Download to read offline
![Ñëiä ðîçðiçíÿòè ïîíÿòòÿ åìïàòi¿ i ñïiâ÷óòòÿ. Ñïiâ÷óòòÿ — öå ïåðåæè-
âàííÿ ñóá’ºêòà ç ïðèâîäó ïî÷óòòiâ iíøîãî. Ñïiâ÷óòòÿ i ñïiâïåðåæèâàííÿ
ðiçíi íå òiëüêè çà ïðèðîäîþ, é “çà âiêîì” ó ïñèõiö³ ëþäèíè. Ìàáóòü,
ùîñü ñõîæå íà ñïiâ÷óòòÿ çóñòði÷àºòüñÿ i ó òâàðèí, i öå ìຠáiîëîãi÷íå,
ïðèñòîñóâàëüíå çíà÷åííÿ. Òðèâîæíi êðèêè é iíøi îçíàêè ñïiâ÷óòòÿ îäíiº¿
òâàðèíè ðåôëåêòîðíî âèêëèêàþòü ó iíøèõ òâàðèí ñòàí òðèâîãè, ñòðà-
õó i âêëþ÷àþòü ìåõàíiçìè çàõèñòó ÷è âiäñòóïó. À îñü ðàäiòè çà óñïiõ
iíøîãî ìîæå òiëüêè ëþäèíà. Âiäîìèé ðîñiéñüêèé õóäîæíèê i ìèñëè-
òåëü Ì. Ðåðiõ ðîçïîâ³â òàêó ëåãåíäó. Ñòàðèé âiêiíã Ãðèìð, ñèäÿ÷è íà
óðî÷èñòîñòÿõ ó êîëi äðóçiâ, ðàïòîì ñêàçàâ, ùî çà âñå éîãî äîâãå æèòòÿ
ó íüîãî íå áóëî æîäíîãî âiðíîãî äðóãà. Ç óñiõ áîê³â ïîñèïàëèñÿ
çàïåðå÷åííÿ. Îäèí ñêàçàâ: “Çãàäàé, õòî ïåðøèé ïðîñòÿãíóâ òîái ðóêó
ó âèñëàííi? Öå áóâ ÿ”. Äðóãèé ñêàçàâ: “Êîëè âîðîãè ñïàëèëè òâié äiì,
õòî áóäóâàâ íîâèé ðàçîì ³ç òîáîþ? Öå áóâ ÿ”. Òðåò³é ìîâèâ: “Õòî ïiä
÷àñ áèòâè çàêðèâ òåáå ñîáîþ? Öå áóâ ÿ.” I Ãðèìð âiäïîâiâ ¿ì òàê: “ß
ïàì’ÿòàþ âñå, ùî âè çðîáèëè äëÿ ìåíå i ÿ ëþáëþ âàñ, àëå âè äðóçi â
ìî¿õ íåùàñòÿõ, i ÿ âäÿ÷íèé âàì çà öå. Ïðîòå ñêàæó ïðàâäó: êîëè ÿ áóâ
ùàñëèâèé, ìî¿õ äðóçiâ íå áóëî çi ìíîþ. À áóâ ÿ äóæå ðiäêî ùàñëèâèé.
Öå áóëî, êîëè íà ïîëþâàííi ÿ âðÿòóâàâ êîðîëÿ, i âií ïðè âñiõ îáiéíÿâ
ìåíå i íàçâàâ êðàùèì âî¿íîì. Óñi ãîâîðèëè ìåíi ïðèºìíi ðå÷i, àëå
ñåðöÿ äðóçiâ ìîâ÷àëè. Öå áóëî, êîëè ìîÿ äðóæèíà îäåðæàëà ïåðåìîãó
íàä äàò÷àíàìè. Ìåíå ââàæàëè ðÿòiâíèêîì óñüîãî íàðîäó, ïðîòå é òóò
ñåðöÿ äðóçiâ ìîâ÷àëè. Êîëè êðàùó äiâó ÿ ïðèâiâ äî ñåáå â äiì i
íàçâàâ äðóæèíîþ, íàñ âií÷àëè, àëå ñëîâà äðóçiâ éøëè íå âiä ñåðöÿ. Ó
ùàñòi ëþäèíà íà÷åáòî íà âåðøèíi ãîðè, à ñåðöÿ ëþäåé âiäêðèòi äîíè-
çó. Ó ùàñòi íå áóâຠäðóçiâ” [9].
Ìàáóòü, ñòàðèé âiêiíã ïåðåáiëüøóº, àëå ÷àñòêà ïñèõîëîãi÷íî¿ ïðàâäè
ó öié ðîçïîâiäi º.
Òàêi åìïiði÷íi ïîêàçíèêè åìïàòi¿, ÿê ÷óéíiñòü, òàêòîâíiñòü, äîáðî-
çè÷ëèâiñòü, ó÷àñëèâiñòü, äîâiðëèâiñòü òîùî, º âàæëèâèìè êîìïîíåíòàìè
îðãàíiçàöiéíèõ çäiáíîñòåé êåðiâíèêà, áåç ÿêèõ ³ñòîòíî óñêëàäíþºòüñÿ
ðåàëiçàöiÿ ïðèíöèïó iíäèâiäóàëüíîãî ïiäõîäó â ðîáîòi ç ïiäëåãëèìè.
ßê ïðàâèëî, åìïàòè÷íèé âïëèâ (ÅÂ) íà ëþäåé çäiéñíþºòüñÿ ñòèõiéíî,
iíòó¿òèâíî, ìèìîâîëi. Çàâäàííÿ ïîçèòèâíîãî âèêîðèñòàííÿ ÿâèùà ÅÂ ó
ïðàêòè÷íié äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà ïîëÿãຠâ óñâiäîìëåíîìó ðîçóìiííi
éîãî ñóòíîñòi, ó çíàííi øëÿõiâ i ñïîñîáiâ öiëåñïðÿìîâàíîãî çàñòîñó-
âàííÿ Å äëÿ îðãàíiçàöi¿ ñïðèÿòëèâèõ äiëîâèõ i îñîáèñò³ñíèõ âçàºìèí
ç ïiäëåãëèìè, ïîäîëàííÿ êîíôëiêòíîñòi, ôîðìóâàííÿ àäåêâàòíîãî
ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî ñòèëþ êåðiâíèöòâà.
79](https://image.slidesharecdn.com/psihologijaupravlinnja-111122144259-phpapp02/85/Psihologija-upravlinnja-79-320.jpg)
![Äëÿ êîæíî¿ ëþäèíè ïåâíèé íàñòðié º ïåðåâàæàþ÷èì. Çàëåæíî âiä
öüîãî îäíèõ ëþäåé ìè íàçèâàºìî âåñåëèìè, æèòòºðàäiñíèìè, áàäüî-
ðèìè, iíøèõ — ñóìíèìè, áàéäóæèìè. Òàêå ïåðåâàæàííÿ â íàñòðîÿõ
ñòຠâëàñòèâiñòþ ïåâíî¿ ëþäèíè, ðèñîþ ¿¿ õàðàêòåðó.
Íàñòðié âiäiãðຠâåëèêó ðîëü ó ïðîòiêàííi âñiõ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ i
äiÿëüíîñòi ëþäèíè. Âií âïëèâຠíà ñòàâëåííÿ ëþäèíè äî ðîáîòè, äî
îòî÷óþ÷èõ: ïðè ðàäiñíîìó íàñòðî¿ ëþäèíà íà âñå äèâèòüñÿ êðiçü “ðîæåâi
îêóëÿðè”, à ïðè ñóìíîìó — áà÷èòü óñå ó “÷îðíîìó ñâiòëi”.
Âiäîìî, ùî áàäüîðèé íàñòðié ïðàö³âíèêà çàâæäè ïiäâèùóº éîãî
iíòåðåñ äî ðîáîòè, ïîêðàùóº ïðîòiêàííÿ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ (ñïðèéìàííÿ,
ïàì’ÿòü, ìèñëåííÿ). Ïðèãíi÷åíèé íàñòðié ïðèçâîäèòü äî çíåâiðè ó ñâî¿
ñèëè, äî íååôåêòèâíî¿ ïðàöi.
Âçàºìîäiÿ iíäèâiäóàëüíèõ íàñòðî¿â çóìîâëþº i ôîðìóº ãðóïîâèé
íàñòðié ó êîëåêòèâi. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠäàíå ãðóïîâå ÿâèùå i
ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷í³ çàêîíîìiðíîñò³ éîãî ïðîÿâiâ. Íà âèðîáíèöòâi
ãðóïîâèé íàñòðié ïåðø çà âñå çóìîâëþº ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò
ó òðóäîâîìó êîëåêòèâi, ìiæîñîáèñò³ñí³ âçàºìèíè. Äëÿ ñïðèÿòëèâîãî
êëiìàòó õàðàêòåðíèé ìàæîðíèé, ïiäíåñåíèé òîí ó ñòîñóíêàõ, âçàºìîäîâiðà,
âçàºìîïîâàãà i âçàºìîðîçóìiííÿ êåðiâíèêiâ i ïiäëåãëèõ, óñiõ ÷ëåíiâ êî-
ëåêòèâó. Âiäîìèé ïåäàãîã À. Ìàêàðåíêî õàðàêòåðèçóâàâ ìàæîðíèé
íàñòðié òàê: “...ïîñòiéíà áàäüîðiñòü, íiÿêèõ ïîõìóðèõ îáëè÷, íiÿêèõ êèñ-
ëèõ âèðàçiâ, ïîñòiéíà ãîòîâíiñòü äî äi¿, ðàéäóæíèé íàñòðié...” [11, ñ. 203].
