұнбасын
жағып, дәке бинтімен орап, оны 3-5 күннен кейін алады. Сонымен қатар
дибиомицин бұлшық етке малдың 1 кг массасына 20 000 бірлік мөлшерінде 1
% новокаин мен 30 % глицериңде езіп, суспензия түрінде жібереді. Қажет
болған жағдайда 6-8 күннен кейін дибиомициңді қайтадан жібереді. Басқа
антибиотиктерден биомицин /ішуге немесе бұлшық етке/, террамицин /тері
астына/ және сульфаниламидтер қолдануға болады. Вишневский жақпа
майын пайдалану жақсы нәтиже береді.
Ауыздың кілегейлі қабығы зақымданғанда 3 %-ті сутегінің қостотығы
немесе тотыяйын ертіндісі, йод тұнбасы, карбол қышқылының 3 %-ті
нафталин мұңайындағы эмульсиясы, ерін зақымданғаңда йодглицерин және
цинк майы пайдаланылады. Егер жара өте терең болып тарамыс пен сүйек
зақымданса, әдетте ем қонбайды.

94. 94
Иммунитет. Сарыппен ауырып жазылған жануарда иммунитет
қалыптаспайды.
Дауалау және күресу шаралары. Сарыптың алдын алу шаралары
малды қорада ұстағанда, жайғанда, айдағанда зоогигиеналық-санитариялық
шараларды сақтауға негізделген. Малдың асты құрғақ болуының, ТҰЯҒЫ
зақымданбауының маңызы зор. Сондықтан қораны уақтылы тазалап, малдың
тұяғын қырып, жонып жарақаттанудан сақтап, сазды жерге жаймау керек.
Аурумен күресуге оны уақтылы анықтап, ауырған малды жедел оқшаулап,
емдеудің маңызы зор.
Дауалау шараларын жүйелі түрде жүргізіп малды екі айдан
қалдырмай ветеринариялық бақылаудан өткізіп, ТҰЯҒЫН жонып отыру керек.
Сарып байқалып тұрған жерлерде қой-ешкіге жылына 2 рет 10 %-ті
формальдегид, 5 % парафин, 3-5 %-ті креолин немесе мыс купоросы
ваннасынан өткізу керек. БҰЛ ертінділерді бетонданған жайдақ шұңқырға
немесе гигроскопия-лық төсенішке /сабан, торф, ағаш ҮГІНДІСІ/ ҚҰЯДЫ.
Табынды не отарды толықтырғанда сарыппен ауырған малды өсімге
қалдырмау керек. Аналық малды төлденер алдында арнайы санитариялық
бақылаудан өткізеді. Сиырдың сыртқы жыныс мүшелерін дезинфектант /3 %-
ті бор қышқылы, 9 %-ті лизол немесе, марганец қышқылды калий/ қосылған
ертіндімен жуады. Жас төлдің кіндігіне йод тұнбасын жағады. Піштіру,
акушерлік көмек кезінде, қозының құйрығын кескенде, асептика ережелерін
МҰҚИЯТ сақтау қажет.
Сарып байқалса ол шаруашылықты /ферманы, елді мекеңді/ бұл
аурудан сау емес деп жариялайды да, шектеу қояды. Ауру жойылғанша ол
жерден малдану /өсіру/ үшін мал әкетуге тиым салынады. Барлық
жануарларды клиникалық тексеруден өткізіп, ауруларын бөліп алып емдейді,
қалғаңдарын бақылауға алып, дауалау шараларын жүргізеді. Емдеу нәтиже
бермесе ауырған жануарларды санитариялық қасапханаға жібереді. Өлген
малдың өлексесін, терісін алған соң өртейді не утильзаводка жібереді. Ең
соңғы сарыппен ауырған жануар өлген соң, немесе жазылған соң бір ай
өткеңде, қорытыңды дезинфекция жасап барып, шектеуді алады.

95. 95
Құтыру ауруы
Нәби Жанғали
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық арнайы
пәндер кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
Құтырған ит
Құтыру (лат. rabies) — құтырған хайуанаттардың: иттің, мысықтың,
түлкінің, қасқырдың шакалдың қабуынан немесе тістеуінен пайда болады.
Жарқанат және басқа хайуандар да құтыруды таратушы болуы мүмкін
Мазмұны
 1Тарихи деректер
 2Қоздырушысы
 2.1Төзімділігі
 3Індеттік ерекшеліктері
 4Дерттенуі
 5Өтуі мен симптомдары
 6Патологиялық өзгерістер
 7Емі
 8Құтырудың белгілері
o 8.1Хайуандарда
o 8.2Адамдарда
 9Алдын алу
 10Дереккөздер
Тарихи деректер
Құтыру өте ерте заманнан, адамзаттың мәдени тарихи қалыптаса
бастаған кезден белгілі. Ол туралы мәліметтер Вавилонның б.з.д. 2300 жылы
жасалған заңдар жинағында кездеседі. Демокрит иттің құтырығын жан-жақты
баяндаса, Аристотель әртүрлі жануарларға құтырықтың ит қапқанға
жұғатындығын жазды. І.Есенберлиннің "Алтын Орда" романында Әмір
Темірдің Алтын Орданың болашақ ханы Тоқтамыстың құтырған ит талаған
әйелі мен баласын өртетіп жібергені суреттелген. Құтырған ит сілекейінің
жұғымталдығын алғаш рет тәжірибе жүзінде 1804 жылы Францияда Цинке
дәлелдеді. Оның отандасы Лион ветеринария мектебінің профессоры
В.Гальте үй қоянына құтырық жұқтырып, қойды ауырған жануардың
сілекейімен иммундеуге тырысты. Бұл деректерді пайдаланған Л.Пастер үй
қоянының миына бірнеше рет өткізу арқылы аурудың қоздырушысын
әлсіретіп, өзінің дүниежүзіне әйгілі вакцинасын алды. Құтырық
қоздырушысының вирус екендігін бұдаен көп кейін 1903 жылы Ремленже мен

96. 96
Риффат-бей делелдеді. Румын ғалымы В.Бабеш және италяндық А.Негри
кейіннен Бабеш-Негри денешігі деп аталып кеткен құтырыққа шалдыққан
жануардың ми нейрондарының протоплазмасында болатын ерекше
құрылымды ашты.
Қоздырушысы
Pabies lyssavirus - рабдовирустар тұқымдастығының лиссавирустар
туыстастығына жатады. Барлық рабдовирустар секілді оқ пішінді.
Вириондарының ұзындығы 180 нм, көлденеңі 75-80 нм. Өсіп келе жатқан
тауық және үйрек эмбриондарында, кейбір торшалардың өсінінде өсіруге
болады. Бұл вирустың екі негізгі антигендері бар. Еритін S-антиген (капсид
нуклеопротеиді) - барлық құтырық вирустарына ортақ және V-антиген
(вирионның сыртқы қабығындағы гликопротеид) вирустың әрбір жеке титріне
тән. Соңғы антигенге байланысты құтыру вирустары 4 сереворға бөлінеді.
Індет кезінде кездесетін және лабороториялық құтыру вирустарының
көпшілігі бірінші сереворға жатады. Басқа сереворлары әзірше тек Африкада
бөлініп алынған.
Төзімділігі
Құтыру вирусы 60 градус кезінде 10 минут өткенде 100 градустан
бірден белсенділігін жоғалтады. Төменгі температураға төзімді болады да,
тоңазылтқыш қатырылған мида айлап сақталады. Шіри бастаған материалда
2-3 апта бойы тіршілігін жоймайды. Қолданып жүрген дезинфектанттардың
кәдуілігі концентрациясы: 1-2% лизол ерітіндісі, 2-3% сілтілер, формалин
және хлорамин вирусты тез арада белсенділігін айырады.
Індеттік шаралары
Құтырықпен барлық жылы қанда үй және жабайы жануарлар,
сонымен бірге адам да ауырады. Ит тектестер, сусар тектестер, жарқанат,
кемірушілердің көптеген түрлері және үй мысығы аса бейім. Бұлардан адам
мен төрт түлік малдың бейімділігі төмен, ал құстардың бейімділігі өте төмен.
Жас жануарлар ересектерінен гөрі құтырық вирусына сезімтал келеді.
Құтырық табиғи ошақты жұқпалы аурулардың қатарына жатады, оның
қоздырушысының табиғатта сақталатын қорламасы үй және жабайы ет
қоректілер, ал кейбір өлкелерде - жарқанат. Қорламасына байланысты
құтырық індетінің табиғи және қалалық түрлері болады. Инфекция
қоздырушысының бастауы қалалық індет кезінде иесіз иттер мен мысықтар,
ал табиғи індет кезінде жабайы ет қоректі жануарлар.
Дерттенуі
Вирус денеге түскен соң аз уақыт енген жерінде сақталады да, жүйке
талшықтары арқылы орталық жүйке жүйесі бағытында алдымен жұлынға,
соғынан миға өтеді. Қоздырушының мидың сұр затында өсіп-өнуі іріңсіз
шашыранды энцефалиттің өрбуіне әкеп соғады. Мидан вирус қайтадан

97. 97
орталықтан кері бағытта сілекей бездеріне келіп түседі. Онда жүйке
торшалары бүлінген кезде вирус бездің түтігіне өтіп, сілекеймен араласады.
Мидан қоздырушы сонымен қатар көздің тор қабаты мен мүйіз қабатына,
бүйрек үсті безіне жетеді, бәлкім оларда да өсіп өнеді.
Өтуі мен симптомдары
Жасырын кезеңі бірнеше күннен бір жылға дейін, кейде одан да
арттыққа созылады, әдетте 2-3 апта аралығындай болады. Оның ұзақтығы
құтырған жыртқыштың тісінен болған жарақаттың шамасы мен түскен
орнына, вирустың мөлшері мен уыттылығында, таланған малдың
төзімділігіне байланысты. Инкубациялық кезең жас төлде ересек малға
қарағанда әдетте қысқарақ болады. Құтырық жіті өтетін ауру. Әр түрлі
жануарларда оның клиникалық белгілері ұқсас болады, әсіресе иттің құтыруы
жан-жақты зерттелген. Итте құтырық өршіген және бәсең түрде өтеді.
"Өршіген құтырықтың" 3 кезеңі болады:
 біліне бастаған;
 көтерілген;
 дел сал.
Біліне бастаған кезең 12 сағаттан 3 тәулікке дейін созылады, бұл
кезде жануардың мінезінің өзгеруі байқалады. Ит көңілсіз немқұрайлы болып,
қараңғы бұрышқа немесе үйшігіне тығылады, иесінің шақуруына ықылас
білдірмейді. Кей жағдайда иесіне тым еркелеп, қолын бетін жалауға
тырысады.Бұл кезде иттің сілекейінде вирус болтаныдықтан, өте сақ болған
жөн.
Патологиялық өзгерістер
"Патологиялық өзгерістердің" құтырық кезінде айтарлықтай
ерекшеліктері болмайды, клиникалық белгілерімен қарастырғанда ғана
айтарлықтай диагностикалық маңызы бар. Өлексені сырттай қарағанда
арықтағаны, тістелінген, үйкелген орындары көрінеді. Басындағы,
мойынындағы жүндері сілекейленген. Сойып қарағанда ішкі ағзаларында қан
іркілген. Қарыны бос, ет қоректі жануарлардың қарынында жеуге жарамсыз
заттар болады.
Емі
Құтырған жануарды емдемейді, тез арада өлтіреді, өйткені оның
адамға ауру жұқтыру қаупі зор
Құтырудың белгілері
Хайуандарда Бір түрлі күйде болады, кейде сұлық жатады,
мазасызданады, ашуланшақ болады;
 Аузы көбіктенеді — ішіп-жей алмайды;
 Жанына жолағанның бәрін қауып, тістеуі мүмкін.
 Хайуан 5 күн 7 күннің аралығында өледі.

98. 98
Адамдарда
 Тістеген жер ауырып, ысиды;
 Алқынып демалады, түрі жаңа гана жылаған адам сияқты
болады;
 Ауырсынып және қиналып жутынады, аузының сілекейі
қоюланып, желімдесе береді;
 Адамды үрей билейді, ашуланшақ келеді, құтырынып, алас
урады;
 Өлім алдында талма үстап, дене құрысып сал болып қалады.
Егер сізге біреуді тістеген немесе қапқан хайуан қутырған болуы
мүмкін деген ой келсе:
 Хайуанды байлаңыз немесе бір апта сыртқа шығармай
ұстаңыз;
 Тістеген жерді сабынмен, сумен және сутегі асқын тотығымен
(перекисьпен) жақсылап тазартыңыз, жараны жаппай, ашық қалдырыңыз;
 Егер хайуан бір аптага жетпей өлсе (егер ол өлтірілген болса
немесе ұстатпай кетсе) зардап шеккен адамды ауруханаға апарыңыз, сол
жерде оған қатарынан бірнеше рет құтыруға қарсы дәрі шанышады.
Құтырудың алғашқы белгілері тістегеннен кейін 10 күннен 2 жылға
дейінгі уақыт аралығында (әдетте 3—7 аптадан кейін) байқалады. Емдеуді
алғашқы белгілері білінгенге дейін бастау керек. Ал ол белгілер көрінгеннен
кейін ештеңе де, тіпті осы заманғы медицина да адам өмірін құтқара ала
алмайды.
Алдын алу
 Құтыруды деп сезік туғызған кез келген хайуанды өлтіріп,
көміп тастаңыз (немесе бір апта бойы үйшікте ұстаңыз);
 Иттерді вакцина жасау жөніндегі шараларға қатысыңыз;
 Ауырған сияқты көрінген немесе мінезінде өзгеріс болган кез
келген хайуаннан бала-ларды аулақ үстаңыз.
Ауырған сияқты көрінетін немесе мінезінде өзгеріс бар хайуандарға
көңіл бөліп, барлық сақтық шараларын қолданыңыз. Тіпті ол ешкімді тістеп
қаппағанда да оның сілекейі дененің кесілген немесе жырылған жеріне түссе
құтыру туғызады.

99. 99
Конго-қырым қанды безгегі ауруының
клиникалық белгілері, сақтық шаралары
Байбек Ақмарал Омаралықызы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық арнайы
пәндер кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Конго-қырым қанды безгегі
ауруының вирусы әдетте кенелердің және әртүрлі жабайы жануарлардың,
атап айтсақ, қояндар, ұсақ кеміргіштер, кірпілер және үй
жануарларының, соның ішінде қойлар, ешкілер, сиырлар, жылқылар және
т.б ағзасында кездеседі. Жалпы бұл аурудың ауырлығы оба ауруымен тең
келеді. Адамның оны жұқтыруы жұқпалы кененің шағуы немесе
шаншылуымен, жануарларды сою немесе өңдеу кезінде олардың қанымен,
сондай-ақ науқас адамға күтім жасау кезінде оның қанымен тез жұғуы қаупі
жоғары.
Ауру қатты басталады. Жаурап қалтыраудан дене температурасы 39-
40 C-қа дейін көтеріледі. Адамның басы, буын мен бұлшық еті, іш пен бел
аурулары, жүрек айнуы және құсу, іштің өтуі басталады. 1-12 тәулікке дейін
сандырақтайды. Ауру белгілері асқынған жағдайда науқас естен танады.
Ауру адамдарды тексеру барысында бет, мойын, кеуденің жоғары бөлігінің
қызарып, көз ағының қан тамырларында ұсақ қан бүршіктері пайда болып,
жүрек қызметі бәсеңдеп, қан қысымы төмендейді. Бүйрек тұсы ауырады.
Науқасты тез арада емханаға жеткізіп, тиісті ем-дом көрсетпесе, оның соңы
үлкен өкінішке апарып соқтырады.
Бұл қауіпті аурумен көбіне көп ауыл шаруашылығы жұмыстарымен
айналысатын тұлғалар, көктем, жаз маусымы кезінде табиғатта, тоғай
арасында, жаңа көктеген шөптер арасында жүріп демалатын адамдар
шалдығады.
Бүгінде конго-қырым қанды безгегі Ресейдің Европалық бөлігінің оңтүстік
аймақтарында, Молдовада, Украинада, Орта Азия мемлекеттерінде және
Қазақстан елінде тіркелген.
Алдын алу үшін кенеден сақ болу керек. Оны емдеу өте қиын.
Инфекция кене шаққан жерден басталады және сырқат адамның
қаны тигенде жұғады (аурухана ішінде жұғады, тістеуден тікелей қанға өтеді).
Адамның дене қызуы көтеріліп, қан кетеді, бас және бұлшық еті ауырып, тері
бөртпесі, тері арасында қанды сүйел пайда болады.
Қоздырғышты тасымалдаушылар - кенелер. Олар арбовирус тобына
жатады.
Тасымалдаушылар – (кенелер) тышқан, қоян, кірпі терілерінде
паразит ретінде орналасып ауру таратады.

100. 100
Адам кездейсоқ уақытта кененің шағуына шалдықса, жұқпалы ауруға
душар болады.
Зардапқа негізінен ауылшаруашылық жұмыстарымен айналысатын
тұлғалар, көктем, жаз маусымы кезінде табиғатта, тоғай арасында, жаңа
көктеген шөптер арасында жүріп демалатын адамдар шалдығады.
Ауру бір адамнан екінші адамға жұғады.
Ауру негізінен Ресейдің Европалық бөлігінің оңтүстік аймақтарында,
Молдовада, Украинада, Орта Азия мемлекеттерінде және Қазақстанда
тіркелген.
Клиникалық көріністері
Созылмалы (көрінбейтін кезең) ұзақтығы – 1-14 тәулік. Басталу кезеңі
9 күнге дейін созылады. Ауру қатты басталады. Жаурап қалтыраудан дене
температурасы 39-40 C-қа дейін көтеріледі. Ауырғандар бас, буын мен
бұлшық ет, іш пен бел ауруы, жүрек айнуы және құсу, іші өтті дем
шағымданады. 3-5-тәулікте дене қызуы төмендейді. Бір-екі күннен кейін
қайта көтеріледі. Сандырақ ұзақтығы 1-12 тәулікке созылады. Ауру
адамдарды тексеру барысында бет, мойын, кеуденің жоғары бөлігінің,
коньюктиваның қызаруы, көз ағынының қантамырларында ұсақ қан
бүршіктері пайда болуы, жүрек қызметінің бәсеңдеуі, қан қысымының
төмендеуі байқалады. Бүйрек тұсы ауыра бастайды.
Гемморагиялық кезеңі
3-6-тәулікте басталады – іште, кеуденің оң жақ бүйірінде, иық белдеу
аймағында, жиірек арқада, жамбас және білекте бөртпелер пайда болады.
Ине салған жерлерде қанды сүйел байқалады. Шырышты қабықта қанталау
белгіленеді, жатырдың және мұрынның қанауы, қан түкіру, ішкі дәретпен қан
кетуі, қызыл иектің шырышты қабығының, ауыздың, тілдің және
конъюктиваның қанауы. 10 тәулікке жалғасқан асқазан және ішектен қан
кетеді.
Одан соң босаңдық, ұйқысырау жоғарылайды, естен тануы мүмкін.
Құсу жиілейді, кейбір ауруларда ми қабаттарының асқыну белгілері жетіледі.
Жүрек соғысының бәсеңдігіне тән, қан қысымы төмендейді. Кейде естен тану
жағдайы болады. Тамырдың соғуы бәсендеп, жағдайдың ауырлығын
көрсететін тамыр соғуының жиелеуіне ауысуы мүмкін. Іш кеуіп қолмен басып
қарағанда ауырсынады. Бауыр үлкейеді, кейбір ауруларда сары аурудың
белгілері болуы мүмкін. Бүйрек ауруы белдің ауруымен, нәжістегі
өзгерістермен байқалады.
Аурудың беті қайту кезеңі дене қызуының қалыпты жұмыс істеуімен
және қан кетулердің тоқталуымен басталады. Жүрек соғуы тұрақсыз болады,
қан қысымының төмен болуы ұзақ уақытқа дейін сақталады.
Зерттеу әдістері - ауырған адамның қанын арнаулы зертханада
тексеріп аурудың түрін анықтайды.
Бұл аурудың түрін анықтау үшін төмендегі келтірілген аурулармен
салыстырады.
Басқа этиологиядағы геморрагиялық безгек;

101. 101
Тұмау;
Лептоспироз;
Іш сүзегі;
Сепсис (қанның бұзылуы);
Менингококцемия;
Сібір жарасы;
Қан аурулары.
Емделу
• Жылдам емханаға жеткізіп, ауруды оңаша бөлмеге орналастыру;
• Қанның улануына қарсы жүргізілетін шаралар;
• Қан құйылу кезінде (әсіресе көлемді) – 500-750 мл дейін,
тромбоцитарлы және лейкоцитарлы массадағы жас цитратты тұтас қанды
енгізу.
Болжам
• Емделмеген жағдайда өлім саны артады;
• Уақытылы және тиесілі емделу кезінде жақсы нәтиже байқалады.
Асқынулар
• Естен тану;
• Қатты бауыр-бүйрек жетіспеушілігі;
• Өкпе ісігі, қабынуы және өкпеде сұйықтың пайда болуы;
• Құлақ ауыруы
• Іріңді ісіктер және егу салынған жерлердегі тері арасында іріңнің
жиналуы;
Алдын-алу
Осы аурулардың орын алған аудандарында, кенелердің белсенділігі
кезеңінде табиғатқа шыққанда абай болу. Кене шаққан жағдайда тездетіп
емдеу мекемесіне барып, көріну қажет.
Конго-Қырым қанды безгегін тарататын қауіпті кенелерден қалай
сақтанамыз?
Қорытынды.
«Конго-Қырым қанды безгегінен сақтанып, оның алдын алу үшін
адамдар арнайы киім киюі тиіс. Негізінен кенелер өз «олжасын» көктемгі
және жазғы маусымдарда жол бойындағы шөптесіндерде, ормандағы
сулардың жағасындағы жасыл желектерде және бұталардың шыбықтарында
аңдып тұрады. Сондықтан орманда жолдың ортасында жүрген ләзім.
Орманда түнеу барысында су және қалың шөптен аулақ, биік жерде
дамылдаған дұрыс». Негізінде кенелер қалың киімнен өте алмайды.
Сондықтан дененің ашық қалуын болдырмау қажет. Киімнің мойын жағасы
мен жеңдері денеге жабысып тұруы тиіс. Қолға және мойынға арнайы
заттарды жағып отырған дұрыс.
«Кенелер денеге бірден қадалып, қан алмайды. Олар біраз уақыт
киімде және денеде терісі жұқалау, қозғалыс барысында кедергі келтірмейтін
ыңғайлы орын іздейді. Сондықтан үйге келісімен киімнің және дененің барлық

102. 102
жерлерін қарап шыққан жөн. Әсіресе ұйқыға жатар алдында киімдерді жіті
тексеріп, балалардың денесін қарап шығу қажет. Егер кене шаққан болса,
оны теріден бірден алып тастауға асыққаныңыз жөн.
Кенені денеден алмас бұрын оны жермаймен немесе вазелинмен
жаққан абзал, сол кезде кенелер тез алынады. Оны алғаннан соң қолды
сабынмен жуып, жараға йод жағып қойған ләзім. Сосын міндетті түрде
дәрігерлерге көріну керек.
Сіреспе ауруы
Бабатай Абылай Пансатбекұлы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық арнайы
пәндер кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
СІРЕСПЕ
Сіреспе /Tetanus , столбняк/"- жіті өтетін рефлекстік қозуы артып,
бұлшық еттерінің сіресіп, тартылуымен ерекшеленетін жұқпалы ауру.
Тарихи деректер. Жануарлардың бұл ауруы б.д.д. 3 мың жыл бұрын
белгілі. Гиппократ /б.д.д. IV ғ./ адамның сіреспесін сипаттап, оның негізгі
клиникалық белгісі - бұлшық еттердің қатаюына көңіл аударды. Н.Д.
Монастырский /1883/ аурудың қоздырушысын ашты. Николайер /1884/ оны
жан-жақты сипаттап, ұсақ жануарларға тәжірибе жүзінде жұқтырады, Фебер
/1890/ токсинін ашты. Беринг пен Кнорр /1896/ токсинге қарсы сарысуды, ал
Рамон /1923/ анатоксиңді алды.
Қоздырушысы – Cliostridium tetani - жіңішке, ұзынша таяқша,
жылжымалы, қауашақ түзбейді, түбегейлі ауасыбағасыз микроб. Өсіндіде 2-3
тәулік өткен соң микроб клеткасының бір жақ шетіне таман орналасқан,
домалақ, диаметрі микробтың өзінен гөрі жуан спора түзеді, сондықтан оның
жалпы пішіні барабан таяқшасына ұқсас болады. Қанды агарда өседі.
Микробтың жіпшесінде ыстыққа сезімтал Н-антигені және денесінде ыстыққа
төзімді О-антигені бар. Н-антигендері бойынша варианттарға ал О-
антигендері бойынша топтарға бөлінеді. I және II сероварианттары кең
тараған қоздырушы және де тетаноспазмин, тетанолизин деп аталатын екі
құрама бөліктен тұратын, өте КҮШТІ экзотоксин бөледі. Тетаноспазмин жүйке
торшаларын зақымдап, бұлшық еттерді қарыстырады. Тетанолизин
эритороциттерді ерітеді. Бұл токсиндер антигендік ерекшеліктері бойынша
15 фракциядан тұрады. Олардың әрқайсысы барлық штаммдарында
тақылеттес, бірақ әртүрлі ара қатынаста кездеседі.
Төзімділігі жағынан микробтың вегетативтік түрінің оншама
ерекшеліктері жоқ. Сыртқы ортада сақталып, ауру қоздыруға тікелей
себепкер болатын споралық түрі. Оның төзімділігі айрықша жоғары болып

103. 103
келеді, кептірілген материалдарда 10 жылға дейін, аузы дәнекерленген
пробиркада бөлме температурасында қараңғылықта 30 жылға дейін
сақталады. 100° С қыздыру тек 1-3 сағатта, 10 % хлорлы әк және йод
тұнбасы 10 мин., 5 % формалин тек 24 сағ. өткенде өлтіреді.
Індеттік ерекшеліктері. Сіреспеге барлық сүтқоректілер бейім,
онымен адам да ауырады. Жұктыруға ең сезімтал жануар -жылқы, одан соң
қой, ешкі, сиыр, шошка, ит, мысық. ҚҰС біршама төзімді, ал салқын қандылар
ауырмайды. Зертханалық жануарлар жұқтырғанда тез ауырады. Табиғи
жағдайда кез келген жастағы малдар ауырады, бірақ жас төлдер
ересектерінен сезімтал келеді.
Сіреспенің микробы табиғатта кең тараған. Ол егіс даласындағы, бау-
бақшадағы, жайылымдағы топырақта, шаң мен қоқыста, жемшөпте кездеседі.
Инфекция қоздырушысының бастауы - ішегінде сіреспе таяқшасы
өніп-өсетін дені сау жануарлар. Микроб нәжіспен сыртқы ортаға шығады да,
топырақта ұзақ уақыт уыттылығын жоймай сақталады.
Ауру жұғымтал емес. Табиғи жағдайда оның қоздырушысы жануар
денесі жарақаттанғанда енеді. Топырақпен, шаң-тозаңмен немесе көңмен
жарақаттанғанда, хирургиялық, технологиялық операциялар кезінде, жас
төлдің кіндігі арқылы, аналық мал төлдегенде акушерлік көмек көрсету
асептикалық ережелерге сай жүргізілмесе, басқа да денені жарақаттаумен
қатар жараға микроб түсуіне МҮМКІНДІК тудыратын жағдайларда сіреспе
констридиясының спорасы жануар денесіне енеді.
Ұлпаға түскен споралар тек ауа жоқ жағдайда ғана өсіп-өнеді. Ондай
жағдай терең жарақатта, гематома мен өліеттенген ұлпаларда және жараға
оттегін сіңіретін іріңдеткіш микробтар түскенде болады. Ондай өсіп-өнуіне
қолайлы жағдай болмаса, ұзақ уақыт бойы бейтарап қалпында сақталып,
кейіннен жарақат немесе басқа да микробтың өсуіне қолайлы жағдай туса
/мысалы ұлпаға тітіркендіргіш жіберсе/, аурудың өршуі мүмкін.
Дерттенуі. Қолайлы жағдайда сіреспе таяқшасы денеге енген
жерінде өсіп-өніп, токсин бөліп шығарады. Нейротоксин қан
айналымымен немесе жүйке тарамымымен жұлынға және сопақша
миға өтеді де жүйке торшаларына сіңіріледі. Токсиннің әсерінен жүйке
талшықтарының жұрнақтарынан ацетилхолин босанып шығады да, жүйке
торшаларын тітіркендіреді. Бұның нәтижесінде рефлекстік қозу күшейіп,
болымсыз сыртқы әсердің нәтижесінде бұлшық еттер өте ұзақ сіресіп,

104. 104
17-сурет. Сіреспемен ауырған жылқы
18-сурст. Сіреспемен ауырған сиыр.
құрысады. Бойды жайлаған, яғни жоғарыдан төмен бағытталған,
сіреспе кезінде құрысу ең алдымен жақ пен мойын бұлшық еттерінде
болады да, кейіннен арқа мен сираққа жетеді. Шектелген немесе төменнен
жоғары бағытталған сіреспе кезінде бастапқыда инфекция ошағының
маңындағы бұлшық еттер сіреседі де, кейіннен басқа бұлшық еттерге
жайылады. БҰЛШЫҚ еттердің ҮЗДІКСІЗ құрысуын жемшөп жеуді, жүрек
пен өкпенің қызметін қиындатып, организмді титықтатады. Тыныс
алу орталығы мен жүректің тоқтауы өлімге әкеп соғады.
Өтуі мен симптомдары. Жасырын кезеңі 3 күннен 3 аптаға дейін.
Ауру жіті өтеді. Аурудың жылқыда алғашқы белгісі - басы мен жағының
бұлшық еттерінің қарысуы /тризм/, жемшөпті шайнап жұтуының қиындауы,
зорланып, әрең жүріп, құлағы қимылдамай, ҮШІНШІ қабығының көзін жабуы.
Аурудың өршіген кезінде мойын, арқа, құрсақ бұлшық еттері жиырылып,
қатаяды. Қабырғааралық бұлшық еттер мен бронхалардың сіресіп,
жиырылуы нәтижесінде өкпеге ауаның жетуі қиындап, жануар жиі және үстірт
дем алады, танауы делдиіп, қабырғасы ырсиып, іші тартылып тұрады.
Кілегейлі қабықтарының ТҮСІ көкшілденеді. Жұғылған жемшөптің
аспирациясы нәтижесінде болатын пневмония өлімге әкеліп соқтыруы
МҮМКІН. Тамыр жиі соғады. Ішектің перисталтикасы баяулап, нәжіс пен
несептің бөлінуі қиындайды.

105. 105
КҮЙІСТІ жануарлардың КҮЙІС қайтаруы тоқтап, таз қарынның қызметінің
бұзылуына байланысты тимпания байқалады. Жай ғана дыбыс пен әртүрлі
әсер бұлшық еттердің сіресіп құрысуына түрткі болады. Жануар аяғын
талтайтып, мойнын созып, құйрығын көтеріп тұрады, жүргенде аяқтары онша
илікпей, икемсіз қозғалады. Ауырған мал терлей береді, бірақ есінен
адаспайды. Дененің ыстығы негізінен қалыпты жағдайда, өлер алдында 42-
43° С, ал жаны шыққан соң 45°С-қа дейін көтеріледі.
19-сурет. Сіреспемен ауырған ешкі.
Қой мен ешкінің мойын еттері қарысады, ит пен шошқада әдетте тек
қана бастағы бұлшық еттері құрысып, азуы сыртына қарай жиырылып, ҮШІНШІ
қабағы салбырап, тістерін шықырлатады.
Сіреспемен ауырған жануар, егер уақтылы емдемесе, негізінен өліп
қалады. Әдетте бірінші клиникалық белгілері білінген соң 3-6 КҮН өткеңде
жаны шығады. Әсіресе қой мен шошқада өлім көрсеткіші жоғары /95-100 %/,
ал жылқы мен сиырда төменірек /45-90 %/ болады. Жазылған кезде
клиникалық белгілері біртіндеп екі апта ішінде басылып, 4-6 аптада өтеді.
Бірақ ұзақ уақыт жүрісінің ебдейсіздігі білініп тұрады.
Патологоанатомиялық өзгерістер оншама өзгешеліксіз байқалды.
Өлексенің сіресуі айтарлықтай. Қанның ТҮСІ қара қошқылданып, нашар
ұйыйды. БҰЛШЫҚ еттердің ТҮСІ піскен етке ұқсас, әржері қанталаған. Бауыр
мен бүйректерде дегенерациялық өзгерістер болуы МҮМКІН. Эпикард пен
жүрек еттері және көкірек пердесі қанталайды. Өкпенің қанға толып,
домбығуы жануардың ТҰНШЫҒЫП өлуінің себебі болып табылады.
Балау. Сіреспеге диагноз қойғанда ең негізгі әдіс клиникалық зерттеу.
Клиникалық белгілерін талдау арқылы ТҮПКІЛІКТІ диагноз қоюға болады.
Зертханалық тексерулер негізінен басқа аурулардың басын ашу үшін
жүргізіледі. Бактериологиялық зерттеулер сіреспені балау ҮШІН қосымша
мәліметтер береді. Зертханаға бактериологиялық зерттеу үшін жарадан
аққан бөлінді, ірің, зақымданған ұлпалардың кесіндісі алынады.
Ажыратып балау. Құтырықтан, стрихнинмен уланудан,
эпилепсиядан, жайылымдағы тетаниядан, бұлшық ет ревматизмінен,
пододерматиттен ажырату керек. Құтырық кезінде ауырған жануар тарпаң,

106. 106
қабаған, сүзеген болып, жағы мен сирағы салданады, жайылым тетаниясы
қыстан кейін кененттен көкке шыққан малда біраз уақыт білінеді де, тез
арада басылып қалады. Ревматизм мен пододерматит кезінде бұлшық ет
пен тұяқтың мүйіз асты ұлпасы қабынады да, рефлекторлық қозу
байқалмайды. Басқа аурулардан бағып-күту, жемшөп беру жағдайларын,
физиологиялық КҮЙІН талдау арқылы ажыратады.
Емі. Ауырған малды оқшаулап, жарасын МҰҚИЯТ қарап шығады.
Абсцесті жарып, іріңін ағызып, өліеттенен ұлпаларды алып тастайды да,
жараны антисептикалық ертінділермен /5 % йод тұнбасы, 3 % карбол
қышқылы, 0,1 % калий перманганаты, 3 % сутегінің қос тотығы, 1:5 000
фурацилин/ жуады.
Өзіне тән емдік препарат ретінде сіреспеге қарсы антитоксиндік
сарысуды қолданады. Оны тері астына, көк тамырға, бұлшық етке, жараның
айналасына, зақымданған жердің жүйке тамырларының бойына жібереді.
Емдік дозасы ауру басталған 2-4 күнде КҮН сайын ірі жануарларға 80 000 ӘБ,
олардың төлі мен ұсақ жануарларға 40 000 ӘБ. Антитоксиндік сарысу
қандағы бос токсиңді ғана бейтараптайды; ал жүйкеге өткен токсинге әсер
етпейді. Сондықтан бұл дәрмектің әсері аурудың басталған кезінде ғана
болады. Антибиотиктермен басқа да микробтарға қарсы және
симтоматикалық дәрілермен қоса берілген кезде сарысудың емдік әсері
артады. Сіреспе микробының вегетативтік түрі мен басқа микробтарға әсер
ететін пенициллин, стрептомицин, тетрациклин, хлорамфениколды әдеттегі
мөлшерде қолданады.
БҰЛШЫҚ еттің қарысуын бәсеңдету үшін жануарға тыныштандыратын
және наркоздық дәрілер жібереді: хлоралгидрат /жылқыға клизмамен 30-50 г.
300-500 г. қоймалжың крахмалмен немесе көк тамырға 10 % ертіндісін 150
мм/, күкірт қышқыл магнезий /күніне 2 рет 30 % ертіндісін 50 мл тері астына/,
аминазин /тері астына немесе көк тамырға 1 кг массасына 1-2 мг. есеппен 2,5
% ертінді түрінде, жылқыға аса сақтықпен/, новокаиннің 1 % ертіндісін
көктамырға 2 мг құрғақ затын жануардың 1 кг массасына.
Ауырған малды қараңғыланған қораға енгізіп, төсенішін мол етіп,
мазаламай, диеталық жемшөп /тартылған жемді сулап, тамыр ТҮЙІНДІ
азықты ұсақтап/ береді. Керек жағдайда глюкоза қосылған /1 л суға 400 г/
клизма береді, жүрекке әсер ететің дәрілер мен уротропин /50 мл 20 %
ертінді/ жібереді. Тік ішекті нәжістен босатып, қуыққа массаж жасайды.
Иммунитет табиғи жағдайда ауырғаннан кейін ұзаққа созылмайды.
КҮЙІС қайыратын жануарлардың сіреспеге біршама төзімділігі - ауру
қоздырушысының таз қарнында өсіп, бөлінген токсиннің біртіндеп қанға
өтуінен болатын иммундеуші субинфекцияның нәтижесі.
Белсенді жасанды иммунитет қалыптастыру ҮШІН ауру жиі
байқалатын территорияда сіреспенің анатоксині қолданылады. Жылына 1
рет тері астына ірі жануарларға 1 мл, ұсақ жануарларға 0,5 мл егеді. Жылқы
зауыттарында буаз биелерді туарынан 1-1,5 ай бұрын, ал құлынды 5-8
апталық кезінде анатоксинмен егеді

107. 107
Антитоксиндік сарысуды дауалық мақсатта асқынған жара мен
хирургиялық операциялар кезінде пайдаланады. Оны тері астына 4 000 - 8
000 ӘБ мөлшерінде жібереді, ал ауыр жарақат кезінде дозасын 2 есе
көбейтеді.
Дауалау және күресу шаралары. Сіреспені дауалаудың негізгі
жолы - травматизмнен сақтау, жарақатты дер кезінде дұрыс хирургиялық
домдау, малды төлдеткенде, пішкенде асептика мен антисептика
талаптарын МҰҚИЯТ орындау. Сіреспе жиі байқалатын жерлерде, әсіресе
бағалы жануарларға операция жасар алдында, сақтық ретінде антитоксиндік
сарысу жіберген жөн. Сол сияқты мал жарақаттанғанда, немесе төлдеуі ауыр
өткенде 12 сағаттан қалдырмай сіреспенің антитоксинін жіберу аурудың
алдын алады.
Жануарлардың өлексесі мен қиды
залалсыздандыру
Сардар Айжан Байжанқызы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК оқушысы
Жетекшісі: Ветеринариялық арнайы пәндер
кафедрасының оқытушысы:
Асқарова Несібелі Аманбекқызы
Кіріспе
 Ауыл шаруашылығының ең бір үлкен саласының бірі. Мал
шаруашылығын дамыту мал дәрігер мамандарының жұмысы болып
табылады.
 Мал дәрігерлері мал иелерімен тығыз байланыста
болуы қажет. Алдына қойылған жоспарлы жұмыстарын орындау басты
міндетті болып табылады.
 Олар мынандай жұмыстар атқарады:
 1.Мал дәрігерлік іс – шараларды ұйымдастыру;
 2.Малдардың төл алу шараларын ұйымдастыру;
 3.Аурулардың алдын алу шаралары және ауырған малға
дер кезінде көмек көрсету;
залалсыздандыруға;
Мал қожалықтары мен кешендерінде жүргізілетін ветеринарлық-
санитарлық шаралардың обектілері
 Дезинфекциялық тосқауыл;
 Ветеринарлық-санитарлық жібергіш;
 Оқшауханалар;
 Карантинді жайлар;
 Көң қоймасы;
 Санитарлық қасапхана;

108. 108
Дезинфекция
Сыртқы ортадағы жұқпалы аурулардың қоздырғышы жұқпалы
инфекциялық ауруларды жою шарасын айтады.Француз тілінен аударғанда
lex- жоямын, infeciio- жұқтыру деген мағына береді. Дезинфекция 2-ге
бөлінеді.
 Сақтық
 Лажсыз.
Сақтық дезинфекция жұқпалы ауру болсада, сақтану мақсатымен
жүргізіледі. Ал, лажсыз дезинфекция жұқпалы ауру шыққан кезде оны тоқтату
мақсатымен жүргізіледі.
Қоражайларды залалсыздандыру

109. 109
Жануарлардың өлексесін зарарсыздандырудың 3 түрлі әдістері
 Ветеринариялық - санитарлық утиль зауыттар;
 Цехтарда өртеу;
 Биотермиялық әдіс;
Өлексені өртеу – топалаң; қарасан; секірпе немесе аса қауіпті әрі
жұқпалы аурулар: маңқа; сиыр обасы; құтыру; аурулары кезінде міндетті
болып табылады. Мал өлексесін өртеуге жер ошақты; беккери шұңқырын
пайдаланады. Жер ошақты 0,5 – 0,7 м терендікте қазады. Бетіне темір
салып, астына отындарды толтырып, оның бетіне өлекселерді тастайды.
Көңді залалсыздандыру
Биологиялық Көңдегі микроптың тіршілік әрекеті әсерінен іске асады
Химиялық Жұқпалы ауруға шалдыққан малдың көңін
залалсыздандыру үшін пайдаланады
Физикалық Көң ағысты қондырғылар арқылы 110-120 С 0,2 қысым
арқылы залалсыздандырылады.
Физикалық тәсілдің 2 түрі бар.
1. Термиялық(өртеу; кептіру; стерильдеу)
2. Сәулелендіру(гамма сәулелік; электрондық; ультрадыбыстық)
Химиялық тәсіл – жұқпалы аурулар кезінде қиды залалсыздандыру үшін
пайдаланады. Биологиялық тәсіл – қатты қиды залалсыздандыру үшін
пайдаланады.
ТжКБ ұйымдарының оқу үдерісіне модульдік
оқыту жүйесін енгізудің маңыздылығы
Серикбаева Салтанат Нұрлыбекқызы
арнайы пәндер оқытушысы
«Шымкент аграрлық колледжі» МКҚК
Баршамызға белгілі, модульдік оқыту жүйесі дәстүрлі оқыту жүйесіне
балама ретінде өткен ғасырдың 60-шы жылдары АҚШ-та пайда болған. Бұл
жаңа жүйеде сол кезге дейін педагогикалық теория мен практикада
жинақталған барлық тың идеялар мен прогрессивтік технологиялар
топтастырыла бастады. Бүгінгі күні модульдік оқыту технологиясын
техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарындағы дидактикалық үдерісті
жоғары деңгейде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін толыққанды және
жүйеленген әдіс ретінде қарастыруға болады. Бұл мәселені ел үкіметі де
айналып өткен жоқ. Мәселен, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы
25-сәуірдегі «Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды
дамытудың 2016-2019 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын іске
асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекіту туралы» № 243 қаулысында
«Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ әзірлеген кредиттік-модульдік білім беру

110. 110
бағдарламаларын тарату және ТжКБ жүйесіне модульдік оқыту
технологияларын кезең-кезеңімен енгізу ісіне баса назар аударылған.
Жалпы, заман сұранысына сай бұл бағытқа қоғам оң көзқарас танытып отыр.
Өйткені, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде оқытудың дәстүрлі
нысандары ең алдымен репродуктивтік әдіске, көрнекілікті қолдану арқылы
түсіндіруге негізделсе, қазіргі таңда еңбек нарығында өз жұмыс орнын таба
алатын, бәсекеге қабілетті мамандарды даярлауға мүмкіндік беретін дуальді
оқыту жүйесінің, модульдік оқыту технологиясыеың маңызы еселеп артып
отыр.
Модульдік технологияның мәні – оқу курсын өзара жалпы әдістемемен,
оқу мазмұнын меңгерудің жалпы қағидаттарымен байланысқан бірнеше
салыстырмалы түрде дербес бөліктерге (оқу модульдеріне) бөлу. Оқу модулі
салыстырмалы түрде аяқталған ақпараттар топтамасынан, бағдарламаны
табысты орындау үшін берілген оқытушының нұсқауларынан және оқушы іс-
әрекетінің мақсатты бағдарламасынан тұрады. Модульдік оқыту жүйесі білім
мазмұны, білімді игеру, өзіндік жұмыс жүргізу, оқытудың әдіс-тәсілдері
бойынша оқытудың дербестігін қамтамасыз етеді. Бұл жүйеде оқушылардың
дербестігіне, өзіндік жұмыстарын жүргізуге көп көңіл бөлінген. Ал оқытушы
негізінен бағыттаушы, кеңес беруші және үйлестіруші рөлінде болады.
Сонымен қатар, әрбір модульмен жұмыс жасау тәртібі қайталанып
отыратындықтан, модульдердің мазмұны мен көлемінің әр түрлі болуына
қарамастан, оқушыларда өзінің оқу іс-әрекетін саналы түрде басқару
механизмін қалыптастыруға негіз салынады. Сондай-ақ бұл әдіс оқушыны
ізденімпаздыққа, өз бетімен білімін жетілдіруге баулып, шығармашылық
қабілетін арттырады.
Дәстүрлі оқыту мен модульдік оқытудың негізгі айырмашылықтарын кесте
түрінде көрсетуге болады:
Дәстүрлі оқыту Модульдік оқыту
1. Оқытудың мақсаты
нақтыланбаған, айқын емес.
1. Оқытудың мақсаты нақты, айқын.
2. Оқытудың нәтижесі ең соңында
белгілі болады.
2. Күтілетін нәтиже алдын-ала белгілі
болғандықтан, білім алушылар соған
жетуге тырысады.
3. Мұғалім - негізгі тұлға, сондықтан
соңғы сөз педагог құзырында.
3. Мұғалім – бағыт беруші, кеңесші,
үйлестіруші болып, білім алушыға
жақыннан көмек береді.
4. Оқушының қызығушылығы төмен,
көп белсенділік танытпайды.
4. Оқушы өз пікірін білдіруге,
қорғауға, дәлелдеуге белсенді
болады.
5. Оқу материалын түсіндіру негізінен
репродуктивтік әдіспен жүзеге
асырылады, оқушылардың ізденісі
төмен.
5. Әр оқушы материалды өз
мүмкіндігіне сәйкес меңгереді.
Тапсырмаларды орындауда оған
таңдау беріледі.

