Pego ya Histori ya tša bangwadi le bongwadi ba dingwalwa tša Sesotho sa Leboa

1. Kgoši Mampuru
MJ (Maropola) Shongoane
TS (Tshepang) Mailula
TJ (Tumisang) Mogowe
TG (Thabang) Morudu
TM (Timothy) Moya
K (Kholofelo) Ntshwane
SK (Solomon) Madisha

2. Sengwalwa
Sengwalwa ke mokgwa, goba thekiniki yeo e šomišwago go tšweletša bokgabo bja polelo
ya sesotho sa leboa. Ge go bolelwa ka dingwalwa, go bolelwa ka dilo tša go swana le
direto, dipapadi, dipadi, ditaodisho, bjalo le bjalo.
Bontšhi ba batho bane go gakantšha sengwalwa le sengwalo, sengwalo ke sekgoboko sa
maiteko ago ngwala, goba rekare sengwalo ke dingwalo tša sebjale bjale , go lebeletšwe di
ngwalo tša tsenelelo ya tša leago, mangwalo, di-athikele, bjalo bjalo.
Phapano magareng ga dingwalwa le dingwalo ke gore dingwalwa di ka lehlakoreng la
mongwalo wa semmušo, mola dingwalo di le ka lehlakoreng la mongwalo wo o sego wa
mmušo.

3. Sengwalwa
Le polelo yeo e šomišwago go mareo a a mabedi e fapana kudu, kage polelo
yeo e šomišwago Dingwalong ele ye esa etišego manoni a polelo pele, mo
polelo ya dingwalwa e etišitse manoni a polelo pele.
Dingwalwa redi bona ka polelo yeo e rarelago, goya ka Hawksworth sengwalwa
se tsebega ka go lomaganya ditiragalo tše kgolo tše bohlokwa tša go ruta
maitshwaro, moo a hlalošitsego gore bontšhi ba dingwalwa bo ka ga batho bao
ba tumišwago, le bohlokwa bja lerato le boikamogelo ga batho. Mojalefa le
Groenwald ba re dingwalwa di ka ga bophelo le lefase kakaretšo, mongwalelo
wa tšona ke wo o phagamego.

4. Go ngwalwa ga Sepedi
Tlhabollo ya Sepedi se se ngwadilwego, seo
gape se tsebjago bjalo ka Sesotho sa Leboa, e
ka bakwa ke batho le mekgatlo ye mmalwa ge
nako e dutše e eya. Sepedi ke polelo ye nngwe
ya maleme a semmušo a lesometee a Afrika
Borwa gomme e ngwadilwe ka go šomiša
mongwalo wa Selatine. Ba bangwe ba baabi ba
bohlokwa le ditšhupetšo ke ba:
Alexander Merensky:
Alexander Merensky, moromiwa wa Mojeremane, gantši o
tumišwa ka go thoma setšo sa go ngwalwa sa Sepedi. O fihlile
Borwa bja Afrika bogareng bja ngwagakgolo wa bo-19 gomme a
kgatha tema ye bohlokwa go hlabolla dibopego tša go ngwalwa
tša maleme a go fapafapana a Bantu a Borwa, go akaretša le
Sepedi. Mošomo wa gagwe o ile wa thea motheo wa maemo a
go ngwalwa a Sepedi.

5. Go ngwalwa ga Sepedi
Phetolelo ya Beibele:
Phetolelo ya Beibele ka Sepedi e kgathile tema ye bohlokwa
tlhabollong ya polelo ya go ngwalwa. Boiteko bja go fetolela bo be bo
eteletšwe pele ke baromiwa le ditsebi tša polelo. Beibele ya mathomo
ye e feletšego ka Sepedi e gatišitšwe ka 1907, gomme diphetošo le
dikgatišo tše di latelago di bile le seabe peakanyong le tlhabollong ya
polelo.
Go beakanya maemo:
Go beakanya maemo a Sepedi se se ngwadilwego go ile gwa tšwela
pele ngwagakgolong wa bo-20 ka moka ka maitapišo a ditsebi tša
maleme, barutiši, le mekgatlo ya mmušo ka Afrika Borwa. Melawana ya
mopeleto le popopolelo ye e beilwego maemong e ile ya hlongwa go
hlola mokgwa wa go ngwalwa wo o sa fetogego wa polelo.

6. Go ngwalwa ga Sepedi
Mmušo wa Afrika Borwa:
Mmušo wa Afrika Borwa o kgathile tema go tšwetša pele le go
beakanya sebopego sa go ngwalwa sa Sepedi ka melawana ya
thuto le maitapišo a tšwetšopele ya polelo. Thekgo ya mmušo e
bile le seabe se segolo tlhabollong le pabalelo ya polelo.