Íàâïàêè, öèíi÷íèé íàñòðié, â îñíîâi ÿêîãî ëåæèòü âiäêðèòèé âèêëèê
ñîöiàëüíèì íîðìàì æèòòÿ i ïîâåäiíêè ëþäåé, àãðåñèâíà êîíôðîíòàöiÿ
ìiæ íèìè, ïåðåâàæàþ÷³ ïåñèìiñòè÷íi íàñòðî¿, õâîðîáëèâà çàçäðiñíiñòü,
áàéäóæiñòü — óñå öå ïîêàçíèêè íåñïðèÿòëèâîãî ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî
êëiìàòó ó ãðóïi. Áàãàòî â ÷îìó ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò âèðîáíè-
÷îãî êîëåêòèâó çàëåæèòü âiä éîãî êåðiâíèêà, ÿêèé, ïî ñóòi, º ãåíåðàòîðîì
íàñòðîþ ñâî¿õ ïiäëåãëèõ. Âàæëèâî, ùîá êåðiâíèê íà ðîáîòi íiêîëè íå
äîçâîëÿâ ñîái ìàòè ïîõìóðå, çàñìó÷åíå îáëè÷÷ÿ, íàâiòü ÿêùî â íüîãî
íåïðèºìíîñòi àáî âií õâîðèé. Àäæå âiä éîãî ïîâåäiíêè, çîâíiøíüîãî
âèãëÿäó çàëåæàòü ñàìîïî÷óòòÿ i íàñòðié éîãî ïiäëåãëèõ. Çâè÷àéíî,
êåðiâíèê — æèâà ëþäèíà, ó ÿêî¿ ìîæóòü áóòè ïðè÷èíè äëÿ ïîãàíîãî
íàñòðîþ. Îäíàê ïðè áàæàííi êîæíèé êåðiâíèê ìîæå îâîëîäiòè ìåòîäîì
ñàìîíàâiþâàííÿ, àóòîãåííèõ òðåíóâàíü, ÿêi äàþòü çìîãó êåðóâàòè ñâî¿ì
íàñòðîºì.
Àìåðèêàíñüêèé ïñèõiàòð Ï. Åêìàí ïiñëÿ ïðîâåäåííÿ äîñëiäæåíü
ñòâåðäæóº, ùî i âèðàç îáëè÷÷ÿ âïëèâຠíà åìîöi¿ ëþäèíè. Êîëè ó÷àñ-
86](https://image.slidesharecdn.com/psihologijaupravlinnja-111122144259-phpapp02/85/Psihologija-upravlinnja-86-320.jpg)
![ñóñïiëüíîãî çíà÷åííÿ (Äåíü Ïåðåìîãè). Öå ìîæå áóòè çàõîïëåííÿ ó
ãëÿäà÷iâ òåàòðó, ÷è â ðàäiñíîìó íàòîâïi ëþäåé. Ó õóäîæíié ëiòåðàòóði
îïèñàíî áàãàòî ëþáîâíèõ àôåêòèâíèõ ïåðåæèâàíü. Íàâiòü íàóêîâi
âiäêðèòòÿ ïiñëÿ áàãàòîði÷íèõ íàïîëåãëèâèõ ïîøóêiâ iñòèíè iíîäi ñóï-
ðîâîäæóþòüñÿ áóðõëèâèì âèáóõîì ðàäîñòi. Ïîäiáíi àôåêòèâíi ñòà-
íè — íîðìàëüíå ÿâèùå. Ðåçóëüòàòè ìåäè÷íèõ äîñëiäæåíü ñâiä÷àòü,
ùî ïîñòiéíå ñòðèìóâàííÿ ïîçèòèâíèõ àôåêòiâ ìîæå çàøêîäèòè
ïñèõi÷íîìó i ôiçè÷íîìó çäîðîâ’þ îñîáèñòîñòi. Àëå ñèëüíi ïîçèòèâíi
åìîöi¿ ìîæóòü òàêîæ íåãàòèâíî âïëèíóòè íà ëþäñüêèé îðãàíiçì i íàâiòü
âèêëèêàòè øîêîâèé ñòàí, ÿêèé ïðèçâîäèòü äî ñìåðòi. Òàê, Ñîôîêë ïî-
ìåð ïiä àïëîäèñìåíòè íàòîâïó, ÿêèé áóâ ó çàõîïëåííi âiä éîãî ãåíiÿ.
Äiàãîð ðàïòîâî ïîìåð, êîëè äiçíàâñÿ ïðî ïåðåìîãó òðüîõ éîãî ñèíiâ
íà Îëiìïiéñüêèõ Iãðàõ [18, ñ. 44].
Âèíèêíåííÿ àôåêòiâ çàëåæèòü íå òiëüêè âiä æèòòºâèõ ñèòóàöié, à é
â³ä îñîáèñòîñòi, ¿¿ òåìïåðàìåíòó, âìiííÿ âîëîäiòè ñîáîþ, ñòàíó çäîðî-
â’ÿ, íåðâîâî¿ ñèñòåìè. Ñõèëüíiñòü äåÿêèõ ëþäåé äî àôåêòiâ, îñîáëèâî
íåãàòèâíèõ, ùî ñïàëàõóþòü ó íåçíà÷íèõ ñèòóàöiÿõ, ÷àñòî º îçíàêîþ
íåâèõîâàíîñòi. Öå ëþäè iñòåðè÷íi, ç íèçüêèì ð³âíåì êóëüòóðè, ÿêi íå
çâèêëè êîíòðîëþâàòè ñâî¿õ ïî÷óòò³â. Çóñòði÷àþòüñÿ êàïðèçíi, åìîöiéíî
ðîçïóùåíi ëþäè, ÿêi íà áóäü-ÿêó äðiáíèöþ âiäïîâiäàþòü àôåêòîì.
Áîðîòèñÿ ç íåãàòèâíèìè àôåêòàìè íåîáõiäíî çà äîïîìîãîþ âîëüî-
âèõ çóñèëü, ñïðÿìîâàíèõ íà ïåðåâåäåííÿ åìîöiéíî¿ åíåðãi¿ â iíøó
äiÿëüíiñòü, äîâiëüíî çàòðèìàòè ðóõîâó ðåàêöiþ, ùî õàðàêòåðíà äëÿ
àôåêòó. Ñòðèìàòèñÿ, íå âòðàòèòè âëàäè íàä ñîáîþ íà ïåðøié ñòàäi¿
àôåêòó ìîæå êîæíà ëþäèíà, àëå íà íàñòóïíèõ ñòàäiÿõ âîíà âæå âòðà-
÷ຠâîëüîâèé êîíòðîëü, ðîáèòü áåçâiäïîâiäàëüíi òà áåçðîçñóäíi äi¿.
Âàæëèâó ðîëü ó áîðîòüái ç àôåêòàìè âiäiãðຠóñâiäîìëåííÿ ìîæëèâèõ
ðåçóëüòàòiâ, íàñëiäêiâ àôåêòó.
Îñòàííiìè äåñÿòèëiòòÿìè äåäàë³ áiëüøîãî çíà÷åííÿ íàáóâàþòü ñòàíè,
ùî ñïðè÷èíÿþòüñÿ ñèòóàöiÿìè âåëèêîãî íàïðóæåííÿ — ñòðåñè.
Ñòðåñ (â³ä àíãë. pressure — íàïðóæåííÿ) — öå ôîðìà ïñèõi÷íîãî
íàïðóæåííÿ, ÿêà âèíèêຠâ ðåçóëüòàòi åìîöiéíèõ i ðîçóìîâèõ
ïåðåâàíòàæåíü i âèêëèêຠçìiíè ôóíêöiîíàëüíîãî ñòàíó i ñà-
ìîïî÷óòòÿ ëþäèíè.
Â÷åíi-ïñèõîëîãè ãëèáîêî âèâ÷àþòü ÷àñòîòó âèíèêíåííÿ ñòðåñiâ ó æèòòi
ëþäèíè çàëåæíî âiä ¿¿ ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi. Òàê, â óïðàâëiíñüê³é
äiÿëüíîñòi àêòèâíi é ïðàöåëþáíi ìåíåäæåðè ÷àñòî ïiäïàäàþòü ïiä òèñê
ñòðåñîâèõ íàâàíòàæåíü ó çâ’ÿçêó iç çðèâîì ïîñòà÷àíü, ðàïòîâèì ñïàäîì
90](https://image.slidesharecdn.com/psihologijaupravlinnja-111122144259-phpapp02/85/Psihologija-upravlinnja-90-320.jpg)
![ïiäëåãëèìè âèêîðèñòîâóº âèñëiâ: “Âè, áðàòêè, íå ïiäâåä³òü ìåíå”. Íiêîëè
íå âiäìîâèòüñÿ âçÿòè ó÷àñò³ ó âèïèâöi ç ïiäëåãëèìè. Ó ïñèõîëî㳿 öåé
ñòèëü óïðàâëiííÿ ä³ñòàâ íàçâó “ïñåâäîäåìîêðàòè÷íèé àâòîðèòåò”.
Ïàíiáðàòñòâî, ÿêå âèäàºòüñÿ çà ÷óéíå ñòàâëåííÿ, áàæàííÿ âñiì äîãîäè-
òè, ó òîìó ÷èñëi é òèì, õòî ïîðóøóº òðóäîâó äèñöèïëiíó, ïðèçâîäèòü äî
êðóãîâî¿ ïîðóêè, ðóéíóº êîëåêòèâ.
“Áåç ùèðî¿, âiäâåðòî¿, ãàðÿ÷î¿ òà ðiøó÷î¿ âèìîãëèâîñòi íå ìîæíà
ïî÷èíàòè âèõîâàííÿ êîëåêòèâó, i òîé, õòî äóìຠïî÷àòè ç íåâïåâíåíèõ,
óëåñëèâèõ óìîâëÿíü, òîé ðîáèòü ïîìèëêó”, — ââàæຠÀ. Ìàêàðåíêî [6,
ñ.194].
“Àâòîðèòåò” ÷âàíñòâà — öå çâåðõíiñòü, ðîçäóòà ïèõàòiñòü, çàñ-
íîâàíà íà ìèíóëèõ àáî óÿâíèõ, íàäóìàíèõ çàñëóãàõ. ×âàíñòâî —
íàäìiðíå çàõîïëåííÿ âëàäîþ. ×âàíëèâèé êåðiâíèê ôîðìàëüíî àáî
ïiäêðåñëåíî ïîáëàæëèâî ñòàâèòüñÿ äî ïiäëåãëèõ, íå âíèêຠ⠿õí³
ïîòðåáè. Óñiì ñâî¿ì âèãëÿäîì, ïîçîþ, íàïóñêíîþ ïîâàæíiñòþ âií ïðè-
íèæóº ïiäëåãëèõ, ïiäêðåñëþþ÷è âèêëþ÷íiñòü ñâ ïåðñîíè. Òàêèì
êåðiâíèêàì çäàºòüñÿ, ùî öi çàñëóãè ïîñòàâèëè éîãî íà íåäîñÿæíó âè-
ñîòó, ÿêà ïðèìóøóº ïiäëåãëèõ çàêðèâàòè î÷i íà éîãî íåâäàëi ðiøåííÿ.