111. 111
6. Оқушының білімі сабақта ғана
тексеріледі.
6. Оқушының білімі әр модульден
кейін тексеріліп отырады.
Сонымен қатар, модульдік оқытудың мынадай артықшылықтарын атап
көрсетуге болады:
- оқытудың міндетті түрде нәтиже беретіндігі;
- оқытушы мен білім алушының субъект-субъектілік қарым-қатынасы;
- топпен және жеке жұмыс істеуге мүмкіншіліктің болатындығы;
- нәтиженің басты бағытта болуы;
- оқу материалының мазмұнын игеруді тексерудің қолайлы жағдайда өтілуі;
- оқушы өзінің бар мүмкіншілігін көрсете алатындығы, оның ізденетіндігі.
Бастауыш сыныптарда жаңа педагогикалық
технологияларды қолдану
Боранбаева Алтынгул Амангалиевна
Ақтөбе қаласының №35 орта мектебінің
бастауыш сынып мұғалімі
Егер оқушы мектепте өзі бірдемені ойлап, жасап шығаруды
үйренбесе, ол өскенде тек біреуге еліктеп, біреуді қайталап қана өмір
сүреді.» (Л.Н. Толстой)
Қазіргі кезде Қазақстанның білім беру саласында түбегейлі өзгерістер
болып жатыр. Білім беру стандарты оқушының шығармашылық қабілетін
дамытуды, өз білімін өмірде қолдана білетін дағдылар мен машықтарды
қалыптастыруды көздейді. Сондықтан да мұғалімге жүктелетін міндет те
оның тәжірибесіне өзгерістер енгізуді талап етіп отыр. Білім беруді жаңғырту
жалпы білім берудің мақсаттарымен байланысты. Яғни мұғалімнің қызметі
оқушыларда жан-жақты оқу әрекетін қалыптастырып, мектеп бітірушінің
бойында азаматтық жауапкершілік, құқықтық сана, рух пен мәдениет,
қоғамға бейімделе білу сияқты қасиеттерді тәрбиелеу міндеті тұр. Ал барлық
білімнің негізі бастауышта қаланатынын ескерсек, онда бұл міндеттерді
шешу міндеті ең әуелі бастауыш білім беруге жүктеледі.
Бастауыш білім берудің міндеттері оқушының тұлғасын
қалыптастыру, оның шығармашылық қабілетінарттыру, оқуға деген
қызығушылығын арттыру, адамгершілік және эстетикалық мәдениетке
тәрбиелеу болып табылады.
Қазіргі заманғы мұғалім оқушыларға тек білім, білік, дағдыларды
үйретіп қана қоймай, олардың танымдық және креативтік мүмкіндіктерін
ашып, оны болашақта пайдалана білуге жол ашуы тиіс.
Дәстүрлі әдістемелер қазіргі заманғы оқушылардың талап-тілектерін
қанағаттандырмайды. Сондықтан оқыту жүйесінде жаңа педагогикалық

112. 112
технологиялар кеңінен пайдаланылуда. Солардың бірқатарына тоқтала
кеткенді жөн көрі отырмын.
Оқушының іс-әрекетін белсендіруге арналған технологиялар:
– Проблемалық оқыту;
– Жаңа ақпараттық– коммуникативтік;
– Тренингтік;
– Дамыта оқыту
Оқыту үрдісін тиімді ұйымдастыру және басқаруға
негізделген педагогикалық технологиялар:
-Саралап оқыту;
– Жекеше оқыту;
– Оза отырып оқыту;
– Топтық және ұжымдық оқыту;
– Модульдік оқыту;
– Мультимедиялық;
– Жобалау.
-Денсаулық сақттау технологиялары
Мұғалім дайын білімді бермейді, оқушылардың танымдық үрдісін
ұйымдастыру арқылы өздігінен білім алуға жетелейді. Қазіргі кезде білім беру
жүйесінде проблемалық оқытудың маңызы ерекше. Мұғалім проблемалы
оқытуды қолдануда оқушыға білімнің дайын жауабын хабарламастан бұрын
қойылған проблеманы шешу үшін оны қызықтыру арқылы міндет қояды.
Проблемалық оқыту технологиясы
Проблемалық оқытуда түйінді түсінікке проблемалық ситуация
жатады. Проблемалық оқыту үш түрлі формалар арқылы іске асырылады:
 проблемалы баяндау;
 оқушылардың біршама ізденуі;
 өздігінен зерттеуі.
Проблемалық оқыту оқушылардың таным әрекетінің негізгі үш
кезеңнен тұрады:
 проблемалық міндет қою және ұғыну;
2) проблемалық міндетті талдау, болжамдар жасау, оны шешудің
тиімді амалдарын қалыптастыру;
 проблеманы шешу, оның дұрыстығын анықтау.
Ойын технологиясы бастауыш сыныптардағы әдістеменің міндетті
бөлшегі. Бастауыш сынып оқушысының жас ерекшелігіне сай ойынды дұрыс
таңдаудың да маңызы зор. Ойын технологиясы дегеніміз-оқушылардың іс-
әрекетін ойын түрінде ұйымдастырудың әдістері мен тәсілдері. Ойын
түріндегі жұмыстар сабақ үстіндегі қолайлы деген жағдайларда пайда болып,
оқушыларды қызықтырушы құрал ретінде қолданылады.
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы
Сыни тұрғыдан ойлау ересек адамдарға, жоғары сынып
оқушыларына ғана тән деп ойлау дұрыс емес. Бастауыш сынып
оқушыларының да бұл жұмысты дұрыс ұйымдастырған жағдайда өз даму

113. 113
деңгейіне сәйкес ойы шыңдалып, белгілі бір жетістіктерге жететінін өз
тәжірибемізде көріп жүрміз. Мысалы мен өз сабақтарымда Джигсо, РАФТ,
кубизм, синквейн әдістерін жиі қолданамын.
Сын тұрғысынан ойлау әдіс-тәсілдері оқушыларды ізденімпаздыққа,
шығармашылыққа баулиды. Баланың еркін де терең ойлауына,
шығармашылықпен жұмыс жасауына жол ашады. Бұл технологияны
қолданғанда:
– оқу үрдісінде қызығушылық артады;
– оқушының өз бетімен білім алуына мүмкіндік беруі туады;
– оқушының ақпараттық тіл байлығы жетіледі.
Дамыта оқыту технологиясы
Л.В. Занковтың дамыта оқу жүйесі. Оқыту қызметінің негізгі
мотивациясы танымдық қызығушылық. Оқушыларды әртүрлі қызметтерге
тарту, дискуссия, сол сияқты есті, ойлауды, елестетуді, сөйлеуді байыту
бағытындағы оқыту әдісі. Бұл технологияда топтық жұмыс әдісі кеңінен
қолданылады; миға шабуыл, ұйымдастыру – қызмет ойыны, еркін
шығармашылық пікірталас т.б.
Жаңа педагогикалық технологияларды пайдалану барысында
оқушылар тақырыпты бір-біріне түсіндіреді, дәйектемені бағалайды,
ұсынылған ақпаратты тапсырмаға сәйкес түсіндіреді және дәлелдейді,
берілген негізге сүйеніп, жіктейді, сәйкестігі мен қайшылығын
табады, белгілерін анықтайды, қойылған мақсатқа сәкес салыстырмалы
талдау жасайды, талдау белгілерін өз бетімен анықтайды және
қорытындылайды.
Ақпараттық-коммуникативтік технология
Қазіргі заманғы қоғамдағы жаңа формация мұғаліміне қойылатын
талаптардың бірі – ақпараттық – коммуникациялық технологияларды (бұдан
кейін АКТ) пайдалану. АКТ – ны игеру қазіргі заманда әрбір жеке тұлға үшін
қажетті шартқа айналды. АКТ – ның дамуы кезеңінде осы заманға сай білімді
шәкірт тәрбиелеу мұғалімнің басты міндеті болып табылады.
Мұғалімнің күнделікті сабақта қолданып жүрген АКТ құралдары:
– Интерактивті тақта;
– Мультимедия;
– Интернет кеңістігі;
– Электронды оқулық.
Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды қолданудың тиімділігі:
Оқушының еркін ойлауына мүмкіндік береді;
Ақыл – ойын дамытады;
Шығармашылық белсендігін арттырады;
Ұжымдық іс – әрекетке тәрбиелейді;
Тіл байлығын жетілдіреді;
Жан – жақты ізденушілігін арттырады.

114. 114
Компьютерлік технологияны пайдалана отырып дарынды, орташа
және үлгерімі төмен оқушыға сабақты ойдағыдай меңгеруіне мүмкіндік
туғызуға болады.
Мұғалімдердің тәжірибесі көрсеткендей, ақпараттық-
коммуникативтік технологияны қолдану оқушылардың сабаққа деген
ынтасын арттырады.
Задача современного педагога и моя лично: не преподносить ученику
готовые знания на «блюдце с голубой каёмочкой», а организовывать
самостоятельный познавательный процесс через технологию
компетентностно-ориентированного обучения в урочной и внеурочной
деятельности.
Огромную положительную роль в современной образовательной
системе играет использование информационно-компьютерной технологии.
Широкое применение информационных компьютерных технологий в нашей
школе существенно улучшает положительную динамику в обучении детей,
их качественную составляющую. Конечно же, происходит это при условии
грамотного использования компьютерной и мультимедийной техники.
В моей практике уже сформировались основные направления
применения ИКТ:
 подготовка дидактического материала для учебно –
воспитательного процесса (печатные материалы, электронные книги,
обучающие аудио и видео материалы, собственные презентации к урокам и
уроки с применением интерактивной доски);
 создание собственного классного блога и персонального
сайта для общения с коллегами, родителями и учащимися;
 ведение электронного журнала, документации учителя и
классного руководителя;
 «портфолио» учителя и ученика даёт прекрасную
возможность проследить индивидуальную динамику каждого в отдельности и
классного коллектива в частности, позволяет судить о формировании
универсальных учебных действий, метапредметных и коммуникативных
достижениях;
 участие в дистанционных конкурсах, олимпиадах учителя и
учеников;
 электронная почта;
 изучение основ информатики и вычислительной техники;
 составление отчётов, графиков, диаграмм;
1.Модульдік технология
«Пробл
Проблемалық оқыту өзіне тән үш түрлі формаларды іске асырылады:
 проблемалы баяндау;
 студенттердің біршама ізденуі;
 өздігінен зерттеуі.

115. 115
Проблемалық оқыту студенттердің таным әрекетінің негізгі үш
кезеңнен тұрады:
 проблемалық міндет қою және ұғыну;
2) проблемалық міндетті талдау, болжамдар жасау, оны шешудің
тиімді амалдарын қалыптастыру;
 проблеманы шешу, оның дұрыстығын анықтау.
3. Проблемалық оқыту технологиясы».
1. Түлғаны қалып тастыруға ықпал ететін педагогикалық
үрдісті жеке бағыттау негізіндегі технологияларПедагогические
технологии на основе личностной ориентации педагогического
процесса:
 Педагогика сотрудничества
 Гуманно-личностная технология Ш. А. Амонашвили
1. Педагогические технологии на основе активизации и
интенсификации деятельности учащихся:
 Игровые технологии
 Проблемное обучение
 Проектно-исследовательская технология
1. Педагогические технологии на основе эффективности
управления и организации учебного процесса:
 Технология уровневой дифференциации обучения
 Групповые технологии
 Информационно-компьютерные технологии
1. Частнопредметные технологии
1. Технология развивающего обучения:
 Система развивающего обучения Л. В. Занкова
 Общие основы технологий развивающего обучения
1. Здоровьесберегающая технология
В сценарий урока могут включаться элементы различных
современных образовательных технологий: (Таблица № 1)
Задача современного педагога и моя лично: не преподносить ученику
готовые знания на «блюдце с голубой каёмочкой», а организовывать
самостоятельный познавательный процесс через технологию
компетентностно-ориентированного обучения в урочной и внеурочной
деятельности.
Огромную положительную роль в современной образовательной
системе играет использование информационно-компьютерной технологии.
Широкое применение информационных компьютерных технологий в нашей
школе существенно улучшает положительную динамику в обучении детей,
их качественную составляющую. Конечно же, происходит это при условии
грамотного использования компьютерной и мультимедийной техники.
В моей практике уже сформировались основные направления
применения ИКТ:

116. 116
 подготовка дидактического материала для учебно –
воспитательного процесса (печатные материалы, электронные книги,
обучающие аудио и видео материалы, собственные презентации к урокам и
уроки с применением интерактивной доски);
 создание собственного классного блога и персонального
сайта для общения с коллегами, родителями и учащимися;
 ведение электронного журнала, документации учителя и
классного руководителя;
 «портфолио» учителя и ученика даёт прекрасную
возможность проследить индивидуальную динамику каждого в отдельности и
классного коллектива в частности, позволяет судить о формировании
универсальных учебных действий, метапредметных и коммуникативных
достижениях;
 участие в дистанционных конкурсах, олимпиадах учителя и
учеников;
 электронная почта;
 изучение основ информатики и вычислительной техники;
 составление отчётов, графиков, диаграмм;
 тестирование по предметам, проверка техники чтения;
 поиск и использование информации из Интернета для
подготовки уроков, проектно-исследовательских работ, практических работ
по окружающему миру, для внеклассной и воспитательной работы;
 проведение родительских собраний и лекториев;
 воспитательные события и социальные проекты;
 музейные уроки, виртуальные путешествия, посещения
музеев;
 тренажёры по предметам, тестирования;
 развивающие игры по предметам;
Применение различных технологий и информационно-компьютерной,
в особенности, сопровождаю обязательно в комплексе со
здоровьесберегающей технологией (физминутки, гимнастики для глаз,
слуха, упражнения на релаксацию, танцевально-ритмические паузы под
музыку, оздоровительные игры на переменах, рефлексии), так как
формирование ответственного отношения к здоровью подрастающего
поколения – важнейшее и необходимое условие успешности современного
человека. Данная технология проходит красной линией через все этапы
урока.
Уверена, что здоровый ребёнок – это комплекс физического,
психического и социального благополучия. Для укрепления психического
здоровья учащихся использую аутогенную тренировку (самовнушение),
упражнения на снятие нервного напряжения, на развитие эмоциональной
сферы.
Технология внеклассной работы – метод коллективных творческих
дел – сплачивает ребят, даёт им ощущение «классной семьи», где каждый

117. 117
чувствует себя нужным и важным звеном в коллективном или социальном
проекте: выпуск газет, сборников собственных литературных произведений,
рисунков и поделок, проектно – исследовательских работ.
Помогает мне и опыт коллег, который я изучаю во время курсовой
переподготовки, посещая уроки в других школах по разным программам,
общаясь с коллегами на форумах и чатах Интернета.
Своим кумиром считаю педагога с большой буквы Шалву Александровича
Амонашвили с его гуманно-личностной педагогикой.
Считаю, что процесс обучения должен строиться с применением
современных образовательных технологий и сочетаться с процессом
воспитания, ведь безнравственная бездуховная личность, вооружённая
знаниями, может оказаться опасной для общества.
В моей педагогической деятельности применение современных
образовательных технологий и методов педагогической диагностики
подняло учащихся на более качественную ступень
формирования индивидуальной личности, об этом свидетельствуют
результаты:
 административных контрольных работ;
 областного мониторинга – выше средних показателей района
и области;
 стабильно высокое качество знаний по предметам (89 – 93%),
100% уровень обученности учащихся в классе;
 преобладание учебно-познавательных мотивов;
 систематическое участие и победы в конкурсах и олимпиадах
всех уровней;
 участие и победы в научно-практических конференциях и
социальных проектах
В завершении хочу ещё раз подчеркнуть, что все современные
технологии, а компьютерная, в особенности, может стать в образовании и
тренажёром, и средством контроля, средством подвижной наглядности и
мониторинга, хранителем и распространителем информации. При грамотном
применении информационно-коммуникативной технологии существенно
повышается эффективность обучения, культура урока, формируются
интерес к предмету, а, значит, образование младших школьников становится
качественным, отвечающим требованиям новых образовательных
стандартов.
Что же такое технология?
Как пишет В. А. Сластенин, технология – это совокупность и
последовательность методов и процессов преобразования исходных
материалов, позволяющих получить продукцию с заданными параметрами.
Г. М. Коджаспирова дает понятие образовательной технологии – это
система способов, приемов, шагов, последовательность выполнения
которых обеспечивает решение задач воспитания, обучения и развития

118. 118
личности воспитанника, а сама деятельность представлена процедурно, т. е.
как определенная система действий; разработка и процедурное воплощение
компонентов педагогического процесса в виде системы действий,
обеспечивающих гарантированный результат.
У учителей возникла проблема – превратить традиционное
обучение, направленное на накопление знаний, умений, навыков, в процесс
развития личности ребенка.
Для реализации познавательной и творческой активности школьника
в учебном процессе используются современные образовательные
технологии, дающие возможность повышать качество образования, более
эффективно использовать учебное время и снижать долю репродуктивной
деятельности учащихся за счет снижения времени, отведенного на
выполнение домашнего задания. Современные образовательные
технологии ориентированы на индивидуализацию, дистанционность и
вариативность образовательного процесса, академическую мобильность
обучаемых, независимо от возраста и уровня образования. В школе
представлен широкий спектр образовательных педагогических технологий,
которые применяются в учебном процессе.
В условиях реализации требований ФГОС ООО наиболее
актуальными становятся технологии:
 Информационно – коммуникационная технология; которой
отводится большое значение, т.к. ученик должен владеть информацией,
уметь ею пользоваться, выбирать из нее необходимое для принятия
решения, работать со всеми видами информации и т.д. И сегодня учитель
должен понимать, что в информационном обществе он перестает быть
единственным носителем знания, как это было раньше. В некоторых
ситуациях ученик знает больше, чем он, и роль современного учителя – это
в большей степени роль проводника в мире информации.
 Технология развития критического мышления
 Проектная технология
 Технология развивающего обучения
 Здоровьесберегающие технологии
 Игровые технологии
 Модульная технология
 Технология мастерских
 Кейс – технология
 Технология интегрированного обучения
 Педагогика сотрудничества.
 Технологии уровневой дифференциации
 Групповые технологии.
 Традиционные технологии (классно-урочная система)
Расскажу о некоторых из них.
1). Информационные и коммуникационные технологии

119. 119
Информатизация образования – это приведение системы
образования в соответствие с потребностями и возможностями
информационного общества.
Образовательная деятельность на основе ИКТ:
 открытое (но контролируемое) пространство
информационных источников,
 инструменты «взрослой» информационной деятельности,
 среда информационной поддержки учебного процесса,
 гибкое расписание занятий, гибкий состав учебных групп,
 современные системы управления учебным процессом.
В качестве ведущих направлений использования ИКТ на начальной
ступени обучения, как правило, выступают следующие:
 формирование первичных навыков работы с информацией –
ее поиска и сортировки, упорядочивания и хранения;
 освоение информационных и коммуникационных средств как
одного из основных инструментов деятельности, приобретения навыков
работы с общепользовательскими инструментами(прежде всего,
с текстовым редактором и редактором презентаций, динамическими
таблицами); различными мультимедийными источниками;
некоторыми инструментами коммуникации (прежде всего, с Интернетом).
Уроки с использованием информационных технологий имеют ряд
преимуществ перед традиционными уроками.
Урок с использованием информационных технологий становится
более интересным для учащихся, следствием чего, как правило, становится
более эффективное усвоение знаний; улучшается уровень наглядности на
уроке.
Использование некоторых компьютерных программ позволяет
облегчить труд педагога: подбор заданий, тестов, проверка и оценка
качества знаний, тем самым на уроке освобождается время для
дополнительных заданий (за счет того, что материалы заранее заготовлены
в электронном виде).
Повышение эффективности урока за счет наглядности. Конечно,
достигнуть этого можно и другими методами (плакаты, карты, таблицы,
записи на доске), но компьютерные технологии, бесспорно, создают гораздо
более высокий уровень наглядности.
Возможность продемонстрировать явления, которые в реальности
увидеть невозможно. Современные персональные компьютеры и программы
позволяют с помощью анимации, звука, фотографической точности
моделировать различные учебные ситуации, имеют возможность
представления в мультимедийной форме уникальных информационных
материалов (картин, рукописей, видеофрагментов); визуализации изучаемых
явлений, процессов и взаимосвязей между объектами.
Информационные технологии предоставляют широкие возможности
для индивидуализации и дифференциации обучения, причем не только за

120. 120
счет разноуровневых заданий, но также и за счёт самообразования
учащегося.
2). Технология развития критического мышления.
Что понимается под критическим мышлением? Критическое
мышление – тот тип мышления, который помогает критически относится к
любым утверждениям, не принимать ничего на веру без доказательств, но
быть при этом открытым новым идеям, методам. Критическое мышление –
необходимое условие свободы выбора, качества прогноза, ответственности
за собственные решения. Критическое мышление, таким образом, по сути –
некоторая тавтология, синоним качественного мышления
Позволяет развивать критическое мышление учащихся при
организации их работы с различными источниками информации (специально
написанные тексты, параграфы учебника, видеофильмы, рассказы учителя и
т.д.).
Мотивацию учащихся к изучению нового материала осуществляют,
привлекая их к самостоятельному полаганию, рефлексии, а также организуя
коллективную, парную и индивидуальную работу на уроке.
Цель технологии: научить ученика самостоятельно мыслить,
осмысливать, определять главное, структурировать и передавать
информацию, чтобы другие узнали о том, что нового он открыл для себя.
Основу технологии составляют трехфазовый процесс: вызов –
реализация смысла (осмысление содержания) – рефлексия (размышление).
Стадия вызова: настроить учащихся на достижение целей,
актуализация знаний, возможность проанализировать свои мнения
относительно какого-то вопроса.
Стадия реализации смысла: активно конструируют новую
информацию, устанавливают связи между приращенным или ранее
усвоенным материалом. На этой стадии идет работа непосредственно с
текстом (индивидуальная, в парах и т. д.).
Стадия рефлексии: анализ только что пройденного процесса
усвоения нового содержания и само это содержание. Возможность оценить
себя и своих товарищей в плане прирощенного знания, а также сам процесс,
методы и приемы.
Основные методические приемы развития критического мышления
1. Прием «Кластер»
2. Таблица
3. Учебно- мозговой штурм
4. Интеллектуальная разминка
5. Зигзаг, зигзаг -2
6. Прием «Инсерт»
7. Эссе
8. Приём «Корзина идей»
9. Приём «Составление синквейнов»
10. Метод контрольных вопросов

121. 121
11. Приём «Знаю../Хочу узнать…/Узнал…»
12. Круги по воде
13. Ролевой проект
14. Да – нет
15. Приём «Чтение с остановками»
16. Приём « Взаимоопрос»
17. Приём «Перепутанные логические цепочки»
18. Приём « Перекрёстная дискуссия»
3). Проектная технология.
Метод проектов не является принципиально новым в мировой
педагогике. Он возник еще в начале нынешнего столетия в США. Его
называли также методом проблем и связывался он с идеями
гуманистического направления в философии и образовании,
разработанными американским философом и педагогом Дж. Дьюи, а также
его учеником В. Х. Килпатриком. Чрезвычайно важно было показать детям их
личную заинтересованность в приобретаемых знаниях, которые могут и
должны пригодиться им в жизни. Для этого необходима проблема, взятая из
реальной жизни, знакомая и значимая для ребенка, для решения которой
ему необходимо приложить полученные знания, новые знания, которые еще
предстоит приобрести.
Цель технологии – стимулировать интерес учащихся к определенным
проблемам, предполагающим владение определенной суммой знаний и
через проектную деятельность, предусматривающим решение этих проблем,
умение практически применять полученные знания.
В современной российской школе проектная система обучения
начала возрождаться лишь в 1980-х – 90-х годах, в связи с
реформированием школьного образования, демократизацией отношений
между учителем и учениками, поиском активных форм познавательной
деятельности школьников.
Данная технология подразумевает триаду действий учащихся при
поддержке и направляющей функции учителя: замысел-реализация-
продукт; а также прохождение следующих этапов деятельности:
1. Принятие решения о выполнении какой-либо деятельности
(подготовка к каким-либо мероприятиям, исследования, изготовление
макетов и др.).
2. Формулирование цели и задач деятельности.
3. Составление плана и программы.
4. Выполнение плана.
5. Презентация готового продукта.
То есть проект – это “пять П”:
Проблема – Проектирование (планирование) – Поиск информации –
Продукт – Презентация.

122. 122
Шестое “П” проекта – его Портфолио, т.е. папка, в которой собраны
все рабочие материалы проекта, в том числе черновики, дневные планы и
отчеты и др.
Важное правило: каждый этап работы над проектом должен иметь
свой конкретный продукт!
Подготовка различных плакатов, памяток, моделей, организация и
проведение выставок, викторин, конкурсов, спектаклей, проведение мини-
исследований, предусматривающих обязательную презентацию полученных
результатов – далеко не полный список примеров проектной деятельности в
начальной школе.
Работа по данной методике дает возможность развивать
индивидуальные творческие способности учащихся, более осознанно
подходить к профессиональному и социальному самоопределению.
4). Технология развивающего обучения.
Основой развивающего обучения является «зона ближайшего
развития». Это понятие принадлежит советскому психологу Л.С. Выготскому.
Главная идея заключается в том, что все знания, которым можно
научить учащихся, делятся на три вида. Первый вид включает в себя то, что
ученик уже знает. Третий – это, наоборот, то, что ученику абсолютно
неизвестно. Вторая же часть находится в промежуточном положении между
первой и второй. Это и есть зона ближайшего развития.
Развивающее обучение разрабатывалось с конца 50-х годов в
рамках школ Л.В. Занкова и Д.Б. Эльконина.
Сегодня под проблемным обучением понимается такая организация учебных
занятий, которая предполагает создание под руководством учителя
проблемных ситуаций и активную самостоятельную деятельность учащихся
по их разрешению, в результате чего и происходит творческое овладение
профессиональными знаниями, навыками, умениями и развитие
мыслительных способностей.
Технология проблемного обучения предполагает организацию под
руководством учителя самостоятельной поисковой деятельности учащихся
по решению учебных проблем, в ходе которых у учащихся формируются
новые знания, умения и навыки, развиваются способности, познавательная
активность, любознательность, эрудиция, творческое мышление и другие
личностно значимые качества.
Проблемная ситуация в обучении имеет обучающую ценность только
тогда, когда предлагаемое ученику проблемное задание соответствует его
интеллектуальным возможностям, способствует пробуждению у обучаемых
желания выйти из этой ситуации, снять возникшее противоречие.
В качестве проблемных заданий могут выступать учебные задачи, вопросы,
практические задания и т. п. Однако нельзя смешивать проблемное задание
и проблемную ситуацию. Проблемное задание само по себе не является
проблемной ситуацией, оно может вызвать проблемную ситуацию лишь при
определенных условиях. Одна и та же проблемная ситуация может быть

123. 123
вызвана различными типами заданий. В общем виде технология
проблемного обучения состоит в том, что перед учащимися ставится
проблема и они при непосредственном участии учителя или самостоятельно
исследуют пути и способы ее решения, т. е.
 строят гипотезу,
 намечают и обсуждают способы проверки ее истинности,
 аргументируют, проводят эксперименты, наблюдения,
анализируют их результаты, рассуждают, доказывают.
По степени познавательной самостоятельности учащихся
проблемное обучение осуществляется в трех основных формах:
проблемного изложения, частично-поисковой деятельности и
самостоятельной исследовательской деятельности. Наименьшая
познавательная самостоятельность учащихся имеет место при проблемном
изложении : сообщение нового материала осуществляется самим
преподавателем. Поставив проблему, учитель вскрывает путь ее решения,
демонстрирует учащимся ход научного мышления, заставляет их следить за
диалектическим движением мысли к истине, делает их как бы соучастниками
научного поиска. В условиях частично-поисковой деятельности работа в
основном направляется преподавателем с помощью специальных вопросов,
побуждающих обучаемого к самостоятельному рассуждению, активному
поиску ответа на отдельные части проблемы.
Технология проблемного обучения, как и другие технологии, имеет
положительные и отрицательные стороны.
Преимущества технологии проблемного обучения: способствует не
только приобретению учащимися необходимой системы знаний, умений и
навыков, но и достижению высокого уровня их умственного развития,
формированию у них способности к самостоятельному добыванию знаний
путем собственной творческой деятельности; развивает интерес к учебному
труду; обеспечивает прочные результаты обучения.
Недостатки: большие затраты времени на достижение
запланированных результатов, слабая управляемость познавательной
деятельностью учащихся.
5). Здоровьесберегающие технологии.
Обеспечение школьнику возможности сохранения здоровья за
период обучения в школе, формирование у него необходимых знаний,
умений и навыков по здоровому образу жизни и применение полученных
знаний в повседневной жизни.
Организация учебной деятельности с
учетомосновных требований к уроку с комплексом здоровьесберегающих
технологий:
 соблюдение санитарно – гигиенических требований (свежий
воздух, оптимальный тепловой режим, хорошая освещенность, чистота),
правил техники безопасности;

124. 124
 рациональная плотность урока (время, затраченное
школьниками на учебную работу) должно составлять не менее 60 % и не
более 75-80 %;
 четкая организация учебного труда;
 строгая дозировка учебной нагрузки;
 смена видов деятельности;
 обучение с учетом ведущих каналов восприятия
информации учащимися (аудиовизуальный, кинестетический и т.д.);
 место и длительность применения ТСО;
 включение в урок технологических приемов и методов,
способствующих самопознанию, самооценке учащихся;
 построение урока с учетом работоспособности учащихся;
 индивидуальный подход к учащимся с учетом личностных
возможностей;
 формирование внешней и внутренней мотивации
деятельности учащихся;
 благоприятный психологический климат, ситуации успеха и
эмоциональные разрядки;
 профилактика стрессов:
работа в парах, в группах, как на местах, так и у доски, где ведомый,
более “слабый” ученик чувствует поддержку товарища; стимулирование
учащихся к использованию различных способов решения, без боязни
ошибиться и получить неправильный ответ;
 проведение физкультминуток и динамических пауз на уроках;
 целенаправленная рефлексия в течение всего урока и в его
итоговой части.
Применение таких технологий помогает сохранению и укрепление
здоровья школьников:, предупреждение переутомления учащихся на
уроках; улучшение психологического климата в детских коллективах;
приобщение родителей к работе по укреплению здоровья школьников;
повышение концентрации внимания; снижение показателей заболеваемости
детей, уровня тревожности.
Использование данных технологий позволяют равномерно во время
урока распределять различные виды заданий, чередовать мыслительную
деятельность с физминутками, определять время подачи сложного учебного
материала, выделять время на проведение самостоятельных работ,
нормативно применять ТСО, что дает положительные результаты в
обучении.
6). Игровые технологии.
Уровень обучения и воспитания в школе в значительной степени
определяется тем, насколько педагогический процесс ориентирован на
психологию возрастного и индивидуального развития ребенка. Это
предполагает психолого-педагогическое изучение школьников на
протяжении всего периода обучения с целью выявления индивидуальных

125. 125
вариантов развития, творческих способностей каждого ребенка, укрепления
его собственной позитивной активности, раскрытия неповторимости его
личности, своевременной помощи при отставании в учебе или
неудовлетворительном поведении. Особенно важно это в младших классах
школы, когда только начинается целенаправленное обучение человека,
когда учеба становится ведущей деятельностью, в лоне которой
формируются психические свойства и качества ребенка, прежде всего
познавательные процессы и отношение к себе как субъекту познания
(познавательные мотивы, самооценка, способность к сотрудничеству и пр.).
В связи с этим возникает актуальность в разработках игровых
технологий для современной школы. В последнее время опубликовано
несколько пособий по игровым технологиям. Хочется отметить работу
А.Б.Плешаковой «Игровые технологии в учебном процессе», А.В.Финогенова
«Игровые технологии в школе» и О.А.Степановой «Профилактика школьных
трудностей у детей».
Изученный в процессе игровой деятельности материал забывается
учащимися в меньшей степени и медленнее, чем материал, при изучении
которого игра не использовалась. Это объясняется, прежде всего, тем, что в
игре органически сочетается занимательность, делающая процесс познания
доступным и увлекательным для школьников, и деятельность, благодаря
участию которой в процессе обучения, усвоение знаний становится более
качественным и прочным.
В отличие от игр вообще педагогическая игра обладает
существенным признаком — наличием четко поставленной цели обучения и
соответствующего ей педагогического результата, которые могут быть
обоснованы, выделены в ясном виде и характеризуются учебно-
познавательной направленностью.
Определение места и роли игровой технологии в учебном процессе,
сочетания элементов игры и учения во многом зависят от понимания
учителем функций и классификации педагогических игр.
В развивающих играх, в этом заключается их главная особенность
— удалось объединить один из основных принципов обучения — от простого
к сложному — с очень важным принципом творческой деятельности —
самостоятельно по способностям, когда ребенок может подняться до
«потолка» своих возможностей.
Для младшего школьного возраста характерны яркость и
непосредственность восприятия, легкость вхождения в образы. Дети легко
вовлекаются в любую деятельность, особенно, в игровую. Они
самостоятельно организуются в групповую игру, продолжают игры с
предметами и появляются неимитационные игры.
Результативность дидактических игр зависит, во-первых, от
систематического их использования, во-вторых, от целенаправленности
программы игр в сочетании с обычными дидактическими упражнениями.

126. 126
Игровая технология строится как целостное образование,
охватывающее определенную часть учебного процесса и объединенное
общим содержанием, сюжетом, персонажем. При этом игровой сюжет
развивается параллельно основному содержанию обучения, помогает
активизировать учебный процесс, усваивать ряд учебных элементов.
Составление игровых технологий из отдельных игр и элементов — забота
каждого учителя начальной школы.
По определению, игра – это вид деятельности в условиях ситуаций,
направленных на воссоздание и усвоение общественного опыта, в котором
складывается и совершенствуется самоуправление поведением.
Классификация педагогических игр
1. По области применения:
—физические
—интеллектуальные
—трудовые
—социальные
—психологические
2. По (характеристике) характеру педагогического процесса:
—обучающие
—тренинговые
—контролирующие
—обобщающие
—познавательные
—творческие
—развивающие
3. По игровой технологии:
—предметные
—сюжетные
—ролевые
—деловые
—имитационные
—драматизация
4. По предметной области:
—математические, химические, биологические, физические,
экологические
—музыкальные
—трудовые
—спортивные
—экономически
5. По игровой среде:
—без предметов
—с предметами
—настольные
—комнатные

127. 127
—уличные
—компьютерные
—телевизионные
—циклические, со средствами передвижения
Какие задачи решает использование такой формы обучения:
—Осуществляет более свободные, психологически раскрепощённый
контроль знаний.
—Исчезает болезненная реакция учащихся на неудачные ответы.
—Подход к учащимся в обучении становится более деликатным и
дифференцированным.
Обучение в игре позволяет научить:
Распознавать, сравнивать, характеризовать, раскрывать понятия ,
обосновывать, применять
В результате применения методов игрового обучения
достигаются следующие цели:
 стимулируется познавательная деятельность
 активизируется мыслительная деятельность
 самопроизвольно запоминаются сведения
 формируется ассоциативное запоминание
 усиливается мотивация к изучению предмета
Всё это говорит об эффективности обучения в процессе игры,
которая является профессиональной деятельностью, имеющей
Таким образом, используя инновационные образовательные
технологии, можно решить следующее взаимообусловленные проблемы:
1. Через формирование умений ориентироваться в
современном мире, способствовать развитию личности учащихся с активной
гражданской позицией умеющей ориентироваться в сложных жизненных
ситуациях и позитивно решать свои проблемы.
2.Изменить характер взаимодействия субъектов школьной системы
образования: учитель и ученик – партнеры, единомышленники,
равноправные члены “одной команды”.
3.Повысить мотивацию обучающихся к учебной деятельности.
Позитивная мотивация к учебе у ребенка может возникнуть в том
случае, когда соблюдены 3 условия:
 мне интересно то, чему меня учат;
 мне интересен тот, кто меня учит;
 мне интересно как меня учат.
Высокая мотивация к учебной деятельности обусловлена еще и
многогранностью учебного процесса. Идет развитие разных сторон личности
обучающихся, путем внедрения в учебный процесс различных видов
деятельности учащихся.
4. Уделять больше внимания изучению и овладению
современными педагогическими технологиями, позволяющими существенно
изменить методы организации образовательного процесса, характер

128. 128
взаимодействия субъектов системы, и, наконец, их мышление и уровень
развития.
Формирование интереса к книге и чтению в
начальной школе
Жумашева Акжибек Сергалиевна
учитель начальных классов
«Средняя школа №35 г.Актобе»
Чтение« как источник духовного общения не сводится к умению
читать, этим умением оно только начинается»
В. А. Сухомлинский
Главная задача учителя — это открыть дорогу своим ученикам в мир
книг, заинтересовать их книгой. На примерах настоящих художественных
текстов показать учащимся , что яркое художественное слово связано с
определенным представлением, оно помогает воссоздать образ, картину.
Чтение обязательно предполагает общение с автором, общение с самим
собою (осознание собственного «Я», своего отношения к прочитанному, к
описываемому), общение со слушателями.
Я убедилась, что детям нужны книги, которые заставляли бы их
удивляться, восхищаться, которые давали бы потребность в высказываниях.
А это способна вызвать только настоящая художественная классическая
литература. Перечитывание одних и тех же вполне понятных со стороны
содержания и формы произведений в классе, дома и снова в классе, чтобы
показать, как научились читать этот уже поднадоевший текст, ничего не
прибавляет в развитии ребёнка и не формирует качественные и
количественные стороны навыка чтения. Надо учить читать детей
интересные книги целиком, а не довольствоваться отрывками из них.
Особую роль в патритической и гражданской лирике – Моя Родина –
Казахстан дети чувствуют в стихах М.Алимбаева, С.Сейфуллина, Сагингали
Сеитова, Жубын Молдагалиева.
Привить любовь к книге – это научить детей думать над книгой.
Чтение становится процессом, подчинённым единой программе умственных
действий – интересному алгоритму чтения. Вместе с тем интегральный
алгоритм чтения значительно повышает активность восприятия, а значит,
понимание и запоминание прочитанного. Перед началом чтения я стараюсь
научить детей зрительно представлять блоки алгоритма. Образец
интегрального алгоритма я оформляю на большом листе бумаги с
названием блоков: название произведения, автор, выходные данные,
основное содержание, новые сведения, проблема, особенности языка.
Зрительный образ алгоритма как мнемонический приём активно работает

129. 129
только в первое время, затем он как бы стирается, но остается навык
чтения, основанный на выделении информативной части текста. Дети
пользуясь интегральным алгоритмом чтения, учатся думать, что они будут
читать, о чем, что читают, что прочитали ( пережили, что нового узнали, что
поняли в беседе с автором).Идёт общение, происходит равноправный
диалог с автором книги, с друзьями, с учителем.
Погружение в мир произведений одного автора требует времени.
Создаёт атмосферу, в которой возможно формирование литературных
способностей.
Сказка – это устный занимательный рассказ о невероятных
волшебных историях, событиях, приключениях людей, зверей,
предметов. Она начинается с присказки, зачина и заканчивается концовкой.
Сказки делятся на волшебные, бытовые и сказки о животных.
Особым видом являются докучные сказки, при помощи которых
успокаивала и развлекали детей, требующих рассказывать сказки. На
уроке литературного чтения дети читали с упоением русскую народную
сказку «Морозко». После чтение инсценировали отрывок из сказки.
Большие по объёму произведения прочитываем без принуждения,
благодаря методу чтения со звуковым ориентированием. На таких уроках
всем интересно и комфортно. Слабые не мешают двигаться вперед
сильным, все заняты. Слабые понимают содержание, участвуют в
обсуждении. Каждый читает и развивается в своем темпе. Идет обучение
щадящее психику ребенка.
Надо помогать детям полюбить мыслительную деятельность, помочь
научить радоваться новой мысли, каждому наблюдению. В наслаждении
мыслью, интеллектуальной деятельностью — огромные возможности для
пробуждения и формирования творческих способностей ребенка.
Воспроизвести текст помогают тесты по содержанию и описанию, и если
необходимо то дети перечитывают только те места, которые забыты, или
наоборот, хотят ещё раз соприкоснуться с позиции автора. Дочитали рассказ
Н.Носов «Приключения Незнайки и его друзей». Что вас привлекает или
наоборот, не понравилось в отношении друзей? Как вы думаете, правильно
ли они вели себя? Как автор относится к героям? Что в произведении
доказывает его отношение? Чем автор хотел поделится с читателем? Такие
вопросы на моих уроках активизируют аналитическую и эмоциональную
реакцию ребёнка. Мои вопросы помогают «почувствовать» писателя в
произведении, уловить его отношение, интонацию. В ходе беседы дети
раскрепощаются, хотят высказаться, вчитываются ещё раз в текст, чтобы
подтвердить своё высказывание. Идет глубокое осмысление.
Очень люблю и уделяю внимание обобщающим урокам по
прочитанным произведениям. Так заключительный урок по сказкам
зарубежных писателей прошел в игровой форме «Угадай, кто я?», где дети
должны были узнать стиль автора, героя сказки. По произведениям Н.
Носова провели КВН, где дети вспоминают произведения Н. Носова. героев,

130. 130
элементы быта. На таких уроках уместны инсценировки, ролевые игры,
диафильмы, конкурсы рисунков. Ребята сами составляют кроссворды по
произведениям, пишут письма героям.
В процессе самостоятельного творчества, интеллектуального
общения у моих детей возникают и интеллектуальные чувства. И мне ещё
раз хочется вспомнить слова В.А. Сухомлинского «Чтение-это окошко, через
которое дети видят и познают мир»
Развитие речевой коммуникации у детей
младшего дошкольного возраста-фундамент
успешного обучения в школе
Крестова Людмила Владимировна
воспитатель ГККП детский сад №1 «Айголек»
г.Степногорск , Акмолинской области
На основе развития интереса к предметам и явлениям окружающего
мира следует учить детей воспринимать обращенную речь взрослых.
Есть такое выражение: «дети слушают, но не слышат, смотрят, но не
видят». Поэтому основой обучения является развитие восприятия –
формирование умений вслушиваться в речь, понимать ее содержание, а
также сосредоточиваться, «настраиваться» на восприятие речи.
С целью развития восприятия обращенной речи можно использовать
речь взрослых как средство регуляции детской деятельности. Речь
взрослого по своей форме и назначению может как ограничивать действия
детей («Нельзя»), так и побуждать к действиям, совмещаться с действиями
или завершать их («Будем мыть руки» – «Моем руки» – «Вымыли руки»).
Адекватное выполнение действий детьми говорит о правильном
восприятии и понимании обращенной речи. Таким образом восприятие речи
взрослого подготавливает детей к овладению более сложными функциями
речи – регулирующей и планирующей.
В дальнейшем необходимо поддерживать у детей все возрастающий
интерес к окружающим явлениям, предметам, игрушкам, картинам, к самим
взрослым и на основе устойчивого интереса совершенствовать восприятие
более сложных оборотов речи, в том числе и различных вариантов
предложений. Развитие восприятия речи взрослых осуществляется на
протяжении всего срока обучения детей в дошкольном учреждении.
На основе ознакомления с предметами и явлениями окружающей
действительности происходит развитие речевых средств путем обогащения
словаря, уточнения лексических и грамматических значений слов. Видимый
предмет и слово, его обозначающее, предстают перед ребенком

131. 131
одновременно и воспринимаются как единое целое. Слово по мере усвоения
его лексического значения закрепляется в понятии о предмете.
Следующая задача тесно связана с развитием умения пользоваться
речевыми средствами в общении.
На основе имеющихся речевых средств осуществляется развитие
речевого общения. Развитие коммуникативной функции речи необходимо
строить в соответствии с общепсихологическим закономерностями развития
речи детей в норме.
Сначала необходимо вызывать у детей речевую активность. По мере
появления активной речи необходимо развивать у детей самостоятельность
в пользовании словом, желание употреблять его в коммуникативных целях,
т.е. в общении.
Речь детей может быть отраженной. Эта форма речи возникает в
ситуации, когда взрослый, назвав предмет (признак или действие), сразу же
задает вопрос о его названии. Ребенок находится в облегченных речевых
условиях: предмет – перед глазами и не нужно припоминать слово для
ответа, оно только что прозвучало в речи логопеда.
Самостоятельная речь в общении детей может возникнуть не
произвольно. Поэтому необходимо поощрять импульсивные детские
высказывания, в какой бы форме они не возникали: звукоподражание, слово,
словосочетание, предложение. Необходимо учить детей пользоваться
звукоподражанию с целью тренировки их артикуляционного аппарата,
расширение речевой активности.
На основе развития интереса к окружающим предметам надо учить
детей обращенной речи в форме простых вопросов: кто это? Что это? Где
была? Куда ходила? При этом допустимо обращение к взрослым на ты.
На основе усвоенных речевых средств необходимо учить детей
пользоваться переносом слов из одной темы в другую. Это содействует и
развитию мышления. Например, при изучении темы «овощи» дети
знакомятся со словами круглый, зеленый, красный, большой, маленький.
Уточнение значения этих слов и дальнейшее их усвоение осуществляется
при изучении темы «фрукты», а широкая активизация слов возможна
значительно позже – при ознакомлении с животными: круглая голова;
красный бантик у кошки; зеленый коврик, на котором лежит кошка.
Развитие речевой коммуникации связанно не только с накоплением
запаса слов, но и с усвоением правил их употребления. Эти правила
усваиваются детьми, как и речь в целом, практическим путем постепенно:
сначала – через восприятие речи взрослого, затем – в отраженной речи и
наконец, применяя их в самостоятельной речи. К этим правилам относятся
различные изменения слова в зависимости от сочетания его с другими
словами в том или ином высказывании. Это прежде всего согласование слов
в роде, числе и падеже, выражаемое их окончаниями; употребление слов с
различными смысловыми оттенками, которые выражаются суффиксами и
префиксами; образование новых слов по законам данного языка и т.д.