7. Mapheko a tšweletšo ya dingwalwa
Go hloka Maemo: Lepheko le lengwe le legolo la tlhabollo ya
mongwalo wa Sesotho sa Leboa e bile go se be gona ga
tshepedišo ya go ngwala ya maemo. Go ya ka Raditloaneng, M.
(2013), "Go se be gona ga tshepedišo ya go ngwala ya maemo
go šitišitše tlhabollo ya dingwalo tša Sesotho sa Leboa." Ka ntle
le tshepedišo ya go ngwala ye e sa fetogego, e ba tlhohlo go
bangwadi le baboledi ba polelo go hlama le go abelana didirišwa
tša go ngwalwa.
Phihlelelo ye e Lekanyeditšwego ya Thuto: Phihlelelo ya thuto e
bohlokwa kudu go tšwetšopele ya polelo ya go ngwalwa.
Ditšhabeng tša go bolela Sesotho sa Leboa, phihlelelo ye e
lekanyeditšwego ya thuto ya boleng e ka šitiša tlhabollo ya
mabokgoni a go ngwala. Go ya ka Maimela, L. (2006), "Go hloka
methopo ya thuto le dibaka mafelong ao go bolelwago Sesotho
sa Leboa go šitišitše tlhabollo ya bokgoni bja go bala le go
ngwala le bja go ngwala gare ga setšhaba."

8. Mapheko a tšweletšo ya dingwalwa
Boemo bja Tlase le Botumo bja Polelo: Sesotho sa Leboa, go
swana le maleme a mantši a setlogo a Afrika, gantši se
kgaphetšwe ka thoko go thekga maleme ao a nago le maemo a
godimo le botumo. Se se ka nola bangwadi le baithuti moko
gore ba se tsepeletše go tšwetšopele ya polelo. Makhubela, M.
R. (2006) o bolela gore "Maemo a fase a Sesotho sa Leboa a
nyamišitše dipeeletšo tlhabollong le tšwetšopeleng ya sona."
Pholisi ya Polelo ye e sa lekanego: Go se be gona ga melawana ya
polelo ye e tiilego yeo e thekgago tšhomišo le tlhabollo ya
Sesotho sa Leboa dikarolong tše di fapafapanego, go akaretšwa
thuto le boraditaba, ke lepheko. Go ya ka Kamwangamalu, N. M.
(2004), "Go hloka pholisi ya polelo ye e kwagalago yeo e
tšwetšago pele tšhomišo ya Sesotho sa Leboa maemong a
semmušo le ao e sego a semmušo go šitišitše tlhabollo ya yona
bjalo ka polelo ya go ngwalwa."

9. Mapheko a tšweletšo ya dingwalwa
Go ikopanya ga lefase ka bophara le go buša ga Seisemane: Go
buša ga Seisemane le maleme a mangwe a lefase ka bophara ka
go boraditaba le inthaneteng go ka nyamiša tšhomišo le
tlhabollo ya mongwalo wa Sesotho sa Leboa. Thutong ya bona,
Dzvimbo, K. P. & Mabaso, J. S. (2008) ba lemogile gore "Go buša
ga Seisemane lefaseng ka bophara go lebišitše go kgaphelweng
thoko ga maleme a setlogo a Afrika, go akaretšwa Sesotho sa
Leboa, ka dikarolong tša dijithale le tša bobegakgang."

10. Maitekelo a mathomo a barumiwa
Maiteko a mathomo a boromiwa gare ga batho ba Sesotho sa Leboa, bao gape
ba tsebjago bjalo ka batho ba Pedi goba Bapedi, a ka latišišwa morago
mathomong a ngwagakgolo wa bo-19. Le ge go le bjalo, go bohlokwa go
lemoga gore direkhoto tša histori le ditokomane tše di ngwadilwego go tšwa
nakong yeo di ka hlaelela, gomme bontši bja tshedimošo bo tšwa setšong sa
molomo le dipego tša baromiwa. Kakaretšo ye kopana yeo e nago le
ditšhupetšo ke ye:
Go Kgatha Tema ga Basokologi ba Selegae:
Baromiwa gare ga batho ba Sesotho sa Leboa gantši ba be ba ithekgile ka thušo ya basokologi ba lefelong leo
go phatlalatšago Bokereste. Basokologi ba pele ba kgathile tema ye bohlokwa go tsena gare ga molaetša wa
Bokereste ditšhabeng tša bona.