×âàíëèâèé êåðiâíèê ÷àñòî àðãóìåíòóº ñâîþ äiÿëüíiñòü, ïîñèëàþ÷èñü
íà ñâié âiê, îñâiòó i ñîöiàëüíå ïîëîæåííÿ. Äîñèòü ÷àñòî âîíè âèñëîâ-
ëþþòüñÿ òàê: “Îñü äîæèâåòå äî ìî¿õ ðîêiâ, òîäi é áóäåòå ñóäèòè”,
“Ñïî÷àòêó îòðèìàéòå äèïëîì, à ïîòiì é ïîãîâîðèìî”, “Çàéìåòå ìîº
ìiñöå, òîäi é áóäåòå âèðiøóâàòè”.
Ïðîòå ÷èì áiëüøå ÷âàíñòâà ó êåð³âíèêà, òèì óâàæíiøå ïðèäèâëÿ-
þòüñÿ äî éîãî ïðîìàõiâ ïiäëåãëi, òèì áiëüø ðiçêî êðèòèêóþòü. Äëÿ
÷âàíëèâîãî êåðiâíèêà õàðàêòåðíà çàõîïëåíiñòü âëàäîþ, ÿêà ïðîÿâëÿºòü-
ñÿ â éîãî ïåðåêîíàíîñòi, ùî äîñÿãíóòi âèðîáíè÷i óñïiõè äàþòü éîìó
äîäàòêîâi ïðàâà, äîäàòêîâó âëàäó íàä iíøèìè ëþäüìè, ÿêèì âií íå
ñëóãà, à áëàãîäiéíèé áàòüêî: çàõî÷å — ìèëîñòèâî çàäîâîëüíèòü ïðî-
õàííÿ, íå çàõî÷å — âiäìîâèòü. Çàõîïëåííÿ âëàäîþ íàé÷àñòiøå ïðîÿâ-
ëÿºòüñÿ ó êåðiâíèêiâ, ÿêi ïîñòiéíî êîðèñòóþòüñÿ àâòîðèòàðíèì ñòèëåì
êåðiâíèöòâà, áî ó ëþäèíè, ÿêà ïîñòiéíî âiääຠíàêàçè, ìîæå âèíèêíóòè
ïî÷óòòÿ çâåðõíîñòi, ùî ïîñëàáëþº ¿¿ çäàòíiñòü äî ñàìîêðèòèêè i áà-
æàííÿ ïiäâèùóâàòè ñâié ïðîôåñiîíàëiçì. À öå çàêðèâຠøëÿõè ðîç-
âèòêó, ïðèçâîäèòü äî çíèêíåííÿ ïðîñòîòè i äîñòóïíîñòi ó ñòîñóíêàõ ç
ëþäüìè. Ëàêìóñîâèì ïàïiðöåì äëÿ ÷âàíñòâà º êðèòèêà. ßêùî êðèòèêà
ñïðè÷èíþºòüñÿ äî âèáóõó îáðàæåíîãî ñàìîëþáñòâà, òî öå îçíà÷àº,
ùî õâîðîáà äóæå ïîøèðèëàñü. Êåðiâíèê âiäiðâàâñÿ âiä ëþäåé, âòðàòèâ
128](https://image.slidesharecdn.com/psihologijaupravlinnja-111122144259-phpapp02/85/Psihologija-upravlinnja-128-320.jpg)
![òîáòî áóäóâàòè âñi ìàëi ãðóïè çà ïðèíöèïîì âçàºìíî¿ ñèìïàòi¿ ìiæ
ëþäüìè, ç ÿêèõ ñêëàäàºòüñÿ öÿ ãðóïà. Äæ. Ìîðåíî ââàæàâ, ùî öå
äàñòü ìîæëèâiñòü óñóíóòè âñi ëþäñüêi êîíôëiêòè, íàâiòü êëàñîâi ñóïå-
ðå÷íîñò³. Öi iäå¿ ñîöiîìåòðè÷íî¿ ìåòîäèêè êðèòèêóþòü ñó÷àñí³ ïñèõî-
ëîãè, ââàæàþ÷è, ùî âçàºìíà ñèìïàòiÿ i íàâiòü ñèëüíi ïðèñòðàñíi ïî÷óò-
òÿ íiêîëè íå çàáåçïå÷óâàëè ìiöíiñòü i áåçêîíôëiêòíiñòü ëþäñüêèõ îá’ºä-
íàíü, i íå ìîæíà ñêëàäíi ñîöiàëüíi ïðîáëåìè ïiäìiíÿòè ïðîáëåìàìè
ïñèõîëîãi÷íèìè, âiäíîñèíè ñóñïiëüíi îòîòîæíþâàòè ç³ ñòîñóíêàìè ìiæ-
îñîáèñòiñíèìè.
Àìåðèêàíñüêèé â÷åíèé Äæ. Ôóðñò ó ïðàö³ “Íåâðîòèê, éîãî ñåðåäî-
âèùå i âíóòðiøíié ñâiò” ïiääຠêðèòèöi ïîäiáíi òåíäåíöi¿ i áëèñêó÷å
äåìîíñòðóº ¿õ íåïðàâîìiðíiñòü íà ïðèêëàäi âiäíîñèí “ïðèºìíîãî,
áëàãîäiéíîãî âîëîäàðÿ íåâåëè÷êî¿ ôàáðèêè” ç éîãî ïðàö³âíèêàìè.
Äî ïî÷àòêó íàñòàííÿ äåïðåñi¿ öi âiäíîñèíè áóëè òîâàðèñüêèìè, íàâiòü
äðóæí³ìè, àëå âiä ìîìåíòó íàñòàííÿ äåïðåñi¿, ùîá çáåðåãòè ñâîº ñòà-
íîâèùå ó ñâiòi áiçíåñó, çáåðåãòè ôàáðèêó i ïiäòðèìàòè ìàòåðiàëüíèé
ñòàí ñiì’¿, “ïðèºìíèé ôàáðèêàíò” çàéíÿâ íåïðèìèðåííó ïîçèöiþ ñòî-
ñîâíî äî ïðàö³âíèê³â, ÿêi éîìó ðàíiøå ïîäîáàëèñÿ. Âií çiðâàâ ñòðàéê,
ðîçïî÷àâ áîðîòüáó ³ç ïðîôñï³ëêîþ, çâiëüíèâ íàéàêòèâí³øèõ ïðàö³âíèêiâ
i, ïåðåáóâàþ÷è ó ñòàíi ñèëüíî¿ òðèâîãè, ïî÷àâ äîñèòü æîðñòêî ñòàâèòè-
ñÿ äî ïiäëåãëèõ, çâèíóâà÷óâàòè ¿õ ó íåâäÿ÷íîñòi, îáðàæàòè òîùî. “Öåé
ïðèêëàä, — ïèøå Äæ. Ôóðñò, — çîâñiì íå âèãàäàíèé, ñâ³ä÷èòü, ùî
æèòòºâi çàêîíè åêîíîìiêè i îñîáèñòå âåäåííÿ ñïðàâè òèì ÷è iíøèì
ïiäïðèºìöåì íå ìîæóòü áóòè çâåäåíi äî ïðîáëåì ïñèõîëîãi¿, íå ìî-
æóòü áóòè ïîÿñíåí³... ç òî÷êè çîðó âíóòðiøíiõ ôàêòîðiâ — îñîáèñòèõ
ñèìïàòié i àíòèïàòié” [21, ñ. 65–66].
Ñüîãîäíi ñîöiîìåòðè÷íèé ìåòîä øèðîêî âèêîðèñòîâóºòüñÿ äëÿ âèâ-
÷åííÿ ôóíêöiîíóâàííÿ áðèãàä i îñîáëèâîñòåé ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòî-
ñóíê³â ó ïåðâèííèõ âèðîáíè÷èõ êîëåêòèâàõ. Çà äîïîìîãîþ ìåòîäó
ñîöiîìåòði¿ ìîæíà âèçíà÷èòè ñîöiàëüíèé ñòàòóñ êîæíîãî ÷ëåíà ãðóïè,
ÿêèé âiäðiçíÿº éîãî ïîëîæåííÿ âiä ïîëîæåííÿ iíøèõ ÷ëåíiâ ãðóïè.
Ìåòîä îá’ºêòèâíèé i ìîæå âèêîðèñòîâóâàòèñÿ ðàçîì ç iíøèìè ìåòîäà-
ìè ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿. Ïðîòå íå ñëiä íàäàâàòè éîìó óíiâåðñàëüíîãî
çíà÷åííÿ i òèì áiëüøå çà éîãî äîïîìîãîþ âèâ÷àòè i ïîÿñíþâàòè çàêî-
íè ñîöiàëüíîãî æèòòÿ öiëîãî ñóñïiëüñòâà.
Ñîöiîìåòðè÷íà ìåòîäèêà ïåðåäáà÷ຠâèáið ïàðòíåðà äëÿ ñïiëüíèõ
àêöié. Óñiì ÷ëåíàì äîñëiäæóâàíî¿ ãðóïè ñòàâëÿòü îäí³ é ò³ ñàì³ çàïè-
òàííÿ. Öi çàïèòàííÿ ìàþòü íàçâó ñîöiîìåòðè÷íèõ êðèòåði¿â âèáîðó.