132. 132
Большое значение в развитии у детей понимание речи, усвоении
речевых средств и языковых правил практическим путем приобретает
комментирующая речь. Когда ребенок начинает пользоваться отраженной
речью, нужно давать ему готовый образец подражания.
Развитие речевой коммуникации включает следующие задачи.
Во-первых, необходимо учить детей употреблять в самостоятельной
речи придаточные предложений типа чтобы пить, чтобы слушать, чтобы
смотреть в ответах на вопросы взрослого, начинающиеся со слов: «Зачем
нужен…(рот, уши, глаз)?»
Во-вторых, надо учить детей употреблять слова в полной и
уменьшительно-ласкательной форме: зайка, зайчик, заяц, заинька; мишка,
мишенька, мишутка и т.д. С целью получения разных ответов на один и тот
же вопрос педагог может побуждать детей такими обращениями: «А как
можно назвать зайца (медведя и т.д.) ласково?»
В-третьих, полезно активизировать в речи детей простейшие фразы
из сказок в ходе их инсценировок: «Я – волк» – «Я – лиса» — «Иди к нам
жить» (сказка «Теремок»).
В-четвертых, необходимо обучать детей произвольному
запоминанию коротких стихов, потешек.
И наконец, по мере ознакомления детей со своей группой, с
помещениями детского сада нужно развивать ориентировку в окружающем:
понимание расположения предметов в пространстве и относительно друг
друга в пределах групповой комнаты, участка и других помещений;
усваивание их названий и по мере усвоения использование в
коммуникативных целях (на окне, на столе, на полке, в уголке, в шкафу, в
чашке, за окном, за шкафом).
В результате обучения дети должны приобрести следующие навыки
речевого общения:
*осознанно воспринимать речь взрослых (вслушиваться в речь
окружающих, правильно выполнять словесные инструкции);
*активно пользоваться звукоподражаниями
* пользоваться в общении ситуативной речью как по побуждению
взрослых, так и по собственной инициативе.
Самым важным достижением детей за первые три месяца обучения
следует считать появление у них речевой активности и желания говорить.
Все дети в общении начинают активно пользоваться речью, охотно отвечают
на вопросы взрослых на занятиях, по своей инициативе вступают в общение
с воспитателями, друг с другом. Основные синтаксические конструкции,
которыми дети пользуются в общении, — слово-предложение,
словосочетание.
В дальнейшем дети должны приобрести следующие навыки речевого
общения:

133. 133
*понимать и уметь употреблять грамматические формы
единственного и множественного числа (один-много), полную и
уменьшительно-ласкательную форму слов;
*употреблять существительные в сочетании со словом много (много
кубиков, много мишек, столов, игрушек и т.д.), а также полную и
уменьшительно-ласкательную форму слов (дом-домик);
*пользоваться в ответах придаточными предложениями (чтобы
пить, чтобы слушать, чтобы смотреть).
Самыми важными достижениями ребенка за учебный год следует
считать следующие накопление определенных речевых средств и
овладение умением пользоваться ими в общении с окружающими; усвоение
лексических и некоторых грамматических значений слов и правильное
употребление их в организованной учебной ситуации и вне её; овладение
некоторыми простыми структурами предложений в побудительной и
повествовательной форме.
В дальнейшем обучение необходимо строить с опорой на
первоначально заложенный фундамент, т.е. на перечисленные выше
навыки. Простейшая ситуативная речь, возникая в раннем возрасте, не
исчезает с появлением контекстной речи, а сосуществует с нею. Поэтому
решение новых, более сложных задач должно сочетаться с простыми
ситуативными формами общения, усвоенными на первом году обучения.
Роль педагога в современном обществе
Жузбаева Гульнара Жаксыбаевна
ГУ «Дорогинская основная школа»,
Сандыктауский район, Акмолинская область с.Дорогинка
учитель информатики,самопознания
Свой доклад я бы хотела начать со слов Л. Н. Толстого
«если учитель имеет только любовь к делу, он будет хороший
учитель. Если учитель имеет только любовь к ученику, как отец, мать, — он
будет лучше того учителя, который прочел все книги, но не имеет любви ни к
делу, ни к ученикам. Если учитель соединяет в себе любовь к делу и к
ученикам, он — совершенный учитель».
Современный мир быстро меняется, изменяются дети, выдвигаются
новые требования к педагогу, он всегда в поиске.
Какова же роль педагога в современном обществе?
Думаю, что основной составляющей является обучение.
Главная задача сегодняшнего дня — воспитание молодого
поколения, а именно: культурного, креативного, мотивированного. Именно
педагог принимает в этом процессе активное участие. Для выполнения этой

134. 134
задачи к современному педагогу предъявляются высокие требования, а
именно:
— он должен иметь прекрасное образование,
— быть эрудированным,
— быть культурным,
— постоянно повышать свой профессиональный и интеллектуальный
уровень,
— одновременно обладать высоконравственными качествами, как:
доброжелательность, честность, позитивное отношение к жизни,
интеллигентность, чувство искреннего сопереживания.
Только такому педагогу, я бы сказала, учителю нового поколения, по
силам выполнить поставленную задачу. Роль учителя в современном
обществе громадна. Ведь это даже не профессия, а Призвание.
Слово “учитель” известно людям всех возрастов, от школьника-
шестилетки до почтенного старца. Учитель обучал грамоте первоклассника,
а им в свое время был каждый из нас.
Но на житейском уровне учителем называют не только
профессионального педагога, а любого человека, который научил другого
чему-то: рукоделию ли, столярному ли ремеслу, управлению ли машиной—
продолжать можно бесконечно. И люди уважительно, с почтением, называют
такого человека своим учителем. Но мы будем говорить о
профессиональных педагогах: учителе и преподавателе, воспитателе,
наставнике и тренере, словом, о тех, кто избрал учебно-воспитательную
деятельность делом всей своей жизни.
Профессия учителя очень древняя. Роль педагога в прогрессивном
развитии общества значительна хотя бы потому, что он воспитывает
молодежь, формирует поколение, которое продолжит дело старших, но уже
на более высоком уровне развития общества Поэтому в какой-то мере
можно сказать, что педагог формирует будущее общества, будущее его
науки и культуры. Не удивительно, что во все времена выдающиеся деятели
просвещения высоко ценили роль учителя в жизни общества. Должность
учителя превосходна, как никакая другая, “выше которой ничего не может
быть под солнцем”, — писал великий педагог Я. А. Коменский (1592—1670).
По словам Я. Коласа (1882—1956), классика белорусской поэзии и
литературы, педагог — это не только воспитатель, педагог, это друг
человека, который помогает нашему обществу подниматься на высшую
ступень
Педагог, знающий иностранные языки и культуру других народов,
путешествующий, стремящийся к совершенству, ведущий за собой учеников,
способен через призму многообразия культур привить учащимся любовь к
Родине и действительно подготовить их к жизни , а именно: быть
толерантными и одновременно гордиться своей республикой Казахстан,
иметь навыки конструктивного командного взаимодействия и управлять
эмоциональными конфликтами.

135. 135
Для этого необходимо создание программы интегрированного курса с
содержательной доминантой межкультурного взаимодействия, чтобы дать
возможность подрастающему поколению увидеть культурную и языковую
картину мира в полной цветовой гамме.
Педагог играет также важную роль в сохранении живого общения, так
как именно оно правит миром, жизнь и определяет наше будущее. Он
должен привить учащимся радость международного общения, а через него
сохранить и свой язык и свою культуру. Для этого необходимо стремиться к
тому, чтобы наши дети узнали, услышали, увидели, прочувствовали, как
можно больше, для этого необходимо постоянное посещение музеев,
выставок, поездки, экскурсии, мастер-классы, непосредственное участие в
концертах, постановках, выставках и т.п.
Педагог должен делать акцент на духовно-нравственном развитии
учащихся.
Наши учащиеся — это будущее Казахстана, и педагоги в ответе за
наше будущее!
Cоциальные функции педагога претерпевают изменения вместе с
развитием самого общества. Иначе и быть не может: педагог живет в
обществе и, следовательно, вместе с ним переживает все те же
эволюционные и революционные перемены, которые происходят в этом
обществе. Подчеркивая исключительное значение социальной роли
педагога, польский социолог-исследователь Ф. Знанецкий писал: “У учителя
сегодня более сложные задачи, чем у политика, общественного деятеля,
финансиста, промышленника, чем у кого-либо другого в современном
обществе (1925 г.— И. Пр.). Он является, а точнее, должен быть главным
мотором самых радикальных в истории социальных преобразований,
вождем мировой культурной революции.
Первоочередная задача учителя, отмечал В.А.Сухомлинский.
состоит в том, чтобы открыть в каждом человеке творца, поста вить его на
путь самобытно-творческого, интеллектуально- полнокровного труда.
«Распознать, выявить, раскрыть, взлелеять, выпестовать в каждом ученике
его неповторимо-индивидуальный талант — значит поднять личность на
высокий уровень расцвета человеческого достоинства» (СухомлинскийВ.А.
Избр. произв.: В 5 т.- Киев, 1980. — Т.5. — С. 102).Примеры истории
доказывают, что социальная роль и функции учителя зависят от самой
истории общества. Между тем в них есть нечто постоянное и общее для
разных исторических периодов и эпох. Назовем основные из них.
1. Педагог выполняет роль “двигателя” в обществе, катализатора
(ускорителя) общественного прогресса. Воспитывая молодое поколение, он
в значительной мере способствует формированию людей, владеющих новой
и прогрессивной производственной технологией, специалистов, быстро
схватывающих все передовое в разносторонней жизни общества.
2. Профессиональный педагог составляет преемственное звено в
неразрывной цепи между историческим прошлым общества и его

136. 136
перспективным будущим — через молодое поколение. Он, как эстафету,
передает опыт жизни исторического прошлого общества перспективному
будущему.
3. Есть специфическая функция педагога— выполнять роль
“аккумулятора”, накапливающего в себе социальный опыт. В этой роли он
выступает как хранитель и носитель многообразных общественных
ценностей: общечеловеческих, культурных, интеллектуальных, духовных и
др. Накапливая всю жизнь эти ценности в себе, он их затем передает
молодому поколению..
4. Одна из социальных ролей педагога состоит в том, что он
выступает как специалист, оценивающий культуру общества, опыт
общественных отношений, взаимоотношений и поведения людей,
достигнутый к тому времени.. Из общего фонда культуры он выбирает тот
материал, который будет ценен, полезен (с субъективной точки зрения) для
пользования в воспитательно-образовательной работе с детьми.
5. Назовем еще одну социальную функцию педагога: это лицо,
уполномоченное обществом представлять мир молодежи перед старшим
поколением. Профессиональный педагог как никто другой знает характерные
физиологические и психологические черты и другие особенности детей,
подростков, юношей и девушек, своеобразие и возможности их
разностороннего развития на разных возрастных ступенях. Поэтому он
может, способен и имеет моральное право со знанием дела, компетентно
высказывать свои суждения перед обществом о воспитании молодежи,
создавать общественное мнение по злободневным проблемам практики и
теории воспитания.
6. И, наконец, еще одна, едва ли не главная, социальная функция
педагога в современном обществе — формирование духовного мира
молодежи в соответствии с принципами и ценностями современного
общества. Именно над этим педагог работает постоянно, формируя у
подрастающего поколения знания, понятия и убеждения о правилах
человеческого общежития в соответствии с принципами и нормами
нравственности, права, эстетики. Воспитывая у молодежи представления об
общечеловеческих ценностях, педагог учит ее регулировать свое поведение
в соответствии с этими ценностями, жить по принципам доброты и
милосердия терпимости, уважения и гуманности по отношению к другим.
Таковы, на мой взгляд, основные социальные функции педагога в
современном обществе.
Конец ХХ и начало ХХI века войдут в историю как время вхождения
человечества в эпоху информационного общества. Информационное
общество – общество, уровень которого в решающий степени определяется
количеством и качеством накопленной и используемой информации, ее
свободой и доступностью.

137. 137
От человека требуется способность к творчеству, возрастает спрос
на знания. На это и должна быть направлена сфера образования и
воспитания.
Происходящий сейчас процесс информатизации общества влечёт за
собой радикальные изменения в стратегии образования: в информационном
обществе и школа должна быть информационной. Новое содержание
обучения возможно на основе новых технологий: использование
компьютера, проектора, разработка и внедрение нетрадиционных форм
урока (презентации, телеконференции, Интернет, электронная почта). Таким
образом, информатизация образования – это процесс трансформации
содержания, методов и форм учебной деятельности, обеспечивающий
подготовку школьников к жизни в условиях информационного общества.
Каждое новое время ставит новые задачи перед педагогом, главный
лозунг которого: “Быть с веком наравне”. На данном этапе, важнейшая
задача преподавателя – научить подрастающее поколение жить в
информационном мире, уметь находить и использовать необходимые
знания. А чтобы успешно справиться с этой задачей каждому учителю
информационного общества требуется:
— глубоко знать процессы, происходящие в образовании;
— оперативно и постоянно обновлять свои профессиональные
знания;
— уметь осваивать и использовать постоянно расширяющийся
спектр новых технологий;
— повышать свою компьютерную грамотность и информационную
культуру;
— собирать, оценивать, модифицировать и разумно использовать
полученную —- — информацию для совершенствования методики урока;
— тесно и плодотворно сотрудничать с другими участниками
образовательного процесса (администрации, педагоги, учащиеся, родители);
— теоретически осмысливать результаты своей деятельности;
— обладать широкой эрудицией.
Следовательно, эффективность образования напрямую зависит от
уровня подготовки преподавателя. С переходом в новое информационное
общество вырастают требования к профессиональному уровню педагога.
Ставки делаются на специалистов, способных осваивать новшества,
способных принести в школьный класс творческий дух и энергию.
Какие же перспективы открываются перед учителем ХХI века?
Какими же возможностям наделяет новый век наше образование? С
переходом на новый вид обучения, сочетающий традиционные формы с
применением современных информационно-коммуникативных технологий, в
образовании происходит:
Перенос центра тяжести с обучения на учение.

138. 138
Учитель перестает быть источником первичной информации,
превращаясь в посредника, помогающего ученикам добывать эту
информацию
Создание более тесных связей между изучаемыми предметами и
окружающей действительностью.
Возможность моделирования жизненного пространства при помощи
компьютера позволяет ввести изучаемые предметы в контекст жизни детей
Смена модели “образование на всю жизнь” новым подходом –
“образование в течении всей жизни”.
Это обусловлено ускорением темпов развития цивилизации. Знания
быстро устраивают в меняющемся мире и требуют постоянного обновления,
что ведет к непрерывному обучению.Формирование сетевых сообществ в
сфере образования, что позволяет эффективно использовать
территориально распределенный человеческий потенциал. Учителя в
режиме реального времени осуществляют обмен опытом с коллегами, ведут
поиск необходимой информации для подготовки к уроку или мероприятию
Получение образования независимо от места проживания и
мобильности человека.
Образование постепенно становится доступным и открытым для всех
(дистанционное обучение)
Появление домашнего образования.
Учащиеся в современном мире имеет доступ к необходимой
информации при помощи всемирной сети Интернет. Не выходя из дома, они
могут посетить музеи, картинные галереи, пользоваться электронными
книгами, компьютерными энциклопедиями, справочниками.
Колоссальная экономия социального времени.
Это очень важный аспект при известной загруженности учителя.
Применение компьютера помогает преподавателю сократить время
подготовки к урокам.
Развитие интеллекта человека, его творческого потенциала и
критического мышления.
Школьники учатся самостоятельно добывать информацию, творчески
преобразовывать ее, критически осмысливать эту информацию, привлекая
дополнительные источники
Педагогические работники, должны чутко реагировать на все
изменения в стратегии образования, разумно использовать информационно-
коммуникативные возможности нового века.
Радует, что в настоящее время государство и правительство
обратило особое внимание на проблемы школы.. Мы это ощутили и в селе, и
в районе, и в школе. Это и денежные гранты лучшим учителям и школам, , и
подключение школ к Интернету. Все это непосредственно коснулось и нашей
маленькой школы

139. 139
Все это служит одной цели – повышению качества знаний учащихся,
чтобы в дальнейшем выпускники могли стать конкурентоспособными во
взрослом мире.
Проблема качества образования в школе существовала, наверное,
всегда. Какими только методами, с помощью каких только реформ не
пытались ее решить. В современной школе существует множество
технологий, используемых на уроках. Но у каждого учителя эти технологии
перерабатываются и приобретают свои черты. Одни из учителей
добиваются прекрасных результатов, другие, используя в своей работе те
же методики, никак не могут достичь каких-либо значимых успехов.
Проработав в школе 5 лет, я тоже использовала в работе многие
технологии, различные формы и методы обучения. Но все-таки главную
роль в школе, по-моему, играет учитель. Именно от него зависит, будет ли
методика Шаталова (или иная другая) работать на ученика или нет. Можно
замечательно знать свой предмет, но не уметь заинтересовать им учащихся.
И тогда о каком качестве образования может идти речь?
Сейчас в школе на первое место ставится личностно-
ориентированный подход на уроках. Это обусловлено, прежде всего, тем,
что за последние несколько лет в стране выросло совсем новое поколение,
современные дети часто не верят бездоказательным утверждениям учителя.
Современные ученики свободно обращаются с компьютером,
непринужденно ведут себя в виртуальном мире, не представляют своей
жизни без Интернета. Кроме того, сложная экономическая обстановка
последних лет способствовала тому, что происходит социальное расслоение
общества. Многие учащиеся, часто из социально неблагополучных семей, не
хотят учиться, не видят в этом нужды, перспективы. У таких учащихся нет
мотивации к учению.
Вот поэтому главная задача школы и учителя — способствовать
созданию на уроке такой атмосферы, в которой бы каждый ученик
почувствовал необходимость обучения. А как же это сделать? Каким же
должен быть учитель в этом стремительно меняющемся мире?
Дети очень тонко чувствуют, какой учитель перед ними. Любит он их
или просто «либеральничает», знает он предмет или нет, понимает он их
потребности или нет. Можно много говорить о реформах, о качестве
образования, но если нет кадров, нет учителя, способного на самоотдачу, на
внедрение нового в образовательный процесс, если учитель сам не
перестроился, а работает «по старинке», если он не видит в ученике
личность, о какой реформе может идти речь, о каком качестве образования
можно говорить?
Наверное, прежде всего учитель должен сам перестроиться. Чтобы
грамотно преподавать, заинтересовать ученика, учителю нужно понять
потребности современного школьника. А для этого необходим учитель,
влюбленный в свой предмет, уважающий личность учащегося, способный

140. 140
воспринять его точку зрения, учитель-психолог, учитель, владеющий
современными ИКТ, учитель – соратник.
Конечно, таким учитель должен быть в идеале. Я не могу сказать, что
я являюсь именно таким педагогом. Но я люблю свою профессию, не могу
представить свою жизнь без детей. Ведь не только я учу детей, но и они учат
меня. И, несмотря на трудности моей профессии, каждый год с нетерпением
жду 1 сентября.
В своем опыте работы использую такие формы взаимодействия,
когда я не только воспитываю и учу, но стимулирую стремление учащихся к
саморазвитию, стараюсь, чтобы обучение воспринималось учащимися не
только как необходимость, но и вызвало позитивные чувства, происходило в
условиях психологического комфорта.
Профессия учителя стала для меня возможностью самореализации
личности. Работа учителя приносит удовлетворение, новую энергию.
Принципы, которые я хотела бы реализовывать в своей работе
можно выразить следующей формулой: традиционность — новаторство —
мастерство.
А еще у меня есть своя формула успеха, которая представляет
собой сумму следующих составляющих:
Любовь к своему делу + Вдохновение + Компетентность +
Дальновидность= результат своего дела
Итак, хотелось бы подвести итог всему вышесказанному и
сформулировать главную идею моей профессиональной деятельности так,
как она мне видится в данный момент. Современный учитель – это тот, кто
не подавляет и диктует, а учит и учится вместе с учениками, кто отчётливо
видит перспективу и работает на результат.
Спасибо за внимание!
Современные педагогические технологии
Тусова Асель Жанибековна
Учитель казахского языка
Школа-гимназия №18 Костанай
Можно ли стать хорошим учителем? Да, можно, если Вы любите
детей и свою работу. Педагогическому мастерству учатся, как учатся
искусству музыканта, хирурга, даже если у Вас есть талант. Что для этого
нужно? Прежде всего, необходимо знать предмет, который Вы преподаете.
Но чтобы успешно преподавать, необходимо владеть определенными
приемами: методами объяснения, спрашивания, организации
самостоятельной работы учащихся, методами педагогического воздействия,
знать психологию.
Используя в своей работе ту или иную технологию, учитель
применяет различные методы обучения. В современной классификации

141. 141
первая группа методов – пассивные или традиционные являются самыми
распространенными. Они представляют собой обучение знаниям, умениям и
навыкам по схеме: изучение нового — закрепление — контроль – оценка. В
настоящее время пассивные методы (традиционное обучение) постепенно
вытесняются другими видами обучения, т.к. определяются другие
требования к личности и процессу ее развития в школе. Их суть в том, что
прежняя образовательная парадигма образования: учитель — учебник —
ученик, основанная на мнении, что можно определить достаточный для
успешной жизнедеятельности запас знаний и передавать его ученику, себя
исчерпала. Она должна быть заменена на новую: ученик — учебник —
учитель.
В условиях сегодняшнего дня школе необходимо от информационной
ориентации перейти к личностно — компетентностной и преодолеть
большую инертность традиционного обучения в преподаваемых
дисциплинах. Этому, соответственно, и служат активные и интерактивные
методы обучения.
Если традиционный урок направлен на дачу новой информации, то в
ходе интерактивного урока учащиеся учатся формулировать собственное
мнение, правильно выражать мысли, строить доказательства своей точки
зрения, вести дискуссию, слушать другого человека, уважать
альтернативное мнение.
Таким образом, на интерактивном уроке формируются навыки,
необходимые каждому человеку в реальной жизни.
Использование интерактивных методов обучения позволяет сделать
учащегося, независимо от его возраста, не пассивным объектом обучения, а
субъектом – соучастником обучающего процесса.
Помимо этого к интерактивным методам можно отнести решение и
составление различных занимательных заданий: проблемных ситуаций,
ребусов, кроссвордов; диспутов, дискуссий, викторин; турниров знатоков,
ролевых и деловых игр; работу в малых группах по принципу «мозговая
атака» и т.п.
Практика реализации.
В своей работе я делаю упор на личностно-ориентированные
технологии, предполагающие раскрыть субъективный опыт учащихся,
используя разнообразные формы и методы в организации учебной
деятельности. При этом ставлю перед собой следующие задачи:
— создать атмосферу заинтересованности каждого ученика в своей
работе,
— стимулировать учащихся к использованию различных способов
выполнения задания без боязни допустить ошибку в работе,
— использовать дидактический материал, дающий возможность
выбора оптимального решения, поощрять стремления ученика находить
свой способ работы, инициативу, самостоятельность, избирательность,

142. 142
— оценивать деятельность ученика не только по конечному
результату, но и процессу его достижения.
Решая данные задачи, использую в своей работе следующие
технологии:
Технология сотрудничества: коллективный способ обучения в парах
или группах, который развивает навыки мыследеятельности, включает
работу памяти, повышает ответственность за результативность
коллективной работы, позволяет актуализировать полученный опыт и
знания, работая в индивидуальном темпе.
При этом используются следующие педагогические средства:
изучение взаимно-обратных действий, сопоставление родственных и
аналогичных понятий, терминов (карточки с неполными данными),
сопоставление этапов работы, дополнение или составление операционной
карты.
Технология индивидуализации и дифференциации обучения –
индивидуальная работа учителя с учениками и классом. Педагогические
средства – обучение всех и индивидуальная работа с отдельными
учениками, группами (ассистенты учителя, инструкторы из числа детей).
Этим достигается формирование общеучебных умений и навыков по
предмету и личное совершенствование каждого учащегося – выявляет и
максимально развивает их способности, учитывает уровень умственного
развития, психологические особенности, абстрактно-логический тип
мышления, индивидуальные запросы личности, её возможности и интересы.
Проектная технология – это образовательная технология,
нацеленная на приобретение учащимися новых знаний в тесной связи с
реальной жизнью, формирование у них специальных умений и навыков.
Окружающая жизнь – лаборатория, в которой происходит процесс
познания, самообучения и взаимообучения.
Проектная деятельность — проектный метод основывается на
концепции деятельностного подхода и позволяет организовать обучение, в
котором обучающиеся получают знания в процессе планирования и
выполнения творческих заданий – проектов.
Технология проблемного обучение.
Проблемная ситуация – основной элемент проблемного обучения, с
помощью которого пробуждается мысль, познавательная потребность
учащихся, активизируется мышление.
Наиболее приемлемой технологией повышающей познавательный
интерес у младшего школьника является игровая технология.
Я использую игры и игровые моменты как на уроках, так и во
внеклассной деятельности. Стоит только мне произнести: «А сейчас мы
поиграем» — как ученики мгновенно преображаются: у них появляется
интерес, стремление быстро выполнять задание.
С помощью игры дети выполняют действия по образцу или указанию.
В процессе таких игр ученики знакомятся с простейшими понятиями,

143. 143
овладевают чтением, письмом, развивают речь. В этой группе игр можно
использовать такие задания: перевести слово, решить кросворд, собрать
предложение, ответить на вопросы.
Особое внимание уделяю играм, требующим от детей
преобразующей и поисковой деятельности.
Ученики очень любят игры данных групп. Им нравится сравнивать,
анализировать. Находить общее и различия, интересен поиск
недостающего.
Игровые ситуации можно разнообразить, изменяя героя, сюжет,
правило, что позволяет использовать дидактические игры на всех уроках.
В названных выше технологиях, в зависимости от возрастных
особенностей учащихся, используются объяснительно-иллюстративная,
поисковая и исследовательская модели обучения с применением активных и
интерактивных методов обучения. Они позволяют накапливать умения и
навыки работы с инструментом и оборудованием, самостоятельно
организовать и планировать свою работу, а также ставить перед собой
задачу и искать пути её решения индивидуально или совместно друг с
другом, с учителем.
И в заключении хочу сказать: «Да, инновации требуют огромной
затраты сил, времени, но это то, что делает нас современным своему
времени. Мы стремимся к успеху. И если будут успешными учителя, то
наши ученики тоже будут успешными!»
Педагог… инновации… новая роль…
Драбинская Олеся Викторовна
Преподаватель специальных дисциплин
КГУ «Колледж индустрии туризма и сервиса», город Щучинск
«Наша жизнь – это огонь,
а огонь требует воздуха и движения»
Ян Амос Коменский
Важнейшим элементом образования, наряду с решением задач
усвоения знаний конкретных предметов программы колледжа, становится
принципиально новый для учебного заведения элемент — развитие
личностных способностей педагога и подготовка к условиям жизни в высоко
конкурентной среде.
Педагог должен быть подготовлен к работе в новых условиях. Это не
только владение новым содержанием, новыми методами работы, но и новое
осознание места педагога в учебном процессе. Если раньше задача
педагога заключалась в том, чтобы передать знания обучающимся, то
сегодня педагог должен научить студента способам как добывать знания,
формировать учебную деятельность и мышление обучающегося. Работа

144. 144
педагога может быть эффективной в том случае, если он профессионально
компетентен, имеет научно-теоретическую и методическую подготовку,
способен выявить причины трудностей студентов, оказывать необходимую
помощь, направлять, прогнозировать дальнейшие действия обучающихся,
умеет планировать педагогическую деятельность и учит планировать свои
действия студентов.
В связи с этим меняются роли педагога. Наряду с традиционной
ролью появляются следующие роли.
Педагог-консультант. Предполагается, что консультант либо знает
готовое решение, либо он владеет способами деятельности, которые
указывают путь решения проблемы.
Педагог-модератор. Модерирование – деятельность, направленная
на раскрытие потенциальных возможностей студента и его способностей.
Педагог-тьютор. Осуществляет педагогическое сопровождение
студента.
Для реализации этих функций педагог должен получить
«инструменты» для работы:
— методологическая культура педагога (филосовская, общенаучная,
педагогическая);
— способность к концептуализации;
— проектирование своей профессиональной деятельности;
— умение на материале усвоения учебных знаний, умений, навыков
формировать психологический механизм самоорганизации и
самоизменения студента;
— освоение информационных технологий.
Новые профессии и технологии пока не стремятся вытеснять
традиционные, но они уже отвоевывают свое место под солнцем и ищут
варианты «взаимовыгодного сотрудничества». Образование становится
более пластичным, актуализированным и интерактивным,
персонифицированным. Обучение становится мультиформатным и
персонифицированным:
 тесно переплетаются старые и новые формы подачи
учебного материала
 образование в аудитории чередуется с работой в режиме
онлайн
 образование становится трансграничным
 учиться можно в любом месте и в любое время.
Педагог становится гибким, мобильным, умеет хорошо
ориентироваться в жизни. Идет не в ногу со временем, а на шаг впереди –
педагог инновационного типа.
Какова позиция педагога в инновационном процессе? Безусловно,
педагогическая деятельность в основе своей творческой деятельности.
Любая творческая деятельность рассматривается как продуктивная
деятельность, то есть, направлена на создание нового, получение

145. 145
объективно нового или субъективно нового результата. Педагог может
выступать в инновационном процессе в качестве автора, разработчика,
исследователя, пользователя, пропагандиста новых педагогических
технологий, теорий, концепций. Знания об инновационных процессах в
образовании, умение использовать эти знания при оценке собственной
деятельности создают основу для проявления педагогом многообразных
возможностей в педагогическом творчестве, в освоении профессионально-
педагогической культуры, в самосовершенствовании.
«Учиться и совершенствоваться,
быть каждый день непредсказуемым и неузнаваемым –
вот задача современного педагога!»
Статья «Применение технологии
критического мышления на уроках
географии»
Садыкова Юлия Юрьевна
учитель КГУ «Средняя школа № 16»
при отделе образования п. Осакаровка
Чтобы не потеряться в интенсивном потоке информации, избежать
психических и физических перегрузок ребенок должен уметь сам
организовать свою деятельность и самообразование. Для успешной
реализации этих целей была разработана технология развития критического
мышления. Технология предлагает систему конкретных методических
приемов, которые успешно используются на уроках с целью решения
актуальных образовательных и воспитательных задач. В корне меняется
характер таких уроков. На них процветает атмосфера взаимодоверия,
взаимопомощи и сотрудничества. В такой обстановке ребенок спокоен и
уверен в себе, а значит чувствует себя комфортно. Уроки становятся еще
более разнообразными, эмоциональными, деятельными и творческими.
Первые уроки были построены с учетом интеграции модулей - критическое
мышление, новые подходы преподавании и обучении, управление и
лидерство в обучении, оценивание. Я, как учитель, выступала в роли
посредника. И поэтому ученики в начале урока были озадачены, это видно
было по их реакции, так как они привыкли на уроке слушать и выполнять
только те действия, которые для них были запланированы мною. Но
используя на уроке «Методы активного преподавания и обучения» и
подобрав стратегии к урокам: «Карусель», «Фишбоун», «Коллекция
стикеров», «Ассоциативная карта», «Синквейн», «Знаю-Хочу узнать–Узнал»,
«Зигзаг», «Инсерт», «Верите ли вы, что…» и т.п., видны были изменения.

146. 146
Освоив эти стратегии, ученики поняли, что могут самостоятельно добывать
информацию, перерабатывать, анализировать и делать выводы. Так
предложив стратегию «Коллекция стикеров» в начале урока, ученикам, до
изучения нового материала, нужно было вспомнить все, что они знают или
слышали по этой теме. Ученики очень удивились тому, что они знают многое
по теме урока. На этапе осмысления ученикам был предложен прием
критического мышления «Толстые и тонкие вопросы». Эта стратегия
способствует активной фиксации вопросов по ходу чтения, слушания.
Учащимся необходимо было по ходу чтения учебника составлять вопросы и
задавать своему партнеру вопросы. Этот прием интегрирую с модулем
оценивание для обучения и обучение оценивания, так как по ходу этапа
осмысления ученикам необходимо оценивать друг друга и самих себя по
предложенным критериям. С оцениванием ученики справились не сразу, так
как они раньше не оценивали ни себя, ни друг друга. Поэтому ребятам было
предложено не просто ставить оценку, а еще её прокомментировать.
Учащиеся, поняв, что им необходимо сделать, легко выполняют задания.
Стадия рефлексии предусматривает размышление и обобщение того, «что
узнал» ребенок на уроке по данной проблеме. Данная стадия позволяет
учащемуся целостно осмыслить, обобщить полученную информацию,
присвоить новое знание, сформировать у каждого из учащихся собственное
отношение к изучаемому материалу. На этой стадии использую стратегию
«Ассоциативная карта», «Лестница успеха», «Рефлексивная мишень»,
метод «Анкета» и т.п. Рефлексия развивает навыки управления
информацией, самоуправления, критического мышления, творческий
подход.
Под критическим мышлением подразумевается умение рассуждать
по принципиальным вопросам и размышлять над практическим опытом.
Критическое мышление по отношению к ученикам представляет собой
способность синтезировать информацию и идеи, выражать идеи об их
достоверности и относительной важности, делать выбор в отношении своего
обучения и ставить под сомнение идеи других (стр. 62, Программа).
Современные образовательные технологии
Разина Вера Сергеевна
Учитель истории
КГУ «Фурмановская средняя школа»
Для реализации познавательной и творческой активности школьника
в учебном процессе используются современные образовательные
технологии, дающие возможность повышать качество образования, более
эффективно использовать учебное время и снижать долю репродуктивной
деятельности учащихся за счет снижения времени, отведенного на

147. 147
выполнение домашнего задания. В школе представлен широкий спектр
образовательных педагогических технологий, которые применяются в
учебном процессе.
Педагогические технологии
Достигаемые результаты
Проблемное обучение
Создание в учебной деятельности проблемных ситуаций и
организация активной самостоятельной деятельности учащихся по их
разрешению, в результате чего происходит творческое овладение знаниями,
умениями, навыками, развиваются мыслительные способности.
Разноуровневое обучение
У учителя появляется возможность помогать слабому, уделять
внимание сильному, реализуется желание сильных учащихся быстрее и
глубже продвигаться в образовании. Сильные учащиеся утверждаются в
своих способностях, слабые получают возможность испытывать учебный
успех, повышается уровень мотивации ученья.
Проектные методы обучения
Работа по данной методике дает возможность развивать
индивидуальные творческие способности учащихся, более осознанно
подходить к профессиональному и социальному самоопределению.
Исследовательские методы в обучении
Дает возможность учащимся самостоятельно пополнять свои знания,
глубоко вникать в изучаемую проблему и предполагать пути ее решения, что
важно при формировании мировоззрения. Это важно для определения
индивидуальной траектории развития каждого школьника.
Лекционно-семинарско-зачетная система
Данная система используется в основном в старшей школе, т.к. это
помогает учащимся подготовиться к обучению в ВУЗах. Дает возможность
сконцентрировать материал в блоки и преподносить его как единое целое, а
контроль проводить по предварительной подготовке учащихся.
Технология использования в обучении игровых методов: ролевых,
деловых, и других видов обучающих игр, расширение кругозора, развитие
познавательной деятельности, формирование определенных умений и
навыков, необходимых в практической деятельности, .развитие
общеучебных умений и навыков.
Обучение в сотрудничестве (командная, групповая работа)
Сотрудничество трактуется как идея совместной развивающей
деятельности взрослых и детей, Суть индивидуального подхода в том,
чтобы идти не от учебного предмета, а от ребенка к предмету, идти от тех
возможностей, которыми располагает ребенок, применять психолого-
педагогические диагностики личности.
Информационно-коммуникационные технологии

148. 148
Изменение и неограниченное обогащение содержания образования,
использование интегрированных курсов, доступ в ИНТЕРНЕТ.
Здоровьесберегающие технологии
Использование данных технологий позволяют равномерно во время
урока распределять различные виды заданий, чередовать мыслительную
деятельность с физминутками, определять время подачи сложного учебного
материала, выделять время на проведение самостоятельных работ,
нормативно применять ТСО, что дает положительные результаты в
обучении.
Систему инновационной оценки «портфолио»
Формирование персонифицированного учета достижений ученика как
инструмента педагогической поддержки социального самоопределения,
определения траектории индивидуального развития личности.
Подробнее остановимся на здоровьесберегающих технологиях
Под здоровьесберегающей образовательной технологией
(О.В.Петров) понимает систему, создающую максимально возможные
условия для сохранения, укрепления и развития духовного, эмоционального,
интеллектуального, личностного и физического здоровья всех субъектов
образования (учащихся, педагогов и др.). В эту систему входит:
Использование данных мониторинга состояния здоровья учащихся,
проводимого медицинскими работниками, и собственных наблюдений в
процессе реализации образовательной технологии, ее коррекция в
соответствии с имеющимися данными.
Учет особенностей возрастного развития школьников и разработка
образовательной стратегии, соответствующей особенностям памяти
,
мышления, работоспособности, активности и т.д. учащихся данной
возрастной группы.
Принципы здоровьесбережения
Данные технологии должны удовлетворять принципам
здоровьесбережения, которые сформулировал Н. К. Смирнов:
· «Не навреди!» — все применяемые методы, приемы,
используемые средства должны быть обоснованными, проверенными на
практике, не наносящими вреда здоровью ученика и учителя.
· Непрерывность и преемственность — работа ведется не от
случая к случаю, а каждый день и на каждом уроке.
· Соответствие содержания и организации обучения возрастным
особенностям учащихся — объем учебной нагрузки, сложность материала
должны соответствовать возрасту учащихся.
· Комплексный, междисциплинарный подход — единство в
действиях педагогов, психологов и врачей.
· Успех порождает успех — акцент делается только на
хорошее; в любом поступке, действии сначала выделяют положительное, а
только потом отмечают недостатки.

149. 149
· Активность — активное включение в любой процесс снижает
риск переутомления.
· Ответственность за свое здоровье — у каждого ребенка надо
стараться сформировать ответственность за свое здоровье, только тогда он
реализует свои знания, умения и навыки по сохранности здоровья.
· Перед любым учителем неизбежно встает задача
качественного обучения предмету, что совершенно невозможно без
достаточного уровня мотивации школьников. В решении означенных задач и
могут помочь здоровьесберегающие технологии.
Следует отметить, что все здоровьесберегающие технологии,
применяемые в учебно-воспитательном процессе, можно разделить на три
основные группы:
· технологии, обеспечивающие гигиенически оптимальные
условия образовательного процесса;
· технологии оптимальной организации учебного процесса и
физической активности школьников;
· разнообразные психолого-педагогические технологии,
используемые на уроках и во внеурочной деятельности педагогами и
воспитателями.
Использование на уроках здоровьесберегающих технологий – залог
успешности учебно-воспитательного процесса. От каждого из нас, учителей,
зависит состояние здоровья и душевного состояния учащихся.
Известно, что школьный урок оказывает серьезнейшее влияние
(положительное или отрицательное) на здоровье учащихся.
Так каким же должен быть урок, помогающий сохранять и укреплять
здоровье школьников?
1. С целью предупреждения утомления и усталости учащихся
применяются дидактические игры, вводится искусствоведческий материал,
благоприятно воздействующий на эмоциональную сферу школьников,
включаются школьники в групповую и парную
работу, используются эмоциональная передача содержания учебного
материала, юмор, перевод школьников к новым видам
деятельности, которых должно быть в течение урока от 4 до 7;
планируется смена вида занятий через 7-10 мин; выдача заданий,
развивающих воображение, интуицию, эмоционально-чувствительное
восприятие.
2. Решая проблему гиподинамии и снижения интеллектуальной
активности школьников в течение урока, необходимо следить за
посадкой учащихся; проводить психофизические паузы, зарядку для глаз;
использовать методы обучения, способствующие активизации и
развитию инициативы школьников, их личного творчества: свободную

150. 150
беседу, исследовательскую работу, поисковую работу (с дополнительной
литературой), поисковую беседу, выбор способа действия и т.п.
3. Для рациональной организации учебной деятельности
учащихся используются на уроках видеоматериалы, средства ИКТ, так как
это способствует развитию и стимулирует познавательный интерес
учащихся; обеспечивается индивидуальный идифференцированный подхо
д в процессе обучения; обязательность дифференцированных заданий.
Наличие комплекта учебных пособий и карточек, материалов с уровневыми
заданиями. Учет интенсивности и длительности самостоятельной работы,
разработка таблиц оценки трудности уроков, выделение мотивационных
линий урока.
4. С целью укрепления психологического здоровья школьников
важно добиться на уроке благоприятного психологического настроения с
помощью создания ситуаций успеха для учащихся, корректности и
объективности оценки деятельности учеников на уроке, на
основе искреннего уважения и доверия
к обучающимся; избегать в собственном поведении отрицательных эмоций
для себя и для учащихся, так как они являются здоровьеразрушающими; с
целью создания ситуации успеха на уроке школьникам разрешается при
ответе пользоваться опорным конспектом, составленным в тетради;
доступность и преемственность информации, использование
соответствующих средств наглядности и оптимального количества
неизвестных ученикам понятий, установление межпредметных связей.
5. Решая проблему ценностного отношения учащихся к
собственному здоровью, необходимо соблюдать санитарно-гигиенические
требования к организации учебно-воспитательного процесса
(температурный и воздушный режим, освещение, чистота и порядок в
помещении кабинета) в соответствии нормами СанПиНа; обращать особое
внимание на сохранность зрения учащихся: рассаживать детей на своих
уроках с учетом состояния их зрения, корректировать освещение в
кабинете; освещение классной доски, использование подвижных перемен,
введение утренней зарядки перед первым уроком.
6. Формируя у учащихся знания о здоровье, включать в
содержание урока вопросы, связанные со здоровым образом жизни,
использовать задания для проведения самоанализа.
В конце своего выступления еще раз хочется сказать, что каждая
школа должна стать «школой здоровья», а сохранение и укрепление
здоровья учащихся должно стать приоритетной функцией образовательного
учреждения.