11. Dikgokagano tša Pele le Maiteko a Mathomong a Boromiwa:
Kgokagano ya mathomo ye e tsebjago ya Yuropa le batho ba Sesotho sa Leboa e thomile
mathomong a ngwagakgolo wa bo-19. Lega go le bjalo, modiro wa semmušo wa boromiwa o
thomile bogareng bja lekgolo la bo-19 la nywaga. Baromiwa ba go swana le Robert Moffat le
mokgonyana wa gagwe David Livingstone ba kgathile tema ye bohlokwa go tsebiša Bokriste
bathong ba Sesotho. Mediro ya bona ka Afrika Borwa e bile le khuetšo ye kgolo mošomong wa
boromiwa wa ka morago ka seleteng.
Maitekelo a mathomo a barumiwa
Baromiwa ba Hermannsburg:
Mokgatlo wa Baromiwa wa Hermannsburg, le mokgatlo wa
boromiwa wa Lutere wa Jeremane, o kgathile tema ye kgolo
maitekong a mathomo a boromiwa gare ga Basotho ba
Leboa. Baromiwa ba mathomo ba Hermannsburg ba fihlile
seleteng ka bo-1860. Ba ile ba hloma diteišene tša
boromiwa gomme ba šoma go fetolela Beibele lelemeng la
Sesotho sa Leboa.

12. Dingwalwa tsa mathomo tša Sesotho sa Leboa
Alexander Merensky, 1999.yo e bego e le mongwadi wa
Mojeremane le moromiwa, a šomiša Sepedi bjalo ka leleme la
go ngwalwa ka mengwaga ya mathomo ya 1860. Mo setlogong
sa gagwe, seo se gatišitšwego ka 1862, se se bitšwago ‘Beitrage
zur Geschichte der Bapedi’ moo mantšu a mathomo a Sepedi a
kgobokeditšwego le go begwa. O ile a tšwela pele go hlompha
histori ya Sepedi, moo a ilego a re Sepedi ekaba polelo ya go
ngwalwa le go bolelwa. Mo nyakišišong ye, Sepedi se tšewa
bjalo ka polelo ya maemo yeo e bilego e ngwadilwe ka molao le
go amogelwa.

13. Dingwalwa tsa mathomo tša Sesotho sa Leboa
Mojalefa (2007) mo sengwalong sa gagwe seo se bitšwago ‘Sepedi vis-a-vis
Sesotho sa Leboa: An Historical investigation’ o hlalošitše setlogo sa Sepedi
bjalo ka polelo ya go ngwalwa, moo o ile a hlalosa gape le tlhabollo ya
mongwalo wa yona. Go ya ka yena, leina la Sepedi e be e le kgale le šomišwa ke
baboledi ba setlogo bao ba bitšwago Bapedi.
Mojalefa (2007:2) o tsopolwa a re ‘maikemišetšo a tlhagišo ye (ya gagwe) ke
go nyaka nepagalo ya setlogo, go ba gona, le kgolo le tlhabologo ya mongwalo
bjalo ka polelo ye e beilwego maemong (ye e ngwadilwego), e sego bjalo ka
polelosemmotwana ye e itšego’. Mojalefa (2007) o ile a tšwela pele go tsopola
bangwadi bao ba hlamilego mongwalo wa Sepedi. Yena o lemogile gore:

14. Bangwadi ba mathomo ba go swana le Merensky le ba bangwe ba kgobokeditše
lenaneo la
Mongwalo wa Sepedi. Yena, Mojalefa, o bontšhitše ka go tia gore baromiwa ba
mathomo ba go kopana le Bapedi ba ile ba ngwala dipuku tšeo go tšona go bego
go šomišwa mantšu a Sepedi. Go tšwa go ngangišano ya Mojalefa motho a ka
phetha ka gore mongwalo wa mathomo wa polelo ya bjale ye e ngwadilwego e
be e na le mantšu a polelosemmotwana ya Sepedi. Polelo ye e ile ya bopa
motheo woo go yona
polelo ya bjale e ile ya hlabollwa
Dingwalwa tsa mathomo tša Sesotho sa Leboa

15. ‘Thero ye e amogela gore Merensky, Grutzner, Endemann, Nachtigal le
Wangemann ke bangwadi ba mathomo ba mongwalo wa Sepedi wa mantšu a
itšego pele Endermann a thoma go ngwala maswao a mongwalo ao a
beakantšwego ka Versuch einer Grammatik des Sotho ka 1867’.
Dingwalwa tsa mathomo tša Sesotho sa Leboa
Mojalefa (2007) o laeditše gore baromiwa ba mathomo bao ba kopanego le
Bapedi ka 1860 bile ba ngwadile dipuku e be e le Alexander Merensky ka 1862 le
Heinrich Grutzner ka 1877.
Go ya ka yena:
‘Nakong yeo Alexander Merensky o ngwadile dipuku, e nngwe ya tšona e be e le
Kaschane Mamatlepa ka 1890. Ka mokgwa wo o swanago, Theo Wangemann o
ngwadile Maleo und Sekukuni ka 1868 moo mantšu a itšego a Sepedi a
hweditšwego, bjalo ka Sekukuni (Sekhukhune), makhoa (Makgoa), batu (batho),
mosjate (mošate), Patametsane (phatametsane), pitsjo (pitšo), Kosji (Kgoši),
Seguiriguiri (Sehwirihwiri), bjalobjalo.’