163](https://image.slidesharecdn.com/psihologijaupravlinnja-111122144259-phpapp02/85/Psihologija-upravlinnja-163-320.jpg)
![Leukemia project 2[1]](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/leukemiaproject21-111122201954-phpapp02-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
![Waste%20 management[1]](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/waste20management1-111122142334-phpapp02-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
Psihologija upravlinnja
- 1. ÌIÆÐÅÃIÎÍÀËÜÍÀ ÀÊÀÄÅÌIßÓÏÐÀÂËIÍÍß ÏÅÐÑÎÍÀËÎÌ Ë. Ï. Ìåëüíèê ÏÑÈÕÎËÎÃIß ÓÏÐÀÂËIÍÍß Êóðñ ëåêö³é 2-ãå âèäàííÿ, ñòåðåîòèïíå Êè¿â 2002 1
- 2. ÁÁÊ 88.4ÿ73 Ì48 Ðåöåíçåíò Í. Ë. Êîëîì³íñüêèé, êàíä. ïñèõîë. íàóê, ïðîô. Âiäïîâiäàëüíèé ðåäàêòîð ². Â. Õðîíþê Ñõâàëåíî Â÷åíîþ ðàäîþ ̳æðåã³îíàëüíî¿ Àêàäå쳿 óïðàâë³ííÿ ïåðñîíàëîì (ïðîòîêîë ¹ 8 â³ä 24.10.01) Ìåëüíèê Ë. Ï. Ì48 Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ: Êóðñ ëåêö³é. — 2-ãå âèä., ñòåðåîòèï. — Ê.: ÌÀÓÏ, 2002. — 176 ñ.: ³ë. — Á³áë³îãð. íàïðèê³íö³ òåì. ISBN 966-608-149-0 Ïðîïîíîâàíèé êóðñ ëåêö³é ïiäãîòîâëåíèé íà îñíîâi óçàãàëüíåíîãî ïåäàãîãi÷íîãî äîñâiäó éîãî âèêëàäàííÿ ó âèùèõ íàâ÷àëüíèõ çàêëàäàõ Óêðà¿íè. Ðîçêðèòî ñóòíiñòü i çìiñò îñíîâíèõ êàòåãîðié ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè, ùî âèêîðè- ñòîâóþòüñÿ â óïðàâëiííi, ðîçãëÿäàþòüñÿ ïñèõîëîãi÷íi õàðàêòåðèñòèêè îñîáèñòîñòi ñó÷àñíîãî ìåíåäæåðà (òåìïåðàìåíò, ñòiéêi iíäèâiäóàëüíi îñîáëèâîñòi ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ, ñïðÿìîâàíiñòü òà ií.) òà ¿õ âïëèâ íà åôåêòèâí³ñòü óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi. Ãëèáîêî ïðîàíàëiçîâàíî ïðîáëåìè ðîçâèòêó i äèíàìiêè òðóäîâîãî êîëåêòèâó, êðèòåði¿ éîãî ñòàáiëüíîñòi, ñóìiñíiñòü ÷ëåí³â ãðóïè òà âèäè ãðóï. Äëÿ ñòóäåíòiâ, ÿêi îïàíîâóþòü êóðñ çà íàâ÷àëüíèìè ïëàíàìè áàêàëàâðiâ, âèêëàäà÷³â-ïî÷àòêiâö³â, ÿê³ âèêëàäàþòü äèñöèïëiíè ïñèõîëîãi÷íîãî öèêëó, à òà- êîæ êåðiâíèê³â, áiçíåñìåí³â ³ âñ³õ, õòî çàéìàºòüñÿ óïðàâëiíñüêîþ äiÿëüíiñòþ. ÁÁÊ 88.4ÿ73 © Ë. Ï. Ìåëüíèê, 1999 © Ë. Ï. Ìåëüíèê, 2002, ñòåðåîòèï. © ̳æðåã³îíàëüíà Àêàäåì³ÿ ISBN 966-608-149-0 óïðàâë³ííÿ ïåðñîíàëîì (ÌÀÓÏ), 2002 2
- 3. ÂÑÒÓÏ Ïîòðåáà â íàóêîâî-ïñèõîëîãi÷íîìó îá´ðóíòóâàííi äiÿëüíîñòi ëþ- äèíè îñîáëèâî âiä÷óâàºòüñÿ ñüîãîäíi, ó ïåðiîä ïåðåáóäîâè ãîñïîäàðñü- êîãî ìåõàíiçìó i ñóñïiëüíîãî æèòòÿ â Óêðà¿íi. Ïñèõîëîãi÷íi çíàííÿ ñòàëè íåîáõ³äí³ñòþ, ïðåäìåòîì ïiäâèùåíîãî ïîïèòó. Ïñèõîëîãiÿ ïî- ñòóïîâî ïåðåòâîðþºòüñÿ ç âóçüêî àêàäåìi÷íîãî çíàííÿ íà æèòòºâî âàæëèâó i ïîòðiáíó áàãàòüîì ëþäÿì íàóêîâî-ïðàêòè÷íó äèñöèïëiíó. Ó ñèñòåìi ïðîôåñiéíî¿ ïiäãîòîâêè ìàéáóòíiõ ìåíåäæåðiâ â óìîâàõ âèùîãî íàâ÷àëüíîãî çàêëàäó ÷³ëüíå ìiñöå ïîñ³äຠïñèõîëîãi÷íà îñâiòà, åôåêòèâíiñòü ÿêî¿ âåëèêîþ ìiðîþ çàáåçïå÷óºòüñÿ ðiâíåì ëåêöié, ùî ïðîïîíóþòüñÿ ñòóäåíòàì. Ìàòåð³àë öüîãî âèäàííÿ íàïèñàíèé âiäïîâiäíî äî òèïîâî¿ ïðîãðàìè i ðîçðàõîâàíèé íàñàìïåðåä íà ñòóäåíòiâ âèùèõ çàêëàä³â îñâ³òè, ÿêi îïàíîâóþòü êóðñ çà íàâ÷àëüíèìè ïëàíàìè áàêàëàâðiâ. Àâòîð ïðàãíóâ ïîºäíàòè ïðèíöèïè âèñîêîãî íàóêîâîãî ðiâíÿ i äîñòóïíîñòi äëÿ ñïðèéìàííÿ ñòóäåíòàìè âèêëàäåíîãî ìàòåðiàëó. Ïðîïîíîâàíèé êóðñ îá’ºäíóº ø³ñòü òåìàòè÷íèõ ðîçä³ë³â. Ìåòà éîãî — ñôîðìóâàòè ó ñòóäåíòiâ ñòiéêèé iíòåðåñ äî ïñèõîëîãi÷íî¿ íà- óêè, äîïîìîãòè ¿ì óñâiäîìèòè, ùî ëþäèí³, ÿêà îá³éìຠóïðàâëiíñüêó ïîñàäó, íåîáõiäíi ãëèáîê³ ïñèõîëîãi÷í³ çíàííÿ. Àäæå ñüîãîäíi íå ìîæ- íà íå ïîãîäèòèñü, ùî çíà÷åííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî ôàêòîðà â óïðàâëiííi ï³äñèëþºòüñÿ, ³ éîãî íåäîîöiíêà ïðèçâîäèòü äî äåñòðóêòèâíèõ çì³í. 3
- 4. Òåìà 1 ÏÐÅÄÌÅÒ ÍÀÓÊÎÂÎÃÎ ÂÈÂ×ÅÍÍß ÑÓ×ÀÑÍί ÏÑÈÕÎËÎÃI×Íί ÍÀÓÊÈ §1. Ïîíÿòòÿ ïðî ïñèõîëîãiþ. Ïñèõiêà ëþäèíè ÿê îá’ºêò äîñëiäæåííÿ Ïñèõîëîãiÿ ÿê íàóêà çàðîäèëàñÿ ùå â ñòàðîäàâíi ÷àñè. Ïåðøi ñïåöiàëüíi êíèãè ç ïèòàíü ïñèõîëîãi¿ äiéøëè äî íàñ âiä Àðiñòîòåëÿ (òðàêòàò “Ïðî äóøó”). Ñëîâî “ïñèõîëîãiÿ” ïîõîäèòü âiä ñòàðîãðåöü- êèõ ñëiâ psyche (äóøà, ïñèõiêà) i logos (ñëîâî, â÷åííÿ). Â÷åííÿ ïðî ïñèõiêó òðèâàëèé ÷àñ áóëî ñêëàäîâîþ ôiëîñîôi¿. Óïåðøå òåðìií “ïñèõîëîãiÿ” ç’ÿâèâñÿ â íàóêîâîìó îá³ãó íàïðèê³íöi XVI ñò. ó ïðàöÿõ ÷åñüêîãî ïñèõîëîãà Ïðîõàçêè. Ó XVIII ñò. íàóêà ïñèõîëîãiÿ âèîêðå- ìèëàñÿ â ñàìîñò³éíó ãàëóçü çíàíü. Íà ìåæi ÕIÕ ³ ÕÕ ñò. øâèäêîìó ðîçâèòêó ïñèõîëîãi¿ ñïðèÿëè óñïiõè ïðèðîäîçíàâñòâà, ïîòðåáè ìåäèöèíè, ïåäàãîãiêè i âèðîáíèöòâà, ïîÿâà åêñïåðèìåíòàëüíèõ ìåòîäiâ âèâ÷åííÿ ïñèõiêè ëþäèíè i òâàðèíè. Óñå öå çóìîâèëî ïåðåòâîðåííÿ ïñèõîëîãi¿ íà òî÷íó, åêñïåðèìåíòàëüíó ³ ñàìîñòiéíó ãàëóçü íàóêîâèõ çíàíü. ×è çíàºòå âè ïñèõîëîãiþ? Ïñèõîëîãiþ ÿê ñèñòåìó æèòòºâèõ ÿâèù äåÿêîþ ìiðîþ çíàþòü óñi, i òå, ùî âèâ÷ຠïñèõîëîãiÿ, äîáðå âiäîìå êîæíîìó ç âëàñíîãî äîñâiäó. Êðàùèé ó÷èòåëü ïñèõîëîãi¿ — ñàìå æèòòÿ. Éîãî óðîêè ìè çàñâîþºìî ùå äî òîãî, ÿê ïî÷èíàºìî âèâ÷àòè ñïåöiàëüíó íàóêó. Êîæíà ëþäèíà äåÿêîþ ì³ðîþ ïñèõîëîã, áî áåç çàïàñó ïñèõîëîãi÷íîãî äîñâiäó i çíàíü íåìîæëèâî æèòè ñåðåä ëþäåé. Íàïðèêëàä, êîæíà ëþäèíà âæå ç äè- òèíñòâà âìiº “÷èòàòè” çà çîâíiøíiìè ïðîÿâàìè ìiìiêè, æåñòiâ, õàðàêòå- ðèñòèêàìè ãîëîñó îñîáëèâîñòi iíøî¿ ëþäèíè, ðîçðiçíÿº íàñòðié îòî÷ó- þ÷èõ ëþäåé, ¿õíº ñòàâëåííÿ äî ñåáå. 4