151. 151
Педагогические технологии
дополнительного образования
Володина Эвелина Юрьевна
Директор, преподаватель фортепиано, синтезатора,
Концертмейстер
ГККП «Детская музыкальная школа»пр отделе образования
г.Степногорска
Дополнительное образование на современном этапе развития
общества является неотъемлемой частью системы образования
Казахстана. Понятие «дополнительное образование» в законе «Об
образовании» Республики Казахстан сформулировано, как «процесс
воспитания, обучения, осуществляемый с целью удовлетворения
всесторонних потребностей обучающихся, воспитанников и специалистов
[1]. Дополнительное образование направлено на развитие творческих
способностей детей, удовлетворения их индивидуальных потребностей,
организации досуга, нравственного и культурного развития.
Много лет учёные искали точную формулировку этому виду
образования: оно понималось, как внешкольное (за рамками основного) и
говорилось об альтернативном образовании, но, всё же, в настоящее время
устойчиво закрепилось определение «дополнительное». В современных
реалиях, дополнительное образование приобретает статус
мотивированного образования, приоритетной задачей которого является
потребность индивида в реализации себя через творчество, в познании
окружающего мира и самоопределении себя как личности.
Дополнительному образованию отводится социокультурная роль,
превращающая детское творчество и самотворчество в «общее дело» всего
современного общества, а не отдельных учреждений образования. Оно
становится своеобразной инновационной платформой для апробации
новейших технологий, моделей и, разного вида, программ.
Вектор системы дополнительного образования направлен на
личность каждого ребёнка, что, в свою очередь, приводит к успешному
решению поставленной задачи – подготовке подрастающего поколению к
жизни во всеобъемлющем информационном пространстве. Создаются
условия, при которых формируются основные компетентности
познавательной и практической деятельности, особо необходимые для
свободной ориентации в информационном обществе. Ребёнок
учится постановке и решению познавательных задач, умению
находить выход из проблемных ситуаций, пробует себя, как исследователь,
проектировщик, приобретает навык свободного владения информационными
технологиями, становится информационно грамотным.

152. 152
В системе дополнительного образования детских музыкальных школ
раскрытие творческого потенциала детей происходит в процессе
музыкальной деятельности. Следует отметить, что на сегодняшний день,
обучение в этих учреждениях сдвинулось от предпрофессиональной
подготовки в сторону общего музыкального развития. Музыкальные
школы выполняют запрос современного общества, ставящего перед ними
задачу подготовки, прежде всего, музыканта-любителя, свободно
владеющего игрой на музыкальном инструменте, умеющего легко
ориентироваться в многообразии жанров, стилей и направлений музыки,
способном самостоятельно проанализировать и осмыслить музыкальный
материал.
Современными исследователями детского творчества разработана
новейшая педагогическая технология — «креативная технология»,
направленная, прежде всего, на развитие творчества обучающихся и выход
за пределы репродуктивной деятельности. Главная идея креативной
педагогической технологии заключается в том, что меняется статус самого
учащегося, приобретается новый смысл — ученик из объекта
воздействия становится субъектом творчества.
Модернизация и реформирование музыкальных школ привело к
тому, что педагоги-музыканты, желающие «идти в ногу со временем»,
почувствовали потребность в необходимости внедрения новейших средств
обучения компьютерных и информационных технологий – электронного
музыкального творчества. Они стали разрабатывать различные курсы,
помогающие учащимся освоить электронный инструментарий, ими
создаются всевозможные комплексы обучающих ресурсов, включающих
базу различных информационных источников – это литературные тексты,
иллюстрации, видеоматериал и аудиофрагменты музыкальных
произведений, обучающие уроки, методическая информация и ссылки на
интересующие сайты. Что, значительно, облегчило учителю решение
многих педагогических задач. Курсы оказывают помощь обучающимся при
создании собственных творческих проектов, повышают его уровень и
творческие способности.
Стремление к самообразованию, курсы повышения квалификации,
личностный рост, саморегуляция и самосовершенствование, переоценка
собственных сил и возможностей определяют уровень профессионального
мастерства педагога дополнительного образования и степень его
готовности к использованию информационных компьютерных технологий в
музыкальном образовании. Проявление интереса к электронному
музыкальному инструментарию и современным технологиям, потребность в
регулярном их использовании в учебной и творческой деятельности,
совершенствуют учебный процесс и способствуют успешному повышению
эффективности профессиональной подготовки педагога.
Именно, компьютерная грамотность, на сегодняшний день является одним

153. 153
из важнейших компонентов профессиональной компетентности педагога-
музыканта.
Педагог дополнительного образования вправе выбирать модель
урока в соответствии с поставленными задачами, дополняя его тем или
иным материалом, вычленять главное и второстепенное, учитывать, при
этом, стартовые возможности и потенциал каждого воспитанника,
индивидуальные особенности и свойства личности обучающегося, его
характер и поведение. Особое внимание уделяется особенностям
восприятия и освоения учебного материала, способу мышления учащегося,
что, безусловно, является наиболее эффективным и
оказывающим позитивную динамику его развития.
Формирование социокультуной
компетентности учащихся на уроках
русского языка
Ещанова Бибигуль Кабиевна
Учитель русского языка и литературы
г Костанай, ГУ «Средняя школа № 11»
отдела образования акимата города Костаная
Русский язык занимает особое место в ряду других предметов
школьного обучения, при этом его приоритетность нашла убедительное
обоснование в трудах отечественных лингвистов и методистов. Успехи в
изучении всех школьных предметов определяются успехами в овладении
языком, так как язык является важнейшим средством воспитания и развития
ребенка. Кроме того, с помощью языка человек осознает роль своего народа
в прошлом и настоящем, приобщается к культурному наследию, к процессам
духовного развития общества и нации.
Русский язык является важнейшим источником познания истории и
культуры народа, он несет в себе социокультурную информацию, хранит
сведения об этносе, этапах и особенностях его социального и культурного
развития.
Социокультурное образование — новый аспект в преподавании
школьных предметов, и связан он с необходимостью формирования
социокультурной компетенции. Социокультурный подход определяет
стратегию изучения языка сквозь призму национальной культуры. Под со-
циокультурной компетенцией понимают не просто владение информацией о
непосредственной связи речевой и социокультурной среды, о взаимосвязи
развития языка и общества. «Приобретение социокультурной компетенции
— это становление представлений человека об окружающем мире. Эти

154. 154
представления и их смыслы, сосредоточенные в структурах сознания,
являются единством знания, отношения, ценности и функционирования и
образуют специфический этнический национальный образ мыслей» [2].
Социокультурная компетенция предполагает:
• осознание того, что язык не только средство познания и средство
общения, но и форма социальной памяти, «культурный код нации», развитое
умение сопоставлять факты языка и факты действительности;
• умение видеть культурный фон, стоящий за каждой языковой
единицей;
• умение обнаруживать в текстах разных стилей национально и
регионально значимые лексемы и понимать их роль в тексте;
Социокультурный аспект в преподавании языка может быть
реализован за счет широкого и многоаспектного использования на разных
этапах обучения на уроках русского языка текстов, отражающих
особенности национального мышления, национального образа жизни,
общественного поведения, речевого поведения и менталитета в целом. При
этом следует отметить, что «именно текст является той структурой, той
основой, которая объединяет элементы языка, все его единицы в единую
стройную систему… Как дидактическая единица текст позволит слить
воедино два важнейших направления в изучении русского языка в школе:
познание системы языка и познание норм и правил общения, речевого
поведения в различных жизненных ситуациях» [1]. В современной
лингводидактике текст рассматривается как основная дидактическая
единица. В познании языка необходимо идти от наблюдений за живой речью
к познанию законов языка. Следовательно, явления языка должны
усваиваться через текст, на основе текста, с помощью текста. Только в этом
случае изучаемые понятия предстанут перед учащимися в естественном
окружении, в естественной речевой ситуации, что неизбежно приведет к
положительной мотивации учения, к сознанию учащимися необходимости
познания структуры, системы языка. Социокультурный текст — это текст,
содержащий сведения о реалиях культуры: традициях, обычаях, устном
народном творчестве.
Преподавая предмет «Русский язык» в классах с казахским языком
обучения, я разработала систему уроков, направленных на формирование
социокультурной компетенции учащихся, цели которых:
1. Познакомить учащихся с традициями, обычаями, обрядами
русского и казахского народа на материале социокультурных текстов.
2. Расширить представление детей о тексте, его признаках.
3. Научить учащихся проводить комплексный анализ текстов,
содержащих сведения о традициях, обрядах, обычаях народов.
4. Развивать интерес учеников к культуре народов.
На уроках я использовала социокультурные тексты, которые
являлись основой урока. Эти тексты позволяют расширить знания учеников
об истории, о материальной и духовной культуре казахского и русского

155. 155
народов. Опишу фрагменты некоторых уроков. При повторении темы «Имя
существительное» в 5 классе я использовала тексты «Чтобы гости
приходили в мой дом», «Гость-человек желанный». В этих текстах
рассказывается о том ,как в разных странах существует множество самых
разнообразных обычаев гостеприимства. Гостеприимство – основная
традиция у казахского народа. Учащимся предлагалось выписать имена
существительные, разобрать морфологически.
При изучении темы «Имя прилагательное» учащимся предлагаются
тексты «Наурыз», Праздничные игры», «Русская матрешка», которые
знакомят учащихся с национальными праздниками, традициями, обычаями,
а также с историей изготовления русской национальной игрушки.
Учащиеся рассказывали о том, что с кочевым образом жизни казахов
связаны особенности их мужской одежды. От национальной одежды
разговор перешел к праздничным играм. Дети говорили о том, что
празднование Наурыза всегда сопровождается различными играми и
весельем. На материале этих текстов дети повторили признаки текста,
подбирали заголовок, делили текст на абзацы. Особое внимание уделялось
именам прилагательным, учащиеся определяли род, число, падеж.
Изучая тему «Глагол», работали с текстом «Казахстан». Работа над
текстом началась с определения основной мысли текста и беседой по
вопросам: 1.Как автор относится к своей Родине? 2. В каких словах
писатель передает восхищение увиденным? 3. Какие сравнения автор
использует в тексте? Дети приводили примеры пословиц, поговорок, стихов
и песен о Казахстане. В качестве домашнего задания дети
получили следующее: написать сочинение о родном крае.
Наряду с текстами, знакомящими детей с традициями и обычаями
родного народа, параллельно провожу работу с текстами, знакомящими с
традиционной культурой русского народа. На уроках русского языка
использовались самые разнообразные тексты, содержащие сведения о
костюме, играх, пище русских людей. На
социокультуроведческом материале дети учились анализировать тексты,
определять тему, идею, тип текста. Часто дети писали мини-сочинения на
самые разнообразные социокультурные темы. Даже тексты диктантов я
старалась подбирать таким образом, чтобы в них содержались
этнокультуроведческие сведения. Учащиеся вели своеобразный
«Этнокультуроведческий словарь», куда записывали слова, которые им
встретились в текстах художественной литературы, в текстах упражнений.
Старалась использовать и занимательные задания: ребусы, кроссворды,
игру «Кто больше», включающие этнокультуроведческую лексику.
Учащиеся на уроках русского языка благодаря использованию
специальных текстов узнали о традициях, обычаях, обрядах, устном
народном творчестве русского народа. А эти знания являются базой
формирования социокультурной компетенции. Безусловно, работа в этом

156. 156
направлении должна быть продолжена, потому что народная культура —
неисчерпаемый кладезь мудрости.
Развитию науки и культуры большое внимание уделяли классики
казахской литературы.
Русская наука, культура — ключ к мировым
сокровищницам. Владеющему этим ключом все другое достанется без
особых усилий». [25 Слово…]
В педагогической системе Абая первостепенное значение отводится
нравственному примеру и языкам. Широта взглядов, общечеловечность
обязывает изучать языки и культуру других народов.
«Знание чужого языка и культуры делает человека равноправным с
этим народом. Он чувствует себя вольно, и если заботы и борьба этого
народа ему по сердцу, то он никогда не сможет оставаться в стороне» [25
Слово…]
Культура и единство, духовность и согласие – понятие
нерасторжимые, один без другого не могут развиваться и крепнуть. И от
того, насколько будет крепка эта связь, зависит процветание и благополучие
нашей страны.
Социально – ориентированная личность
школьника, как результат эффективной
работы психологической службы школы
Билоус Оксана Нурулловна
психолог ГУ «Средняя школа № 32» с.Новоишимка
Изменения современного социума, возрастание темпов
экономического и научно-технологического развития, по-новому ставят
вопросы вхождения молодежи в систему социальных отношений,
определяют социальный заказ на деятельность системы образования,
обеспечивающей подготовку юных граждан к жизни в обществе,
формирование личности, способной успешно действовать в рамках
характерной для общества культуры. Словами Сухомлинского:
«Воспитание личности – это воспитание такого стойкого, неодолимого
начала, благодаря которому человек сам становится источником
благотворного влияния на других…»
Социально - ориентированная личность - это совокупность
материальных и духовных ценностей, знаний, образцов и норм поведения,
социально значимых и реализуемых в практической деятельности. Семья и
школа - основные социальные институты, посредством которых общество

157. 157
может осуществлять управляемую социализацию молодежи, готовить к
решению стратегических задач социально-экономического развития,
огромное значение приобретают социальные и поведенческие факторы, так
как, выходя из-под опеки взрослых, дети оказываются не подготовленными к
ситуациям социального риска. Подобная неподготовленность может
проявляться в неумении избегать вредных привычек, следить за своим
здоровьем, психологическим здоровьем и т.д.
К сожалению, в современных школьных программах практически нет
специальных занятий, посвященных формированию социальных навыков
или отдельных их элементов. Специальные профилактические программы,
предназначенные для педагогов и направленные на приобретение детьми
навыков социализации, встречаются редко, и чаще всего они только для
начальных классов. Вместе с тем, направленное обучение способам
успешной социализации позволило бы избежать многих проблем.
Одной из задач психологов системы образования является
организация профилактики и преодоления обучающимися школьной и в
дальнейшем социальной дезадаптации. Однако количество психологов в
образовательном учреждении не позволяет охватить всех обучающихся,
поэтому эту работу вместе с психологами могут осуществлять педагоги.
Практический опыт свидетельствует о том, что образовательная среда
должна ориентировать всех участников образовательного процесса на
формирование у обучающихся социальных навыков. Формирование
личности возможно лишь тогда, когда следствием воспитания является
самовоспитание. К сожалению, не все подростки и старшие школьники
занимаются самовоспитанием. Чаще всего это делают те ребята, которые
обладают волевыми качествами, умеют заставить себя упорно трениро-
ваться и преодолевать свои недостатки. Нельзя не учитывать также того, что
многие подростки, а в некоторых случаях и старшие школьники, пытаются
использовать для самовоспитания рискованные и даже предосудительные
поступки. Все это побуждает педагогов активно заниматься организацией
самовоспитания обучающихся, целенаправленно формировать у них
социальные навыки.
Задача психологической службы школы - помочь подростку в
выстраивании осознанного, целенаправленного эффективного общения с
другими людьми, научить подростка бережно относиться к себе, общаться с
близкими людьми и друзьями, помочь задуматься о смысле жизни, своей
ответственности за себя и близких людей. При этом все мероприятия,
проводимые психологической службой, целенаправленно начинаются с
самопознания они личностно ориентированы.
Объективно проверить эффективность проведенной с подростками
работы достаточно сложно, ибо только жизненный путь каждого
обучающегося в дальнейшем покажет, насколько полезными были эти
занятия. Поэтому в условиях образовательного учреждения более
объективным критерием степени сформированности социальных навыков

158. 158
представляются умения, проявленные подростками в заданных условиях
школы, семьи, ученического коллектива, воспитывающих ситуаций, а также
вне их.
Результат проводимой работы – социально – ориентированная
личность подростка, осознание своей социальной роли, принятие
требований. Так на примере средней школы № 32 с.Новоишимка,
Целиноградского района в 2008 - 2009 учебном году на внутришкольном
учете состояло 3 учащихся, в том числе 2 учащихся на учете в ИДН. В 2009 -
2010 учебном году на внутришкольном учете состояло 2 учащихся, в том
числе 1 учащийся на учете в ИДН. В 2010 – 2011 учебном году на
внутришкольном учете состоит 1 учащийся. Учащихся, состоящих на учете в
ИДН нет. С 2012 по 2016 год учащихся, состоящих на учете в ИДН нет. Это
объективно подтверждает и эффективность мероприятий, проводимых
психологической службой.
Как сделать так, чтобы усилия психолога по формированию
социальных навыков не оказались напрасными и невостребованными у
самих подростков? Ответ на этот вопрос, на мой взгляд, лежит в двух
плоскостях: знании психологии растущего человека и педагогическом
мастерстве, которое определяет выбор методик и технологий в работе с
подростками.
Знание актуальных потребностей подростков и противоречий,
возникающих при их реализации, помогает педагогам и родителям тактично
и грамотно организовать воспитание, целенаправленно формировать у
подростка новые потребности и цели, наполненные положительным
социальным смыслом, развивать его нравственные и волевые качества.
Подтверждением этого является мысль, которую сформулировала знаток
подростковой психологии Л.И. Божович: «Какие бы воздействия ни
оказывала среда на ребенка, какие бы требования она к нему ни
предъявляла, до тех пор, пока эти требования не войдут в систему
собственных потребностей ребенка, они не выступят действительными
факторами его развития».
В чем же сущность противоречий развития современных подростков,
особенностей подросткового мировосприятия? Ответить на эти вопросы
можно проанализировав социальную ситуацию развития личности
подростка, ведущую деятельность, центральные новообразования,
ценностные ориентиры, систему отношений, психологические особенности
подросткового возраста. Психическое развитие ребенка есть процесс
развития у него человеческих способностей посредством овладения
содержанием человеческой культуры. Движущей силой развития является
отношение между личностью и ее социальной средой.
Наиболее емким и достоверным из показателей характеризующих
работу учебного заведения любого уровня и психологической службы,
специалиста – психолога, несомненно, является трудоустройство
выпускников, если в 2007- 2008 учебном году процент трудоустроенных

159. 159
учащихся составлял 98,3 %, то 2008 – 2009 учебном году и в 2010 – 2011
учебном году 100 %, с 2012 по 2016 года ежегодно – 100 %. Приведенные
данные подтверждают положительные характеристики уровня социализации
учащихся, адаптации учащихся в социуме.
Школьное образование, как и семейное воспитание - значимые
механизмы культуры, являющиеся ведущим источником формирования у
подрастающего поколения уровня социальной зрелости, достаточного для
обеспечения автономности личности, её самостоятельности в разрешении
личностно значимых проблем в различных сферах жизнедеятельности, а
также способствующие развитию базовой культуры личности.
Взросление, как становление готовности жить в обществе в качестве
полноценного и полноправного гражданина – это не только готовность
объективная (умение делать все то, что делает взрослый), но и
субъективная, необходимая для усвоения тех требований, которое
предъявляет общество к поведению взрослого, к тому, как он строит свои
отношения с другими людьми.
Отметим как сопутствующие факторы раннего взросления ребенка
акселерацию физического развития, растущую самостоятельность детей,
ввиду занятости родителей, либо пассивной позиции в отношении
воспитательных вопросов, смену интересов и общения, касательно детей из
неблагополучных семей, где круг общения подростка разнится с его
возрастными показателями в разы.
В момент становления личности – период переходного
подросткового возраста, единственно важной задачей воспитательного
процесса в целом, и успешности воспитательного воздействия на подростка,
выдвигается задача установления сотрудничества общественных институтов
и школы.
Эффективное солидарное воспитательное взаимодействие
общественных институтов с целью предупреждения формирования
поведенческих девиаций подростка возможно при учете минимума
направлений представленных далее:
- адаптивное взаимодействие– происходит на уровне формирования
контактов между всеми участниками учебно – воспитательного процесса в
целом.
- коммуникативное взаимодействие – происходит на этапе
установления более тесных связей, различного тематического характера в
процессе осуществления учебно – воспитательного процесса над объектом
воспитания.
- превентивное направление взаимодействия – иначе говоря,
профилактическое сопровождение хода воспитательного процесса, где
необходимыми условиями являются полная информированность всех
субъектов о характеристиках несовершеннолетнего, особенностях
эмоциональной и волевой сфер, социальных связях, формах и методах
педагогического воздействия на личность подростка.

160. 160
- предупреждение асоциального поведения, формирование
отрицательного отношения к правонарушениям, как фактору,
подрывающему благополучие в обществе.
- предупреждение негативных последствий асоциального поведения
и девиаций, своевременная коррекция таковых.
- просвещение всех участников учебно – воспитательного процесса
по правовым вопросам, формирование правовой культуры.
- формирование единого социально – педагогического пространства
в сфере профилактики правонарушений и преступлений среди подростков и
несовершеннолетних.
Эффективная деятельность по формированию социально –
ориентированной личности возможна при следующих условиях:
- воспитательные задачи формулируются в позитивной форме, то
есть включают описание тех норм поведения, которые должны быть
сформированы (не носят ограничительный, запрещающий, запугивающий
характер)
- задачи воспитания реалистичны и соотнесены с
продолжительностью и интенсивностью работы.
- воспитательные воздействия разнообразны, основываться на
постоянных требованиях.
- воспитательные влияния производятся с учетом перспектив и
предусматривают не только конкретные показатели, но и возможности
воздействия этих показателей на смежные проявления активности.
Отталкиваясь от теоретической базы вопроса в форме практических
пунктов солидарного воспитательного превентивного воздействия помимо
общепринятых и отработанных форм проведение мониторинга
посещаемости учебных занятий не только состоящими на учете, или под
наблюдением, всеми учащимися школ, отслеживание вовлеченности во
внеурочную деятельность, мониторинг правонарушений, административных
проступков среди учащихся школ, можно предложить:
- анализ вовлеченности несовершеннолетних в условиях семьи,
быта, составление карт занятости учащихся в период каникул.
- проведение широкомасштабных общественных акций с освещением
в СМИ «Подросток и закон», «Правопорядок», рейды, с целью анализа
социального окружения учащегося.
- составление социальной картотеки ученического коллектива (карт
социального исследования).
- организация эффективной работы социальных служб повсеместно,
социально - педагогического сопровождения в условиях
общеобразовательных школ, отработка механизмов сотрудничества.
- родительско – педагогические консилиумы «Воспитание
законопослушного гражданина», «Административная и уголовная
ответственность подростков, родителей несовершеннолетних».

161. 161
- дни открытых дверей в организациях и структурах контроля
правопорядка, встречи родительской общественности, подростков с
представителями закона.
- введение в практику воспитательной работы школы тематических
дней социальной направленности «День инспектора», «День медицинского
работника», «День родителя» с привлечением общественности и
общественных структур.
- информативно – просветительская работа социально – правовой
тематики (стенды правовой тематики, семинары социальных педагогов,
разработка инструктивно – методических рекомендаций).
- разработка и создание базы специальных коррекционных
учреждений, «летних коррекционных/адаптационных школ», «креативной
реабилитации» по развитию социальной компетенции несовершеннолетних.
- создание центров занятости несовершеннолетних, с целью
вовлечения в общественно – полезный труд во внеурочное, каникулярное
время.
Воспитательные воздействия профилактического характера, как
система формирования социальных навыков школьников, обеспечивающая
эффективное вхождение школьников в социальную среду, предполагают
необходимость постоянного тактичного, конструктивного сотрудничества
школы и семьи, так как только совместные усилия, единые требования и
педагогическая компетентность способствуют формированию активной
общественной позиции подростка, основанную на высоком уровне культуры.
В настоящее время все более приоритетной становится работы с
одаренными детьми, социальная ориентация личности с особыми
качествами. Это связано с задачами сохранения и развития
интеллектуального потенциала страны и ее духовного возрождения. Эта
тенденция совпала с мировой, о чем свидетельствует постановление Совета
Европы: «Ни одна страна не может позволить себе роскошь расточать
таланты, а отсутствие своевременного выявления интеллектуального и
другого потенциала иначе как расточением человеческих ресурсов названо
быть не может…
Ни у кого не вызывает сомнения, что прогресс цивилизации зависит
исключительно от одаренных людей. Это означает, что общество, а вслед за
ним и школа несут перед одаренными детьми особую ответственность и
обязаны сделать все возможное для того, чтобы такие дети могли
полностью реализовать свои возможности для собственного блага и на
благо всего общества. Каждый талантливый ребенок должен быть замечен.
Актуальность работы определяется несколькими обстоятельствами:
осознанием обществом «человеческого потенциала» как важнейшей
предпосылки и основного ресурса своего развития; ускорением динамики
жизни, увеличением информационной и эмоциональной нагрузок на
человека, множеством проблем, решение которых требует огромных
интеллектуальных усилий; требованиями социума к профессиональной

162. 162
деятельности личности, которая должна быть творческой, активной,
социально ответственной, с развитым интеллектом, высоко образованной и
др.
Эффективность работы психолога состоит так же в раскрытии
талантов, задатков, одаренности и неповторимости каждой личности.
Одаренность – это системное, развивающееся в течение жизни качество
психики, которое определяет возможность достижения человеком более
высоких, незаурядных результатов в одном или нескольких видах
деятельности по сравнению с другими людьми.
Одно из главных направлений работы школы – создание условий для
оптимального развития детей, включая тех, чья одаренность в настоящий
момент может быть еще не проявившейся, а также просто способных детей,
в отношении которых есть серьезная надежда на дальнейший качественный
скачек в развитии их способностей. Работа с талантливыми, одаренными
детьми в школе может быть реализована только в рамках общешкольной
программы
Важнейшее положение современной психологии одаренности
заключается в том, что ее развитие не может рассматриваться вне
взаимодействия развивающейся личности и социального окружения. При
этом подчеркивается особая роль школьного обучения в создании условий,
ориентированных на особые возможности одаренных детей. Для создания
таких условий необходимы: адекватное применение методов выявления
этих особенностей при разных проявлениях одаренности, прослеживание их
изменений в ходе возрастного развития в зависимости от условий
воспитания и обучения, помощь одаренным учащимся в решении их
проблем.
В среднем общеобразовательном учреждении можно выделить
следующие категории детей:
1)учащиеся с необыкновенно высоким общим уровнем умственного
развития при прочих равных условиях (выявляются уже в младшем
школьном возрасте);
2)учащиеся с признаками специальной умственной одаренности в
определенной области науки или деятельности (выявляются в младшем
школьном и подростковом возрасте);
3)учащиеся, не достигающие по каким-либо причинам успехов в
учении, но обладающие яркой познавательной активностью,
оригинальностью психического склада, умственных резервов (ярко
проявляют себя в старшем школьном возрасте).
Наиболее общими признаками, отличающими одаренных учеников,
является отличная память, способность классифицировать информацию и
категоризировать опыт. Одаренные дети умеют пользоваться накопленными
знаниями, имеют большой словарный запас, используют в речи сложные
синтаксические конструкции, придумывают новые слова, предпочитают
чтение словарей и интеллектуальные игры. У некоторых детей доминируют

163. 163
математические способности, подавляющие интерес к чтению. Одаренные
дети обладают повышенной концентрацией внимания, упорные в
достижении результата в сфере, которая им интересна.
У одаренных сильно развито чувство справедливости, личностные
системы ценностей; одаренные дети обладают ярким воображением,
чувством юмора, постоянно пытаются решать проблемы, которые им пока
«не по зубам»; кроме того, эмоциональность таких детей порождает
различные страхи, они очень эгоцентричны в общении со сверстниками, так
как не понимают, что восприятие мира у всех разное.
Творческие способности у детей сочетаются с повышенной нервно-
психической возбудимостью, которая проявляется в неусидчивости,
нарушении аппетита, сна, легко возникающих головных болях и т.п.
Несвоевременная медико-психологическая коррекция этих проявлений
приводит к развитию неврозов и ряда психосоматических заболеваний.
По мере взросления основным структурным компонентом
одаренности и творческого развития талантливого ребенка становиться
проблемность. Она обеспечивает постоянную открытость ребенка новому,
выражается в поиске несоответствий и противоречий, в собственной
постановке новых вопросов и проблем, стремление к исследовательской
творческой активности.
Оригинальность составляет непременный структурный элемент
одаренности. Она выражает степень непохожести, нестандартности,
неожиданности предлагаемого решения среди других «стандартных
решений». Общая одаренность выражается в более «быстром»
обнаружении решения.
Одаренные дети: как правило, более активны и всегда чем-либо
заняты; настойчиво преследуют поставленные перед ними цели; благодаря
многочисленным умениям способны лучше других заниматься
самостоятельной деятельностью; умеют быстро выделить наиболее
значимые сведения, самостоятельно найти новые источники информации;
иногда ставят перед собой задачи, выполнение которых требуют много
времени.
Кроме того, необходимо принять во внимание факт существования
скрытой, потенциальной одаренности у немалого числа учащихся.
Успешность функционирования процесса обучения одаренных детей
зависит не только от обогащенной индивидуализации и дифференциации, от
гибкости учебного расписания, от мобильной и динамичной системы
диагностики.
Развитие познавательной деятельности одаренных школьников
осуществляется более эффективно, если есть следующие организационные
условия: обучение в разных типах школ на соответствующем уровне,
разнообразная внеклассная работа, мобильные вертикальные и
горизонтальные группировки, индивидуализированное обучение, ускоренное
обучение и обогащенные программы. При этом должен быть соблюден

164. 164
комплекс мероприятий: своевременное применение различных видов
тестирования; оценки способностей по успеваемости; заключение психолога
и экспертов в определенной деятельности; участие в олимпиадах, конкурсах,
выставках (анализ продуктов деятельности); самонаблюдение, самоанализ,
самооценка (через анкеты, третьих лиц); наблюдение родителей и
представителей науки.
В то же время эффективность развития познавательной
деятельности нивелируют следующие негативные факторы:
«дискриминация» личности одаренного учащегося; ориентации на
«среднего» ученика; слабый учет особенностей когнитивных стилей
одаренных учащихся в учебно-познавательной деятельности; наличие
механизмов избегания, маскировки своих возможностей одаренными детьми
из-за отсутствия условий самореализации; сдерживающая система
репродуктивных заданий, упражнений и формальных требований.
Мы все хотели бы, чтобы наши дети добились успехов в жизни,
проявили свои таланты и совершенствовали их. Тем не менее, мы часто
встречаем талантливых, творческих людей, которые так и не смогли
полноценно использовать свои возможности, и людей со средними
способностями, но с огромной верой в себя и высокой работоспособностью,
добившихся значительных результатов в жизни. Мы солидарны с теми, кто
считает, что учитель или окружающая культура не создают человека. Они не
рождают в нем способности любить или быть любопытным,
философствовать или творить. Скорее, они дают возможность,
благоприятствуют, побуждают, помогают тому, что существует в зародыше,
стать реальным и актуальным. Последние в наших силах, и мы должны
всемерно помогать растущей личности раскрыть, развить свои способности.
Качества, необходимые для личностной самореализации
необходимо развивать в комплексе.
-творческое мышление;
-инициативность;
-способность к обоснованному риску;
-уверенность в себе;
-адекватную самооценку;
-умение сотрудничать с партнерами;
-мотивацию достижения;
-высокую работоспособность.
Основные пункты «красной нитью» отражают непосредственное
формирование социальных ориентиров личности. Развитие одаренного
подростка зависит в основном от педагога, его профессионализма и
особенностей личности. Для развития творческих способностей,
интеллектуального потенциала используются проблемные,
исследовательские, поисковые, проективные методы. Важнейшее значение
имеет вопросно-ответная система при обучении одаренных учащихся.
Постановка вопроса – это импульс к нахождению оригинальных решений,

165. 165
необычных комбинаций, к побуждению поисковой активности. Вопросы
адресуются с учетом когнитивного стиля, особенностей памяти, панорамы
знаний одаренного учащегося. Ответ – это генерация новых ассоциаций и
усиления познавательного интереса.
Я, педагог – психолог Билоус Оксана Нурулловна на протяжении 22
лет работаю в школе, считаю свою работу призванием. Каждый мой новый
день в школе начинается, как и у миллионов учителей, с улыбки,
приветствия коллег и детей. Для чего и, главное, для кого каждый учитель
начинает свой рабочий день? Что ожидает каждого учителя на уроке? Каким
он ему видится? Чего он ждёт от него, от детей? Чего ждут дети от нас –
педагогов?
Оглядываясь назад, я понимаю, что именно эти вопросы и
рассуждения стали ключевым моментом для меня при выборе профессии.
Искренний интерес к детской психике, любовь, принятие каждой личности, а
главное высокое чувство ответственности перед каждым маленьким
человечком мне удалось пронести через года, думаю, это уже стало моей
визитной карточкой.
Любовь к ребёнку - это плоть и кровь педагога как силы, способной
влиять на духовный мир другого человека. Педагог без любви к ребёнку –
всё равно, что певец без голоса, музыкант без слуха, живописец без чувства
цвета.
В чём же смысл педагогической любви к детям? Можно ли
научиться любить детей?
Трудно однозначно ответить на эти вопросы. Для меня
педагогическая любовь – это, прежде всего уважение к личному достоинству
ребёнка, постоянная забота о нём, это сложный процесс понимания,
изучения ребёнка, открытия в нём человеческой красоты, на основе которой
происходит формирование личности. Школа должна любить ребёнка, тогда и
он обязательно полюбит школу
Жизнь современной школы носит бурный, интенсивный характер. Меняется
содержание образования, растет объем учебной нагрузки. В связи с
компьютеризацией образовательных учреждений огромный поток информации по-
лучают взрослые и дети.
В разрезе только за последние два года на базе средней школы №
32 с. Новоишимка был проведен семинар психологов школ
Целиноградского района Тема семинара «Организация эффективной работы
психологической службы в школе» была выбрана не случайно и
соответствует реалиям практической деятельности школьного психолога в
настоящее время.
Мероприятия проведенные в рамках семинара, отмечались
насыщенностью, актуальностью, нестандартностью подхода к практической
деятельности психолога. Общая организация в результате слаженной
работы всех участников проводимого районного стала немаловажным
фактором обширности и объемности, рассмотренных теоретических и

166. 166
практических вопросов в соответствии с заданной тематикой. Итоговый этап
в форме круглого стола, обозначил перспективные направления
рационализации практической деятельности каждого школьного психолога
района при неразрывном творческом и деловом взаимодействии со
структурными подразделениями образовательного учреждения,
руководящими органами, районным и областным отделом образования.
Психологом СШ № 32 были подготовлены и предоставлены на
областном семинаре материалы «методической копилки психолога» и
доклад «Взаимодействие семьи и школы, как необходимое условие
профилактики преступлений и правонарушений среди детей и подростков,
успешной социализации личности».
В рамках плановых общественных мероприятий отработаны и
ежегодно проводятся психологом школы тематические дни заданной
тематики, например «День познания себя», «День опекуна», «Час семьи»,
который проводится еженедельно в условиях посещения квартир учащихся.
Так же в качестве участника были посещены Республиканская научно
– практическая конференция «Актуальные вопросы модернизации
психологических служб в организациях образования Республики Казахстан»,
организованная Министерством образования и науки Республики Казахстан,
Международный научно – практический семинар «Выявление и
сопровождение одаренных дошкольников и младших школьников»,
организованный Республиканским научно – практическим центром «Дарын»,
осуществлено прохождение курсов повышения квалификации Института
семейного воспитания по программе «Счастливая семья», вступление в
Казахстанскую профессиональную ассоциацию психологов, разработана и
представлена к рассмотрению на областной конференции авторская
программа «Развитие одаренности».
Сегодня идет апробация новых учебников и программ, подготовка к
переходу на 12-летнее обучение. Все это определенным образом отражается на
деятельности школы.
С одной стороны — это дает сильный толчок развитию
познавательной сферы, выявлению детской одаренности, росту оперативности
познавательных процессов. Быстрой ориентации в нововведениях,
осмыслений информации и т.д.
С другой стороны - рождает новые проблемы, связанные с
психическим здоровьем человека. Наблюдается у отдельных детей утрата
интереса к учебной деятельности, чрезмерная утомляемость, импульсивность,
агрессия, торможение психических процессов, снижение памяти, внимания,
отсутствие логики мышления.
В этих условиях приходится непросто. Планка требований растет
чрезмерно стремительно. Деятельность педагогов, психологов связана с
большими психоэмоциональными затратами. Работа требует постоянного
напряжения, ответственности, отсутствия "права на ошибку, собранности.

167. 167
Поэтому деятельность современной школы немыслима без
эффективной психологической службы. Работа психологической службы,
деятельность администрации школ должна быть, прежде всего, ориентирована
на сохранение и укрепление психического здоровья детей и взрослых, личностное
развитие субъектов образовательного процесса, считаю, что это есть мои
первоочередные задачи.
На данный момент в работе есть успехи, радующие, есть проблемы,
ориентирующие на поиск. Очень важно, чтобы значимость всего, что делается в
отношении психологического здоровья, понимал и принимал коллектив школы,
администрация, социальная служба. Здоровье бесценный дар. Всё утратит
смысл, если мы не сбережем свое здоровье и здоровье наших детей.
Здоровый ребенок, физически, психологически здоровый - здоровое
будущее нашей страны!
На меня, как психолога школы, несомненно, возложена ответственная
миссия, но, полагаясь на накопленный опыт, анализируя наработки, учитывая,
перспективы развития системы образования, я с оптимизмом смотрю в будущее,
знаю, что все получится «отлично», по-другому просто нельзя!
Классный час «Кто владеет информацией –
владеет миром»
Бекжанова Асель Утеубердиевна
Преподаватель специальных дисциплин
Мангистауский энергетический колледж,
Мангистауская область, г.Актау
Цель классного часа: 1. Познавательная, образовательная –
рассказать учащимся о значении слов «информация» и «владеть», о видах
информации, истории возникновения крылатой фразы, источники
информации, значение информации в современном мире.
2. Развивающая – содействовать учащимся в понимании важности
получения информации, как источника знаний, развивать кругозор учащися.
3. Воспитывающая – обогащение учащихся знаниями о информации
(просветительная функция).
Оборудование: интерактивная доска, наглядность.
План классного часа
1. История понятия слова «информация»
2. Классификация информации
3. История возникновения крылатой фразы «Кто владеет
информацией – владеет миром»
4. Источники информации
5. Значение информации в современном мире

168. 168
Ход урока
Вступительное слово учителя. Здравствуйте ребята! Сегодня я
проведу с вами классный час на тему: «Кто владеет информацией – владеет
миром».
Учитель. Слово «информация» происходит от латинского слова
information, что в переводе означает – сведение, разьяснение,
ознакомление. До начала промышленной революции, определение сути
информация оставалось прерогативой преимущественно философов. Далее
рассматривать вопросы теории информации стала новая в то время наука
кибернетика.
1. Как вы заметили, в фразе «Кто владеет информацией –
владеет миром»
Есть ключевые слова – «информация» и «владеть». Смысл слова
«информация» понятен, что же означает слово «владеть».
Владеть – значит иметь и уметь использовать. Не иметь – значит
принимать неверные решения. Кто имеет определенные сведения в какой
либо области и умеет ее использовать тот владеет всем, владеет миром
(объясняешь попутно детям, что смысл фразы не стоит понимать дословно,
т.е. владеет миром который создал сам своими желаниями, усилиями,
стараниями ).
Учащиеся. Задается вопрос какие виды информации вы занете?
Выслушиваются версии ответов, параллельно направляя в нужное русло
(на правильные ответы).
Ученикам задаются вопросы типа: Что означает визуальная
информация? Что означает вкусовая информация? и.т.д.
Классификация
информации
Способ
восприятия
визуальная
аудиальная
тактильная
обонятельная
вкусовая
форма
представления
текстовая
числовая
графическая
звуковая
предназначение
массовая
специальная
личная

169. 169
Учитель. Обращает внимание учеников на то, что слову
«информация» существует противоречие, это дезинформация – один из
способов манипулирования информацией, введение кого-то в заблуждение,
путем представления неполной информации или полной, но уже не нужной
информации, искажение контекста, искажение части информации.
Рассмотрим историю возникновения крылатой фразы «Кто владеет
информацией – владеет миром».
В 1815 году Наполеон проигрывал англичанам битву при Ватерлоо.
По легенде, за сражением внимательно наблюдали Натан и Якоб
Ротшильды. Кроме финансовых забот,у Ротшилльдов было хобби –
почтовые голуби.
После битвы голуби были немедленно выпущены с шифрованными
инструкциями, привязанными к лапкам. Но Ротшильды не хотели рисковать
и, едва убедившись, что Наполеон проигрывает сражение, Натан, загоняя
дорогих лошадей, сам мчится в Лондон.
Утром Натан Ротшильд явился на Лондонскую биржу. Он был
единственным в Лондоне, кто знал о поражении Наполеона. Сокрушаясь по
поводу успехов Наполеона, он немедленно приступил к массовой продаже
своих акций. Все остальные биржевики сразу же последовали его примеру,
так как решили, что сражение проиграли англичане. Английские,
австрийские, прусские ценные бумаги дешевели с каждой минутой и: оптом
скупались агентами Ротшильда. О том, что Наполеон проиграл битву на
бирже узнали лишь через день.
Натан заработал 40 миллионов фунтов стерлингов. Реальная
информация, полученная раньше других, позволила Ротшильдам вести
беспроигрышную игру на бирже. Ротшильды не только придумали
знаменитую фразу «Кто владеет информацией – владеет миром», они
подготовили все, чтобы информация попадала в первую очередь к ним.
Учащиеся. Вопросы, как вывод по рассказу: Какой источник
информации использовали Ротшильды? Какие меры безопасности
использовали Ротшильды при передачи информации?
Учитель. В данной истории успех Ротшильдов был обеспечен не
только получением своевременной информации, но распространение
дезинформации (распускание слухов на бирже о успехах Наполеона).
Итак рассмотрим источники информации
Учащиеся. Наводящие вопросы: Источники информации в
современном мире? Источники информации в древнем мире? (по мере
отвечания учеников на интерактивной доске появляется изображения
источников информации или на классной доске наглядности прикрепляя
магнитами).