16. Ge re le gare re tsitsinkela Histori ya dingwalwa tša sesotho sa leboa re
lemogile gore Sepedi se tšwa polelong ya selateni taba ye e hlatsetše ke
Alexander Merensky woo ebe ele Moromiwa wa mojeremane.
Legato la pele, baromiwa ba rile go fihla ba bona gore Sepedi se ka šoma bjalo
ka leleme la go ngwalwa le la go bolelwa. Alexander Merinsky , yoo elego
morumiwa wa mo Jeremane ke omongwe wa batho ba mathomo bago ngwala
polelo ya sepedi. Sengwalwa sagage sa mathomo sa sepedi se gatišitšwe ka
1860. Heinrich Grutzner ka 1877 le yena o gatišhitse sengwalwa sagagwe sa
mathomo sa sesotho sa leboa.
Nyakišišong ya rena ke fao re bonego gore go ngwalwa ga sepedi gase gwa ba
bonolo kage gobe gona le mapheko tšweletšong ya dingwalwa. A mangwe a
mapheko a ebile go hloka maemo ga sesotho sa leboa, go buša ga seisemane,
pholisi ya polelo yeo e sa lekanego le tšedingwe.
Yenngwe ye re bonego mo nyakišišong ye ke phapano gare ga dingwalwa le
dingwalo, moo Mojalefa a ilego a hlaloša gore dingwalwa kemokgwa, goba
thekiniki yeo e šomišwago go tšweletša bokgabo bja polelo ya sesotho sa
leboa, mola dingwalo ele sekgoboko sa maiteko ago ngwala.
Thumo

17. Methopo
. Books:
- The Cambridge History of South African Literature edited by Derek Attridge and Rosemary Jolly (2012) - Writing South Africa: Literature, Apartheid, and Democracy, 1970-1995 by Derek Attridge (1998)
- Critical Perspectives on Bessie Head edited by Maxine Sample (1996)
- A History of South African Literature by Christopher Heywood (2003)
- Thomas Mofolo and the Emergence of Written Sesotho Prose by Tim Couzens (1992)
- Sol Plaatje: Selected Writings edited by Brian Willan (1996)2.
Journals and Articles:
- "Negotiating Home and Identity in Bessie Head's 'Maru'" by Michael D. Olds, published in English in Africa (2002).
- "Sepedi Literacy and Literature: A Historical and Comparative Overview" by Roger B. Palmer, published in Journal of Multilingual and Multicultural Development (2008).
- "The Early History of Sesotho Literature" by Gerald T. West, published in The Journal of Modern African Studies (1988).
- "Literature in African Languages: The State of the Discipline" by Kwesi Kwaa Prah, published in Research in African Literatures (1999).3. *Dissertations and Theses:*
- "Politics, Modernity, and Language in the Novels of Miriam Tlali" by Laura Chrisman (Ph.D. Dissertation, University of London, 1994).
- "Re-Creating the World: An Analysis of Selected Novels of Thomas Mofolo" by Lungile Buthelezi (M.A. Thesis, University of South Africa, 2007).4.
[09:12, 30/10/2023]
- Rikotso, G. J. (2006). Rev alexander merensky and the bapedi people of sekhukune (dissertation).[09:13, 30/10/2023]
- Makutoane, T. J. (2022). ‘the people divided by a common language’: the orthography of sesotho in lesotho, south africa, and the implications for bible translation. Hts : Theological Studies, 78(1).
https://doi.org/10.4102/hts.v78i1.7605[09:15, 30/10/2023]
- Rakgogo, T. J., & Zungu, E. B. (2022). The elevation of sepedi from a dialect to an official standard language: cultural and economic power and political influence matter. Literator : Journal of Literary Criticism,
Comparative Linguistics and Literary Studies, 43(1). https://doi.org/10.4102/lit.v43i1.1827[09:20, 30/10/2023]
- Rammala, L.J., 2002, ‘Language planning and social transformation in the Limpopo
Province: The role of language in education (South Africa)’, Unpublished DLitt et
Phil thesis, University of Pretoria.[09:23, 30/10/2023]
- Mesthrie, R., 2002, Language in South Africa, University of Cape Town, Cape Town