- 5. Öå æèòòºâà ïñèõîëîãiÿ,ùî âiäîáðàæóº ïñèõîëîãi÷íi çíàííÿ, ÿêi ëþäèíà çàñâîþº ÷åðåç äîñâiä, ç õóäîæíüî¿ ëiòåðàòóðè, ïðè ñïiëêóâàííi ç iíøèìè ëþäüìè i ò. ï. Æèòòºâi ïñèõîëîãi÷íi çíàííÿ ìàþòü ïåâíå çíà÷åííÿ äëÿ çàñâîºííÿ íàóêè ïñèõîëîãi¿, àëå âîíè äóæå ïðèáëèçíi, íåòî÷íi, à iíîäi íåâiðíi i íå ìîæóòü ñòàòè ìiöíîþ îñíîâîþ äëÿ ñåð- éîçíî¿ ðîáîòè ç ëþäüìè, à ñàìå óïðàâëiííÿ íèìè. Ïðîôåñiéíà äiÿëüíiñòü ìåíåäæåðà âèìàãຠíàóêîâèõ, òîáòî îá’ºêòèâíèõ, çíàíü ïðî ïñèõiêó ëþäèíè. Ó öüîìó — îäíî÷àñíîìó çíàííi òà íåçíàííi ïñèõîëîãi¿ — îäèí ç òèõ ïàðàäîêñiâ, íà ÿê³ áàãàòà öÿ íàóêà. Ïñèõîëîãiÿ, ÿê i áóäü-ÿêà ñàìîñòiéíà ãàëóçü ëþäñüêîãî çíàííÿ, ìຠêîíêðåòíi íàóêîâi çàâäàííÿ, êîíêðåòíèé ïðåäìåò äîñëiäæåííÿ. Ùî æ ÿâëÿº ñîáîþ ñèñòåìà çíàíü, ÿêi ñòàíîâëÿòü ïðåäìåò íàóêîâîãî âèâ÷åí- íÿ ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè òà ñóêóïíiñòü ÿâèù, ùî â íié äîñëiäæóþòüñÿ? Öå íàñàìïåðåä êîíêðåòíi ôàêòè ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi, ùî õàðàêòåðè- çóþòüñÿ ÿêiñíî i êiëüêiñíî. Äiþ÷è i çàäîâîëüíÿþ÷è ñâî¿ ïîòðåáè, ëþ- äèíà âiä÷óâàº, ñïðèéìຠi çàïàì’ÿòîâóº ïðåäìåòè i ÿâèùà íàâêîëèøíü- îãî ñâiòó, äóìຠïðî íèõ, ïåðåæèâàþ÷è ïðè öüîìó ðiçíîìàíiòíi åìîöi¿ i ïî÷óòòÿ. Ëþäèíà — ñâiäîìà ñóñïiëüíà iñòîòà, i ¿é âëàñòèâi ïåâíi iíòåðåñè, íàìiðè, áàæàííÿ, ñâiäîìî ïîñòàâëåíi öiëi, äî çäiéñíåííÿ ÿêèõ âîíà ïðàãíå, äîëàþ÷è òðóäíîùi. Ïñèõîëîãiÿ äîñëiäæóº òàêîæ ïñèõi÷íi âëàñòèâîñòi îñîáèñòîñòi, iíäèâiäóàëüíî-òèïîëîãi÷íi ¿¿ ðèñè: òåìïåðàìåíò, õàðàêòåð, âîëüîâi ÿêîñòi, ¿õ ïîõîäæåííÿ i çíà÷åííÿ ó ïðàêòè÷íié äiÿëüíîñòi, ñòàâ- ëåíí³ äî iíøèõ ëþäåé. Ïðîòå íàóêîâà ïñèõîëîãiÿ íå ìîæå îáìåæóâàòèñÿ ëèøå îïèñîì ïñèõîëîãi÷íîãî ôàêòó, ÿêèì áè öiêàâèì âií íå áóâ. Íàóêîâå ïiçíàííÿ ïîòðåáóº ïåðåõîäó âiä îïèñó ÿâèù äî ¿õ ïîÿñíåííÿ. Îòæå, ïðåäìåòîì âèâ÷åííÿ ó ïñèõîëîãi¿ ðàçîì ³ç ïñèõi÷íèìè ôàêòàìè º ïñèõîëîãi÷íi çàêîíè. Äåÿê³ ïñèõi÷í³ ôàêòè âèíèêàþòü êîæíîãî ðàçó, êîëè äëÿ öüî- ãî º âiäïîâiäíi óìîâè, òîáòî çàêîíîìiðíî. Òàê, âiäîìî, ùî ó ðîáiòíèêiâ òåêñòèëüíèõ ôàáðèê ³ çàâîäiâ ôàðá, ó õóäîæíèê³â, ìàëÿðiâ äóæå çàãîñòðþºòüñÿ ÷óòëèâiñòü äî êîëüîðó. Âîíè ðîçðiçíÿþòü äåñÿòêè éîãî âiäòiíêiâ, òîäi ÿê â iíøèõ óìîâàõ ëþäèíà äèôåðåíöiþº ëèøå òðè-÷îòèðè. Âñòàíîâëåíî, ùî òåêñòèëüíèêè, ÿêi ñïåöiàëiçóþòüñÿ íà âèðîáíèöòâ³ òêàíèí ÷îðíîãî êîëüîðó, ðîçðiçíÿþòü äî ñîðîêà éîãî âiäòiíêiâ. Çíàííÿ çàêîíîìiðíèõ çâ’ÿçêiâ íå ðîçêðèâຠêîíêðåòíèõ ìåõàíiçìiâ, çà äîïîìîãîþ ÿêèõ ïñèõ³÷íå ÿâèùå ìîæå ïðîÿâèòèñÿ. Òîìó çàâäàííÿ ïñèõîëîãi¿ ïîëÿãຠó âèâ÷åíí³ ìåõàíiçìiâ ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi. 5
- 6. Òàê, ï³ä ÷àñäåÿêèõ îïåðàöié íåéðîõ³ðóðãè ìàëè ìîæëèâiñòü îáñòå- æèòè ìîçîê çà äîïîìîãîþ åëåêòðîäiâ. Â÷åíèé Ïåíôiëüä ìåòîäîì åëåêòðîñòèìóëÿöi¿ ïîäðàçíþâàâ ðiçíi äiëÿíêè ìîçêó. ×åðåç òå ùî ó ìîçêó íåìຠáîëüîâèõ òî÷îê, ó õâîðîãî íå âèíèêຠæîäíèõ íåïðèºì- íèõ âiä÷óòòiâ. Âîäíî÷àñ, ïåðåáóâàþ÷è ó ñâiäîìîìó ñòàíi, õâîðèé ïiä ÷àñ åêñïåðèìåíòó ðîçïîâ³äàº, ùî ÷óº ðîçìîâè ëþäåé, ä³ëèòüñÿ ñïîãà- äàìè ïðî òå, ùî ðàíiøå áà÷èâ, âiä÷óâàâ i ðîçóìiâ. Îñêiëüêè ìåõàíiçìè ïñèõ³÷íî¿ ä³ÿëüíîñò³ ïåðåäáà÷àþòü ðîáîòó êîíêðåòíèõ àíàòîìî- ôiçiîëîãi÷íèõ àïàðàòiâ, ùî çäiéñíþþòü òîé ÷è iíøèé ïñèõi÷íèé ïðîöåñ, òî ïðèðîäó i äiþ öèõ ìåõàíiçìiâ ïñèõîëîãiÿ ç’ÿñîâóº ñïiëüíî ç iíøèìè íàóêàìè (ôiçiîëîãiºþ, áiîôiçèêîþ, áiîõiìiºþ, êiáåðíåòèêîþ òà ³í.). Îòæå, ïñèõîëîãiÿ ÿê íàóêà âèâ÷ຠôàêòè, çàêîíîìiðíîñòi òà ìåõàíiçìè ïñèõiêè. Ïñèõiêîþ íàçèâàþòü âíóòðiøíié ñâiò ëþäèíè, òîáòî ¿¿ îáðàçè, äóìêè, ïî÷óòòÿ, iíòåðåñè. Ïñèõiêà — öå âëàñòèâiñòü âèñîêîîðãàíiçîâàíî¿ ìàòåði¿ ìîçêó âiäîáðàæàòè íàâêîëèøíié ñâiò. Ïñèõiêà ñêëàäíà i áàãàòîãðàííà ùîäî ïðîÿâ³â. Çâè÷àéíî ðîçð³çíÿþòü òðè âåëèêi ãðóïè ïñèõi÷íèõ ÿâèù: ïñèõi÷íi ïðîöåñè, ïñèõi÷íi ñòàíè òà ïñèõi÷íi âëàñòèâîñòi. Ïñèõi÷íi ïðîöåñè — öå îêðåì³ ôîðìè ÷è âèäè ïñèõi÷íèõ ÿâèù, ùî ìàþòü ïî÷àòîê, ðîçâèòîê i çàê³í÷åííÿ. Ïðè öüîìó ïîíÿòòÿ “ïðîöåñ” ïiäêðåñëþº äèíàìiêó ôàêòó, ùî âñòàíîâëþºòüñÿ ïñèõîëîãiºþ; çàâåð- øåííÿ ïñèõi÷íîãî ïðîöåñó òiñíî ïîâ’ÿçàíå ç ïî÷àòêîì íîâîãî ïðîöå- ñó. Çâiäñè áåçïåðåðâíiñòü ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi â íîðìàëüíîìó ñòàíi ëþäèíè. Ïñèõi÷íi ïðîöåñè, ó ñâîþ ÷åðãó, ïîäiëÿþòüñÿ íà