170. 170
Учитель. Предлагает ученикам дать синонимы знаменитой фразе
«Кто владеет информацией – владеет миром».
Учащиеся. Отвечают. Например: «Кто владеет информацией –
владеет ситуацией» (привести пример о наличии информации о СПИДе),
«Кто владеет информацией – владеет всем», «Кто владеет информацией, у
того есть возможость зарабатывать с помощью информации», после этой
фразы ученикам задается вопрос – Назовите примеры профессий
зарабатывающие с помощью информации?
«Кто владеет информацией, тот знает, где экономить », «Кто
владеет информацией – обладает знаниями».
Учитель. Двадцать первый век – век информационых технологий, век
технического прогресса. Знание и умение применять их позволяет человеку
развиваться и узнавать много нового в процессе обучения.
Нет силы более могучей, чем знание;
источники
информации
источники
информации в
древнем мире
современные
источники
Люди
зарабатывающие
с помощью
информации
врачи
учителя
адвокаты
работники
газет,
журналов
политикиразведчики
исследоват
ели
психологи
теле и
радио
работники

171. 171
человек вооруженный знанием, - непобедим.
М.Горький
Сейчас век информации. Информация обладает исключительной
важностью для всего мира. Почему? Современные люди желают управлять
своей жизнью с помощью знаний. Информация стала сырьем основой для
процесса принятия решения, инструментом контроля в политике, экономике.
Информационное оружие, гораздо сильнее,чем оружие массового
поражения. Оно способно оказывать психологичексое воздействие на умы,
подчинять его определенным интересам.
В свое время ученые расщепили частицу атома, то выяснилось, что
все осколки имеют нформацию друг одруге. Благодаря ей сохраняется связь
между частицами. Получается, что информация – средство связи. Это очень
важное открытие, поднимающее феномен информации на уровень
неизмеримо высокий, чем мы видим вокруг себя. Посмотрим на самих.
Каждое поколение передает следуещему, кроме своих достижений в
развитии культуры и науки, общечеловеческий опыт. Он переходит из
поколения в поколение, как энергия, информация от сегоднешнего к
будщему. В каждом из нас заложено огромное желание передать лучшие
самые ценные свои знания в наследие потомкам. Так прошлые поколения
связываются с нынешнеми – ради блага последних. Постепенно мы
начинаем видеть, что существует неразрывная связь между природой и
человеком. Ну, кто не слышал о генетике? Ген – материальный носитель
наследственной информации. То есть можно смело утверждать, что
информация – это внутренний носитель, пришедший от природы.
Природа – первичный источник информации, закон развития, по
которому создалась Вселенная, вырос материальный мир, выполняющий
этот закон. В нем появляется человек, который преобразует первичную
информацию природы в знание о мире, где работают материальные органы
восприятия. Но на что напрвлена первичная информация, и какую цель она
преследует.
Каждому человеку хочется быть образованным, побольше знать,
побольше уметь. Но путь к знаниям нелегок, он требует упорства,
настойчивости. Так для чего же нужны человеку знания?
Прежде всего знания нужны, чтобы получить профессию и
заниматься любимым делом – ведь без знаний ты не сможешь быть
хорошим специалистом и не будешь полезен обществу. Очень приятно
общаться с человеком всесторонне развитым. Интересно вести раговор с
людьми, которые много читают. У таких людей хорошо развита речь. Чтение
– лучшее учение. Знания украшают человека, они – огромная созидающая
сила.
Однако знания в руках безнравственных людей –страшное оружие.
Ведь самые образованные инженеры создавали машины смерти в конц.
лагерях Бухенвальде, самые эрудированные, знющие химики и биологи
создали биологическое оружие.

172. 172
В истории существуют примеры того, как люди, обладающие
глубокими и всесторонними знаниями, достигали больших высот.
Царь Соломон попросил у Бога единственное благо – знание. За это
он был награжден всем – богатством, мудростью, любовью, долголетием.
Великообразованные, эрудированные люди как, Леонардо да Винчи,
Ломоносов, Пушкин, Абай и многие другие. Они то как раз и являются
яркими примерами великой роли знаний – того, что они могут дать человеку
и как повлиять на его жизнь.
Вывод. Сегодня вы узнали много нового и интересного о информации
как понятия, рассмотрели историю возникновения, смысл, и значение
крылатого выражения «Кто владеет информацией – владеет миром».
Имея знания (образование) у вас появляется любимое дело,
становитесь ценным и востребованным работником для общества, а
работа обеспечивает вам достаток. Итак вы согласны со мной, что
ценность информации как источника знаний велика (ученики соглашаются).
«Современные педагогические технологии»
Учитель начальных классов
КГУ «Средняя школа имени М.Горького отдела образования
Енбекши казахского района»
Лутаева Александра Николаевна
Истинное назначение вашего путешествия —
это не место на карте, а новый взгляд на жизнь.
Генри Миллер
Жизнь на нашей планете это рост, движение, динамика всего
вокруг. Где-то качественные изменения, где-то количественные. И как бы мы
ни старались, как бы мы ни хотели задержаться на определенном уровне
развития, это нам не удастся.
Огромный плюс нашего времени то, что мы можем и учимся
на примерах "взлетов" и "падений "других стран мира. Эти изменения не
проходят мимо мировой системы образования. Они являются
фундаментальными в становлении конкурентоспособности молодого
населения Республики Казахстан. В Казахстане принимаются системные
меры по модернизации среднего образования, которые позволят построить в
республике качественно новую парадигму школьного обучения и обеспечат
страну конкурентоспособными человеческими ресурсами. [1]
И чтобы современный гражданин Республики Казахстан нашел свое место в
этом прогрессирующем мире, опираясь на педагогический опыт лидирующих
стран, наша страна, намерена внедрять передовые идеи в жизнь нашей
страны.

173. 173
В требованиях к ученику 21 века содержится очень много критериев и
для соответствия им, ученику необходимо адаптироваться к новым
подходам в обучении.
Для этого ученик должен иметь навыки коммуникации , критическое
и системное мышление , навыки информационной и медийной грамотности ,
навыки межличностных отношений и совместной деятельности, творчество и
познавательный интерес ,обладать ответственностью и адаптивность ,
самоконтролем, социальной ответственностью, уметь ставить перед собой
задачи и решать их. [2]
Главой государства Н.Назарбаевым в Послании народу Казахстана
от 27 января 2012 года «Социально-экономическая модернизация –
главный вектор развития Казахстана» поставлена конкретная задача по
принятию пятилетнего Национального плана действий по развитию
функциональной грамотности школьников. . [3]
При прохождении тестирования в рамках PISA оцениваются три
области функциональной грамотности: грамотность в чтении,
математическая и естественнонаучная грамотность.
В нашей школе, Алматинской области Энбекшиказахского р-на с
Болек КГУ сш им Максима Горького было проведено исследование с
использованием методов: наблюдения, анкетирования, интервьюирования,
бесед, опросов, работ учащихся. Заинтересованными лицами, результатов
учебного процесса, являются родители, поэтому с ними проведено
анкетирование с целью: выявления мнений и взглядов на процесс обучения
в школе. Результаты оставляли желать лучшего.
Была выявлена проблема низкой мотивации и взаимосотрудничества
у учащихся. Учитывая эти потребности был составлен план развития
школы.
Планирование заключало в себе тондем повышение мотивации
учеников через организацию групповой работы и работы в парах акцентируя
внимание на развитие трех областей функциональной грамотности: чтении,
математической и естественнонаучной грамотности.
Директор школы с инициативной группой учителей запланировали,
провели эксперимент в начальном и среднем звеньях школы для создания
необходимых условий получения качественного образования
посредством внедрения педагогической технологии В.Н.Зайцева,
Федоренко, Сычева в учебный процесс. Учащие старшего звена не были
задействованы, так как работали по другой программе подготовки к
тестированию.
Целью работы, являлась реализация национального плана действий
по развитию функциональной грамотности школьников с применением
различных форм работы в начальном и среднем звеньях школы.
Во все классы начального и среднего звеньев внедрялись еже
урочные пятиминутки чтения, ежедневные зрительные диктанты,
взаимозамеры скорости чтения, технологические тренажеры, применение

174. 174
такого метода как «Сарбонки», и системы упражнений для развития
орфографических навыков.
Безусловно, важно было проследить чистоту эксперимента, чем и
занялась директор школы и инициативная группа учителей.
Администрация школы контролировала ход эксперимента, посещая
уроки, коучинги, семинары.
Инициативной группой учителей был разработан перечень
документации с необходимым материалом для проведения работ с
учениками, включая работы учащихся с прослеживанием динамики. Были
запланированы и проведены ряд коучингов, семинаров, менторингов целью
которых было научить применять новые методы и стратегии критического
мышления, сарбонки и зрительные диктанты на уроках для реализации
проекта.
Но, как и во всех начинаниях проявлялись и свои «подводные
камни». Основной проблемой являлась нехватка рабочего времени т.к. все
запланированное проводилось в урочное время. Риски и угрозы
учитывались администрацией и инициативной группой. Рефлексируя,
анализируя и оценивая эксперимент, в процесс вносились корректировки.
По завершении учебного года, подводя итоги проделанной работы,
вывод был очевиден. Уровень техники чтения увеличился. Слушание,
говорение и письмо перешли на качественно новый этап. Процент
выполнения заданий касательно вычислительных умений повысился.
Сравнительный мониторинг динамики исследования на базе
школы начального звена
Сравнительный мониторинг динамики исследования на базе
школысреднего звена
I четверть
II четверть
III четверть
IV четверть
0%
20%
40%
60%
80%
100%
оптимальное
чтение грамотность и
скорость письма вычислительные
навыки
оптимальное чтение
грамотность и скорость
письма
вычислительные навыки
I четверть 47% 45% 44%
II четверть 58% 56% 53%
III четверть 86% 67% 65%
IV четверть 92% 89% 87%

175. 175
И далеко не маловажная часть процесса, что у учащихся повысилась
мотивация к обучению. Выборочно, в разных звеньях школы и классах с
разным языками обучения , было проведено анкетирование.
Мониторинг проведенного анкетирования.
Вопрос 1 - Есть мотивация к учебе
Вопрос 2 - Доволен результатом обучения
I четверть
II четверть
III четверть
IV четверть
0%
100%
оптимальное чтение
грамотность и
скорость письма
вычислительные
навыки
I четверть 54% 57% 53%
II четверть 67% 68% 67%
III четверть 88% 84% 75%
IV четверть 91% 86% 84%
12345678910111213141516171819202122232425
9 "А" 9"В" 6"А" 6"В" 2"Ә" 2"В"
да
нет
незнаю
12345678910111213141516171819202122232425
9 "А" 9"В" 6"А" 6"В" 2"Ә" 2"В"
да
нет
незнаю

176. 176
Вопрос 3 - С интересом делится о том что было на уроке
Вопрос 4 Обмениваются ли опытом родители учеников
И, следовательно, работу нужно было продолжать.
На 2016-2017 учебный год мы разработали план развития школы с
учетом спирального характера исследования, наша школа перешла на
качественно новый виток развития и реализации идеи «Букроссинга»
В рамках реализации проекта «Казахстанская карта детского
чтения», «Чтение в радость!» мы предлагаем план разработки и идеи
реализации программы поддержки и развития детского чтения в школе.
Цель программы:
Развитие читательской грамотности и читательского интереса
учащихся, а также повышение их культурной и информационной
компетентностей.
Задачи программы:
 Содействие формированию благоприятной для продвижения
чтения информационной среды и условий доступности детям полезной и
необходимой литературы;
 Формирование представлений о ценности и значимости
чтения и книжной культуры;
 Создание положительных и привлекательных образов
читающего человека, книги, литературы, библиотек;
 Вовлечение в активное чтение не читающих и мало читающих
детей
 Развитие навыков осознанного чтения.
Направления работы:
 Читательское развитие младших школьников.
12345678910111213141516171819202122232425
9 "А" 9"В" 6"А" 6"В" 2"Ә" 2"В"
да
нет
незнаю
12345678910111213141516171819202122232425
9 "А" 9"В" 6"А" 6"В" 2"Ә" 2"В"
да
нет
незнаю

177. 177
 Привлечение родителей к проблемам организации чтения
детей, вовлечение их на совместные занятия с детьми, на совместное чтение
книг.
 Расширение «зоны читательского общения» всех участников
образовательного процесса.
 Развитие социального партнерства.
Формы и методы работы
Программа поддержки и развития детского чтения - «Чтение в
радость!» состоит из нескольких взаимосвязанных проектов, которые в свою
очередь используют различные формы и методы работы по развитию
читательских навыков детей.
 Занятия по развитию вдумчивого чтения
 Акции по популяризации детского чтения
 Внеклассные мероприятия
 Творческие, исследовательские проекты
 Читательский Портфолио
 Родительские собрания и лектории по проблемам чтения
 Мини-проекты по развитию читательского интереса
Ожидаемые результаты:
 Повышение уровня читательского интереса, читательской
культуры и читательской грамотности младших школьников.
 Рост читательской активности.
 Создание школьного сообщества по популяризации и
поддержке детского чтения (ученики, учителя, родители). [4]
На данный момент времени весь коллектив школы включен во
внедрение проекта «Чтение в радость»! Данный проект реализует развитие
функциональной грамотности у учащихся в нашей школе, согласно
требованию времени и стратегии президента.
«Проектная технология в учебном процессе»
Казбекова Асья Айдархановна
Учитель начальных классов
Северо-Казахстанская область, Кызылжарский район
КГУ «Шаховская средняя школа»
Введение
1. Теоретические основы проектной технологии
2. Из истории проектного метода.

178. 178
3. Раскрытие понятия «Метод проектов»
4. Практическое применение проектной технологии
5. Методическое пособие «Рекомендации для учителей начальных
классов по использованию проектной технологии в обучении»
Заключение
6.Список литературы
Введение
В связи с социально-экономическими изменениями в мире в
современном обществе возникла потребность в активных, деятельных
людях, которые могли бы быстро приспосабливаться к меняющимся
трудовым условиям, выполнять работу с оптимальными энергозатратами,
способных к самообразованию, самовоспитанию, саморазвитию.
Среди наиболее важных качеств современного человека выделяются
активная мыслительная деятельность, критичность мышления, поиск нового,
желание и умение приобретать знания самостоятельно. Тем самым на
образование возлагается функция, которая бы способствовала развитию
самостоятельности и ответственности личности, была бы ориентирована на
ее саморазвитие, самообразование, самореализацию.
Следовательно, как справедливо замечают педагоги, необходима
смена существующей дидактической парадигмы, ориентированной на
традиционное репродуктивное обучение, за счет изменения форм и методов
обучения, его индивидуализации, увеличения комплекса новейших
технических средств, широкого применения новых технологий обучения.
Причем акцент ставится на более активные виды самостоятельной
индивидуальной работы.
Актуальная значимость данной темы проектной работы
заключается в том, что очень важно сформировать у учащихся творческий
подход к изучаемому предмету, стимулировать творческое отношение к
овладению знаниями и систематически пополнять эти знания через
проектную работу.
Задача педагога - дать нужное направление творческому мышлению
учащегося, стимулировать творческий поиск, создавая соответствующие
ситуации и условия, дать толчок к систематическому исследованию,
анализу, поиску новых, своих собственных путей решения той или иной
проблемы. Правильно сформулированные цели и задачи способствуют
развитию творческого мышления.
В этой связи все большее внимание привлекает метод проектов.
Цель данной работы заключается в создании пособия с полезной,
доступной информацией с точки зрения педагогики и психологии, чтобы они
включали в себя разные психофизиологические особенности учащихся, и
давали максимальный результат в учебно-воспитательном процессе
современной школы.
Задачи исследования:

179. 179
- проанализировать состояние проблемы использования проектной
технологии в обучении в теории и практике школьного образования;
- способствовать осознанному выбору учителем проектной
технологии в обучении.
- охарактеризовать основные методы и формы проектной технологии
- создание методических рекомендаций для использования
проектной технологии в работе.
Объектом исследования является использование проектной
технологии для обучения школьников в начальной школе.
Предметом исследования – развитие творческих способностей
учащихся через использование проектной технологии для обучения
школьников в начальной школе.
Гипотеза – если планомерно и целенаправленно применять на
уроках проектные технологии для обучения школьников в начальной школе,
то повышается эффективность учебной деятельности.
Новизна темы проектной работы заключается в систематизации
материала по данной теме и создание рекомендаций для учителей
начальных классов.
Практическая значимость данной работы заключается в
использовании пособия для работы над проектами учителями начальных
классов в своей практике.
1. Теоретические основы проектной технологии
Из истории проектного метода.
Метод проектов не является принципиально новым в мировой
педагогике. Метод проектов возник еще в начале прошлого столетия в
США. Его называли также методом проблем, и связывался он с идеями
гуманистического направления в философии и образовании,
разработанными американским философом и педагогом Дж. Дьюи, а также
его учеником У.Х. Килпатриком.
Дж. Дьюи предлагал строить обучение на активной основе, через
целесообразную деятельность ученика, сообразуясь с его личным
интересом именно в этом знании. Вот тут-то и важна проблема, взятая из
реальной жизни, знакомая и значимая для ребенка, для решения которой
ему необходимо приложить полученные знания. Учитель может подсказать
новые источники информации, а может просто направить мысль учеников в
нужном направлении для самостоятельного поиска, стимулировать интерес
детей к определенным проблемам, предполагающим владение
определенной суммой знаний и через проектную деятельность,
предусматривающую решение одной или целого ряда проблем, показать
практическое применение полученных знаний. Другими словами, от теории к
практике, соединение академических знаний с прагматическими с
соблюдением соответствующего баланса на каждом этапе обучения.

180. 180
Чтобы ученик воспринимал знания как действительно нужные, ему
необходимо поставить перед собой и решить значимую для него проблему.
Внешний результат можно увидеть, осмыслить, применить на практике.
Внутренний результат: опыт деятельности, соединить в себе знания и
умения, компетенции и ценности.
Метод проектов привлек внимание и русских педагогов. Идеи
проектного обучения возникли в России практически параллельно с
разработками американских педагогов. Под руководством русского
педагога С.Т. Шацкого в 1905 году была организована небольшая группа
сотрудников, пытавшаяся активно использовать проектные методы в
практике преподавания. Позднее, уже при советской власти эти идеи стали
довольно широко внедряться в школу, но недостаточно продуманно и
последовательно. После революции 1917 года у молодого советского
государства хватало других проблем: экспроприация, индустриализация,
коллективизация... В 1931 году Постановлением ЦК ВКП(б) метод проектов
был осужден, а его использование в школе - запрещено.
Есть несколько причин, по которым метод проектов не смог проявить
себя:
не было учителей, способных работать с проектами;
не было разработанной методики проектной деятельности;
чрезмерное увлечение «методом проектов» шло в ущерб другим
методам обучения;
«метод проектов» неграмотно соединили с идеей «комплексных
программ»;
отменили оценки и аттестаты, а индивидуальные зачеты,
существовавшие прежде, заменили коллективными зачетами по каждому из
выполненных заданий.
В СССР метод проектов возрождать в школе не торопились, а в
англоговорящих странах - США, Канаде, Великобритании, Австралии, Новой
Зеландии - применяли активно и весьма успешно. В Европе он прижился в
школах Бельгии, Германии, Италии, Нидерландов, Финляндии и многих
других стран. Разумеется, со временем произошли изменения; сам метод не
стоял на месте, идея обросла технологической поддержкой, появились
подробные педагогические разработки, позволяющие перевести метод
проектов из категории педагогических «произведений искусства» в
категорию «практических приемов». Родившись из идеи свободного
воспитания, метод проектов постепенно «самодисциплинировался» и
успешно интегрировался в структуру образовательных методов. Но суть его
остается прежней - стимулировать интерес учеников к знанию и научить
практически применять эти знания для решения конкретных проблем вне
стен школы.

181. 181
Все, что я познаю, я знаю, для чего это мне надо и где и как я могу
эти знания применить, - вот основной тезис современного понимания
метода проектов, который и привлекает многие образовательные системы,
стремящиеся найти разумный баланс между академическими знаниями и
прагматическими умениями.
В основе метода проектов лежит развитие познавательных навыков
учащихся, умений самостоятельно конструировать свои знания, умений
ориентироваться в информационном пространстве, развитие критического
мышления.
Метод проектов всегда ориентирован на самостоятельную
деятельность учащихся - индивидуальную, парную, групповую, которую
учащиеся выполняют в течение определенного отрезка времени. Этот
подход органично сочетается с групповым (cooperative learning) подходом к
обучению. Метод проектов всегда предполагает решение какой-то
проблемы, предусматривающей, с одной стороны, использование
разнообразных методов, средств обучения, а с другой - интегрирование
знаний, умений из различных областей науки, техники, технологии,
творческих областей. Результаты выполненных проектов должны быть
«осязаемыми», т.е., если это теоретическая проблема, то конкретное ее
решение, если практическая - конкретный результат, готовый к внедрению.
Умение пользоваться методом проектов - показатель высокой
квалификации преподавателя, его прогрессивной методики обучения и
развития. Недаром эти технологии относят к технологиям XXI века,
предусматривающим прежде всего умение адаптироваться к стремительно
изменяющимся условиям жизни человека постиндустриального общества.
Раскрытие понятия «Метод проектов»
В процессе «обучения - учения» происходит постоянное
взаимодействие учителя и учеников. Учение, имеющее ярко выраженную
личностную окраску, каждым из учащихся осуществляется по-разному: один
не может продемонстрировать усвоение знаний, другой на основе ранее
полученного опыта, наоборот, показывает феноменальные способности, а
третий усвоил определенный стиль отношения к предмету и упорно «не
хочет» учиться. Нельзя отрицать и личностное восприятие (или не
восприятие) учителя учеником и наоборот, что также, несомненно, оказывает
влияние на прогресс в учении.
Личностный характер также носит и обучение. Передавая учебную
информацию, учитель вносит в содержание предмета и свою
эмоциональную и ценностную окраску. Независимо от желания учителя в
процессе передачи знаний участвуют и его убеждения, приоритеты,
мотивации, жизненные концепции.
Учитель предстает всезнающим оракулом, излагающим истины, а вот
процесс познания и открытия этих истин часто остается за рамками учения.
Вот тут-то и возникает проблема необходимости развития творческого
мышления учащихся и как обязательное условие реализации этого на

182. 182
практике - устранение доминирующей роли педагога в процессе присвоения
знаний и опыта.
Введение в педагогические технологии элементов
исследовательской деятельности учащихся позволяет педагогу не только и
не столько учить, сколько помогать, школьнику учиться, направлять его
познавательную деятельность. Одним из наиболее распространенных видов
исследовательского труда школьников в процессе учения сегодня является
метод проектов.
По определению проект - это совокупность определенных
действий, документов, предварительных текстов, замысел для создания
реального объекта, предмета, создания разного рода теоретического
продукта. Это всегда творческая деятельность.
Проектный метод в школьном образовании рассматривается как
некая альтернатива классно-урочной системе. Современный проект
учащегося - это дидактическое средство активизации познавательной
деятельности, развития креативности и одновременно формирования
определенных личностных качеств.
Метод проектов - педагогическая технология, ориентированная не на
интеграцию фактических знаний, а на их применение и приобретение новых.
Активное включение школьника в создание тех или иных проектов дает ему
возможность осваивать новые способы человеческой деятельности в социо-
культурной среде.
В методе проектов как педагогической технологии нашел свое
воплощение комплекс идей, наиболее четко представленный американским
педагогом и философом Джорджем Дьюи (1859 - 1952) утверждающим
следующее: Детство ребенка - не период подготовки к будущей жизни, а
полноценная жизнь. Следовательно, образование должно базироваться не
на тех знаниях, которые когда-нибудь в будущем ему пригодятся, а на том,
что остро необходимо ребенку сегодня, на проблемах его реальной жизни.
Всякая деятельность с детьми, в том числе и обучение, должна
строиться с учетом их интересов, потребностей, основываясь на личном
опыте ребенка.
Основной задачей обучения по методу проектов, является
исследование детьми вместе с учителем окружающей жизни. Все, что
ребята делают, они должны делать сами (один, с группой, с учителем, с
другими людьми): спланировать, выполнить, проанализировать, оценить и,
естественно, понимать, зачем они это сделали:
а) выделение внутреннего учебного материала;
б) организация целесообразной деятельности;
в) обучение как непрерывная перестройка жизни и поднятие ее на
высшие ступени.
Программа в методе проектов строится как серия взаимосвязанных
моментов, вытекающих из тех или иных задач. Ребята должны научиться

183. 183
строить свою деятельность совместно с другими ребятами, найти, добыть
знания, необходимые для выполнения того или иного проекта, таким
образом, разрешая свои жизненные задачи, строя отношения друг с другом,
познавая жизнь, ребята получают необходимые для этой жизни знания,
причем самостоятельно, или совместно с другими в группе, концентрируясь
на живом и жизненном материале, учась разбираться путем проб в реалиях
жизни.
Преимущества этой технологии это: энтузиазм в работе,
заинтересованность детей, связь с реальной жизнью, выявление
лидирующих позиций ребят, научная пытливость, умение работать в группе,
самоконтроль, лучшая закрепленность знаний, дисциплинированность.
В основе метода проектов лежит развитие познавательных,
творческих навыков учащихся, умений самостоятельно конструировать свои
знания, умений ориентироваться в информационном пространстве, развитие
критического мышления.
Метод проектов всегда ориентирован на самостоятельную
деятельность учащихся - индивидуальную, парную, групповую, которую
учащиеся выполняют в течение определенного отрезка времени. Этот
подход органично сочетается с групповым (cooperative learning) подходом к
обучению.
Метод проектов всегда предполагает решение какой-то проблемы,
предусматривающей, с одной стороны, использование разнообразных
методов, с другой интегрирование знаний, умений из различных областей
науки, техники, технологии, творческих областей. Работа по методу проектов
предполагает не только наличие и осознание какой-то проблемы, но и
процесс ее раскрытия, решения, что включает четкое планирование
действий, наличие замысла или гипотезы решения этой проблемы, четкое
распределение ролей (если имеется в виду групповая работа), т.е. заданий
для каждого участника при условии тесного взаимодействия. Результаты
выполненных проектов должны быть , что называется, "осязаемыми",
предметными, т.е., если это теоретическая проблема, то конкретное ее
решение, если практическая, конкретный практический результат, готовый к
применению.
Исследовательский предмет может быть по содержанию:
• монопредметным - выполняется на материале конкретного
предмета;
• межпредметным - интегрируется смежная тематика нескольких
предметов, например, информатика, экономика;
• надпредметным (например, «Мой новый компьютер» и т.д.) -
выполняется этот проект в ходе факультативов, изучения интегрированных
курсов, работы в творческих мастерских.
Проект может быть итоговым, когда по результатам его выполнения
оценивается освоение учащимися определенного учебного материала,

184. 184
и текущим, когда на самообразование и проектную деятельность выносится
из учебного материала лишь часть содержания образования.
Рекомендации для учителей начальных классов
по использованию проектной технологии в обучении
Классификация учебных проектов
В 1910-е гг. профессор Коллингс, организатор продолжительного
эксперимента в одной из сельских школ штата Миссури, предложил первую в
мире классификацию учебных проектов:
1) проекты игр— детские занятия, непосредственной целью
которых является участие в разного рода групповой деятельности
(различные игры, народные танцы, драматизации, разного рода развлечения
и т. д.);
2) экскурсионные проекты, которые предполагали целесооб-
разное изучение проблем, связанных с окружающей природой и об-
щественной жизнью;
3) повествовательные проекты — разрабатывая их, дети имели
целью «получить удовольствие от рассказа в самой разнообразной форме»:
в устной, письменной, вокальной (песня), художественной (картина),
музыкальной (игра на рояле) и т. д.;
4) конструктивные проекты нацелены на создание конкретного,
полезного продукта: изготовление кроличьей ловушки, приготовление какао
для школьного завтрака, строительство сцены для школьного театра и др.
Классификация проектов по доминирующей деятельности
учащихся
Учебный проект, как комплексный и многоцелевой метод, имеет
большое количество видов и разновидностей. Чтобы разобраться в них,
требуются, по крайней мере, три различные классификации. Начнем с самой
основной, определяющей содержательную специфику каждого проекта.
Практико-ориентированный проект нацелен на социальные
интересы самих участников проекта или внешнего заказчика.
Продукт заранее определен и может быть использован в жизни
класса, школы, микрорайона, города, государства. Палитра разнообразна —
от учебного пособия для кабинета физики до пакета рекомендаций по
восстановлению экономики страны. Важно оценить реальность
использования продукта на практике и его способность решить
поставленную проблему.
Исследовательский проект по структуре напоминает подлинно
научное исследование.
Он включает обоснование актуальности избранной темы, обо-
значение задач исследования, обязательное выдвижение гипотезы с

185. 185
последующей ее проверкой, обсуждение полученных результатов. При этом
используются методы современной
науки: лабораторный эксперимент, моделирование, социологический
опрос и другие.
Информационный проект направлен на сбор информации о каком-
то объекте, явлении с целью ее анализа, обобщения и представления для
широкой аудитории.
Выходом такого проекта часто является публикация в СМИ, в т. ч. в
Интернете. Результатом такого проекта может быть и создание
информационной среды класса или ШКОЛЫ.
Творческий проект предполагает максимально свободный и не-
традиционный подход к оформлению результатов. Это могут быть
альманахи, театрализации, спортивные игры, произведения изоб-
разительного или декоративно-прикладного искусства, видеофильмы и т. п.
Ролевой проект. Разработка и реализация такого проекта паи
более сложна. Участвуя в нем, проектанты берут на себя роли литературных
или исторических персонажей, выдуманных героев и т. п. Результат проекта
остается открытым до самого окончания.
Конечно, все пять перечисленных целевых направлений деятель-
ности учащихся-проектантов реализуются в каждом проекте. В этом
смысле любой проект — исследовательский, точно так же как любой —
творческий, ролевой, практико-ориентированный или информационный.
Поэтому подчеркнем: речь идет не о единственной, а о доминирующей
направленности деятельности участников того или иного проекта.
Классификация проектов по комплексности и характеру
контактов
По комплексности (иначе говоря, по предметно-содержательной
области) можно выделить два типа проектов.
1) Монопроекты проводятся, как правило, в рамках одного
предмета или одной области знания, хотя и могут использовать
информацию из других областей знания и деятельности.
Руководителем такого проекта выступает учитель-предметник,
консультантом — учитель другой дисциплины.
Такие проекты могут быть, например, литературно-творческими,
естественно-научными, экологическими, языковыми (лингвистическими),
культуроведческими,
спортивными, историческими, географическими, музыкальными.
Интеграция осуществляется в данном случае на этапе подготовки
продукта и презентации: например, компьютерная верстка литературного
альманаха или музыкальное оформление спортивного
праздника.

186. 186
2) Межпредметные проекты выполняются исключительно во
внеурочное время и под руководством нескольких специалистов в
различных областях знания.
Они требуют глубокой содержательной интеграции уже на этапе
постановки проблемы.
Проекты могут различаться и по характеру контактов между
участниками.
Они могут быть:
внутриклассными;
внутришкольными;
региональными (разного масштаба);
межрегиональными (в рамках одного государства);
международными.
Классификация проектов по продолжительности
Мини-проекты могут укладываться в один урок или менее.
Их продолжительность — 20 минут (10 минут на подготовку, по 2
минуты на презентацию каждой группы).
Краткосрочные проекты требуют выделения 4 -6 уроков.
Уроки используются для координации деятельное in участников
проектных групп, тогда как основная работа по сбору информации,
изготовлению продукта и подготовке презентации осуществляется во
внеклассной деятельности и дома.
Недельные проекты выполняются в группах в ходе проектной
недели.
Их выполнение занимает примерно 30-40 часов и целиком проходит
при участии руководителя. Возможно сочетание классных форм работы
(мастерские, лекции,
лабораторный эксперимент) с внеклассными (экскурсии и
экспедиции, натурные видеосъемки и др.). Все это в сочетании с глубоким
«погружением» в проект делает проектную неделю оптимальной формой
организации проектной деятельности.
Годичные проекты могут выполняться как в группах, так и
индивидуально.
Формы продуктов проектной деятельности
Выбор формы продукта проектной деятельности — важная
организационная задача участников проекта. От ее решения в зна-
чительной степени зависит, насколько выполнение проекта будет
увлекательным, защита проекта — презентабельной и убедительной, а

187. 187
предложенные решения — полезными для решения выбранной социально
значимой проблемы.
Иногда бывает, что вид продукта сразу обозначен в самой теме про-
екта. Например, проект под названием: «Исследование влияния климата
природных зон на растительный и животный мир» может завершиться
защитой обыкновенного реферата, а может вылиться в увлекательную
подготовку Атласа несуществующего материка.
Приведем перечень (далеко не полный!) возможных выходов про-
ектной деятельности:
Web-сайт;
Анализ данных социологического опроса;
Атлас;
Атрибуты несуществующего государства;
Бизнес-план;
Видеофильм;
Видеоклип;
Выставка;
Газета;
Действующая фирма;
Журнал;
Законопроект;
Игра;
Карта;
Коллекция;
Костюм;
Макет;
Модель;
Музыкальное произведение;
Мультимедийный продукт;
Оформление кабинета;
Пакет рекомендаций;
Письмо в ... ;
Праздник;
Прогноз;
Публикация;
Путеводитель;
Серия иллюстраций;
Система школьного самоуправления;
Сказка;
Справочник;
Сравнительно-сопоставительный анализ;
Статья;
Сценарий;
Учебное пособие;

188. 188
Чертеж;
Экскурсия.
Из чего состоит проект.
В основе учебных проектов лежат исследовательские методы
обучения. Вся деятельность учащихся сосредотачивается на следующих
этапах:
I этап – подготовительный.
На этом этапе выбирается тема проекта, ставится проблема,
определяется задание конкретной направленности по завершении которого
учащиеся смогут оценить результаты своего труда, также определяются
группы учащихся и распределяются роли. Определяющими факторами
формирования групп являются уровень знаний предмета, способность к
самостоятельной работе и наличие лидера – координатора.
Метод проектов – рациональное сочетание теоретических знаний и
их практического применения в решении конкретных проблем окружающей
действительности. Следовательно, выбор темы проектной мастерской
зависит от наличия проблемности.
Учителю при планировании на учебный год предстоит выделить
ведущую тему (раздел) или несколько тем (разделов), которые будут
«вынесены на проектирование». Далее необходимо сформулировать 15-20
как индивидуальных, так и групповых тем на класс, работа по которым
потребует присвоения учащимися необходимых по программе знаний и
формирования необходимого опыта. Желательно дифференцировать темы
по степени сложности, но это совсем не обязательно. Учащийся должен
иметь возможность выбрать тему проекта, организационную форму его
выполнения (индивидуальная и групповая), степень сложности
проектировочной деятельности.
Грамотно сформулировать цели – особое умение. С постановки
целей начинается работа над проектом. Именно эти цели являются
движущей силой каждого проекта, и все усилия его участников направлены
на то, чтобы их достичь.
Формулировке целей стоит посвятить специальные усилия, потому
что от тщательности выполнения этой части работы наполовину зависит
успех всего дела. Сначала определяются самые общие цели, затем
постепенно они все больше детализируются, пока не спустятся на уровень
максимально конкретных задач, стоящих перед каждым участником работы.
Если не пожалеть времени и усилий на целеполагание, работа над проектом
в этом случае превратится в пошаговое достижение поставленных целей от
низших к высшим.
II этап – практический.
Цель этого этапа: качественное и правильное выполнение поисково –
исследовательских операций, контроль и самооценка работ. Работа
обсуждается, делаются замечания, добавления, корректировки. На этом
этапе дети защищают свои проекты. Все учащиеся выступают со своими

189. 189
проектами, демонстрируют, что достигнуто, определяют дальнейшие
перспективы, отвечают на вопросы
одноклассников, производят самооценку проекта.
То есть проект — это «пять П»:
Проблема — Проектирование (планирование) — Поиск информации
— Продукт — Презентация.
Шестое «П» проекта — его Портфолио, т. е. папка, в которой
собраны все рабочие материалы проекта, в том числе черновики, дневные
планы и отчеты и др.
Важное правило: каждый этап работы над проектом должен иметь
свой конкретный продукт!
Роль учителя при выполнении проекта.
При выполнении проектов качественно меняется роль учителя. Она
различна на разных этапах проектирования. Самое сложное для учителя в
ходе проектирования - это роль независимого консультанта. Трудно
удержаться от подсказок, особенно если педагог видит, что учащиеся
выполняют что-то неверно. Но важно в ходе консультаций только отвечать
на возникающие у школьников вопросы. Возможно проведение семинара-
консультации для коллективного и обобщенного рассмотрения проблемы,
возникающей у значительного количества школьников.
У учащихся при выполнении проекта возникают свои специфические
сложности и их преодоление и является одной из ведущих педагогических
целей метода проектов. В основе проектирования лежит присвоение новой
информации, но процесс этот осуществляется в сфере неопределенности, и
его нужно организовывать, моделировать, так что учащимся трудно:
- намечать ведущие и текущие (промежуточные) цели и задачи;
- искать пути их решения, выбирая оптимальный при наличии
альтернативы;
- осуществлять и аргументировать выбор;
- предусмотреть последствия выбора;
- действовать самостоятельно (без подсказки);
- сравнивать полученное с требуемым;
- объективно оценивать процесс (саму деятельность) и результат
проектирования.
Правила для учителя при работе с проектом.
1. Учитель сам выбирает, будет ли он работать с помощью метода
проектов.
2. Учитель полностью отвечает за детей, участвующих в проекте, за
их успех и безопасность.
3. Учитель доверяет ученикам, считает их равноправными
участниками общей созидательной работы и постоянно подчеркивает своим
поведением это доверие.

190. 190
4. Учитель предоставляет возможности детям для самостоятельной
работы.
5. Учитель вырабатывает новую позицию. Происходит смена позиции
лектора и контролера на позицию помощника, наставника.
6. Учитель следит за своей речью (не «Ты сделал это неправильно!»,
но «Почему ты это сделал так?»).
7. Учитель вмешивается в самостоятельную работу детей только
тогда, когда этого требуют обстоятельства или сами ученики об этом просят.
Советы учителю, работающему с проектом
1. Вы должны быть уверены, что тема проекта интересна для всех в
классе.
2. Убедитесь, что тема достаточно гибкая и ее можно рассматривать
с разных точек зрения, с тех позиций, которые отражают личный опыт
ученика и психологические свойства его личности.
3. Обратите внимание, предполагает ли решение проблемы
различные виды деятельности. Попытайтесь включить разные элементы:
изготовление предметов, рисунки, аппликации, записи на пленку, интервью,
короткую пьесу и так далее.
4. Не ошеломляйте учащихся своим проектом. Пусть сделают
меньше, но лучше. Постарайтесь, чтобы у них оставалось время и на другие
предметы.
5. Всегда будьте рядом с учащимися, чтобы протянуть им руку
помощи, воодушевляйте их. Пытайтесь вовлечь и других учителей в работу
над проектом.
6. Установите ограничители: если это письменный проект, сразу
оговорите количество страниц, чтобы не было состязаний между
способными и менее способными.
7. Прокомментируйте или оцените работу ученика. Ничто так не
угнетает, как ощущение, что твою работу игнорируют или откладывают,
будто наименее важную.
Какие умения необходимы педагогу
- умение увидеть и отобрать наиболее интересные и практически
значимые темы проектов;
- владение всем арсеналом исследовательских, поисковых методов,
умение организовать последовательную самостоятельную работу учащихся;
- переориентировать всю учебно-воспитательную работу учащихся
по своему предмету на приоритет разнообразных видов самостоятельной
деятельности, на приоритет индивидуальных, парных, групповых видов
деятельности исследовательского, поискового, творческого плана.

191. 191
Роль учащихся
Меняется и роль учащихся в учении: они выступают активными
участниками процесса. Деятельность в рабочих группах помогает им
научиться работать в «команде». При этом происходит формирование такого
конструктивного критического мышления, которому трудно научить при
обычной «урочной» форме обучения. У учащихся вырабатывается свой
собственный взгляд на информацию, и уже не действует оценочная форма:
«это верно, а это - неверно». Школьники свободны в выборе способов и
видов деятельности для достижения поставленной цели, им никто не
говорит, как и что необходимо делать.
Главные условия работы над проектом
1. Профессионализм учителя, знание им особенностей проектной
методики, осознание широких возможностей развития учащихся в процессе
проектной деятельности.
2. Обучение учащихся технологии проектной деятельности (умению
определять цель, задачи, видеть предмет исследования, выдвигать гипоте-
зу, планировать собственную деятельность и деятельность своих
товарищей). Способность четко, систематически выполнять спланированную
работу, что является непременным условием для развития школьников,
участвующих в реализации проекта.
3. Стремление учащихся участвовать в работе над проектом;
определенный уровень владения знаниями по предмету; движение в
общеучебном интеллектуальном развитии.
4. Начатую совместную работу учителя и учащихся по проекту
следует доводить до конца, поэтапно согласуя ее промежуточные
результаты.
5. Доступность информации о ходе проекта.
6. В школе должна быть обширная библиотека - медиатека, в любую
минуту доступная ученикам и учителям.
7. Внутри и вне классного помещения должны быть уголки, где дети
могут работать индивидуально или в небольших группах (в частности,
ребята могут пользоваться коридорами, где тоже можно устроить рабочие
уголки).
8. Часы в каждом классе.
9. Наличие в классах и других рабочих комнатах справочной
литературы и материалов для самопроверки.
10. Учебные пособия и другие материалы, отобранные в
соответствии с их полезностью для самостоятельных занятий.
«Визитная карточка» проекта (шаблон)
Автор проекта
Фамилия, имя, отчество автора
Регион, в котором находится школа
Номер и/или название школы
Какова тема вашего учебного проекта?

192. 192
Какие дидактические цели преследует ваш проект?
Какие компетентности формирует ваш проект?
Какие методические задачи вы ставите в своем проекте?
Какие основополагающие и проблемные вопросы учебной темы вы
ставите перед учащимися?
Каким может быть творческое название вашего учебного проекта?
Какие самостоятельные исследования учащихся возможны в вашем
учебном проекте?
Каким пунктам тематического учебного плана школьного предмета
соответствует проект?
Возраст учащихся (выберите ту возрастную категорию, на которую
рассчитаны цели учебного проекта)
Оформление результатов проекта
Напишите краткую аннотацию проекта
Какое время требуется для выполнения проекта (приблизительно)?
Программно-техническое обеспечение, необходимое для проведения
учебного проекта.
Паспорт проектной деятельности
Паспорт проектной работы используется дважды, а иногда и трижды.
Вначале - как методическая разработка проекта, которую
руководитель проектной группы утверждает у заместителя директора школы
перед началом работы над проектом.
Затем уточненный паспорт проекта становится вступлением к
проектной папке (портфолио проекта), представляемой на защите проекта.
Наконец, расширенный вариант паспорта проектной работы может
стать описанием проекта, подготовленным для публикации или для
хранения в школьной медиатеке. 7
Паспорт проектной деятельности (шаблон)
1. Название проекта.
2. Руководитель проекта. На титульном листе
3. Консультант(ы) проекта. ]
4. Учебный предмет, в рамках которого проводится работа по
проекту.
5. Учебные дисциплины, близкие к теме проекта.
6. Возраст учащихся, на который рассчитан проект.
7. Состав проектной группы (Ф.И. учащихся, класс).
8. Тип проекта (реферативный, информационный,
исследовательский, творческий, практико-ориентированный, ролевой и т.д.):
9. Заказчик проекта.
10. Цель проекта (практическая и педагогическая цели).
11. Задачи проекта (2-4 задачи, акцент на развивающих задачах).
12. Вопросы проекта (3 важнейших проблемных вопроса по теме
проекта, на которые необходимо ответить участникам в ходе его
выполнения).

193. 193
13. Необходимое оборудование.
14. Аннотация (актуальность проекта, значимость на уровне школы и
социума, личностная ориентация, воспитательный аспект, краткое
содержание).
15. Предполагаемые продукты проекта.
16. Этапы работы над проектом (для каждого этапа указать форму,
продолжительность и место работы учащихся, содержание работы, выход
этапа).
17. Предполагаемое распределение ролей в проектной группе.
Проектная папка (портфолио)
Проектная папка (портфолио проекта) - один из обязательных
выходов проекта, предъявляемых к защите (презентации) проекта.
Смысл предъявления папки на защите - показать ход работы
проектной группы.
Кроме того, грамотно составленная проектная папка позволяет:
• четко организовать работу каждого участника проектной группы;
• стать удобным коллектором информации и справочником на
протяжении работы над проектом;
• объективно оценить ход работы над завершенным проектом;
• судить о личных достижениях и росте каждого участника проекта на
протяжении его выполнения;
• сэкономить время для поиска информации при проведении в
дальнейшем других проектов, близких по теме.
В состав проектной папки (портфолио) входят:
1) паспорт проекта;
2) планы выполнения проекта и отдельных его этапов (для
долгосрочных проектов это могут быть недельные или помесячные планы.
Для проекта, выполняемого в ходе проектной недели, - ежедневные. В таких
планах указывается индивидуальное задание каждого участника проектной
группы на предстоящий промежуток времени, задачи группы в целом, форма
выхода очередного этапа);
3) промежуточные отчеты группы;
4) вся собранная информация по теме проекта, в том числе
необходимые ксерокопии и распечатки из Интернета;
5) результаты исследований и анализа;
6) записи всех идей, гипотез и решений;
7) отчеты о совещаниях группы, проведенных дискуссиях, «мозговых
штурмах» и т.д.;
8) краткое описание всех проблем, с которыми приходится
сталкиваться проектантам, и способов их преодоления;
9) эскизы, чертежи, наброски продукта;
10) материалы к презентации и черновики группы.
Защита проекта

194. 194
1. Общие рекомендации:
• хорошо воспринимается эмоциональное и короткое по времени (не
более 7 минут) изложение материала с использованием интересных
примеров;
• логика изложения позволяет слушателям лучше понять
выступающего;
• следует употреблять только понятные термины;
• хорошо воспринимается рассказ, а не чтение текста;
• выступление выиграет, если будет максимально использоваться
наглядный материал;
• постарайтесь предупредить возможные вопросы.
2. Техника подготовки:
• проведите предварительный хронометраж своего выступления и
доведите его до нужной продолжительности;
• выпишите на отдельные карточки ту часть содержания, которая
прозвучит в выступлении, и разложите их по порядку;
• заранее продумайте детали своего рабочего места;
• приготовьте четкий и красочный наглядный материал;
3. Рекомендации выступающему:
• начните свое выступление с приветствия;
Стадия
работы над
проектом
Содержание
работы
Деятельность
учащихся
Деятельность
учителя
I. Подготовка а) Определение
темы и целей
проекта, его
исходного
положения
б) подбор
рабочей
группы
Обсуждают
тему проекта
с учителем и
получают при
этом дополни-
тельную
информацию.
Определяют
цели проекта.
Знакомство со
Смыслом
проектного
подхода и
мотивирует
учащихся.
Помогает в
определении
цели проекта.
Наблюдает за
работой
учеников
2.
Планирование
а) Определение
источников
необходимой
информации
б) Определение
способов сбора и
анализа
Формулируют
задачи
проекта.
Вырабатывают
план
действий.
Выбирают и
Предлагает
идеи,
высказывает
предположения.
Наблюдает за
работой
учащихся.

195. 195
информации
в) Определение
способа
представления
результатов (формы
проекта)
г) Установление
процедур и
критериев оценки
результатов
проекта)
д) Распределение
задач
(обязанностей)
между членами
рабочей группы
обосновывают
критерии
успеха
проектной
деятельности.
3.
Исследование
а) Сбор и уточнение
информации(основн
ые инструменты:
интервью, опросы,
наблюдения,
эксперименты, и т.
п. )
б) Выявление
(«мозговой штурм»)
и обсуждение
альтернатив,
возникших в ходе
выполнения проекта
в) Выбор
оптимального
варианта хода
проекта
г) поэтапное
выполнение
исследовательских
задач
Поэтапно
выполняют
задачи проекта
Наблюдает,
советует,
косвенно
руководит
деятельностью
учащихся
4. Выводы а) Анализ
информации
б) Формулирование
выводов
Выполняют
исследование
и работают над
проектом,
анализируя
информацию.
Оформляют
Наблюдают,
советует (по
просьбе
учащихся)

196. 196
проект.
5.
Представление
(защита)
проекта и
оценка его
результатов
а)Подготовка отчёта
о ходе выполнения
проекта с
объяснением
полученных
результатов
(возможные формы
отчёта: устный
отчёт, устный отчёт
с демонстрацией
материалов,
письменный отчёт)
б)Анализ
выполнения
проекта,
достигнутых
результатов
(успехов и неудач) и
причин этого.
Представляют
проект,
участвуют в
его
коллективном
анализе и
оценке.
Слушает,
задаёт вопросы
в роли рядового
участника. При
необходимости
направляет
процесс
анализа.
Оценивает
усилия
учащихся,
качество
отчёта,
креативность,
качество
использования
источников,
потенциал
продолжения
проекта.
• огласите название вашего проекта, сформулируйте его основную
идею и причину выбора темы;
• не забывайте об уважении к слушателям в течение всего
выступления (говорите внятно);
• поблагодарите слушателей за внимание, а руководителя - за
помощь;
• старайтесь ответить на все вопросы.
Алгоритм работы над проектом
Алгоритм работы над проектом
Формулировка учителем темы проекта
Выбор возрастной категории учащихся
Формулировка основополагающего вопроса и проблемных вопросов
учебной темы
Формулировка дидактических целей проекта
Формулировка методических задач
Формулировка проблемы (выбор темы индивидуальных
исследований учащихся)
Выдвижение гипотез решения проблемы
Определение творческого названия проекта

197. 197
Формирование групп для проведения исследований и определения
формы представления результата
Обсуждение плана работы учащихся индивидуально или в группе
Обсуждение со школьниками возможных источников информации,
вопросов защиты авторских прав
Самостоятельная работа учащихся в группах, обсуждение задания
каждого в группе
Самостоятельная работа групп
Подготовка учащихся к презентации по отчёту о проделанной работе
Защита полученных результатов и выводов
Процесс поискового исследования
Выберите тему:
Составьте список того, что вас интересует и что вы бы хотели узнать
Выберите из списка один пункт, которым вы хотели бы заняться
Письменно сформулируйте, почему вы выбрали именно эту тему, что
вы уже знаете о предмете исследования и что хотели бы узнать
Учитель собирает работы учащихся, просматривает и комментирует
их
На классных занятиях происходит совместное обсуждение
выбранных тем
2. Сформулируйте основной вопрос и набор относящихся к нему
подвопросов:
На классных занятиях обсуждаются возможные способы для
определения вопросов
Учащиеся (просматривая книги) формулируют вопросы
Учащиеся записывают на отрывных листах и прикрепляют к стенам
Проводится мини-урок, посвящённый формулированию подвопросов
Учащиеся сдают списки своих вопросов
Учитель собирает представленные списки, просматривает их и
комментирует
3. Проведите исследование согласно своим спискам:
На классных занятиях составляется список ресурсов и предложения
по сфере деятельности участника
Проводится мини-урок, посвящённый работе с оглавлением книги,
различными указателями, списком библиографии
Проводится мини-урок, посвящённый извлечению информации из
текстов
Соберите информацию по выбранной теме на классных занятиях и
дома
Составьте списки собранной информации и библиографии
Учитель собирает списки, просматривает их и комментирует
4. Запишите всё, что вам удалось:
Проводится мини-урок, посвящённый тому, как излагать книжную
информацию своими словами, организовывать и развивать идеи,

198. 198
избавляться от повторов, использовать интересную и разнообразную
лексику, суммировать информацию, анализировать и редактировать текст
Выделяется время на уроке и дома для работы на черновиками
Выделяется время для подготовки отзывов о работе товарищей
Требования к оформлению работы
(титульный лист,оглавление,абстракт на трех
языках,введение,исследовательскую
часть,заключение,список литературы):
50
баллов
1 Титульный лист 5
2 Абстракт (аннотация), то есть краткое
содержание работы (не более 250 слов):
10
цель
гипотеза
этапы, процедура исследования
методика эксперимента
новизна исследования и степень
самостоятельности
результаты работы и выводы
область практического применения
3 Введение (не более 2страниц): 10
актуальность выбранной темы
цель (задача) данной работы
методы решения задач
4 Исследовательская часть работы ( не
более 20страниц) из отдельных глав
(параграфов):
10
аналитический обзор известных результатов
по теме, доказывающий необходимость выбранной
темы
описание методов решения поставленной
задачи
результаты работы и их обсуждение
иллюстративный материал
5 Заключение (не более 1страницы) –
основные результаты работы и сделанные на их
основании выводы,рекомендации по
использованию результатов работы в научных и
практических целях
10
6 Ссылки на использованную литературу
по форме
3
7 Отзыв руководителя об актуальности
выбранной темы,личном вкладе автора в
работу,недостатки работы и рекомендации
2

199. 199
Учитель просматривает несколько черновиков и даёт свои отзывы
Окончательный этап редактирования (взаиморедактирование и в
режиме учитель – ученик)
Сдача отчётов, состоящих из списка вопросов, вступления,
результатов исследования и библиографии
Учитель просматривает работы и даёт свои комментарии
5. Спланируйте исследовательский проект на основе собранной
информации:
Проводится занятие по планированию проекта
Выделяется время на уроке и дома (параллельно с исследованием и
письмом) для работы над индивидуальным проектом
6. Поделитесь с классом итогами своей работы:
Проводится занятие по процедуре обмена итогами работы
Выставка работ в классе и школе
Классные презентации, обсуждения, ответы на вопросы
Размышление над результатами презентации
Разработка новых вопросов (индивидуально или всем классом
КРИТЕРИИ
Заключение
Изучение научной и методической литературы по проблеме
позволило нам сделать вывод о том, смена концепции вызывает
лавинообразный процесс локальных изменений в системе образования в
целом и в каждом ее звене в отдельности. Каждый учитель может внести
свой вклад в совершенствование нашего образования, применяя новые
приемы и методы обучения.
Зачем нужны такие серьезные перемены в обучении? Почему нельзя
обойтись прежними, проверенными временем методами? Ответ
очевиден: потому что новая ситуация требует новых подходов.
На основание проведённого анкетирования «Выявление уровня
владения учителями начальных классов проектным методом» выявили, что
многие учителя считают, что владение данным методом является высоким
уровнем профессионального мастерства, но они не все осведомлены о
типах и структуре проекта. Для работы и реализации проекта учителя часто
обращаются за помощью к коллегам, владеющих методом проектов т.к.
самостоятельно реализовать его не могут. Потому что они не знают, как
правильно организовать работу над проектом. В результате данного
исследования нами разработано методическое пособие, которое поможет
учителям более качественно создавать свои проекты.
Если ученик сумеет справиться с работой над учебным проектом,
можно надеяться, что в настоящей взрослой жизни он окажется более
приспособленным: сумеет планировать собственную деятельность,
ориентироваться в разнообразных ситуациях, совместно работать с
различными людьми, т.е. адаптироваться к меняющимся условиям.

200. 200
Очевидно, что учить нужно именно тому, что может пригодиться,
только тогда наши выпускники смогут достойно представлять достижения
отечественного образования.
Критериальный подход к оцениванию
результатов образования как фактор
мотивации учащихся
Уразова Айгуль Сагындыковна
Учитель начальных классов
Северо-Казахстанская область, Кызылжарский район
КГУ «Шаховская средняя школа»
Содержание
1. Введение
2. Теоретическая часть
3. Практическая часть
4. Заключение
5. Список используемых источников:
6. Приложение
Введение
Актуальность проекта.
Мир постоянно развивается и совершенствуется. Достижения науки и
техники стирают границы между государствами и континентами.
Глобальные изменения затрагивают все сферы деятельности человека:
политику, культуру, экономику и, конечно же, образование. Сегодня, в век
технического прогресса, любое государство хочет стать конкурентно
способным в мировом сообществе. Для этого, конечно же, необходимо
иметь ресурсы — людей, способных к позитивному преобразованию
общества. Как взрастить таких людей, какие необходимы условия, какими
качествами должны обладать такие люди, какие ценности иметь? – вопрос,
на который ищут ответы все государства мирового сообщества. В свете
данной политики государства пытаются преобразовать систему
образования, изменить ее таким образом, чтобы уже с раннего детства
создать среду для развития креативности, самореализации, самооценки,
саморазвития учащихся, навыка обучения на протяжении всей жизни.
Умение учащихся критически мыслить, позволит человеку
преобразовать современное общество. Умение принимать на себя
ответственность, поможет ученику по другому взглянуть на мир и повысит
его ответственность перед самим собой. Стратегическое видение решения
проблем, также немаловажно, потому что движение к определенной цели
должно быть обдуманным, просчитанным, в котором будут учтены все риски

201. 201
и барьеры. Это позволит, в какой - то степени, избежать неудач и повысит
процент решения проблемы положительно.
Способность к инновационной деятельности, также является
необходимым качеством выпускника школы. От данных умений будет
зависеть динамика развития мировой экономики. Определить успешность
образовательных практик различных стран можно по следующим
параметрам:
- Результаты исследований PISA.
- Инициализация государства в преобразованиях системы образования.
- Направленность педагогических воздействий на развитие ученика.
- Разветвленность системы образования.
- Система оценки достижений учащихся.
- Эффективные практики преподавания.
- Профессиональная компетентность педагогов.
Для внедрения системы критериального оценивания учебных
достижений учащихся в учебный процесс. Альтернативой традиционной
системе оценивания вляется критериальное оценивание 12летней школы,
разработанное АОО «Назарбаев Интеллектуальные школы» и
Национальной академией образованияим .Ы.Алтынсарина. В основе
критериального оценивания лежит критериальный подход – определение
степени индивидуального приближения ученика к ожидаемым результатам
образования. Объективность оценок при критериальном оценивании
подтверждается дескрипторами, в создании которых принимают участие
ученики, модерацией, обсуждением и сравнением оценок. Новая система
оценивания позволит ученику стать активным не только в процессе
обучения, но и в оценивании результатов своего обучения. Критериальная
система оценивания позволяет учителю делать акценты на успехах ученика,
отмечая зоны роста, выделяя то, чему еще предстоит научиться.
Цель проекта: создание методической копилки для учителей
начальных классов по системе критериального оценивания учебных
достижений учащихся
Для реализации цели поставлены следующие
Задачи:
— провести теоретический анализ литературы по теме
— раскрыть основные понятия, непосредственно связанные
со способами отслеживания учебных результатов и повышения качества
знаний;
— сравнить отметочную и безотметочную системы отслеживания
учебных результатов.
— изучить различные способы оценивания учебных результатов.
— разработать брошюру по критериальному оцениванию.
Гипотеза: если совершенствовать практику учителя в начальных
классах в оценивании достижений учащихся, то необходимо создать

202. 202
методическую копилку по оцениванию учеников, которая позволит
мотивировать и отследить каждого учащегося.
Практическая значимость критериального оценивания
определяется следующими преимуществами:
- оценивается только работа учащегося, а не его личность;
- работа учащегося проверяется по критериям оценивания, которые
известны им заранее;
- оценки учащимся выставляются только за то, что они изучали, так как
критерии оценивания представляют конкретное выражение учебных целей;
- учащемуся известен четкий алгоритм выведения оценки, по которому он
сам может определить уровень успешности своего обучения и
информировать родителей;
- повышается мотивация учащихся к самооцениванию и обучению.
I. Теоретическая часть.
В современной школе приоритетной целью образования становится
развитие личности, готовой к эффективному взаимодействию с окружающим
миром, к самообразованию и саморазвитию. Для достижения учебной
самостоятельности особое значение имеет контрольно-оценочная
самостоятельность ребенка, то есть готовность и способность
контролировать и оценивать свою деятельность, устанавливать и устранять
причины возникающих трудностей. Чтобы сформировать эти умения,
необходимо внести существенные изменения в контрольно-оценочную
деятельность в школе, пересмотреть ее цели, содержание и технологии.
Основной проблемой в оценивании остается субъективизм школьной
отметки. Вопрос отсутствия четких критериев в выборе отметки и отсутствия
в отметке конструктивной информации о том, что именно является причиной
низкого или высокого балла, а также трудность ранжирования результатов
средствами пятибалльной оценки – все это требует скорейшего решения.
Проблему оценивания учебных достижений учащихся можно решить
путем формирования критериальной оценки результатов освоения
учащимися основных образовательных программ.
В результате обзора среднего образования ОЭСР рекомендовала
ввести критериальное оценивание результатов обучения во всех средних
школах, чтобы сделать процесс оценивания более объективным и
конструктивным для самих учащихся (ОЭСР, 2014). При критериальном
оценивании успеваемость ученика оценивается в соответствии с набором
заранее определенных критериев оценивания (понятие, введенное
Робертом Юджином Глейзером, 1963). Такое оценивание отличается от
нормативного оценивания, при котором успеваемость ученика
устанавливается относительно оцениваемой группы. Успеваемость
учащихся оценивается двумя основными способами: формативное
оценивание (ФО) и суммативное оценивание (СО).
Формативное оценивание является неотъемлемой частью
ежедневного процесса преподавания и обучения и проводится регулярно в

203. 203
течение всей четверти. Формативное оценивание проводится непрерывно,
обеспечивает обратную связь между обучающимся и учителем и позволяет
своевременно корректировать учебный процесс без выставления баллов и
оценок и применяется учителями для измерения обучения и для помощи в
планировании урока.
Суммативное оценивание проводится для того, чтобы предоставить
учителям и учащимся информацию об успеваемости учащихся по
завершении разделов/сквозных тем учебных программ и определенного
учебного периода (четверть, триместр, учебный год, уровень среднего
образования) с выставлением баллов и оценок. Формативное и суммативное
оценивание применяются по всем предметам. Однако подходы к
оцениванию могут отличаться в зависимости от их содержания и вида.
Учителя используют результаты формативного и суммативного
оценивания для предоставления обратной связи обучающимся и
информирования родителей во время учебного процесса.
Все виды оценивания основаны на содержании учебных программ по
предметам.
Предполагаемая Модель критериального оценивания
Виды критериального оценивания.
В рамках критериального оценивания принципиально важно разделять
два его вида: формирующее и констатирующее.
Основная цель формирующего (текущего) оценивания –
осуществление оперативной взаимосвязи между учителем и учениками в

204. 204
процессе обучения. Оно позволяет школьникам понимать, насколько
правильно они выполняют учебные задания в период изучения нового
материала. Никакого непосредственного влияния на итоговые отметки
формирующие оценки не имеют. Это сделано для того, чтобы снять у
учащихся страх перед ошибками, которые неизбежны при первоначальном
освоении учебного материала.
Одно из основных требований к такому оцениванию – его
органичность, слитность с процессом обучения. Совсем не обязательно оно
должно выражаться какими-то формальными баллами. Скорее надо
стремиться к тому, чтобы оно было как можно более словесно-
описательным, то есть максимально информативным для учеников.
Еще одним крайне желательным обстоятельством является участие
школьников в процессе оценивания во всех четырех доступных для этого
формах: самооценивания, взаимного оценивания, участия в разработке
критериев оценки и рефлексивного разбора результатов выполненных
учебных действий.
Констатирующее (итоговое) оценивание представляет собой набор
контрольных мероприятий, как правило, завершающих изучение более или
менее объемных учебных тем. Содержание контрольных заданий
подбирается таким образом, чтобы охватить все принципиально значимые
блоки знаний, умений и навыков, отработанные в процессе изучения
материала. Именно оценки за констатирующие работы служат для
формального определения уровня подготовки учащихся. По ним
выставляются четвертные и годовые результаты.
Критериальный подход к оцениванию работ учащихся помогает
осуществлять, прежде всего, обратную связь, позволяющую всем
участникам процесса (и учителям, и ученикам, и родителям) понимать
уровень освоения изучаемого материала. Чем более содержательной будет
обратная связь, тем конструктивнее может быть реакция на нее.
Влияние традиционной системы оценивания на мотивацию учащихся.
«Одной из основных задач, которые стоят перед системой отечественного
образования, является переориентация на подготовку человека, способного
самостоятельно принимать решения и точно, эффективно, разумно
действовать в современном меняющемся мире. Без изменения подходов к
системе оценивания в нынешних условиях развития образования
невозможно достичь поставленных образовательных целей».
Традиционная система оценивания страдает определенной степенью
расплывчатостью, произвольность норм выставления отметки, зависит от
внешней оценки, мало способствует эффективному обучению, повышает
уровень тревожности среди детей. Возникает непонимание между учениками
и учителем. При традиционной системе оценивается только конечный
результат, а не процессуальное, содержательное движение ученика к цели.
Необъективная оценка может отрицательно повлиять на весь
образовательный процесс. Получив хорошую оценку слишком легко, ученик

205. 205
теряет побудительный мотив к учению. Незаслуженно плохая оценка может
привести к такому эффекту: ученик вообще перестанет учиться. Школьная
система оценивания должна ориентировать ученика на успех,
способствовать развитию самооценки, поощрять и стимулировать учение и
даже незначительные продвижения учащихся, давать информацию об
уровне выполнения программы.
Методы критериального оценивания серьезно отличаются от
традиционных, при которых учащиеся становятся заложниками таких
факторов, как настроение учителя, его отношение к данному ребенку или его
представлений о методе оценивания вообще, вроде: «На пятерку знаю
только я, ученик же по определению не может получить выше четверки».
Один учитель оценивает выученный урок, другой выставляет отметку за
знание всей темы, третий примешивает сюда оценку поведения, прилежания
и т.д. Это приводит к тому, что традиционная система оценивания не
способствует становлению и развитию самооценки, мало способствует
эффективному обучению. Необходимо создание психологической
комфортной образовательной среды для мотивации ученика к успешной
учебной деятельности.
Особенности критериального подхода в оценивании учебных
достижений учащихся.
Критериальное оценивание – способ оценивания того или иного
параметра (знаний, умений, компетенций) на основе критериев, т.е.
объективных показателей выраженности данного параметра, которые могут
быть выявлены путем наблюдения за ходом выполнения задания или путем
анализа представленного результата.
В критериальном оценивании описаны уровни достижений (в том
числе и самые незначительные), соответствующие каждому баллу. При этом
оценивается приращение: ты что-то сделал, пусть не много, но это уже
хорошо, и ты получаешь за это балл. Ты сам несешь ответственность за
свою учебу. Важно, что все балльные шкалы начинаются с нуля. Это делает
очевидным, что оценивается не личность ученика, а его деятельность.
Критериальное оценивание не предполагает отказа от цифровой,
формальной отметки, от балльной системы. Важно только, чтобы каждый
балл был содержательно наполнен и им обозначался конкретный уровень
достижений.
Особенности критериального подхода:
-Оценка образовательных достижений учащихся становится открытой, более
объективной, прозрачной;
-Способствует установлению доброжелательных отношений между
участниками образовательного процесса;
-Появляется возможность рефлексии деятельности ученика;
-Ученик осмысливает результаты своей деятельности;
-Позволяет выделить отдельные элементы работы и оценивать их
поэлементно.

206. 206
-Позволяет повысить уровень обученности и качество знаний учащихся.
-Перед процедурой оценивания учитель вместе с учащимися рассматривает
и определяет критерии оценки.
Критерии – это признаки, по которым дети должны высказывать
мнение о своей деятельности, оценить свои знания и умения, а в
дальнейшем определить пути коррекции своей деятельности. Критерии
должны быть довольно четкие.
Критериальный подход в системе оценивания учебных достижений
школьников дает информацию учителю, ученикам, родителям о том, как идет
процесс обучения. Применение критериального подхода формирует у
учащихся осознанное усвоение изучаемого, придает уверенность в себе, в
своих знаниях и умениях. Когда есть четко разработанные критерии, можно
соотнести оценку ребенка с оценкой взрослого без конфликтов. Такая схема
более трудоемкая, но она в большей степени отвечает поставленным
задачам развития учащихся.
При критериальном оценивании:
- ученик становится настоящим субъектом своего обучения
- снижается школьная тревожность ученика
- учитель от роли “судьи в последней инстанции” переходит к роли
консультанта, специалиста.
Таким образом, критериальное оценивание несет в себе потенциал
сохранения здоровья учеников и учителей.
Что же такое “критериальное оценивание”?
Критериальное оценивание- это процесс, основанный на сравнений
учебных достижений учащихся с четко определенными, коллективно
выработанными, заранее известными всем участникам процесса
критериями, соответствующими целям и содержанию образования,
способствующими формированию учебно- познавательной компетентности
учащихся.
Критериальное оценивание выполняет функцию обратной связи, когда
ученик получает информацию о своих успехах и неудачах. При этом даже
самые неудовлетворительные результаты промежуточной работы
воспринимаются учеником лишь как рекомендации для улучшения
собственных результатов
II. Практическая часть.
Методы формативного оценивания
Индекс карточки
для обобщения или
для вопросов
Учитель периодически раздает учащимся
карточки с заданиями, указанными на обеих
сторонах:
1 сторона: Перечислите основные идеи из
пройденного материала (раздела, темы) и
обобщите их.
2 сторона: Определите, что вы еще не поняли из
пройденного материала (раздела, темы), и

207. 207
сформулируйте свои вопросы
Сигналы рукой Учитель просит учащихся показывать сигналы,
обозначающие понимание или непонимание
материала (в ходе объяснения учителем каких-
либо понятий, принципов, процесса и т.д.).
Предварительно следует договориться с
учащимися об использовании этих сигналов:
Я понимаю __________ и могу объяснить
(большой палец руки направлен вверх)
Я все еще не понимаю _________ (большой
палец руки направлен в сторону)
Я не совсем уверен в _______________(помахать
рукой)
Посмотрев на сигналы, учитель опрашивает
учащихся каждой группы.
По итогам полученных ответов учитель
принимает решение о повторном изучении,
закреплении темы или продолжении изучения
материала по программе.
Светофор У каждого ученика имеются карточки трех цветов
светофора. Учитель просит учащихся показывать
карточками сигналы, обозначающие их
понимание или непонимание материала, затем
он просит учащихся ответить на вопросы:
К учащимся, которые подняли зеленые карточки
(все поняли):
– Что вы поняли?
К учащимся, поднявшим желтые или красные
карточки:
– Что вам не понятно?
По итогам полученных ответов учитель
принимает решение о повторном изучении,
закреплении темы или продолжении изучения
материала по программе.
Одноминутное эссе Одноминутное эссе – это техника, которая
используется учителем с целью предоставления
учащимся обратной связи о том, что они узнали
по теме.
Для написания одноминутного эссе учитель
может задать следующие вопросы:
ƒ Что самое главное ты узнал сегодня?
ƒ Какие вопросы остались для тебя
непонятными?
В зависимости от обучающей среды и формата

208. 208
одноминутное эссе может быть использовано по-
разному:
ƒ Во время урока: урок разбивается на
несколько этапов, отслеживается поэтапное
усвоение материала учащимися.
ƒ В конце урока, чтобы проинформировать
учащихся о том, что они будут делать на
следующем уроке.
Речевые образцы
(подсказки)
Учитель периодически дает учащимся речевые
образцы (выражения, подсказки), помогающие
строить ответ. Например: Основной идеей
(принципом или процессом) является
_________________, потому что__________ и т.д.
Проверка
ошибочности
понимания
Учитель намеренно дает учащимся типичные
ошибочные понятия или предсказуемые
ошибочные суждения о каких-либо идеях,
принципах или процессе. Затем он просит
учащихся высказать свое согласие или
несогласие со сказанным и объяснить свою точку
зрения.
Индивидуальные
беседы с
учащимися
Учитель проводит индивидуальные беседы с
учащимися для проверки уровня их понимания.
Трехминутная пауза Учитель предоставляет учащимся трехминутную
паузу, которая дает учащимся возможность
обдумать понятия, идеи урока, связать с
предыдущим материалом, знаниями и опытом, а
также выяснить непонятные моменты.
Я изменил свое отношение к………. ƒ
Я узнал больше о ………….
Я удивился тому, что…… ƒ
Я почувствовал …
Я относился к …………
Измерение
температуры
Данный метод используется для выявления того,
насколько ученики правильно выполняют
задание. Для этого деятельность учащихся
останавливается, и учитель задает вопрос: «Что
мы делаем?» Ответив на этот вопрос, учащиеся
предоставляют информацию об уровне
понимания сути задания или процесса его
выполнения. В некоторых случаях (при работе в
парах и в группах) учитель просит одну пару или
группу учащихся продемонстрировать процесс
выполнения задания. Другие пары или группы

209. 209
наблюдают, что от них требуется сделать.
Мини­тест Мини-тесты призваны оценивать фактические
знания, умения и навыки учащихся, т.е. знания
конкретной информации, определенного
материала.
Это тесты, предполагающие выбор:
из множества предложенных ответов;
из правильного/ неправильного ответа;
или предполагающие краткий ответ.
Элективный
(выборочный) тест
Учитель раздает каждому учащемуся карточки с
буквами «A, B, C, D», просит учеников ответить
одновременно, т.е. поднять карточку с
правильным ответом. Учитель обязательно
должен предложить ученикам подумать 20 секунд
и только после этого представить ответ.
Учитель обсуждает с учащимися разные
варианты ответов и просит их объяснить свой
выбор. Ответы позволяют учителю определить
уровень и качество понимания учащимися
изученной темы и принять решение: продолжить
объяснение данной темы или двигаться далее.
Формативный тест Учитель произвольно делит учеников на малые
группы (по 4-5 учащихся в группе). Каждый
учащийся получает лист с вопросами теста и
лист для ответов. Учащимся предоставляется
время на обсуждение вопросов теста в малых
группах. После обсуждения учащиеся заполняют
лист ответов самостоятельно. Баллы каждого
учащегося подсчитываются отдельно.
необходимо предупредить учащихся, что они
могут быть не согласны с членами группы, и
отметить тот ответ, который они считают
правильным. Консенсус (т.е. единое мнение) в
группе при обсуждении ответа на тот или иной
вопрос не требуется.
Дневники / журналы
по самооценке
Дневники/ журналы по самооценке создаются для
того, чтобы учитель и учащийся могли дать
оценку приобретенным в течение урока знаниям,
умениям и навыкам, компетентностям, а также
тому, каким способом приобретены эти знания,
умения и навыки, и их объем. Дневники помогают
учителю получить представление об уровне
прогресса учащегося и предпринять
соответствующие шаги для улучшения

210. 210
образовательного процесса.
Формативный опрос Это форма проверки, следующая сразу за
презентацией материала или за каким-либо
видом деятельности на уроке. Учитель задает
дополнительные уточняющие вопросы: «Почему?
Каким образом? Как?…».
– Как, чем _________ похожи или отличаются от
______?
– Каковы характеристики (части)
_____________________ ?
– Каким образом мы можем показать,
проиллюстрировать _____ ?
– Какова основная идея, концепция, мораль в
__________ ?
– Каким образом__________соотносится с
_____________ ?
– Какие идеи, детали вы можете добавить к
____________ ?
– Приведите пример по (к)
__________________________ ?
– Что неверно в
___________________________________ ?
– Какое заключение вы можете сделать
______________?
– На какой вопрос мы пытаемся ответить
______________ ?
– Какую проблему мы пытаемся решить ?
– Что вы предполагаете сделать
______________ ?
– Что могло произойти, если бы _____________?
– Какие критерии вы использовали бы для оценки
____?
–Какие доказательства или подтверждения вы
можете привести в поддержку ____________ ?
– Как можно подтвердить или опровергнуть
________?
– Как это можно рассматривать с точки зрения
_____ ?
– Какие альтернативы нужно иметь в виду
_________?
– Какие подходы или методы можно использовать
в ____?
Упражнение на
проверку усвоения
Учитель создает таблицу из четырех окошек
(квадратов) с надписями:

211. 211
нового материала «Предсказать», «Объяснить», «Обобщить» и
«Оценить». После объяснения нового материала
он просит учащихся выбрать определенный
квадрат. При этом учитель поясняет, что таким
образом каждый учащийся выбирает себе тип
задания, который ему нужно будет выполнить по
изучаемой теме. Затем, в зависимости от выбора
квадрата, учитель задает вопрос.
Например: (1) если учащиеся выбрали квадрат
«Обобщить», то учитель может дать следующее
задание: «Перечислите основные идеи из нового
материала».
(2) если учащиеся выбрали квадрат
«Объяснить», то учитель может задать
следующий вопрос: «Как вы понимаете
изученный термин (понятие)?»
Внутренний и
внешний круг
Учащиеся образуют два круга: внутренний и
внешний. Дети стоят лицом друг к другу и задают
друг другу вопросы по пройденной теме.
Учащиеся из внешнего круга передвигаются и
создают новые пары. Продолжается та же работа
с вопросами.
Обобщение в одном
предложении
Попросите учащихся обобщить изученную тему в
одном предложении, которое отвечало бы на
вопросы «кто? что? где? когда? почему? и как?».
Обобщение в одном
слове
Учитель дает учащимся задание: "Выберите
(подберите) слово, которое наиболее точно
обобщает тему».
Письменные
комментарии
(письменная
обратная связь)
Обязательный элемент оценивания –
предоставление обратной связи.
Проверяя письменные работы учащихся, учитель
делает свои комментарии в соответствии с
критериями оценки и уровнем достижения
результата. Комментарии должны быть ясными и
нести обучающий характер. Проверяя
письменную работу, можно выделять правильные
(интересные) части одним цветом, а требующие
доработки – другим. Комментарии к письменным
работам могут включать напоминания (что
следует добавить), подсказки или примеры
Словесная оценка
(устная обратная
связь)
Самый распространенный вид оценки. Учитель
похвалил учащегося за хорошее выполнение
упражнения и, таким образом, провел устную
обратную связь, соответственно, учащийся может

212. 212
понять, что данный материал или информацию
он успешно освоил.
Учитель указал учащемуся на ошибки в
выполнении упражнения. Он не поставил за
работу никакой отметки, но оценил ее. В
результате учащийся может судить о том, что ему
необходимо сделать для достижения более
высоких результатов.
Самооценивание Процесс, в ходе которого учащиеся собирают
информацию о своем учении, анализируют ее и
делают выводы о своем прогрессе. Обязательное
условие проведения самооценивания – наличие
критериев оценивания работы, с которыми
учащиеся должны быть ознакомлены в начале
изучения темы и до начала выполнения работы.
Две звезды и одно
пожелание
(взаимооценивание)
Применяется при оценивании творческих работ
учащихся, сочинений, эссе. Учитель предлагает
проверить работу одноклассника. Когда учащиеся
комментируют работы друг друга, они не
оценивают работы, а определяют и указывают на
два положительных момента – «две звезды» – и
на один момент, который заслуживает доработки,
– «пожелание».
Приемы и стратегии критериального оценивания
Основной смысл критериального самооценивания, как и многих других
техник формирующего оценивания, заключается в том, что в процессе
познавательной деятельности учащихся оно позволяет оценивать не только
результат этой деятельности (который оно, безусловно, тоже анализирует),
но и процесс работы, приводящей к этому результату.
Учащимся изначально известны критерии, по которым будет
оцениваться работа, они являются неотъемлемой частью задания,
изложены письменно и доступны для всех.
Критериальное оценивание решает следующие задачи:
 делает оценку более объективной и прозрачной как для ученика,
так и для учителя;
 позволяет ученику точно оценить границы своего знания;
 обеспечивает как ученику, так и учителю объективную и
поддерживающую обратную связь.
Основой для дальнейшей успешной и продуктивной работы по
самооцениванию является первый этап урока, на котором вводятся критерии
оценивания. Наиболее полезным способом ввести эти критерии является
общее обсуждение, в котором все учащиеся и учитель приходят к единому
пониманию того, что будет оцениваться и зачем.

213. 213
После того как критерии определены, целесообразно на конкретных
примерах показать, что степень достижений по каждому критерию может
быть различной, и ввести показатели, по которым она будет определяться.
Следующим этапом должно стать подробное ознакомление учащихся с
балльной шкалой, по которой будет проводиться оценивание.
Можно порекомендовать провести несколько проб совместного
оценивания, когда на примере чьей-либо работы ученики потренируются в
применении критериев и показателей оценки и убедятся в том, что понимают
их сходным образом.
После того как дети оценят свои работы, полезно обсудить результаты
их оценивания и сравнивать с тем, как оценивает эти же работы учитель.
Правильно подготовленные и регулярно проводящиесякритериальные
оценивание и самооценивание:
 дают учителю возможность точно оценить не только реальные, но
и потенциальные достижения учеников, отражённые в их стремлении
двигаться вперёд;
 формируют ученическую самоорганизацию, предоставляя ученику
возможность построить план дальнейших действий по собственному
продвижению;
 предоставляют учителю и ученикам неразмытые, объективные
критерии оценки, пригодные для интерпретации, анализа и
непосредственного использования во взаимодействия с учащимися и
родителями;
 обеспечивают преемственность в работе разных учителей-
предметников и создают основание для их коллективно распределённой
работы;
 дают общие основания для оценки достижений учащихся на
разных этапах учебного процесса применительно к разным задачам и
ситуациям;
 формируют и поддерживают заинтересованность и уровень
компетентностного участия родителей в учебном процессе.
Критериальное оценивание является основой практически всех
оценочных методик.
Наиболее простым инструментом можно считать знакомую многим
методику цветовых дорожек.
Цветовые дорожки позволяют ученику, пользуясь цветными
карандашами, самостоятельно оценить, насколько он понял материал,
может ли выполнить задание, уверенно ли чувствует себя при ответе на
вопрос. Выбрав один из трёх цветов, ученики делают пометки в своих
тетрадях рядом с домашней или классной работой. Красный цвет – это
сигнал тревоги: я этого не могу, мне трудно; жёлтый – неуверенности: я не
совсем в этом разобрался; зелёный - благополучия: мне всё ясно, я с этим
справлюсь. Учитель, взяв тетради учеников, видит, кто из них и в каком
вопросе нуждается в помощи.

214. 214
Приемы критериального оценивания:
1. «Редакторский совет» Во время редактирования сочинения «Мое
любимое животное» на доске вывешиваются критерии. Все ученики
выступают в роли «редакторов», а ученик, вышедший по желанию к доске, в
роли – «писателя». «Редакторы» внимательно слушают письменный
рассказ, опираясь на критерии успеха, указывают достоинства в работе
ученика и высказывают рекомендации в плане улучшения содержания
сочинения. В данном случае сама форма проверки помогает ученикам
учиться на успехе. После того как ученик выслушал рекомендации
«редакторов» (учеников), он садится на свое место и корректирует свою
работу. Ученики выходят к доске по желанию. Некоторые из них, слушая
рекомендации по поводу улучшения работы своего одноклассника,
проверяют свою работу, и если находят аналогичные ошибки и неточности,
то исправляют.
2. «Пирамида знаний» Учитель после объяснения нового материала
может предложить ученикам выстроить свою пирамиду знаний, умений т.е.
того, что они узнали и умеют делать на этом этапе урока. Для этого каждый
ученик на любом тетрадном листочке (в линейку, клеточку, А-4) записывает
по вертикали по одному предложению снизу вверх, в котором содержатся
знания относительно данной темы урока.
Это могут быть интересные факты, полезные сведения,
оригинальные задания, положительные эмоции и т.д.
Например, пирамида знаний по теме: «Вода» может выглядеть так:
Воду нельзя загрязнять
Без воды нет жизни на планете
Вода может переходить из одного состояния в другое
Вода бесцветная
Листы бумаги вывешиваются по периметру класса. Все ученики
встают, ходят, смотрят, читают.
3. «Закончи предложение» В конце урока учитель раздает
каждому из учеников листок бумаги, и каждый ученик отвечает письменно на
следующие вопросы:
Какие новые знания вы получили? Начните свой ответ со слов:
Я узнал…
Я теперь знаю…
Мне было интересно…
Я хочу еще узнать…
Заполненные листки ученики сдают учителю. Учитель анализирует
ответы учеников, а на следующем уроке обобщает и комментирует их.
4.«Древо творчества» У детей в общей корзине лежат плоды, цветы,
зеленые и желтые листики, которые дети делают совместно с родителями из
цветной бумаги по 5 штук каждую неделю. В конце урока дети прикрепляют
их на дерево: плоды – дело прошло полезно, плодотворно; цветок –
получилось почти все, дело прошло довольно неплохо; зеленый листик – не

215. 215
все получилось, но я старался; желтый листик – не смог справиться с
заданием, еще нужно поработать.
Инструменты оценочной деятельности
«Светофорик» - оценивание выполнения заданий с помощью
цветовых сигналов:
· зеленый – я умею сам,
· жёлтый – я умею, но не уверен,
· красный - нужна помощь
«Волшебная линеечка» - на полях тетрадей ученики чертят шкалы и
отмечают крестиком, на каком уровне, по их мнению, выполнена работа
(внизу – не справился, посередине – выполнил, но допустил ошибку, вверху
– справился без ошибок). При проверке учитель, если согласен с оценкой
ученика, обводит крестик, если нет, то чертит свой крестик ниже или выше.
Символы – фиксация оценки производится следующим образом:
«+» - ученик хорошо знает материал, умеет использовать знания в
нестандартной ситуации
« - » - ученик не знает материал и не справляется с заданием;
Балловая оценка
Процент выполнения
95-100% -высокий уровень усвоения
75 -95% - среде – высокий уровень
50 -74% - средний уровень
меньше 50% -низкий уровень
Эмоциональная оценка - это «хорошие слова» или комплименты.
Комплимент формирует у школьника уверенность в себе. Это важное
качество помогает ему успешно учиться.При оценке письменной работы
отмечаются не только ошибки и погрешности в выполнении работы, но и все
удачные места, делаются поощрительные записи.
«Волшебная лесенка» - ученики на ступеньках лесенки отмечают, как
усвоили материал:
-нижняя ступенька - не понял,
-вторая ступенька – требуется небольшая помощь или коррекция,
-верхняя ступенька – ребёнок хорошо усвоил материал и работу
может выполнить самостоятельно.
Рекомендации учителям
Критериальное оценивание позволяет:
Учителям:
1. Разработать критерии, способствующие получению качественных
результатов;
2. Иметь оперативную информацию для анализа и планирования
своей деятельности;
3. Улучшить качество преподавания;
4. Улучшить качество обучения;

216. 216
5. Выстраивать индивидуальную траекторию обучения каждого
ученика с учетом его индивидуальных способностей и особенностей;
6. Использовать разнообразные подходы и инструменты оценивания;
7. Вносить предложения по совершенствованию содержания учебной
программы.
Учащимся:
1. использовать многообразие стилей обучения, типов мыслительной
деятельности и способностей для выражения своего понимания;
2. знать и понимать критерии оценивания для прогнозирования
собственного результата обучения и осознания успеха;
3. участвовать в рефлексии, оценивая себя и своих сверстников;
4. использовать знания для решения реальных задач, выражать
разные точки зрения, критически мыслить.
Родителям:
1. Получать объективные доказательства уровня обученности своего
ребенка;
2. Отслеживать прогресс в обучении ребенка;
3. Обеспечивать ребенку поддержку в процессе обучения;
4. Устанавливать обратную связь с учителями и администрацией
школы;
5. Быть уверенными и спокойными за комфортность ребенка в классе
и школе.
Критерии оценивания разрабатываются с учетом требований
стандарта по учебному предмету, методических рекомендаций. Критерии не
являются абсолютными, оценка сходных видов деятельности меняется с
учетом возраста обучающихся. Ниже представлены примеры критерий при
оценивании знаний, умений и навыков учащихся.
Критерии оценивания устного ответа:
- Логика при изложении содержания ответа на вопрос, выявленные
знания соответствуют объему и глубине их раскрытия в учебнике;
- Использование научной терминологии в контексте ответа;
- Объяснение причинно-следственных и функциональных связей;
- Умение оценивать действия субъектов социальной жизни,
формулировать собственные суждения и аргументы по определенным
проблемам;
- Эмоциональное богатство речи, образное и яркое выражение
мыслей.
Критерии оценивания реферата:
- Содержание раскрывает тему;
- Логичность изложения материала при раскрытии темы, наличие
выводов;

217. 217
- Оформление реферата соответствует требованиям;
- Реферат автором был представлен с использованием
демонстрационного материала;
- Качество выступления автора(свободное владение материалом;
текст зачитывает; кратко и точно отвечает на вопросы и т.д.)
Критерии оценивания выполнения таблицы:
- Полное заполнение граф таблицы;
- Записи выполнены кратко и грамотно, отражают наименование
граф;
- Эстетичность оформления работы.
Критерии оценивания эссе:
- Автором приведены яркие и выразительные факты для
подтверждения своего мнения;
- Аргументы соответствуют проблеме;
- Мысли автором изложены четко с соблюдением норм русского
языка.
- Рабочий лист с указанием критериев оценивания показывает, за
какие достижения ученик будет получать баллы. Это поможет, заранее
оценив свои сильные и слабые стороны, разумнее распределить
собственные ресурсы.
«Принципы оценивания»
Задание: выбрать 5 главных принципов оценивания и наклеить на
лист.
1.Доверить оценку детям! Самооценка, взаимооценка ,
индивидуальная оценка должны стать неотъемлемой частью учебной
деятельности каждого школьника.
2. Давать детям время на оценивание.
3. Процесс оценивания должен строиться на основе понятных детям
критериев и дескрипторов.
4. Оцениваться должен не только результат оценивания. Но и
процесс обучения.
5. Не скупиться на похвалу. Нет такого «двоечника», которого не за
что было бы похвалить.
6. Хвалить исполнителя, критиковать только исполнение.
7. «На ложку дегтя- бочка меда» - даже в море неуспеха можно
найти островок успеха и закрепиться на нем.
8. Ставить перед ребенком только конкретные цели.
9. «За двумя зайцами…». Не надо ставить перед школьником
несколько задач одновременно.
10. Формула «Опять ты не…» - верный способ выращивания
Неудачника.