ïiçíàâàëüíi (âiä÷óòòÿ, ñïðèéìàííÿ, ïàì’ÿòü, ìèñëåííÿ, óÿâà, ìîâà, óâàãà) òà åìîöiéíî- âîëüîâi (ïî÷óòòÿ, âîëÿ). Ïñèõi÷íi ñòàíè õàðàêòåðèçóþòü ñòàòèêó, âiäíîñíó ïîñòiéí³ñòü ïñèõi÷íîãî ÿâèùà i âèçíà÷àþòüñÿ ïðîÿâîì ïî÷óòòiâ (íàñòðié, àôåêò, ñòðåñ), óâàæíîñòi (ðîçñiÿíiñòü, çîñåðåäæåíiñòü), âîëi (àêòèâíiñòü, àïàòiÿ), ìèñëåííÿ òà ³í. Ïñèõi÷íi âëàñòèâîñòi — íàéáiëüø ñóòòºâi òà ïîñòiéíi ïñèõi÷íi îñîáëèâîñòi ëþäèíè. Ïîíÿòòÿ “ïñèõi÷íi âëàñòèâîñòi” âèðàæຠñòiéêiñòü ïñèõi÷íîãî ôàêòó, éîãî çàêðiïëåíiñòü i ïîâòîðþâàíiñòü ó ñòðóêòóði îñîáèñòîñòi ëþäèíè. Äî íèõ ìîæíà âiäíåñòè âëàñòèâîñòi ðîçóìó, ìèñ- ëåííÿ, ñòiéêi îñîáëèâîñòi åìîöiéíî¿ i âîëüîâî¿ ñôåðè, ùî çàêðiïëåíi â òåìïåðàìåíòi, õàðàêòåði, çäiáíîñòÿõ, ïîâåäiíöi ëþäèíè. Ñóêóïíiñòü ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ, ñòàíiâ i âëàñòèâîñòåé íàçèâàþòü ïñèõi÷íèì æèòòÿì ëþäèíè. Ïîäië ïñèõi÷íèõ ÿâèù íà ïðîöåñè, ñòàíè i 6
- 7. âëàñòèâîñòi âiäíîñíèé. ßêùîïðîöåñ òðèâຠäîâãî, òî éîãî ìîæíà òðàêòóâàòè ÿê ñòàí. Òàêèìè ñòàíàìè-ïðîöåñàìè º, íàïðèêëàä, óÿâà, ñïî- ñòåðåæåííÿ, çãàäóâàííÿ òà ³í. Äî òîãî æ á³ëüø³ñòü ñòàíiâ íå iñíóº iíàêøå, ÿê ó ôîðìi ïðîöåñiâ. Òàêèì ÷èíîì, õî÷à ïñèõi÷íi ïðîöåñè, ñòàíè é âëàñòèâîñòi ïðè ¿õ íàóêîâîìó âèâ÷åííi àíàëiòè÷íî âèîêðåìëþþòüñÿ, íàñïðàâäi âîíè ñòàíîâëÿòü ºäèíå öiëå, ùî ïðàöþº ÿê çëàãîäæåíà ñèñ- òåìà. Áàãàòîãðàííiñòü ïñèõîëîãi÷íèõ ïðîáëåì, ÿêi ìàþòü çíà÷åííÿ íå òiëüêè äëÿ ïñèõîëîãi¿, à é äëÿ iíøèõ íàóê, ïîÿñíþºòüñÿ òèì, ùî â öåíòði óâàãè ïñèõîëîãi¿ çàâæäè çàëèøàºòüñÿ ëþäèíà — ãîëîâíà äiéîâà îñîáà ñâiòîâîãî ïðîãðåñó. Íàóêè ìàþòü ñåíñ òiëüêè ÷åðåç òå, ùî âîíè ïðè- ñëóãîâóþòü ëþäèíi, îçáðîþþòü ¿¿, òâîðÿòüñÿ íåþ. Âàæëèâå ìiñöå ó öüîìó êîìïëåêñi íàóê íàëåæèòü ïñèõîëîãi¿. Ó ïðîöåñi äîñëiäæåíü, ùî ïðîâîäÿòüñÿ áiîëîãi÷íèìè, åêîíîìi÷íèìè, iñòîðè÷íèìè òà iíøèìè íà- óêàìè, ÿêi â òîìó ÷è iíøîìó çâ’ÿçêó âèâ÷àþòü ëþäèíó, ïîñòàþòü ïèòàí- íÿ, ÿê³ ñòîñóþòüñÿ ïñèõîëîãi¿. Çâ’ÿçîê ïñèõîëîãi¿ ç iíøèìè íàóêàìè çäiéñíþºòüñÿ äâîái÷íî: â îäíèõ âèïàäêàõ ïñèõîëîãiÿ ñèíòåçóº i âèêî- ðèñòîâóº äîñÿãíåííÿ iíøèõ íàóê äëÿ ðîçâ’ÿçàííÿ ñâî¿õ ïðîáëåì, â iíøèõ ñóìiæíi íàóêè âèêîðèñòîâóþòü ïñèõîëîãi÷íi çíàííÿ äëÿ ïîÿñ- íåííÿ òèõ ÷è iíøèõ ïèòàíü. Ñó÷àñíèé ðîçâèòîê ñóñïiëüñòâà, éîãî åêîíîìi÷íîãî i êóëüòóðíîãî æèòòÿ, îñâiòà i âèõîâàííÿ éîãî ÷ëåíiâ ïîñëiäîâíî ðîçãîðòàþòüñÿ â á³ê äåäàë³ áiëüøî¿ ïñèõîëîãiçàöi¿, îñêiëüêè â öåíòði ñîöiàëüíèõ ïåðåòâî- ðåíü, ùî âiäáóâàþòüñÿ, ñòî¿òü ëþäèíà. Öi ïðîöåñè ïîòðåáóþòü ïîøè- ðåííÿ i ïîãëèáëåííÿ ïñèõîëîãi÷íèõ çíàíü, íåîáõ³äíèõ ñüîãîäíi ñïåöiàëiñòàì i êåðiâíèêàì óñiõ ãàëóçåé äiÿëüíîñòi. Çíàííÿ ïñèõîëîãi¿ ëþäåé â óìîâàõ âèðîáíè÷î¿ äiÿëüíîñòi äຠìîæëèâiñòü åôåêòèâíî îðãàíiçîâóâàòè ¿õ ïðàöþ, ïiäâèùóâàòè ïðîäóêòèâíiñòü, óìiëî çäiéñíþ- âàòè ïðîöåñ óïðàâëiííÿ. Ïîòÿã äî ïñèõîëîãi÷íèõ çíàíü âåëè÷åçíèé. Ïñèõîëîãiÿ ïîñòóïîâî ïåðåòâîðþºòüñÿ iç ñóòî àêàäåìi÷íîãî çíàííÿ íà íàóêîâî-ïðàêòè÷íó äèñöèïëiíó, æèòòºâî âàæëèâó i ïîòðiáíó øèðîêîìó çàãàëó. Ïðîòå òðå- áà âèçíàòè, ùî ìè æèâåìî ó ïñèõîëîãi÷íî ìàëîãðàìîòíié êðà¿íi, äå ïîãàíî ðîçóìiþòü ëþäåé. Öå îäíà ç îñíîâíèõ ïðè÷èí íåâìiëîãî óïðàâëiííÿ ñóñïiëüñòâîì i òðóäîâèìè êîëåêòèâàìè. 7
- 8. §2. Ñòðóêòóðà ñó÷àñíî¿ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè. Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ Äëÿ ñó÷àñíîãî ðîçâèòêó ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè õàðàêòåðíèé ïðîöåñ äèôåðåíöiàöi¿, ùî ïîðîäæóº âèíèêíåííÿ íîâèõ ãàëóçåé ïñèõîëîãi¿, ÿêi ³ñòîòíî ðiçíÿòüñÿ, ÷åðåç òå ùî ðiçíi ãàëóçi ïñèõîëîãi¿ íàáëèæàþòüñÿ äî ðiçíèõ ñóìiæíèõ íàóê (ñîöiîëîãi¿, òåõíiêè, çîîëîãi¿ òà ií.), õî÷à é ìàþòü ñïiëüíèé ïðåäìåò äîñëiäæåííÿ. Ïñèõîëîãi÷íà íàóêà íà ñó÷àñíîìó åòàïi ðîçâèòêó — öå ñêëàäíà i ðîçãàëóæåíà ñèñòåìà íàóêîâèõ äèñöèïëií. Çàãàëüíà ïñèõîëîãiÿ äîñëiäæóº íàéáiëüø çàãàëüíi çàêîíîìiðíîñòi ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi äîðîñëî¿ íîðìàëüíî¿ ëþäèíè. Çìiñòîì çàãàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿ º òàêîæ îñíîâíi ïðèíöèïè íàóêè, ¿¿ ìåòîäè, ñèñòåìà ïîíÿòü, óçàãàëüíåíà i àáñòðàãîâàíà íà îñíîâi äîñëiäæåíü, ïðîâåäåíèõ ó ðiçíèõ ãàëóçÿõ ïñèõîëîãi¿. Ç ðîçâèòêîì ïîòðåáè â ïðèêëàäíèõ ïñèõîëîãi÷íèõ çíàííÿõ çàðîä- æóþòüñÿ i ôîðìóþòüñÿ íîâi ãàëóçi ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè. Îêðåìi ãàëóçi ïñèõîëîãi¿ òiñíî ïîâ’ÿçàíi ìiæ ñîáîþ. ßê êëàñèôiêóâàòè öi ãàëóçi çíàíü? Îñíîâîþ êëàñèôiêàöi¿ ìîæíà âçÿòè ïñèõîëîãi÷íó ñòîðîíó êîíêðåòíî¿ äiÿëüíîñòi, ðîçâèòêó, âiäíîñèíè îñîáèñòîñòi i ñóñïiëüñòâà, â ÿêîìó çäiéñíþþòüñÿ ¿¿ äiÿëüíiñòü i ðîçâèòîê. Çà ïåðøîþ îçíàêîþ ìîæíà âèäiëèòè ãàëóçi ïñèõîëîãi¿, ùî âèâ÷à- þòü ïñèõîëîãi÷íi ïðîáëåìè êîíêðåòíèõ âèäiâ ëþäñüêî¿ äiÿëüíîñòi. Ïñèõîëîãiÿ ïðàöi âèâ÷ຠïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi ëþäèíè. Çàâäàííÿì ïñèõîëîãi¿ ïðàöi º âèâ÷åííÿ ïñèõîëîãi÷- íèõ çàêîíîìiðíîñòåé ôîðìóâàííÿ êîíêðåòíèõ ôîðì òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi, ïðîôåñiéíî âàæëèâèõ ÿêîñòåé îñîáèñòîñòi ñòîñîâíî òiº¿ ÷è iíøî¿ ñïåöiàëüíîñòi, âïëèâó ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi íà ïñèõi÷íi âëàñòèâîñòi ¿¿ ó÷àñíèêiâ, ïðîáëåìè ïðîôåñiéíîãî âiäáîðó i ïðîôåñ³éíî¿ ïðèäàòíîñòi òîùî. Îá’ºêòîì äîñëiäæåííÿ ïñèõîëîãi¿ ïðàöi º äiÿëüíiñòü iíäèâ³äà ó âè- ðîáíè÷èõ óìîâàõ. Äî ïñèõîëîãi¿ ïðàöi ñëiä âiäíåñòè i ñàìîñòiéíó ãàëóçü — ïñèõîëîãiþ ïðàöi â îñîáëèâèõ óìîâàõ. Îñîáëèâi îçíà÷ຠåêñòðåìàëüíi, âêðàé íåçðó÷íi, íåçâè÷íi äëÿ ëþäèíè óìîâè. Ó ñâî¿é äiÿëüíîñòi ëþäèíà âñå áiëüøå ïðîíèêຠâ òàêi óìîâè, ÿêi ñóòòºâî çìiíþþòü ïðîòiêàííÿ ïñèõi÷- íèõ ïðîöåñiâ. Íàïðèêëàä, ïñèõîëîãi÷íi åêñïåðèìåíòè ïîêàçàëè, ùî ïðè òðèâàëîìó ïåðåáóâàííi íåâåëèêî¿ ãðóïè ëþäåé â içîëüîâàíîìó 8
- 9. ïðèìiùåííi ãîñòðî âiä÷óâàºòüñÿäåôiöèò iíôîðìàöi¿, âàæêî ïåðå- íîñèòüñÿ içîëÿöiÿ âiä çâè÷íîãî ëþäñüêîãî îòî÷åííÿ, âèíèêàþòü iíîäi áåçïðè÷èííi êîíôëiêòè ÷åðåç íåìîæëèâiñòü çìiíèòè êîëî ñïiëêóâàííÿ i íåîáõiäí³ñòü ïåðåáóâàòè â çàìêíóòîìó ïðîñòîði ç îäíèìè i òèìè æ ëþäüìè (ãåîëîãè, êîñìîíàâòè, ïîëÿðíèêè). Ïñèõîëîãiÿ ïðàöi âêëþ÷ຠiíæåíåðíó ïñèõîëîãiþ, ÿêà âèâ÷ຠïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi ïðàöi ëþäèíè ïðè ¿¿ âçàºìîäi¿ ç ìàøèíàìè, âèìîãè äî êîíñòðóêöi¿ ìàøèí, ÿêi êîíñòðóþþòüñÿ ç óðàõóâàííÿì ïñèõi÷íèõ âëàñòèâîñòåé ëþäèíè. Îñîáëèâî öå ñòîñóºòüñÿ äiÿëüíîñòi ëþäåé, ÿêi ìàþòü ñïðàâó çi ñêëàäíèìè ñèñòåìàìè óïðàâëiííÿ (ëüîò÷èê, îïåðàòîð, äèñïåò÷åð). Ñüîãîäíi ïñèõîëîãè ðàçîì ç iíæåíåðàìè äàþòü ðåêîìåíäàöi¿ ùîäî íàéîïòèìàëüí³øèõ äëÿ ëþäèíè ñïîñîá³â âèäà÷i iíôîðìàöi¿, òîáòî ïðîåêòóþòü íå ïðîñòî òåõíiêó, à òåõíiêó i äiÿëüíiñòü ëþäåé, ÿêi îáñëóãîâóâàòèìóòü öþ òåõíiêó. Iíæåíåðíà ïñèõîëîãiÿ ðîç- ðîáëþº âèìîãè äî ðîáî÷èõ ìiñöü ç òî÷êè çîðó ¿õ âiäïîâiäíîñòi ïñèõîëîãi÷íèì çàêîíîìiðíîñòÿì ïðàö³âíèêiâ. Âiò÷èçíÿíà ïñèõîëîãiÿ ïðàöi, ÿêà äîñÿãëà çíà÷íèõ òåîðåòè÷íèõ i ïðàêòè÷íèõ óñïiõiâ ó 20—30-ò³ ðîêè, íàäàëi ôîðìóâàëàñÿ â óìîâàõ æîðñòêî öåíòðàëiçîâàíî¿ åêîíîìi÷íî¿ ïîëiòèêè, ùî íàãàäóâàëà ìåòî- äè âiéñüêîâîãî ðåæèìó: îáìåæåíiñòü ïðîôåñiéíîãî âiäáîðó, iãíîðó- âàííÿ iíäèâiäóàëüíèõ âëàñòèâîñòåé i çäiáíîñòåé ëþäèíè, ï³äïîðÿäêó- âàííÿ îñîáèñòiñíîãî òâîð÷îãî ïîòåíöiàëó âèìîãàì îðãàíiçàöi¿. Ïåðåõiä âiä óïðàâëiíñüêî¿ äî ïiäïðèºìíèöüêî¿ åêîíîìiêè, ÿêèé çäiéñíþºòüñÿ îñòàííiìè ðîêàìè, âèêëèêàâ íåîáõiäíiñòü àíàëiçó ïiäïðèºìíèöòâà i ñïðè- ÷èíèâ âèîêðåìëåííÿ ñïåöiàëüíî¿ ãàëóç³ ïñèõîëîãi÷íèõ çíàíü — ïñè- õîëî㳿 á³çíåñó i ïñèõîëîãi¿ ïiäïðèºìíèöòâà. Ïñèõîëîãiþ ïiäïðèºìíèöòâà ìîæíà ðîçãëÿäàòè ÿê îñîáëèâó ãàëóçü ïñèõîëîãi÷íîãî çíàííÿ, ùî õàðàêòåðèçóºòüñÿ âëàñíèì ïðåäìåòîì, çàâäàííÿìè i ìåòî- äàìè äîñëiäæåííÿ. Öÿ ãàëóçü íàáóëà çíà÷íîãî ïîøèðåííÿ ó çàðóáiæíié ïñèõîëîãi¿ i äàëà çìîãó ïîáóäóâàòè “ïîðòðåò” òèïîâîãî ïiäïðèºìöÿ, ç’ÿñóâàòè óìîâè çäiéñíåííÿ ïiäïðèºìíèöüêî¿ êàð’ºðè i ðîçðîáèòè ìå- òîäè îöiíêè ïiäïðèºìíèöüêèõ ÿêîñòåé. Çàðóáiæíèé äîñâiä äîñëiäæåííÿ ïñèõîëîãi¿ ïiäïðèºìíèöòâà äîñèòü ïðîäóêòèâíèé, ïðîòå ïðÿìå ïåðåíå- ñåííÿ îäåðæàíèõ íåþ äàíèõ íåìîæëèâå, ÷åðåç òå ùî âiò÷èçíÿíèé ïiäïðèºìåöü ôîðìóºòüñÿ â óìîâàõ åêîíîìiêè ïåðåõiäíîãî ïåðiîäó, iíøîãî ñîöiàëüíîãî ñåðåäîâèùà (÷àñòî âîðîæå íàñòðîºíîãî äî éîãî äiÿëüíîñòi), iíøîãî øëÿõó ñòàíîâëåííÿ ïiäïðèºìíèöüêî¿ êàð’ºðè, ùî äຠîñîáëèâi óñòàíîâêè i îñîáèñòiñíi îðiºíòàöi¿, iíøèõ íàâè÷îê i ñïîñîáiâ çäiéñíåííÿ ïiäïðèºìíèöüêèõ çàâäàíü. 9
- 10. Ç îãëÿäó íàíàâåäåíå ïîñòຠïîòðåáà ñòâîðèòè ïñèõîëîãiþ âiò÷èçíÿíîãî ïiäïðèºìíèöòâà ç óðàõóâàííÿì åòíi÷íèõ i ñîöiîêóëüòóðíèõ òðàäèöié, ó ìåæàõ ÿêèõ ñëiä âiäíîâëþâàòè ïiäïðèºìíèöüêi îñíîâè â íàøié åêîíîìiöi i ðîçâèâàòè ïiäïðèºìíèöüêi ÿêîñòi ó ëþäåé, ÿêi ïîâèííi çäiéñíþâàòè ¿¿ êàðäèíàëüíå îçäîðîâëåííÿ. Ñüîãîäíi âæå âñi ïîãîäæóþòüñÿ, ùî çíà÷åííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî ôàê- òîðà â åêîíîìiöi çáiëüøóºòüñÿ, à éîãî íåäîîöiíêà ïðèçâîäèòü äî äåñ- òðóêòèâíèõ íàñëiäêiâ. Ìîæëèâî, öÿ iñòèíà i ñïðè÷èíèëà âèíèêíåííÿ åêîíîìi÷íî¿ ïñèõîëîãi¿. Ó íàøié äåðæàâi, äå ðèíêîâi âiäíîñèíè ùå íå äiéøëè äî ñâiäîìîñò³ ëþäåé, ïîñòຠïîòðåáà ñôîðìóâàòè åêîíîìi÷íó ñâiäîìiñòü íîâî¿ ÿêîñòi, ÿêà êîíöåíòðóºòüñÿ íàñàìïåðåä íàâêîëî âëàñ- íèêà (â ïåðøó ÷åðãó íàâêîëî óòðèìóâà÷à àêöié, ãîñïîäàðÿ). Óñå öå çäiéñíþºòüñÿ íà ðiçíèõ ðiâíÿõ ñóñïiëüñòâà: âiä îêðåìîãî iíäèâ³äà i äîìàøíüîãî ãîñïîäàðñòâà äî ìàêðîðiâíÿ, îðiºíòîâàíîãî íà åêîíîìiêó öiëèõ íàðîäiâ. Åêîíîìi÷íà ïñèõîëîãiÿ — íàóêà, ÿêà âèâ÷ຠâçàºìîçâ’ÿçîê ïñè- õîëîãi÷íèõ õàðàêòåðèñòèê