218. 218
11. Оценка должна сравнивать сегодняшние успехи ребенка с его
вчерашними неуспехами.
12. Ставить перед ребенком достижимые цели, и он их попытается
достичь.
13. Объяснять оценки, отмечать специфические ошибки , давать
советы по исправлению.
14. Анализировать прошлый успех. Повторять и закреплять успехи.
15. «Обратная связь» должна быть своевременной, содержательной:
не просто «хорошо выполнил работу», а « такие плюсы и минусы в этой
работе, и что необходимо еще сделать.
III. Заключение.
Повышение качества образовательного процесса тесным образом
связано с повышением качества знаний и успеваемости учащихся, без
формирования положительной мотивации учащихся это решить невозможно.
Использовав в полном объеме факторы, влияющие положительно на
процесс мотивации обучающихся можно добиться успеха.
Критериальное оценивание способствует снижению тревожности
ученика, формированию положительной мотивации. То обстоятельство, что
оценки, получаемые за промежуточную работу, не выставляются в журнал,
превращает эту работу в осмысленную деятельность по наращиванию своих
знаний. Учитель превращается из сурового судьи в заинтересованного
помощника и консультанта.
Между учителем и учеником исчезает зона конфликта, оценивание
превращается в совместную работу по критериям принятым обеими
сторонами. Открытость, прозрачность самого процесса оценивания,
возможность высказать свою точку зрения помогают ученику стать
настоящим субъектом своего обучения.
Интегрированные методы обучения
учащихся начальной школы
Фролова Марина Ивановна
учитель начальных классов
Бектауской средней школы
Шортандинского района Акмолинской области
Есть профессия такая
Пусть немодная сейчас
Но судьба её простая
Заходить с улыбкой в класс
И с такою же улыбкой

219. 219
Помогать, растить, учить
Что ответственней скажите
И прекрасней может быть?
Актуальность проблемы межпредметных связей на уроках в
школьном обучении очевидна – это связано с возрастающей ролью
человека в области смежной со специальностью наук и умений комплексно
применять их при решении различных задач.
Межпредметные связи следует рассматривать как отражение в
учебном процессе межнаучных связей составляющих одну из характерных
черт совре-менного научного познания. Этим и обусловлен мой выбор
проблемы иссле-дования.
Межпредметные связи дают учащимся те знания и умения, которые
они приобрели при изучении одних предметов с целью использования их при
изучении других предметов. В результате этого учащиеся могут применять
полученные знания и умения в конкретных ситуациях, при рассмотрении
частных вопросов, как в учебной, так и во внеурочной деятельности в буду-
щей производственной, научной и общественной жизни выпускников сред-
ней школы.
Практическая и теоретическая значимость исследования состоит в
том, что полученные материалы можно использовать в практике работы
учителей начальных классов и методистов при совершенствовании
программ и учеб-ников для общеобразовательных учреждений.
Что обозначает слово интеграция? Какие методы работы
используются в учебно – воспитательном процессе на уроках в начальной
школе?
Понятие интеграция в «Педагогической
энциклопедии» определяется как взаимная согласованность учебных
программ по различным школьным предметам с использованием
межпредметных связей и взаимным учетом общего между предметами, как в
содержании, так и в учебно-воспитательном процессе.
Понятие интеграция:
– это глубокое взаимопроникновение, слияние, насколько это
возможно, в одном материале обобщенных знаний в той или иной области
(здесь интегра-ция рассматривается как средство обучения);
— это создание у школьников целостного представления об
окружающем ми-ре (здесь интеграция рассматривается как цель обучения);
– это процесс, сближения и связи наук, происходящий наряду с
процессами дифференциации обучения.
Проблема интеграции обучения и воспитания в начальной
школе очень актуальна в наше время, важна и современна, как для
теории, так и для практики. Её актуальность продиктована новыми
социальными запросами, предъявляемыми к школе.

220. 220
Она представляет собой высокую форму воплощения
межпредметных связей на качественно новой ступени обучения и
способствующей созданию нового целого системного «монолита знаний».
Принцип интеграции – установление соответствий между
информацией естественно – научного характера и сведениями о
человеческой деятельнос-ти.
Интеграция выполняет ряд функций в обучении:
Методологическая функция – формирование у учащихся
современных представлений изучаемых дисциплин.
Образовательная функция – формирование системности
связанности отдельных частей, как системы глубины, гибкости,
осознанность познания.
Развивающая функция – формирование познавательной
активности, преодоление инертности мышления, расширения кругозора.
Воспитывающая функция – отражает политехническую направлен-
ность.
Конструктивная функция – совершенствование содержания учебного
материала методов и форм организации обучения.
Современные технологии, разнообразные средства, методы и
формы обучения, направлены непосредственно на развитие у ребенка
умственных и нравственных сил, способностей, склонностей, творчества
и самостоятель-ности.
В данном случае учебные предметы начинают помогать друг другу и
поэтому в последовательном принципе межпредметных связей содержатся
важные резервы дальнейшего совершенствования учебно –
воспитательного процесса.
Деятельность учителя начальных классов многообразна и особое
место в ее структуре занимает управление учебно – воспитательным
процессом об-щая цель которого – оптимизация обучения.
Вы знаете, что специфика работы учителя начальных классов
такова, что он один обучает детей по нескольким дисциплинам.
 Чем это интересно?
 С учетом возрастных особенностей младших школьников и
совре-менным уровнем развития науки каждый предмет представляет собой
объединенную систему знаний и умений из различных областей действи-
тельности и примером, могут служит следующие школьные
предметы: Например, природоведение объединяет 7 областей знаний;
математика – не менее 3, а литературное чтение – не менее 4.
Следовательно, объективно заложенные внутрипредметные связи
между разными областями способствуют естественному установлению
межпредмет-ных связей с целью интеграции знаний при рассмотрении и
изучении опре-деленных объектов явлений процессов.

221. 221
А между тем, межпредметная интеграция, существенно обогащает
внут-рипредметную интеграцию и одной из форм межпредметной
интеграции яв-ляется интегрированный урок.
В интегрированном уроке предметом анализа выступают
многоплановые объекты:
 Например, в литературе средство выразительности –
слово (образ-ные определения эпитеты метафоры сравнения)
 в познании мира – объект (понятие форма причинно —
следственные связи)
 в изобразительном искусстве – рисунок (форма величина
цвет компо-зиция)
 в трудовом обучении – изделие (лепка объем
пропорции аппликация)
 в музыке – мелодия (ритм гармония динамика).
Хочу отметить развивающие возможности интегрированного урока
по-тому, что он позволяет реализовать один из важнейших принципов дидак-
тики – принцип системности обучения и создает оптимальные условия для
развития мышления, что способствует развитию системного мировоззре-
ния и гармонизации личности учащихся.
И одним из обязательных и основных требований интегрированного
преподавания на уроке – это повышение роли самостоятельной
работы уча-щихся, потому что интеграция неизбежно расширяет тематику
изучаемого материала, вызывает необходимость более глубокого анализа и
обобщения явлений, круг которых увеличивается за счет других предметов.
При этом ученики справятся с подобной работой только тогда, если
владеют приемами исследовательской деятельности и умеют правильно
организовать свое вре-мя. Значит, задача учителя научить ребенка
самостоятельности и развить в нем познавательный интерес к предмету
исследования. Для решения таких задач можно
использовать интегрированные методы обучения, имеющие
межпредметное содержание, которые в
дальнейшем окажут влияние на развитие комплексных форм
организации всего учебно – воспитательного процесса начальной школы:
— индивидуальные — СПЗ – рефераты, сочинения,
самостоятельные ис-следования, проекты, доклады, краткие отзывы о
книгах и статьях, самонаб-людения, опыты, сбор материалов по изучаемой
проблеме;
— групповые — театрализованные представления по тематике
уроков, тематические кружки и секции, практические работы, обсуждение
книг и оформление стенгазет, игры межпредметного содержания.
— массовые — межпредметные экскурсии, тематические вечера,
конферен-ции, конкурсы, факультативы, олимпиады.

222. 222
Практический опыт работы показывает и подтверждает хорошую
интегра-цию, с использованием межпредметных связей на уроках в
начальной школе.
Например, в 3 классе я проводила интегрированный урок –
изобразитель-ного искусства — литературы — музыки: «Волшебные
фонарики» на котором, дети — рисовали, пели песни о разных красках и
цветовой гамме, читали стихи и рассказы по теме урока.
Интегрированные методы обучения с использованием
межпредметных связей дают возможность учителю творчески подходить к
подготовке раз-ных видов уроков, позволяют проводить их в
нестандартной форме: Например-
 Уроки — сказка
 Уроки – путешествия
 КВН
 Урок – зачет
 Уроки с элементами театрализации и игры
 Урок – обмен знаниями
 Урок взаимопроверки
 Урок творческого поиска
 Урок — издание газеты
 Урок — конкурс или аукцион
 Урок — защита творческих работ (проектов)
Чтобы подготовить и провести интегрированный урок, или внеклас-
сное мероприятие, умело ответить на любой вопрос своего ученика – мне,
как педагогу, нужно переработать немало литературы: по программе, в
словарях, энциклопедиях, исторических справочниках; прочитать произве-
дения различных литературных жанров, просмотреть видео записи и про-
слушать музыкальные записи, подобрать эстетически оформленные иллюст-
рации, репродукции, рисунки детей, создать слайдовые презентации.
При этом использовать инновационные технологии, принятые в
совре-менной педагогике, быть на «ты» с Интернетом, уметь работать на
современ-ных ТСО – интерактивной доске в мультимедийном классе.
В своей работе при планировании проведении интегрированных
уроков с применением межпредметных связей я всегда учитываю
физическую и психологическую подготовленность класса к восприятию
информации.
При этом важно правильно определить цель урока, тогда вы будете
знать, какая информация вам нужна для реализации её на уроке.
Значение интеграция заключается еще и в том, что она способствует
снятию напряжения, нагрузки, утомляемости учащихся за счет быстрого
переключения их на уроке с одного вида деятельности на другой.
Так, например, умственную нагрузку можно сменить игрой,
сюрпризным, театрализованным моментом, а статическое положение и

223. 223
мышечную уста-лость — снимают физминутки. И вновь идет настрой на
работу, требующую умственного напряжения.
Главное при разработке интегрированных уроков с использованием
межпредметных связей учитель должен помнить, что интегрированный урок
отличается следующими особенностями- предельной четкостью и
сжатостью учебного материала; логической
взаимообусловленностью и взаимосвязанностью; информационной
емкостью.
Для лучшего усвоения учебного материала советую проводить
не один интегрированный урок, а 2 — 3 урока
подряд, объединяя несколько пред-метов, с учетом возраста, класса
обучения и подготовленности учащихся.
В настоящее время я работаю во 2 классе и хочу сказать, что в
процесс обучения включаю интегрированные уроки по русскому языку,
математике, познанию мира и самопознанию. На таких уроках есть
возможность объеди-нить , например, русский язык с уроками музыки,
чтения, изобразительного искусства, что позволяет достичь высокой
плотности урока, повысится активность учащихся, интерес к обучению и
результативность. Если взять уроки математики, то чаще всего
объединяю их с уроками трудового обуче-ния, рисования, физкультуры и
ознакомления с окружающим миром.
Хочется сказать, что интегрированные уроки и интегрированные ме-
тоды обучения с использованием межпредметных связей в начальной
школе оказывают большое влияние на повышение эффективности учебно –
воспи-тательного процесса следующих уровней:
— уровень сформированности знаний;
уровень сформированности умений и навыков;
уровень успеваемости учащихся.
Еще раз хочу отметить, что введение интегрированной системы
обучения позволяет с большей степени, чем традиционное предметное
обучение спо-собствовать развитию широко эрудированного человека,
обладающего це-лостным мировоззрением, способностью самостоятельно
систематизировать имеющиеся у него знания и нетрадиционно подходить к
решению различных проблем. Поэтому этот метод обучения очень
привлекателен для учителей:
— помогает им лучше оценить способности знания ребенка и понять
его и побуждает искать новые нетрадиционные формы и методы обучения.
Это большая область для проявления творческих способностей для
многих учителей, методистов, психологов, всех, кто хочет и умеет работать,
кто мо-жет понять севременных детей, их запросы и интересы, кто их любит
и отда-ет им себя.
Вот так свои сердца отдают своим ученикам учителя начальных
классов Бектауской средней школы:
Сердца детей мы покоряем Уже виски засеребрились.

224. 224
Из года в год, Морщинки незаметно появились.
Из года в год, Но не стареет лишь душа.
И мы порой не замечаем, Она теплом любви согрета.
Что жизнь идет, От любопытных детских глаз.
Что жизнь идет, Они у школьного порога.
С улыбкой, с радостью, с надеждой.
И каждый день, и каждый час
Встречают нас, встречают нас.
Развитие критического мышления на
уроках русского языка и литературы
Мазалова Ирина Николаевна
учитель начальных классов
КГУ Киялинская сш имени А.Хименко
Аккайынский район с. Киялы
На уроках языка и литературы развитие критического мышления
связано в первую очередь с работой с текстом. При этом необходимо
объединение приемов учебной работы по видам учебной деятельности в
зависимости от характера текста (текст информационный или
художественный) и способа работы с ним (чтение готового текста или
создание письменного текста. Чтение имеет огромный развивающий и
воспитательный потенциал: приобщает ребенка к духовному опыту
человечества, развивает его ум, облагораживает чувства. На уроках языка и
литературы, учащиеся будут глубже понимать прочитанное, овладеют
активными способами чтения и приемами работы с художественным
текстом, что позволит повысить культуру речи, эстетическое развитие,
сформирует активную личность, умеющую творчески и самостоятельно
работать с текстом, с информацией. В исследовании PISA под
грамотностью чтения понимается способность обучающихся к осмыслению
письменных текстов и рефлексии на них, к использованию их содержания
для достижения собственных целей, развития знаний и возможностей для
активного участия в жизни общества. Оценивается понимание и умение
использовать прочитанное для достижения жизненных целей. На уроках
языка и литературы необходимо развивать такие читательские умения, как
нахождение информации, заданной в явном виде; формулирование
выводов; интерпретация и обобщение информации; анализ и оценка
содержания, языковых особенностей и структуры текста. Работа с текстом
предполагает следующие умения и навыки: умение найти в тексте
информацию, представленную в явном виде, или, основываясь на тексте,

225. 225
сделать простые выводы; умение интегрировать детали текстового
сообщения, устанавливать те связи, которые не высказаны автором
напрямую, и интерпретировать их, соотнося с общей идеей текста,
реконструировать авторский замысел, опираясь не только на содержащуюся
в тексте информацию, но и на формальные элементы текста (жанр,
структуру, язык). Следует вести работу по преодолению трудностей при
работе с текстом и информацией. Для этого необходима формулировка
контекстных заданий, упражнений и тестов. Предлагается использовать
арсенал текстов и тестовых заданий международных исследований по
определению уровня сформированности читательской грамотности.
Трудности поиска информации, ее первичной и глубинной мыслительной
переработки затрудняют работу с текстом и информацией. Овладение
школьниками рациональными приемами восприятия и переработки
информации, содержащейся в текстах различного характера в зависимости
от содержания и коммуникативной задачи, существенно повлияет на
эффективность учебных занятий, которая будет выражена в ином (отличном
от настоящего) качестве освоения предметного знания. Уроки языка и
литературы, как и все школьные предметы, с учетом развития критического
мышления необходимо строить с учетом этапов познания: вызов,
осмысление и размышление. На первом этапе осуществляется
пробуждение имеющихся знаний и интереса к получению новой
информации; оказывается помощь учащимся в самостоятельном
определении направления изучения темы. На втором этапе оказывается
помощь в активном восприятии изучаемого материала и соотнесения старых
и новых знаний. На этапе рефлексии необходимо помочь учащимся
самостоятельно обобщить изученный материал и самостоятельно
определить направления при дальнейшем изучении материала. На каждой
стадии урока используются определенные приемы работы, которые
помогают включить учащихся в совместную деятельность. На фазе вызова
можно применить рассказ – предположение по ключевым словам, по
заголовку; графическую систематизацию материала (кластеры и таблицы),
верные и неверные утверждения, перепутанные логические цепочки,
словарную работу, рассматривание иллюстраций. Информация, полученная
в ходе совместной работы, выслушивается, записывается, обсуждается.
Стадия осмысления направлена на сохранение интереса к теме при
непосредственной работе с новой информацией, постепенное продвижение
от знания «старого» к «новому». Этому способствуют методы активного
чтения (стратегия «Чтение с остановками»), прием «Дерево предсказаний»,
поиск ответов на поставленные в первой части урока вопросы. Так, при
чтении с остановками задаются вопросы, которые помогают пробудить
интерес к дальнейшему чтению, вовлечь в работу различные стороны
мышления, проанализировать средства художественного произведения.
Вопросы задаются согласно таксономии Б. Блума: простые вопросы (отвечая
на них, нужно назвать какие-то факты, вспомнить, воспроизвести некую

226. 226
информацию); уточняющие вопросы (То есть ты говоришь, что?, Если я
правильно понял, то …?); объясняющие вопросы (Почему?), направленные
на установление причинно-следственных связей; творческие вопросы (в
вопросе есть частица «бы», в формулировке есть элементы условности,
предположения, фантазии, прогноза: Что бы изменилось …, если бы …?, Как
вы думаете, как будут развиваться события дальше?); оценочные вопросы,
которые направлены на выяснение критериев оценки тех или иных событий,
явлений, фактов (Почему что-то хорошо, а что-то плохо? Чем один герой
отличается от другого?); практические вопросы, которые направлены на
установление взаимосвязи между теорией и практикой (Как бы вы поступили
на месте героя?). Данная работа проводится в парах, группах и
индивидуально. На уроках большую роль играет этап рефлексии и
домашнее задание. На стадии рефлексии представляются важными не
только логические умозаключения, но и эмоциональные переживания.
Используются как устные, так и письменные приемы проведения рефлексии.
Упражнение «Синквейн» (от французского «cing» – пять) – стихотворение,
состоящее из пяти строк, используется как способ синтеза материала.
Лаконичность формы развивает способность резюмировать информацию,
излагать мысль в нескольких значимых словах, емких и кратких выражениях.
Синквейн может быть предложен как индивидуальное самостоятельное
задание; для работы в парах; реже как коллективное творчество. Синквейн
может быть полезен в качестве: инструмента для синтезирования сложной
информации; способа оценки понятийного багажа учащихся; средства
развития творческой выразительности. Эссе также можно использовать на
этапе рефлексии. С помощью данного жанра возможно развитие
способностей умелого высказывания и доказательства своей позиции по
определенным проблемам на основе приобретенных знаний. Цель эссе
состоит в развитии навыков самостоятельного творческого мышления и
письменного изложения собственных мыслей. Эссе позволяет научиться
четко и грамотно формулировать мысли, структурировать информацию,
использовать основные категории анализа, выделять причинно-
следственные связи, иллюстрировать понятия соответствующими
примерами, аргументировать свои выводы; овладеть стилями речи. В целях
развития критического мышления следует организовать самостоятельную
познавательную деятельность учащихся посредством метода проектов.
Обучение на основе проектов способствуют лучшему усвоению материала и
развитию навыков классификации, анализа и синтеза, формированию
навыков межличностного общения. Кроме того, ученики переносят знания в
другой контекст, т.к. учатся искать и анализировать информацию. Также на
уроках языка и литературы рекомендуется проводить дискуссии, дебаты, так
как эти ролевые интеллектуальные игры, где стороны ведут спор по
определенной теме, позволяют научиться отстаивать свою точку зрения и
научиться слушать другого, доказывать свой выбор. В то же время у в
рамках дискуссии, дебата учащиеся учатся публичному красноречию,

227. 227
аргументированным дискуссиям с оппонентами. Таким образом, ориентация
на развитие критического мышления на уроках языка и литературы
позволяет достичь следующих результатов: изменить отношение учащихся к
учебе; повысить познавательное, исследовательское отношение; развить
положительное отношение к заданиям творческого и проблемно-поискового
характера; изменить у учащихся отношение к собственным ошибкам и
затруднениям, возникающим в ходе работы; мотивировать учащихся к
дальнейшей деятельности (они учатся рефлексировать свою деятельность и
развивают коммуникативную культуру); создать атмосферу доверия,
сотрудничества в системе «учитель-ученик-класс», выработать осознанное
отношение к индивидуальной, групповой и коллективной деятельности.
Проблемы и перспективы дальнейшего
развития профессионального образования:
модернизация системы
Оразымбетова Асия Асановна
Мастер производственного обучения
преподаватель специальных дисциплин
КГКП «Экибастузский горно-технический
колледж имени к. Пшенбаева», г Экибастуз
Основополагающее конкурентное преимущество любого региона
обеспечивается развитием кадрового потенциала, в частности, с ростом
уровня образования населения. Как раз в сфере среднего
профессионального образования в настоящее время лежит ключ к
обеспечению стабильного экономического роста, как предприятий, так и
страны в целом.
Поэтому актуальной становится задача подготовки специалистов на
базе активного содействия государства и внедрения инновационных
методов обучения.
Ключевой задачей на ближайшее будущее является осуществление
государственной образовательной политики, главное требование которой –
обеспечить эффективное, конкурентоспособное образование для молодого
поколения. В соответствии с ростом потребности в специалистах среднего
звена государственная политика предусматривает опережающее развитие
системы среднего профессионального образования. На
общегосударственном уровне заявлено о его приоритетности и значимости в
обеспечении развития экономики и общества в целом. Но опережающее
развитие – это не только увеличение объемов подготовки специалистов, но
и первостепенное изменение качества образования.

228. 228
Модификация социально-экономических условий диктует
необходимость качественно нового уровня подготовки кадров. Это возможно
достичь путем перехода учебных заведений среднего профессионального
образования на инновационный путь развития, позволяющий обеспечить
рост результативности обучения.
Надлежит отметить, что развитие среднего профессионального
образования с учетом меняющихся роли, места и функций рабочих кадров,
тормозится отдельными проблемами: недостаточной результативностью
управления учреждениями среднего профессионального образования;
разрушением традиционных связей образовательных учреждений с
предприятиями, устареванием материальной базы учебных заведений,
затрудненным подбором баз для производственной практики студентов;
невозможностью обеспечить в полном объеме подготовку кадров нужной
квалификации; отсутствием пополнения учебных заведений
руководителями и преподавателями, обладающими опытом
профессиональной деятельности на современных предприятиях.
Поэтому эффективность подготовки кадров в учебных заведениях
СПО не всегда в полном объеме соответствуют требованиям
работодателей.
С учетом отмеченных проблем необходимо наметить главные
направления формирования эффективной системы подготовки
специалистов:
1) развитие сети подведомственных учреждений, цель которых -
обеспечение интеграции учебных заведений разных уровней путем их
укрупнения и объединения в комплексы для увеличения круга услуг при
подготовки кадров, росту качества образования по разным направлениям,
ступеням и формам;
2) развитие учебно-материальной базы;
3) совершенствование организационно-экономических механизмов
деятельности образовательных учреждений;
4) обеспечение образовательных учреждений кадрами;
5) развитие социального партнерства с предприятиями.
Важным аспектом инновационного развития среднего
профессионального образования, выступающего как практико-
ориентированное обучение, является его интеграция с производственной
сферой. Это является фактором адекватности результатов системы
среднего профессионального образования нуждам производства, сближения
процесса подготовки кадров запросам различных отраслей экономики и
конкретных работодателей, обеспечения связи обучения студентов с
будущей работой на предприятиях.
Постоянно изменяющиеся требования работодателей, вызванные
появлением новых производственных технологий, требуют изменения
содержания обучения в средних профессиональных заведениях. В этой
связи образовательными учреждениями совместно с работодателями

229. 229
разрабатываются и корректируются набор требуемых профессиональных
компетенций по подготовке будущих специалистов, вводятся новые
дисциплины и программы подготовки студентов. Все это оказывает влияние
на систему практической подготовки студентов, а внедрение современных
образовательных и информационных технологий позволяет готовить
конкурентоспособных и востребованных специалистов на рынке труда.
Формат реализации государственных образовательных стандартов
делает возможным и необходимым участие работодателей в разработке
рабочих учебных планов и программ дисциплин учебных заведений среднего
профессионального образования, в организации учебных практик и
стажировок на базе предприятий, распространение положительного опыта
взаимодействия предприятий и образовательных учреждений, привлечение
квалифицированных кадров предприятий к образовательному процессу.
Такое сотрудничество ориентировано на долговременное и
стратегическое партнерство, так как позволяет готовить кадры под заказ
предприятий, учитывать изменяющиеся запросы работодателей, как
основных заказчиков специалистов, заключать договора между
предприятиями и учебными заведениями по совместному управлению
материальной базой, передаче в аренду оборудования, в том числе на
льготных экономических условиях.
Таким образом, принимаемые мероприятия по модернизации
среднего профессионального образования в современных социально-
экономических условиях, призваны не только решать задачи по улучшению
профессиональной подготовки молодежи, но и качественно ее изменить.
Актуальные проблемы среднего
профессионального образования: Проблема
формирования личности
Копежанова Жадыра Файзоллиновна
мастер производственного обучения
КГКП «Экибастузский горно-технический колледж
имени к. Пшенбаева», г Экибастуз
Формировать человека разумного означает формировать
нравственность и систему знаний, развивать психику – таковы
необходимые черты разума. Мыслящий и нравственный человек, когда у
него нет системы знаний по какой-либо проблеме, чувствует свою
беспомощность; нравственный и знающий человек, но без гибкого,
творческого мышления, превращается в догматика; все знающий,
великолепно мыслящий, но безнравственный интеллектуал – это немалая
опасность для людей, для общества.

230. 230
Главной задачей профессиональных учебных заведений является
развитие личности в процессе приобретения ими профессии, специальности
в соответствии с собственными интересами, способностями и социальным
заказом общества и государства.
Наша концепция.
Прежде чем приступать к решению проблемы формирования
Личности, нужно изучить студента, его темперамент, характер, качества,
способности, направленность.
Необходимо целенаправленно развивать на учебных занятиях
Модернизация системы образования требует повышения
профессионализма преподавателей СПО. Концепция профессиональной
подготовки специалистов не всегда идет в ногу со временем. Трудно
рассчитывать на повышение компетентности выпускников без изменения
профессионального сознания и повышения уровня компетентности
педагогов, без критического осмысления своего опыта работы, своих
устоявшихся, но уже не работающих на разрешение современных проблем
установок и стереотипов.
В настоящее время образование действительно переживает трудное
время.
Общеизвестная статистика- девятый класс на «4» и «5» заканчивают
лишь 16% учеников общеобразовательных школ. Нельзя не учитывать, что
процесс обучения – это равное взаимодействие обучающего и
обучаемого.
Говорить обсуждать, находить возможные способы преодоления
психолого-педагогических проблем СПО сегодня необходимо.
Предпосылки для проведения данной работы:
1. Значительно усложнились задачи обучения.

231. 231
2. Учебно-воспитательный процесс стал более многофакторным
и многопрофильным. Перед педагогами поставлено много вопросов:
а) как обеспечить усвоение более сложного и объемного учебного
материала всеми студентами, т.е. как разрешить противоречия между
возрастной сложностью и возможностями;
б) как добиться положительного отношения к учению;
в) как обеспечить успешное усвоение всех учебных предметов при
все более ярко проявленной направленности интересов лишь на
определенную группу предметов;
г) как учесть противоречия между возрастной самостоятельностью и
сложившимися традициями активного управления;
д) как учесть в процессе обучения все более растущую
информированность подрастающего поколения.
И этот перечень вопросов можно было бы бесконечно долго
продолжать.
Актуальность выбранной темы определила цель исследования:
выявить оптимальные, приемлемые в современных условиях формы,
методы, приемы, технологии, позволяющие преодолеть психолого-
педагогические проблемы сегодняшнего среднего профессионального
образования.
Объектом исследования является совместная деятельность
преподавателя и студентов.
Предмет исследования – психолого-педагогические проблемы СПО.
Для достижения поставленной цели поставлены следующие задачи.
На основе проведенного анкетирования педагогов техникума, выявить:
- наиболее актуальные психолого-педагогические проблемы;
- проанализировать имеющуюся научную литературу и опыт работы
по данным проблемам отечественных и зарубежных педагогов;
- составить практические рекомендации деятельности
преподавателя.
Исследование проходило поэтапно.
Первый этап (диагностический)– составление вопросов для анкеты и
ее проведение.
Педагогам колледжа предлагалось проранжировать 14
предполагаемых проблем в зависимости от степени значимости.
Второй этап – обработка полученных результатов
место название проблемы
1 Педагогические методы и приемы, для формирования
ценностного отношения к учению.

232. 232
2 Влияние оценки на личностное развитие студентов.
Система контроля и самоконтроля, возможности
применения оценки и самооценки студентов.
3 Методы стимулирования и мотивация учебно-
познавательной деятельности студентов.
4 Специфика самостоятельной работы студентов. Место
домашних заданий в системе самостоятельных работ
студентов.
5 Нетрадиционные уроки и их педагогическая ценность для
личностно-ориентированного развития студентов.
6 Возрастные особенности мыслительной деятельности и
психологические условия ее активизации в обучении.
7
Социально-психологическая характеристика общения и
особенности коммуникации в педагогической деятельности.
Средства новых информационных технологий в процессе
обучения, возможности и ограничения их применения,
методика использования.
8 Психолого-педагогическое обоснование возможностей и
необходимости использования интерактивных форм и
методов обучения.
9 Этапы и психолого-педагогические условия формирования
и развития компетенции студентов.
10 Специфика педагогического общения с подростками как
субъектами обучения. Приемы устранения барьеров
общения в образовательном процессе.
11 Проектная методика обучения и возможности ее
реализации в системе образования.
12 Сущность педагогической диагностики. Критерии оценки
достижения планируемых результатов обучения и развития
студентов.
13 Значение рефлексии. Развитие навыков саморегуляции у
преподавателей.
Анализируя результаты данной анкеты, пришли к выводу, что
больше всего педагогов колледжа волнуют вопросы:
-личностно-ориентированного обучения,
-вопросы дидактики и методики преподавания,
-и психологии развития личности
Далее, в перспективе - разработка и составление практических
рекомендаций для преподавателей колледжа.

233. 233
Развитие орфографической зоркости у
учащихся младшего школьного возраста
Бекенова Гульнар Хамитовна
Учитель начальных классов
ГУ «Средняя общеобразовательная школа № 2
отдела образования акимата города Аркалыка»
Моя тема самообразования «Развитие орфографической зоркости у
учащихся младшего школьного возраста».
Орфографическая грамотность — это составная часть общей
языковой культуры, залог точности выражения мысли и взаимопонимания.
Именно в начальных классах закладываются основы грамотного письма.
Поэтому изучение причин, порождающие орфографические ошибки и путей
повышения орфографической грамотности актуально в обучении младших
школьников русскому языку.
Свою тему я разделила на несколько подтем:
1. Предупреждение орфографических ошибок.
Исследования показали, что одной из причин письма с ошибками
является несформированность того необходимого качества, которое
позволяет обнаружить в слове «опасные» места еще до его записи. В
цепочке орфографического действия теряется самый первый шаг,
сформированность которого и позволяет увидеть, услышать наличие
орфограммы в слове, т.е. поставить орфографическую задачу. С этим шагом
и связано качество, которое имеет название орфографическая зоркость.
Развитию орфографической зоркости способствует большое
количество практических упражнений, которые я и использую на уроках.
Подробнее остановлюсь на тех, которыми пользуюсь в первом классе, так
как сейчас я обучаю ребят именно первого класса:
1.Комментированное письмо с указанием орфограмм. Это один из
сложных видов работы, поэтому его необходимо применять практически на
каждом уроке.
2.Объяснительные или предупредительные диктанты.
3.Выборочные списывания и диктанты.
4.Показ нужной орфограммы на карточках – сигналах.
5.Письмо по памяти.
6.Использование этимологического анализа слов.
7. Использование орфографического чтения для развития
фонематического слуха. Очень полезно после разбора упражнения читать
тексты так, как написаны.
8.Прием списывания – одно из лучших средств развития
орфографической зоркости. Этот прием соединяет в себе и письмо по
памяти, и орфографическое чтение, и комментированное письмо.

234. 234
9.Использование принципа какографии, т.е. письма с намеренно
допущенными ошибками.
Например:
Найдите и исправьте ошибки в тексте:
Щенок шарик укусил Шарик.
Лопнул Шарик, испугался шарик.
10.Использование рифмованных упражнений. Этот прием вы могли
наблюдать на открытом уроке русского языка в первом классе. Остановлюсь
на нем подробнее.
Рифма привлекает детей забавной игрой слов и созвучий. В
зависимости от роли, которую выполняют рифмовки, их делят на четыре
группы.
Первая группа. Рифмовки –«запоминалки».
Они служат для выделения орфограммы и запоминания ее
правописания. Такие упражнения являются своеобразным средством
опережающей подготовки к серьезному изучению языковых явлений.
Многократное чтение таких рифмовок, а иногда и непроизвольное
заучивание их создают тот благоприятный фон, на котором в дальнейшем
прочно, осознанно и гораздо легче усваиваются детьми орфографические
правила. Например:
Перед Е, Ё, И, Ю, Я
Я в словах стою, друзья.
Здесь моя семья, жильё-
Перед Я, Ю, И, Е, Ё.
Вторая группа. Рифмовки – «тренажеры».
Используются для чтения и письма, орфографически насыщенного
словарного материала. Примером упражнений из этой группы может быть
следующее:
Кошка Маришка,
котёнок Тишка,
щенок Дружок,
цыплёнок Пушок,
корова Бурёнка,
коза Найдёнка,
поросёнок Хрюша
и бычок Гаврюша-
все их клички до одной
пишут с буквы прописной!
Такие упражнения привлекают внимание детей к орфограмме,
расширяют их представления о несоответствиях написаний и произношения,
служат средством накопления слов, иллюстрирующих то или иное правило
правописания.

235. 235
Третья группа. «Рифмовки-контролеры».
Их отличие от других стихотворных упражнений состоит в том, что
служат они, как правило, средством контроля и самоконтроля для
первоклассников, осваивающих первые умения и навыки правописания. Вот
одно из таких упражнений:
ВСЕ ОБДУМАЙ, НЕ СПЕШИ,
А ПОТОМ УЖЕ ПИШИ:
ча жи жи ча щу ши
— йка, ё——ки, чи—- , да—- , —ка, камы——- .
чя жы жы чя щю шы
ЗНАЕШЬ, КАК ПИСАТЬ? ТЕПЕРЬ,
ТАК ЛИ ДУМАЕШЬ, ПРОВЕРЬ:
чайка, ёжики, чижи, дача, щука, камыши.
ЕСЛИ ТАК ХОТЕЛ ПИСАТЬ,
ПОЛУЧАЙ ОТМЕТКУ “5”!
Эта рифмовка состоит из двух частей. Первая— настраивает
первоклассников на выбор правильной орфограммы и заставляет подумать
над вопросом, как нужно писать предложенные слова. Вторая часть
содержит ответ, дает возможность еще раз прочитать слова с выделенными
сочетаниями, поощряет работу детей.
Четвертая группа. «Орфографические пятиминутки».
При выполнении такого упражнения идет отработка навыков
правописания на основе нескольких изученных орфограмм,
целенаправленно формируется орфографическая зоркость.
“Орфографические пятиминутки” — это упражнения, которые учитель
может предложить детям на уроках чтения и письма, в конце или начале
занятия. Одну и ту же рифмовку следует использовать многократно,
перемежая работой с другими стихотворными упражнениями этой же группы:
Точка, бочка, шишка, друг,
пёсик Булька и утюг,
класс, аллея, телеграмма-
кто нашёл все орфограммы?
Карточки-задания.
Уже в первом классе я провожу пропедевтическую работу для
формирования навыка грамотного письма. Для этого мною разработан
дидактический материал, который предлагаю вашему вниманию. (раздать
каждому пример карточки).

236. 236
Задания карточек развивают мыслительные операции детей, учат их
обобщать явления, устанавливать причинно-следственные связи,
побуждают
к применению определенных способов действий. Одни задания
организуют наблюдения учащихся за языковыми явлениями, другие
необходимы для усвоения грамматического определения или
орфографического правила, третьи помогут установить последовательность
умственных действий при решении орфографических задач, т.е. откроют
общий способ деятельности.
Разнообразие формулировок в заданиях разовьёт остроту ума и
гибкость мышления, потребует от ученика предельной внимательности и
собранности.
Итак, использование этих и многих других упражнений по развитию
орфографической зоркости предупредит появление ошибок при письме.
2. Диагностика орфографических ошибок.
В обучении грамотному письму не обойтись без анализа
допускаемых детьми ошибок, без выяснения их причин, т. е. их диагностики,
без прогнозирования возможных ошибок, разработки методики их
исправления и предупреждения.
Ошибки в тетрадях учеников указывают на трудности, которые лежат
в самих орфограммах и которые испытывают ученики при овладении тем
или иным правилом. По ошибкам можно судить об общем орфографическом
развитии класса и отельных учеников, о недостатках в знаниях и навыках по
тому или иному разделу программы. Изучение ошибок учителем помогает
наметить систему занятий с классом и с отдельными учениками в целях
укрепления орфографических навыков.
С этой целью мною разработана методика диагностирования
орфографических ошибок, которая имеет вид таблицы. В нее вносятся
слова, в которых учащиеся допустили ошибки, номера орфограмм и номера
учащихся согласно журналу. Таким образом, на одном листе можно
проследить информацию о грамотности класса в целом на данный момент.
Такая таблица является хорошим помощником при подготовке работы над
ошибками. Слова, занесенные в таблицу можно использовать и для
индивидуальной работы, и для орфографических пятиминуток, включать в
разнообразные упражнения.
3. Коррекционная работа над орфографическими
ошибками.
На основе результатов исследования орфографических ошибок в
классе проводится коррекционная работа, которая включает в себя как
индивидуальную, так и групповую формы работы. Мною разработана
система коррекционной работы над орфографическими ошибками в 4
классе.

237. 237
Опираясь на принципы этой работы, я строю обучение и в 1 классе.
Надеюсь, моя работа уменьшит количество ошибок в работах
учащихся. Свою систему работы над орфографическими ошибками я могу
предложить учителям начальных классов.
Остановлюсь подробнее на характеристике некоторых видах
упражнений.
1.Списывание. Время для списывания я отвожу на каждом уроке. На
отдельных уроках оно может сводиться к одному предложению. Причём
списывание может дополняться грамматическими заданиями. Особое
внимание уделяю выборочному списыванию. Это упражнение использую при
изучении любой темы. Установкой к выборочному списыванию могут быть
любые задания, в зависимости от цели урока.
2.Комментированное письмо. Учащиеся не просто проговаривают
слова и предложения, но и обосновывают правописание правилами,
подбором проверочных слов. Здесь очень важно, чтобы все работали с
комментатором, не отставая и не забегая вперёд. Перед учеником-
комментатором ставится задача – объяснить орфографическое действие
наиболее полно, чтобы оно стало понятно другим.
3. Письмо с проговариванием.При этой форме работы
формируется первичный самоконтроль, который выражается в привычке
диктовать себе по слогам. Проговаривание – своего рода предупреждение
ошибок.
4. Какографические упражнения.Предусматривают
исправления учениками умышленного допущенных в текстах ошибочных
написаний.
5. Скоростное письмо.Самым эффективным приемом для
выработки скоростного письма является списывание на время.
6. Письмо по памяти. Определённое место на уроках русского языка я
отвожу письму по памяти. Этот вид письма развивает память, мышление,
речь, внимание. Ценно тем, что требует от учащихся тщательной
подготовки, прививает навыки самоконтроля.
В своей работе использую игровой материал. Но используя на
уроках интересный занимательный материал, учитель не должен забывать,
что задания подобного характера – не цель урока, а дополнительная помощь
в работе над орфографической зоркостью учащихся. Он помогает
разнообразить сложные и порой однообразные упражнения. Хорошо
развивает орфографическую грамотность игра «Огоньки». На доске
записываю предложения, слова. Детям предлагаю «зажечь» огоньки под
изученными орфограммами. Сначала «огоньки зажигаем» на доске, затем
учащиеся записывают предложение. Написание каждой орфограммы
объясняется при работе на доске.

238. 238
Очень любят ребята игру «Найди лишнее слово». Например, я
предлагаю учащимся следующий словарный диктант: Деревня, тетрадь,
суббота, Астана, , карандаш, горячий , ворона . Дети называют «лишние»
слова:
* Астана – так как это слово пишется с большой буквы;
* суббота – так как это слово на правописание двойного согласного в
корне слова;
* тетрадь – на правописание парного согласного в корне слова; в
этом слове букв больше, чем звуков;
* ворона – отвечает на вопрос кто? Остальные на вопрос что? (кроме
слова горячий);
* горячий – это слово отвечает на вопрос какой? Оно является
именем прилагательным, остальные имена существительные;
* карандаш – состоит из четырёх слогов, остальные из двух или из
трёх.
Такой вид работы дети очень любят. Здесь развивается внимание,
сообразительность, умение найти отличительные признаки, сгруппировать
слова по видам орфограмм.
Эффективным видом работы на уроке считаю самостоятельную
работу, так как она формирует навыки , развивает мышление детей,
является важным средством для закрепления и проверки знаний и,
следовательно, создает условия для развития интереса. Для этого
использую тетради-тренажёры, которые делаю сама. В тетрадях-тренажёрах
подбираю упражнения для отработки орфограмм через различные приёмы
работы.
Устный опрос по карточкам. Надо сделать примерно 30- 40
карточек (8х12) и крупно написать столбиком три слова (ничего не
подчеркивая, ничего не выделяя) с разными орфограммами, изучаемыми в
этом классе. На обратной стороне поставить номер карточки.
Праздник
Сердце
Солнце
№ 17
Пишешь
Улыбаешься
Рисуешь
№ 2
В присутствии всего класса вы перемешиваете карточки и кладете на
первые парты столько карточек, сколько учеников сидит в этом ряду. По
команде учителя ученики с первой парты берут карточки для себя, а
остальные через плечо передают на вторую парту и т. д. У учителя должен
быть листок со списком всех карточек. Вы можете вызвать определенных
учеников или провести целенаправленный опрос, повторив, например,

239. 239
правописание непроизносимой согласной . По своим карточкам вы заранее
намечаете, какие номера будут сегодня в работе. Например, это № 11, 24,
38. Учитель спрашивает: «У кого № 11?» Вот кому он достался, тот и
отвечает: называет правило, приводит примеры. Ответы
оцениваются.
Оценки ставятся и тем учащимся, кто исправлял ответы, дополнял.
Особое внимание уделяю проверке работ в тетрадях. У большинства
детей я не исправляю неверно написанную букву, а лишь ее зачеркиваю, у
более сильных учащихся подчеркиваю все слово с ошибочным написанием.
Цель: заставить ученика вдуматься в данную орфограмму и исправить ее. У
более слабых учащихся исправляю лишь трудные для них орфограммы,
остальные зачеркиваю.
Такую, работу по развитию орфографической зоркости веду на
протяжении всего курса начальной школы. Систематическая работа над
словом способствует развитию умственной деятельности учащихся – учит их
выполнять целый ряд мысленных операций: наблюдение, сравнение,
сопоставление, установление сходства и различия. А это в свою очередь
ведёт к эффективности усвоения норм правописания, прививает интерес и
желание решать орфографические задачи, развивает орфографическую
зоркость учащихся, а следовательно и функциональную грамотность.
Языковой барьер: причины возникновения и
пути преодоления
Тулеуова Лаура Кыдировна
преподаватель Высшего колледжа новых технологий
город Шымкент
Ошибка — не порок, когда она — урок (киргизская пословица)
языковой барьер: ПРИЧИНы ВОЗНИКНОВЕНИЯ И ПУТИ
ПРЕОДОЛЕНИЯ
В данной статье мы затрагиваем проблему, с которой сталкивается
почти каждый человек, взявшийся за изучение иностранного языка. Одной из
глобальных проблем при изучении иностранного языка является проблема
преодоления языкового барьера. Данная проблема актуальна при обучении
говорению, и возникнуть она может как при изучении языка в школе, так и в
высших учебных заведениях. Кроме того, языковой барьер представляет
трудность в общении не только для передающих информацию, но и для
получающих ее, что выражается в непонимании и неверном истолковании
передаваемых сообщений [3]. Итак, давайте же попробуем разобраться в
этой проблеме. Что же такое языковой барьер?

240. 240
Языковой барьер — это страх говорить на другом языке. Этот страх
может быть у человека, который едва начал учить иностранный язык, и у
того, кто уже хорошо его знает. Бернштейн В.Л. считает языковой барьер
«трудными ситуациями общения, возникающими как следствие незнания
основных правил и норм межличностного общения; незнания особенностей
культуры страны изучаемого языка; неумения неподготовленного
речепорождения на иностранном языке; неподготовленности к самому факту
существования трудностей межкультурного общения. Проблемой языкового
барьера занимались ряд отечественных и зарубежных исследователей:
Зимняя И.А., Кедров Б.М., Леонтьев А.А., Ушинский К.Д., Роджерс К., Берн Э.
и др. В педагогике и педагогической психологии отмечается важность
разработки проблемы языкового барьера, в том числе психологического, при
изучении иностранного языка (Беляев Б.В., Гальскова Н.Д., Зимняя И.А.,
Китайгородская Г.А., Пассов Е.И. и др.).
Разные исследователи по-разному толкуют термин «языковой
барьер». По определению Макаева Х.Ф. и Макаевой Л.Х. [4], языковой
барьер определяется в неспособности человека абсолютно не владеющего
или владеющего определенным лексическим и грамматическим материалом,
воспринимать и продуцировать спонтанную речь в любой иноязычной среде
вследствие неуверенности в своих знаниях. Они указывают, что проблема в
спонтанном обучении общении обучаемых заключается в отсутствии
навыков постоянного практического «задействования» имеющихся знаний и
умений с использованием вербальных и невербальных средств общения и с
учетом психологических и социокультурных факторов.
Почему одни люди учат язык годами и не начинают на нем говорить,
а другие, уже за несколько уроков, готовы пытаться говорить и говорят?
Дело именно в том, что одни легко преодолевают языковой барьер,
начинают говорить и совершенствуют эти навыки. А другие упираются в этот
барьер и не могут перейти от слов и правил к речи. Можно вечно учить слова
и правила, но не перешагнуть через языковой барьер.
Согласно результатам научно-теоретического анализа барьеры
иноязычного общения бывают трех основных видов: психологические,
лингвистические и социокультурные (Шакуров Р.Х., Зимняя И.А., Макаров
А.К. и др.).
Причины появления языкового барьера учение называют отсутствие
мотивации к изучению языка; неготовность к самостоятельному
преодолению языковых трудностей, выражающаяся я неспособности к
саморегуляции и самоконтролю; низкую самооценку у обучаемых
коммуникативных знаний, умений, навыков, способностей; недостаток
воображения; низкий уровень эмоциональной устойчивости; несовершенство
речевого восприятия и мышления; слабую организацию учебного процесса;
незнание культурных особенностей партера по коммуникации и т.д. (Зимняя
И.А., Китайгородская Г.А., Леонтъев А.А. , Леонтович О.А., Тер-Минасова

241. 241
С.Г., Чаплина Е.И. и другие). Рассмотрим некоторые, часто встречающиеся
причины возникновения языкового барьера, более детально.
1. Страх сделать ошибку
Учащийся боится говорить, потому что боится сказать неправильно,
долго вспоминает правила грамматики, подбирает нужное слово. В итоге
теряет окончательно уверенность в себе, и предпочитает молчать.
2. Отсутствие словарного запаса
Эта причина бывает не только у новичков в изучении иностранного
языка, но и также у тех, кто учит язык уже давно. Новичок считает, что еще
знает слишком мало слов, чтобы начать говорить. А тот, кто занимается
этим много лет, знает много слов, но всегда не тех, которые нужны в
конкретной ситуации. Или это слово никогда и не учил, или невозможно
вспомнить нужное слово — вертится на языке, но из памяти в нужный
момент не вытащить.
3. Страх критики
Учащийся не просто боится совершить ошибку, а боится, что над ним
будут смеяться, будут его критиковать. Будут критиковать произношение,
грамматические ошибки, неправильность подобранного слова или скудность
словарного запаса в целом.
4. Отсутствие знаний грамматики
Отсутствуют прочные знания грамматических основ. Учащийся не
может вспомнить верную форму неправильного глагола, не понимает, какой
нужен артикль или предлог. Не может образовать вопросительное
предложение.
5. Отсутствие навыка плавной речи
Могу говорить, знаю все правила, знаю слова, понимаю, какое
правило нужно применить, помню, какие слова сказать, знаю как связать их в
предложения, но не получается говорить плавно, так как получаются
сплошные паузы и заикания [1].
Мы все же хотим отметить, что лишь одно незнание языка, а именно
его грамматики и лексики, не является причиной неспособности общаться на
этом языке [4]. Очевидно, что преодоление психологических и
социокультурных причин имеет большое значение.
Проблема преодоления языкового барьера или языковой
тревожности (language anxiety) является одной из наиболее важных проблем
в процессе изучения иностранного языка [3]. Здесь неоценима роль
преподавателя, мотивирующего, стимулирующего и поддерживающего
иноязычное общение в учебном процессе.
Что можно посоветовать учащимся, испытывающим данную
проблему? Прежде всего, важен положительный настрой и преодоление
боязни ошибки.
«Будь благодарен тому, кто указал тебе на твою ошибку», — гласит
осетинская пословица. Единственное, что лучше делать плохо, чем не
делать вообще, — это говорить на иностранном языке! Если появилась

242. 242
возможность поговорить на иностранном языке с носителем языка, а
учащийся этого не делает из-за того, что боится совершить ошибку, то он
многое упускает.
Во-первых, он лишаете себя возможности пообщаться с интересным
человеком и узнать что-то новое о другой культуре, о другом народе.
Человек другой национальности всегда очень интересен для общения, у
него другие взгляды на мир, на человеческие ценности, на политику,
культуру, отношения между людьми, на историю. По-настоящему мнение
другого человека можно узнать только через живое общение, т.к. очень
много информации мы получаем через движения тела, жесты, мимику и
интонацию, а не только через слова. Да и самому иностранцу будет очень
интересно пообщаться с представителем другой культуры и узнать мнение о
многих вопросах. Тот факт, что говорят на его родном языке, уже будет
очень приятен ему и вызовет его уважение и симпатию. Неважно сколько
слов можно сказать, сколько ошибок сделать, речь с другим человеком на
его языке — это уже знак большого уважения к культуре этого народа и к
этому народу в целом, что не может не радовать его представителей.
Назначение языка — это прежде всего обмен информацией между людьми.
Важно донести смысл мыслей до человека, а не сделать это абсолютно
правильно. Если кто-либо окажется в другой стране в какой-то непростой
ситуации, лучше говорить на этом языке плохо, чем не говорить вообще. На
плохом языке Вы донесете смысл своих слов и получите то, что хотите.
Во-вторых, нельзя избавиться от своих ошибок и оценить уровень
своих знаний и улучшить их без тренировки в устной речи. Речь — это как
занятия спортом, это такое же развитие. Владение речью, как и владение
спортом, совершенствуется с каждым упражнением.
Таким образом, важно создать положительное отношение к
обучению иностранному языку, а также чувство уверенности в своих силах.
Преподавателю следует акцентировать внимание на успехах обучаемых в
гораздо большей степени, чем на недостатках [2]. Создание климата
взаимного доверия, психологической атмосферы сотрудничества,
эмоциональной теплоты, формирование положительных эмоций в процессе
обучения, формирование условий, в которых учащийся не может не
проявить активность, учет личностных мотивов — все это имеет большое
значение для преодоления языкового барьера.
Резюме
В статье рассматривается понятие «языковой барьер». Автор
анализирует и определяет его относительно схожих по смыслу понятий.
Исследуются роль языкового барьера и механизмов, способствующих его
возникновению, на самых ранних этапах обучения студента.

243. 243
Роль педагога в современном обществе
Акимжанова Замзагуль Нуркановна
социальный педагог
ГУ «Средняя школа № 22
отдела образования города Костаная»
Современный этап развития социальной педагогики можно
определить как качественно новый, характеризующийся выходом на
государственный уровень решения социально- педагогических проблем,
развитием системы социально-педагогических служб помощи детям с
разветвленной инфраструктурой их кадрового обеспечения. Реальная жизнь,
анализ статистических данных, демографических прогнозов позволяет
констатировать нарастающее неблагополучие в сфере детства:
неблагоприятные тенденции в демографических процессах, увеличение
детской смертности, ухудшение здоровья детей, организации их быта и
досуга, увеличение детской безнадзорности, преступности и социального
сиротства, детский алкоголизм и наркомания, жестокое обращение с детьми
и насилие над ними. Эти проблемы требуют комплексного подхода в
решении, включая устранение правового вакуума, юридической
неразработанности многих важных проблем детства в современных
условиях, межведомственной разобщенности на всех уровнях социального
управления в вопросах социально-педагогической работы с детьми.
Решение задачи развития социально-педагогической работы с детьми
впрямую зависит от кадрового обеспечения. Ориентация только на учителя,
способного полноценно учить и интенсивно работать во внеурочное время,
неперспективна. Учитель, социальный педагог, педагог-психолог, вожатый,
педагог-организатор, воспитатель, педагог дополнительного образования
могут и должны работать в тесном контакте, взаимодействуя во благо
ребенка со всеми заинтересованными учреждениями и организациями.
Особая роль в данной комплексной работе по праву отводится социальному
педагогу. Главной сферой его деятельности является социум, прежде всего,
сфера ближайшего окружения ребенка, сфера межличностных отношений,
включая сферу отношений в семье и неформальной группе. Социальный
педагог по своему профессиональному назначению призван стремиться по
65 возможности предотвратить проблему ребенка, своевременно выявить и
устранить причи- ны, порождающие ее, обеспечить превентивную
профилактику различного рода негатив- ных явлений, отклонений в
поведении и развитии личности и, таким образом, оздоровить окружающую
его социальную среду. В реализации социально-педагогической деятель-
ности важен сам принцип соотношения базовой конструкции социально-
педагогической службы с образовательными учреждениями, где работают
социальные педагоги, сориен- тированные на определенную сферу социума
или на работу с определенными категория- ми лиц. Перед институтом
социальных педагогов стоят задачи своеобразного духовного

244. 244
наставничества, социально-педагогического сопровождения ребенка, его
семьи, на про- тяжении ряда лет, включая заботу о формировании
нравственности, общечеловеческих ценностей в социуме, помощь в
предотвращении и разрешении конфликтных ситуаций своих подопечных,
содействии им в контактах с соответствующими специалистами. Эти задачи
определяют особые требования к профессиональной подготовке
социальных пе- дагогов в условиях вуза. И. Р. Лугов
Профессия учителя известна еще с древних времен. Роль педагога в
прогрессивном развитии общества велика и значима хотя бы потому, что он
воспитывает молодежь, формирует новое поколение, которое продолжит
дело отцов, но уже на более высоком уровне развития. Другими словами,
педагог формирует будущее общества, науки и культуры. Не удивительно,
что во все времена выдающиеся деятели просвещения высоко ценили роль
учителя в жизни общества. По словам Я. Коласа, классика белорусской
поэзии и литературы, педагог – это не только воспитатель, педагог – это друг
человека, который помогает нашему обществу подниматься на высшую
ступень культуры.
Вместе с развитием самого общества роль педагога в современном
мире, т.е. его социальные функции, претерпевают всяческие изменения:
педагог живёт в обществе и, соответственно, вместе с ним переживает все
те же перемены (эволюционные либо революционные), которые происходят
в этом обществе. Неудивительно, что в разные исторические эпохи
социальная роль педагога менялась, эволюционировала от уровня наемного
работника до государственного служащего.
В чем же состоят основные социальные функции педагога в
современном обществе?
1. Педагог играет роль «двигателя» в обществе, своеобразного
ускорителя общественного прогресса. Воспитывая молодое поколение, он в
значительной мере способствует формированию людей, владеющих новой
прогрессирующей производственной технологией, специалистов, быстро
схватывающих все передовое в разносторонней жизни общества.
2. Профессиональный педагог является связующим звеном в
непрерывной цепи между историческим прошлым общества и его
перспективным будущим. Он передает молодому поколению опыт жизни и
достижения исторического прошлого общества для развития достойного
будущего.
3. Следующая функция педагога – выполнять роль
«аккумулятора», накапливающего в себе социальный опыт, который он, в
последствие, передает. В этой роли он выступает как хранитель, носитель и
поставщик разнообразных общественных ценностей: общечеловеческих,
культурных, духовных, интеллектуальных.
4. Еще одна, едва ли не главная, социальная функция педагога
– формирование духовного мира молодежи в соответствии с принципами и
ценностями конкретного общества. Воспитывая у молодежи представления

245. 245
об общечеловеческих ценностях, педагог учит ее регулировать свое
поведение в соответствии с этими ценностями, жить по принципам доброты
и милосердия, терпимости, уважения и гуманности по отношению к другим.
Итак, роль педагога в современном мире проявляется в
вышеперечисленных его социальных функциях и является очень значимой и
необходимой для гармоничного развития общества.
Интерес к познанию через формирование
ключевых компетенций
Михновец Людмила Александровна
учитель начальных классов
ГУ «Средняя школа имени Н.Крупской»
Акмолинская область, Жаркаинский район, г. Державинск
«Учение, лишенное всякого интереса и взятое только силой
принуждения, убивает в ученике охоту к овладению знаниями. Приохотить
ребенка к учению гораздо более достойная задача, чем приневолить» К.Д.
Ушинский.
В настоящее время перед образованием встает задача воспитать не
только творческого, всесторонне развитого человека, но и гибко
ориентирующегося в постоянно меняющейся действительности, готового
осваивать принципиально новые области и виды деятельности. В связи с
этим особое место занимает проблема изучения и развития интереса к
познанию.
Познавательную активность рассматривают как качество личности,
сочетающее в себе умение приобретать новые знания и творчески
применять их в различных ситуациях.
Повышение качества образования является одной из актуальных
проблем для всего мирового сообщества. Решение этой проблемы связано с
модернизацией содержания образования, оптимизацией способов и
технологий организации образовательного процесса и, конечно,
переосмыслением цели и результата образования.
В настоящее время казахстанская школа сталкивается с
нежеланием детей учиться, неумением самостоятельно получать знания,
интеллектуальной пассивностью учащихся. Эта проблема может быть
решена путем оптимальной организации учебной деятельности, так как в
учебной деятельности происходит становление и познавательной
активности ученика.
Одним из возможных путей оптимальной организации учебного
процесса мы видим в реализации в общеобразовательной школе
компетентностного подхода. Именно этот подход предполагает усвоение

246. 246
учащимися не отдельных друг от друга знаний и умений, а овладение ими в
комплексе, умение применить на практике, способность действовать в
различных проблемных ситуациях, что значительно повышает учебную
мотивацию и интерес к познанию.
Анализ психолого-педагогических исследований по интересующей
нас проблеме показывает, что ключевые компетенции познавательной
активности формируются в ведущей деятельности учащихся.
Таким образом, компетентностный подход в обучении направлен на
максимальный учет личностных особенностей и потребностей ученика, на
поддержание его интереса к учебной деятельности, повышения мотивации к
знаниям, повышения познавательной активности и возможности
практического использования полученных знаний.
Идея компетентностного подхода – один из ответов на вопрос, какой
результат образования необходим личности и востребован современным
обществом. Формирование компетентности учащихся является на
сегодняшний день одной из наиболее актуальных проблем образования, а
компетентностный подход может рассматриваться как выход из проблемной
ситуации, возникшей из-за противоречия между необходимостью
обеспечивать качество образования и невозможностью решить эту задачу
традиционным путем за счет дальнейшего увеличения объема информации,
подлежащей усвоению. Речь идет о компетентности как о новой единице
измерения образованности человека, при этом внимание акцентируется на
результатах обучения, в качестве которых рассматривается не сумма
заученных знаний, умений, навыков, а способность действовать в различных
проблемных ситуациях.
Компетентностный подход - четкая ориентация на будущее,
которая проявляется в возможности построения своего образования с
учетом успешности в личностной и профессиональной деятельности.
В основе компетентностного подхода лежат понятия «компетенция»/
«компетентность». Эти термины являются равнозначными.
Компетенция – это совокупность взаимосвязанных качеств личности
(знаний, умений, навыков, способов деятельности), задаваемых по
отношению к определенному кругу предметов и процессов и необходимых,
чтобы качественно действовать по отношению к ним.
Компетентность – это владение человеком соответствующей
компетенцией, включающей его личностное отношение к ней и предмету
деятельности.
Поэтому компетенцию следует понимать как заданное требование,
норму образовательной подготовки учеников, а компетентность – как
реально сформированные личностные качества и минимальный опыт
деятельности.
Компетентностное образование реализуется благодаря усвоению
учащимися ключевых компетентностей: уметь анализировать, сравнивать,
выделять основное, давать адекватную самооценку, быть ответственным,

247. 247
самостоятельным, уметь творить и сотрудничать, работать без постоянного
руководства, проявлять инициативу, замечать проблемы и искать пути их
решения на основе здравых рассуждений. То, с чем ребёнку нужно войти в
этот мир. Ключевыми компетенциями можно назвать такие, которыми
должен обладать каждый член общества, и которые можно было бы
применять в самых различных ситуациях.
С данных позиций ключевыми образовательными
компетенциями образования являются:
1. Ценностно-смысловые компетенции. Это компетенции,
связанные с ценностными ориентирами ученика, его способностью видеть и
понимать окружающий мир, ориентироваться в нем, осознавать свою роль и
предназначение, уметь выбирать целевые и смысловые установки для своих
действий и поступков. Данные компетенции обеспечивают умение принимать
решения в разнообразных жизненных ситуациях. А самое главное - быть
патриотом своей Родины - Казахстана, проявлять гражданскую активность,
понимать политическую систему, уметь давать оценку
происходящим социальным событиям.
2. Общекультурные компетенции. Названные компетенции
связаны с познанием и опытом деятельности в области национальной и
общечеловеческой культуры; духовно-нравственными основами жизни
человека и человечества, отдельных народов; культурологическими
основами семейных, социальных, общечеловеческих явлений и традиций;
ролью науки и религии в жизни человека. Сюда же относится опыт освоения
учеником картины мира, расширяющийся до культурологического и
всечеловеческого понимания мира.
3. Учебно-познавательные компетенции. Это совокупность
компетенций ученика в сфере самостоятельной познавательной
деятельности, включающей элементы деятельности логической,
методологической и общеучебной. Сюда входят способы организации
целеполагания, планирования, анализа, рефлексии, самооценки. По
отношению к изучаемым объектам ученик овладевает креативными
навыками: добыванием знаний непосредственно из окружающей
действительности, владением приемами учебно-познавательных проблем,
действий в нестандартных ситуациях. В рамках этих компетенций
определяются требования функциональной грамотности: умение отличать
факты от домыслов, владение измерительными навыками, использование
вероятностных, статистических и иных методов познания.
4. Информационные компетенции. Эти компетенции
предполагают навыки деятельности по отношению к информации в учебных
предметах и образовательных областях, а также в окружающем мире;
владение современными средствами информации и информационными
технологиями; поиск, анализ и отбор необходимой информации, ее
преобразование, сохранение и передачу.

248. 248
5. Коммуникативные компетенции. Данные компетенции
включают знание языков, способов взаимодействия с окружающими и
удаленными событиями и людьми; навыки работы в группе, коллективе,
владение различными социальными ролями.
6. Социально-трудовые компетенции. Это компетенции,
связанные с выполнением роли гражданина, наблюдателя, избирателя,
представителя, потребителя, покупателя, клиента и т.д.; с правами и
обязанностями в вопросах экономики и права, в области профессионального
самоопределения.
7.Компетенции личностного самосовершенствования. Эти
компетенции направлены на освоение способов физического, духовного и
интеллектуального саморазвития, эмоциональной саморегуляции и
самоподдержки; развитие необходимых современному человеку личностных
качеств, формирование психологической грамотности, культуры мышления и
поведения.
В целом, большинство авторов сходятся во мнении, что
компетентностью нельзя "владеть" - это не сумма чего-то, что можно освоить
как, например, сумму знаний, умений и навыков. Но компетентность может
формироваться (в процессе освоения того или иного вида деятельности) и
может проявляться - в том, насколько успешной будет у человека эта
освоенная им деятельность. Возникает вопрос - как помочь ребенку стать
потенциально компетентным в любом виде деятельности, с которым его
может столкнуть жизнь. Вот тут-то и может идти речь о так называемых
ключевых компетенциях как об особых способностях, которые и
позволяют человеку максимально эффективно становиться
компетентным в тех или иных областях деятельности.
Иными словами, ключевые компетенции - это то, что дает ключ к
становлению компетентности. Если эти ключевые компетенции
сформированы, это значит, что у человека есть некий особый ресурс
достижения высокого уровня компетентности в любом виде деятельности.
Что это за особый ресурс и как его сформировать - это и есть главная
проблема "компетентностного подхода".
Подводя итог вышеизложенному можно сделать следующий вывод:
Компетентностный подход предполагает освоение учащимися
различного рода умений, позволяющих им в будущем действовать
эффективно в ситуациях личной, профессиональной и общественной жизни.
Особое значение придаётся умениям, позволяющим действовать в новых,
неопределённых, проблемных ситуациях, для которых нельзя заранее
наработать соответствующих средств. Их нужно находить в процессе
решения подобных ситуаций и достигать требуемых результатов.
Цель компетентностного подхода: вырабатывать у младшего
школьника умения эффективно применять полученные знания на практике
как средство, инструмент решения разнообразных жизненных задач.
Основные задачи компетентностного подхода:

249. 249
 Формирование единого понимания компетенции,
компетентностного подхода.
 Разработка технологии применения компетентностного
подхода.
 Формирование ресурсной базы для реализации
компетентностного подхода.
 Контроль над реализацией компетентностного подхода.
 Доступность информации о реализации компетентностного
подхода.
 Применение современных методов, приёмов, технологий для
реализации компетентностного подхода.
 Развивать творческие способности учащихся начальной
школы.
 Учить младшего школьника самостоятельно создавать новые
продукты деятельности.
 Формировать систему знаний через создание проблемных
ситуаций, решение межпредметных задач.
 Развивать мотивацию ученика.
 Предоставлять детям большую степень свободы и
ответственности.
Принципиально изменяется позиция учителя. Он перестает
быть носителем «Объективного знания», которое он пытается передать
ученику. Его главной задачей становится мотивировать учащихся на
проявление инициативы и самостоятельности. Педагог организует
самостоятельную деятельность учащихся, в которой каждый мог бы
реализовать свои способности и интересы, т.е. создает условия,
развивающую среду, в которой становится возможным выработка каждым
учащимся на уровне развития его интеллектуальных, организационных,
коммуникативных, оценочных компетенций. И, что очень важно, это
происходит в процессе реализации собственных интересов и желаний,
приложения усилий, взятия на себя ответственности.
Применение современных методов, приёмов, технологий
для реализации компетентностного подхода.
Технология развития критического мышления через чтение и
письмо
«Развитие критического мышления через чтение и письмо» является
одной из образовательных технологий, поддерживающей компетентностный
подход в образовании. Цель технологии – развитие мыслительных навыков
школьников, необходимых не только в учебе, но и в обычной жизни.
Основными задачами технологии РКМЧП являются:
- формирование нового стиля мышления, для которого характерны
открытость, гибкость, рефлексивность;

250. 250
- развитие базовых качеств личности: критическое мышление,
коммуникативность, креативность, мобильность, самостоятельность,
толерантность, ответственность за собственный выбор и результат своей
деятельности;
- формирование культуры чтения, включающей в себя умение
ориентироваться в источниках информации, адекватно понимать
прочитанное, оценивать новые знания, делать выводы и обобщения;
- стимулирование самостоятельной поисковой деятельности.
Нашим детям придется мыслить творчески и быть
проницательными, чтобы сохранить в мире открытые и безопасные
отношения. Для этого, им необходимо, обладать способностью брать на
себя ответственность, участвовать в совместном принятии решений,
выстраивать конструктивные взаимоотношения с другими людьми,
самостоятельно заниматься своим обучением.
Таким образом, технология критического мышления нацелена на
формирование компетенций необходимых каждому человеку во взрослой
жизни.
Владение разнообразными стратегиями разрешения проблемных
ситуаций – одно из важных качеств человека, умеющего мыслить
критически. Образовательная технология развития критического мышления
и предлагает ряд учебных стратегий, позволяющих не только обучать
посредством решения проблем, но и обучаться разнообразным способам
решения жизненных затруднений.
Технология позволяет добиться таких результатов, как умение
работать с увеличивающимся и постоянно обновляющимся
информационным потоком в разных областях знаний; умение выражать свои
мысли ясно и уверенно по отношению к окружающим; умение вырабатывать
собственное мнение на основе осмысления различного опыта, идей и
представлений; умение решать проблемы; способность самостоятельно
заниматься своим обучением; умение сотрудничать и работать в группе;
способность выстраивать конструктивные взаимоотношения с другими
людьми.
Приемы технологии развивают умение воспринимать
информацию, прогнозировать, работать с текстом, задавать вопросы и
творчески интерпретировать информацию.
Уроки, проведенные по технологии критического мышления, дают
следующее. Во-первых, практически все учащиеся включены в работу, дети
с низким уровнем познавательной активности с увлечением выполняют
задания, отвечают. Во-вторых, заинтересованность учащихся в результате
своей работы делает их сплоченными, способствует тому, что сильные
учащиеся помогают слабым, так как учителем оценивается не только
индивидуальная работа каждого ученика, но и работа группы в целом. В-
третьих, методы, которые используются в технологии развития критического
мышления, способствуют развитию творческих умений учащихся.

251. 251
Технология проекта
На сегодняшний день проектная технология в современной школе
является актуальной, так как данная технология формирует все 7 ключевых
компетенций:
Работа над проектом - процесс творческий. Учащийся
самостоятельно или под руководством учителя занимается поиском решения
какой-то проблемы. Это требует от него владения большим объемом
предметных знаний, владения творческими, коммуникативными и
интеллектуальными умениями, например, он должен генерировать идеи, для
чего требуются знания в разных областях, умение находить не один, а
несколько вариантов решения проблемы, вести дискуссию, слушать и
слышать собеседника, отстаивать свою точку зрения, подкрепленную
аргументами, находить компромисс с собеседником, лаконично излагать
свою мысль.
Работа над проектом доказала, что «вместе учиться не только легче
и интереснее, но и значительно эффективнее. Помочь друг другу, вместе
решить любые проблемы, разделить радость успеха или горечь неудачи - так
же естественно, как смеяться, петь, радоваться жизни». Поэтому можно с
уверенностью утверждать, что у учащегося развивается креативная
компетентность как показатель коммуникативного владения иностранным
языком на определенном уровне. Проект создает максимальные условия для
проявления и становления творческих возможностей учащегося.
В процессе выполнения проекта учащиеся приходят к выводу, что от
успеха каждого зависит успех всего проекта, поэтому каждый участник,
активно включается в поиск новой информации. Овладевая культурой
выполнения проектных заданий, школьник приучается творчески мыслить,
самостоятельно планировать свои действия, прогнозируя возможные
варианты решения стоящих перед ним задач, реализовывать усвоенные им
средства и способы работы.
Проблемное обучение
Большинство ученых признают, что развитие творческих
способностей школьников и интеллектуальных умений невозможно без
проблемного обучения. Цель и назначение проблемного обучения -
преодолеть элементы механического усвоения знаний, активизировать
мыслительную деятельность учащихся и ознакомить их с методами
исследования. Толчком к продуктивному мышлению, направленному на
поиски выхода из состояния затруднения, которые испытывает ученик в
момент столкновения с чем-то, что вызывает у него вопрос, служит
проблемная ситуация. Средством её создания является учебная проблема
(проблемная задача, задание, вопрос).
Под технологией проблемного обучения понимается такая
организация учебного процесса, которая предполагает создание в сознании
учащихся под руководством учителя проблемных ситуаций, требующих
активной самостоятельной деятельности учащихся по их разрешению, в

252. 252
результате чего и происходит творческое овладение знаниями, умениями и
навыками и развитие мыслительных способностей.
Игровые технологии
Игровые технологии на уроках в школе дают возможность повысить у
учащихся интерес к учебным занятиям, позволяют усвоить большее
количество информации, основанной на примерах конкретной деятельности,
моделируемой в игре, помогают ребятам в процессе игры научиться
принимать ответственные решения в сложных ситуациях. Использование
игровых форм занятий ведет к повышению творческого потенциала
обучаемы, к более глубокому, осмысленному и быстрому освоению
изучаемой дисциплины.
Дидактическая игра может являться и формой обучения, так как она
имеет свою структуру организации, выражающуюся в виде согласованной
деятельности учителя и учащихся. Это формирует учебно-познавательную
компетенцию, включающую способы организации целеполагания и
планирования. Она позволяет пробуждать и поддерживать познавательные
интересы учащихся, улучшить наглядность учебного материала, сделав его,
таким образом, более доступным, а также интенсифицировать
самостоятельную работу и вести ее в индивидуальном темпе. Это
формирует компетенцию анализа и самооценки.
Игра может проводиться на разных этапах урока. В начале урока цель
игры — организовать и заинтересовать детей, стимулировать их активность.
В середине урока дидактическая игра должна решить задачу усвоения темы.
В конце урока игра может носить поисковый характер. Это формирует
коммуникативную компетенцию, включающую поиск, анализ и отбор
необходимой информации, ее преобразование.
Цель игр, проводимых на уроках, — пробудить интерес к познанию,
науке, книге, учению. Дидактическая игра — это одно из действенных
средств, способных вызвать интерес к занятиям.
Систематическое использование игровой технологии позволяет
формировать ключевые компетентности учебно-познавательной
деятельности: способы организации целеполагания, планирования, анализа,
рефлексии, самооценки. По отношению к изучаемым объектам ученик
овладевает креативными навыками: добыванием знаний непосредственно из
окружающей действительности, владением приемами учебно-
познавательных проблем, действий в нестандартных ситуациях. В рамках
этих компетенций определяются требования функциональной грамотности:
умения отличать факты от домыслов, владение измерительными навыками,
использование вероятностных, статистических и иных методов познания.
Информационно-коммукатитивные технологии
Главной целью внедрения информационно-коммуникационных
технологий в образовательный процесс должно стать появление новых
видов учебной деятельности, характерных именно для современной
информационной среды. Сегодня начальная школа представляется иначе.

253. 253
Она должна стать первым опытом ребёнка в образовательной системе -
местом пробы своих образовательных сил. На этом этапе важно развить
активность, самостоятельность, сохранить познавательную активность и
создать условия для гармоничного вхождения ребёнка в образовательный
мир, поддержать его здоровье и эмоциональное благополучие. Именно эти
качества учащихся и развиваются с внедрением ИКТ в образовательный
процесс.
При условии дидактически продуманного применения ИКТ в рамках
урока появляются неограниченные возможности для индивидуализации и
дифференциации учебного процесса. Они открывают обучающимся доступ к
нетрадиционным источникам информации, повышают эффективность
самостоятельной работы, предоставляют совершенно новые возможности
для творчества, обретения и закрепления умений и навыков, позволяют
реализовывать принципиально новые формы и методы обучения.
Обеспечивается развитие у каждого школьника собственной
образовательной траектории. Происходит существенное изменение
учебного процесса, переориентирование его на развитие мышления,
воображения как основных процессов, необходимых для успешного
обучения; обеспечивается эффективная организация познавательной
деятельности учащихся.
При использовании ИКТ стало легче осуществлять личностно-
ориентированный подход к обучению, появилась возможность рациональнее
организовать весь учебный процесс. Информационно-коммуникационные
технологии расширяют возможности учителя для введения учеников в
увлекательный мир, где им предстоит самостоятельно добывать,
анализировать и передавать другим информацию. Научить ребёнка
работать с информацией, научить учиться - важная задача современной
начальной школы.
Основной задачей учителей начальной школы – вовлечь в учебную
деятельность каждого школьника, дать простор его самостоятельным
наблюдениям, суждениям и умозаключениям, не сообщать ему в готовом
виде то, к чему он может прийти путем собственных умственных усилий.
Например, изучая предмет «Познание мира», дети становятся
первооткрывателями мира и их интересует все. С первого класса они учатся
задавать вопросы об окружающем мире и искать в доступной им форме
ответы на них. На уроках постоянно звучат вопросы: «Что подметили?»,
«Что можете сказать о …», «Докажи», «Сравни» и т.д.
В реализации предметного содержания используют такие методы
как:
- метод проблемного изложения;
- частично-поисковый, эвристический;
- исследовательский.
Творческий характер заданий, тем исследований, которые учащиеся
достаточно часто выполняют в группах, делают такую форму образования

254. 254
наиболее востребованной, подтверждая то, что такая работа способствует
развитию детского творчества, позволяет реализовывать ученикам свои
природные способности и задатки, позволяет в большей степени
формировать у учащихся информационную и коммуникативную
компетенции.
Развитие творческих способностей детей ведется не только на
уроках, но и на факультативных и кружковых занятиях.
Ценностно-смысловая компетенция обеспечивает умение
принимать решения в разнообразных жизненных ситуациях. А самое главное
- быть патриотом своей Родины, проявлять гражданскую активность,
понимать политическую систему, уметь давать оценку происходящим
социальным событиям.
Вопросы контроля обученности студентов
иностранному языку
Александрова Наталья Владимировна
Преподаватель английского языка
КГУ «Колледж индустрии туризма и сервиса», г.Щучинск
Проблема контроля обученности студентов иностранному языку
приобретает особую важность в связи с коренными изменениями,
продиктованными самой жизнью, как в практике преподавателя, так и в
методической науке. Необходимость рассмотрения проблем организации и
содержания контроля продиктована также разработкой государственного
образовательного стандарта по иностранным языкам. Приходится признать,
что проблемы контроля речевых умений разработаны недостаточно: не
рассмотрен ряд теоретических вопросов, слабо раскрыта специфика
проверки. Поэтому исследование вопросов контроля по иностранному языку
на сегодняшний день является особенно актуальным.
Особое внимание к контролю речевых умений обусловлено
следующими соображениями: во-первых, именно коммуникативные умения
являются основным показателем обученности студентов иностранному
языку, во-вторых, в практике все еще преобладает контроль языковых
навыков (лексических, грамматических, произносительных) и у
преподавателей имеется значительный опыт подобного контроля.
В отечественной дидактической и методической литературе принято
различать следующие организационные формы контроля – индивидуальный,
фронтальный, групповой и парный. Кроме того, каждая из перечисленных
форм контроля может осуществляться устно или письменно. Выбор той или
иной формы контроля зависит от проверяемого речевого умения и вида
контроля – итогового, завершающего или текущего. Так для проверки
диалогической речи более подходит парная форма контроля, так как в этом

255. 255
случае можно проверить, как воспринимаются реплики партнера и как
реагирует на них другой партнер, то есть двусторонность общения –
восприятие и выражение мысли. С другой стороны, для проверки понимания
на слух можно использовать фронтальную проверку, в процессе которой
студенты письменно на родном языке излагают содержание понятого.
Зависимость формы контроля от его вида легко выяснить на следующих
примерах. В процессе текущего контроля будут преобладать фронтальные
формы, так как подобный подход экономит время, что очень существенно,
поскольку основой процесса обучения является упражнение в речевой
деятельности. С другой стороны, при осуществлении предварительного
контроля, в процессе которого вряд ли можно экономить время, возможен
индивидуальный контроль, в ходе которого выясняются достижения и
пробелы студента.
Рассмотрим возможности использования отдельных форм
организации контроля в ходе проверки речевых умений. Прежде всего,
обратимся к индивидуальному контролю. Совершенно очевидно, что это
наиболее объективный вид контроля, поскольку он дает информацию о
каждом студенте, его достижениях и недостатках. Поэтому такой вид
контроля особенно подходит для проверки обученности по окончании курса
или учебного года, то есть в ходе итогового контроля. Он полезен и в
процессе предварительного контроля, поскольку позволяет выявить все
недостатки в подготовке студентов. Индивидуальный контроль может
использоваться при проверке всех видов речевых умений, а также при
определении уровня сформированности языковых навыков. В то же время,
очевидно что эта форма контроля при всех ее достижениях требует очень
больших затрат учебного времени. Поэтому в ходе текущего контроля, когда
приходится экономить каждую минуту учебного времени, применение этой
формы в чистом виде ограничено. В этих случаях возможно сочетание
индивидуального и фронтального контроля. Так, в ходе работы над текстом,
проводимой фронтально, можно в то же время предложить отдельным
студентам вести диалог или высказаться по теме или иллюстрации. Следует
признать, что на практике наблюдается злоупотребление индивидуальным
контролем, когда один – два студента отвечают, а вся остальная группа
бездействует.
Обратимся к рассмотрению фронтальной формы организации
контроля. Данная форма достаточно широко используется на практике, но не
всегда уместна. Фронтальная форма подходит для проведения текущего
контроля по двум соображениям. Во-первых, проверкой охватывается
большое число студентов при относительно меньших затратах учебного
времени. Во-вторых, подобная организация контроля обеспечивает
активность всех студентов.
В то же время существуют определенные ограничения
использования этой формы организации контроля. Так фронтальная
проверка не подходит для итогового контроля продуктивных устно-речевых

256. 256
умений, поскольку в этом случае не удается выявить умения студентов с
достаточной полнотой. Подобное ограничение распространяется и на
завершающую проверку. В то же время существуют определенные
ограничения использования этой формы контроля. Так, фронтальная
проверка не подходит для итогового контроля продуктивных устно-речевых
умений, поскольку в этом случае не удается выявить умения студентов с
достаточной полнотой. Подобное ограничение распространяется и на
завершающую проверку. В то же время при проверке умений письменной
речи вполне возможна фронтальная работа, поскольку студенты выполняют
ее индивидуально. Аналогичный подход возможен и при проверке
рецептивных речевых умений, когда студенты воспринимают текст на слух
или читают, а затем готовят перевод или индивидуально выполняют тесты.
Во всех этих случаях выявляется подготовленность студента к
осуществлению иноязычной деятельности в полной мере.
Следующая форма организационного контроля – это групповой,
разновидностью которой является парная форма. Прежде всего, следует
признать, что эти формы используются в нашей практике явно недостаточно,
хотя они продуктивны при устном контроле. В то же время эта форма не
подходит для проверки рецептивных умений и языковых навыков, ибо она
предполагает устную речевую деятельность. Наибольшее ограничение в
использовании характерно для парной формы контроля. Она может с
успехом применяться для контроля диалогической устной речи, для которой
характерно наличие двух партнеров и обмен репликами.
Поскольку групповая форма контроля распространена в высших
учебных заведениях незначительно, остановимся на ней несколько
подробнее. При подобной организации контроля задание получает сразу вся
группа студентов (беседа на определенную тему, заранее известную
студентам; инсценирование текста, коллективное составление плана,
сообщения по конкретной проблематике и так далее).
Управляемая беседа преподавателя с двумя студентами или группой
студентов дает им возможность с помощью стимулирующих реплик
преподавателя обращаться друг к другу с запросом информации, выполнять
просьбы друг друга и так далее. Данный прием организации контроля
предполагает заблаговременное составление преподавателем подробного
сценария беседы, в котором намечались бы те или иные вариации для
различных ее участников. Подобного рода контрольные коммуникативные
задачи преподавателя (вопросы, утверждения для комментирования,
побуждение к инициативной речи и так далее), одновременно являются
заданиями для студентов, а их выполнение основой для оценивания
эффективности проверяемой деятельности по ходу ее осуществления.
Управляемую преподавателем беседу с группой студентов как форму
контроля сформированных речевых умений и навыков целесообразно
проводить в ходе текущего или завершенного (в конце серии уроков)
контроля.

257. 257
Итоговым контролем может служить организация групповой беседы
студентов со спонтанно развивающимся предметом обсуждения. Для этого
преподавателю следует тщательно продумать:
 способность организации группового общения;
 характер прогнозируемых коммуникативных задач;
 содержательно-смысловую основу группового общения.
Наиболее эффективной показала себя организация ролевой
дискуссии как форма контроля сформированности не только речевых умений
и навыков, но и групповой коммуникативной компетенции.
Преподавателю важно принимать во внимание, что в зависимости от
сложившегося опыта участия студентов в групповых учебных беседах
(обсуждениях, дискуссиях и так далее) проявляется их способность к
решению коммуникативных задач той или иной степени сложности.
Коммуникативные задачи необходимо предъявлять. Начинать следует с
коммуникативной задачи описания (например, опиши, что тебя больше всего
привлекает в данном рисунке, обрисуй в общих чертах характер
изображенного на картинке персонажа, исходя из его внешности и так
далее), затем можно перейти к коммуникативной задаче объяснения
(убеждения, например, объясни почему…., докажи, что в случае, если…,
убеди в том, что… и так далее) к коммуникативной задаче, нацеленной на
решение поставленной проблемы (например, кто в данной ситуации прав?
Что послужило причиной создавшегося положения вещей? Кто достоин
возглавить коммерческое предприятие? и так далее).
Иными словами, степень сложности предъявляемой преподавателем
коммуникативной задачи при итоговом контроле должна увеличиваться
постепенно. В этом случае оценка студентов происходит не только по
степени коммуникативной успешности и языковой правильности, но и по
увеличению объема говорения каждого студента.
Для того чтобы осуществить подобный итоговый контроль,
преподавателю необходимо умело организовать неподготовленное
групповое общение. При этом главная задача состоит в создании адекватной
атмосферы общения. Используя соответствующие ситуации, преподаватель
распределяет роли, для стимулирования беседы. Ему рекомендуется
выбирать для себя достаточно авторитетную роль одного из участников
общения. В его задачу входит направлять общение как в плане содержания
(поддержание беседы студентов, предотвращая ее от «затухания» или
«зацикливания» на лидерах; давать новый толчок по поводу анализа или
решения поставленной им или самими студентами коммуникативной
задачи), так и в отношении средств выражения.
Основным стратегическим замыслом преподавателя должна быть
установка на значительное уменьшение объема собственного говорения на
уроке по сравнению с объемом говорения студентов.
Далее остановимся на вопросе о дифференцированном подходе,
который должен учитываться при текущем и завершающем контроле, но не в

258. 258
итоговом, где предъявляются всем студентам единые задания. Этот подход
основывается на учете уровня владения учащимися иностранным языком и
уровня развития у них тех индивидуальных способностей, которые
обеспечивают успешное владение тем или иным видом речевой
деятельности. При групповой форме организации контроля
индивидуализация означает не только знание и учет преподавателем уровня
владения изучаемым языком, но и максимальное использование уровня
развития индивидуально-психологических особенностей студентов. Это дает
преподавателю возможность опереться на сильные стороны студента, что
способствует повышению мотивации.
Таким образом, у преподавателя возникает реальная возможность
планомерного и эффективного контроля за развитием речевых навыков
умений студентов. Предлагая каждому из них дифференцированные
задания, преподаватель контролирует одного из студентов, скажем в умении
составлять план прослушанного (прочитанного) текста, другого – вести
рассказ-описание по предложенной картине, третьего — спонтанно
реагировать н