iíäèâiäiâ i ãðóï ç ¿õ ãîñïîäàðñüêîþ àêòèâíiñ- òþ. Âîíà äîñëiäæóº ïñèõîëîãiþ ó÷àñíèêà ãîñïîäàðñüêî¿ äiÿëüíîñòi, ïñèõîëîãi÷íi çàêîíîìiðíîñòi ðåãóëÿöi¿ ïîâåäiíêè i äiÿëüíîñòi ëþäèíè â åêîíîìi÷íié ñôåði ñóñïiëüñòâà. Ëþäèíà, íà äóìêó ïñèõîëîãiâ, íå çàâæ- äè ïðàãíå ëèøå äî ìàêñèìàëüíî¿ âèãîäè, âîíà âðàõîâóº i ìîðàëüíi ôàêòîðè. Ñòàáiëüíiñòü íå ëèøå ïðèáóòêiâ, à é ñâîãî ìiñöÿ ó êîëåêòèâi — ñóòòºâèé ìîìåíò åôåêòèâíî¿ åêîíîì³÷íî¿ äiÿëüíîñòi. Íàâiòü ó çâè÷àé- íèõ óìîâàõ ëþäè ó ñâî¿é äiÿëüíîñòi îðiºíòóþòüñÿ íå ëèøå íà ðàöiîíàëüíiñòü. Ïðèêëàäîì ìîæå áóòè ââåäåííÿ â íàøié åêîíîìiöi êîåôiöiºíòà òðóäîâî¿ ó÷àñòi (ÊÒÓ). Çà éîãî äîïîìîãîþ õîòiëè áiëüø àäåêâàòíî îöiíþâàòè òðóäîâèé âíåñîê êîæíîãî ðîáiòíèêà. Àëå äóæå ÷àñòî áiëüø âèñîêèé ÊÒÓ âèñòàâëÿâñÿ ìàéñòðîì ñîái i ñâî¿ì “íàáëè- æåíèì” àáî ââîäèâñÿ ãðàôiê, çà ÿêèì âèñîêèé ÊÒÓ îäåðæóâàëè îäíi ðîáiòíèêè â îäíîìó ìiñÿöi, iíøi — â íàñòóïíîìó. Íå ìåíø ïîâ÷àëüíîþ º íåâäà÷à âïðîâàäæåííÿ “ãóðòêiâ ÿêîñòi” ó ÑØÀ, ÿêi âèíèêëè â ßïîíi¿ ó 60-õ ðîêàõ i áóëè äîñèòü åôåêòèâíèìè. Ïñèõîëîãiÿ àìåðèêàíñüêèõ ïðàö³âíèêiâ íà âiäìiíó âiä ÿïîíñüêèõ íå ïiäõîäèëà äî öiº¿ ôîðìè áîðîòüáè çà ÿêiñòü ïðîäóêöi¿. ßïîíñüêèé ïðàö³âíèê íå ìîæå çðàäèòè iíòåðåñàì ñâ ôiðìè, ïåðåáóâàþ÷è ïiä âïëèâîì ìîðàëüíèõ óñòàíîâîê, ÿêi âèõîâóâàëèñü ó íüîãî ç äèòèíñòâà: “ãèðè” — îáîâ’ÿçîê âäÿ÷íîñòi i “äçèí” — îáîâ’ÿçîê âiðíîñòi, ÿêi é ñïîíóêàþòü éîãî âèòðà÷àòè ñâié ÷àñ i ñèëè íà ó÷àñòü ó “ãóðòêàõ ÿêîñòi”. 10
- 11. Íå ìåíøó ðîëüïîäiáí³ öiííîñòi âiäiãðàþòü ó ñõiäíèõ ðàéîíàõ, îñîáëè- âî ó Ñåðåäíié Àçi¿. Òóò çóñòði÷àþòüñÿ òàê³ çðàçêè åêîíîìi÷íî¿ ïîâåäiíêè, ÿê ñêèäêà ç öiíè ïðîäàæó äëÿ ðîäè÷iâ, ïiëüãîâà îðåíäíà ïëàòà çà çåì- ëþ îäíîâiðöþ, ïiëüãîâèé êðåäèò çåìëÿêîâ³ i ò. ³í. Îäíå ç ãîëîâíèõ çàâäàíü åêîíîìi÷íî¿ ïñèõîëîãi¿ — âèÿâèòè ñîöiàëüí³ öiííîñò³ é ïñèõîñîöiàëüí³ íîðìè, ÿêi âèçíà÷àþòü îñîáëèâîñòi åêîíîìi÷íî¿ ïîâåäiíêè â äàíîìó ñóñïiëüñòâi ÷è äîñèòü âåëèêié ñîöiàëüíié ãðóïi. Åêîíîìi÷íà ïñèõîëîãiÿ — ãàëóçü, ùî øâèäêî ðîçâèâàºòüñÿ. Âîíà äîñëiäæóº õàðàêòåð i äèíàìiêó óÿâëåíü iíäèâiäiâ i ãðóï ïðî åêîíîìi÷íi ïðîöåñè, à òàêîæ ¿õ åêîíîìi÷íó ïîâåäiíêó, ùî ìîòèâóºòüñÿ öèìè ïðî- öåñàìè. Çíà÷óùiñòü ïðîãíîçiâ, ÿêi áàçóþòüñÿ íà ðåçóëüòàòàõ òàêîãî âèâ÷åííÿ, ïåðåîöiíèòè íåìîæëèâî. Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ — ïîðiâíÿíî ìîëîäà ãàëóçü ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè. Îäíàê âîíà âæå ñåðéîçíî çàðåêîìåíäóâàëà ñåáå ÿê ïî÷àòêîâà äèñöèïëiíà â ñèñòåìi ïiäãîòîâêè óïðàâëiíñüêèõ êàäðiâ äëÿ íàðîäíîãî ãîñïîäàðñòâà. Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ ôîðìóâàëàñÿ i ðîçâèâàëàñÿ íà ñòèêó ðÿäó ïñèõîëîãi÷íèõ äèñöèïëií: iíæåíåðíî¿ ïñèõîëîãi¿, ïñèõîëîãi¿ ïðàö³, ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿ òà ïåäàãîãi÷íî¿ ïñèõîëîãi¿. Îá’ºêòàìè äîñëiäæåííÿ ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ, ÿê i â iíøèõ ãàëóçÿõ, çàëèøàþòüñÿ ñèñòåìè òèïó “ëþäèíà — òåõíiêà”, “ëþäèíà — ëþäèíà”. Àëå îñîáëèâiñòü öiº¿ ãàëóçi ïîëÿãຠâ òîìó, ùî çàçíà÷åí³ îá’ºêòè ðîçãëÿäà- þòüñÿ ç òî÷êè çîðó îðãàíiçàöi¿ óïðàâëiíñüêèõ âiäíîñèí. Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ — öå ãàëóçü ïñèõîëîãi¿, ÿêà âèâ÷ຠïñèõîëîãi÷íi çàêîíîìiðíîñòi óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi, òîáòî âïëèâ ïñèõîëîãi¿ îêðå- ìî¿ ëþäèíè òà ãðóïè íà ïðîöåñ óïðàâëiííÿ i, íàâïàêè, âïëèâ óïðàâëiíñüêèõ âiäíîñèí íà ïñèõîëîãiþ îêðåìî¿ ëþäèíè òà ãðóïè. Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ âèâ÷ຠïñèõiêó ëþäèíè, äຠïñèõîëîãi÷íó õàðàêòåðèñòèêó óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi òà àíàëiçóº ÿêîñòi, íåîáõiäíi äëÿ ¿¿ óñïiøíîãî âèêîíàííÿ. Âìiííÿ îðiºíòóâàòèñÿ ó ïñèõîëîãi¿ ëþäåé — îäèí ç íàéâàæëèâiøèõ ïîêàçíèêiâ ïðîôåñiéíî¿ ïiäãîòîâêè êåðiâíèêà íà âèðîáíèöòâi. Ñó÷àñí³ êåðiâíèê i ñïåöiàëiñò ïîâèíí³ âîëîäiòè ïåâíîþ ñóìîþ çíàíü, âìiíü i íàâè÷îê ðîáîòè ç ëþäüìè. Âìiííÿ ïðàâèëüíî âèðiøóâàòè ñîöiàëüíi ïèòàííÿ, ñòâîðþâàòè ñïðèÿòëèâèé ìîðàëüíî- ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò äëÿ âèñîêîïðîäóêòèâíî¿ ïðàöi ëþäåé, à òàêîæ ñòâîðþâàòè â êîëåêòèâàõ àòìîñôåðó òâîð÷îãî ïîøóêó — óñå öå ñòຠíåìîæëèâèì áåç ãëèáîêèõ ïñèõîëîãi÷íèõ çíàíü. Îñòàííiì ÷àñîì ïðè âèâ÷åííi ïñèõîëîãi¿ äîðîñëî¿ ëþäèíè âèêî- ðèñòîâóþòü äàíi ïîðiâíÿíî íîâî¿ íàóêè — àêìåîëîãi¿ (â³ä ãðåöüê. 11
- 12. - akme — âåðøèíà).Öÿ íàóêà âèíèêëà íà ñòèêó ïðèðîäíè÷èõ, ñóñïiëüíèõ i ãóìàíiòàðíèõ íàóê. Âîíà âèâ÷ຠôåíîìåíîëîãi÷íi çàêîíîìiðíîñòi òà ìåõàíiçìè ðîçâèòêó ôiçè÷íî i ïñèõîëîãi÷íî çðiëî¿ äîðîñëî¿ ëþäèíè, îñîá- ëèâî ïðè äîñÿãíåííi íåþ íàéáiëüø âèñîêîãî ðiâíÿ ó öüîìó ðîçâèòêó. Ñòóïiíü çðiëîñòi é âåðøèíà öiº¿ çðiëîñòi (àêìå) — öå áàãàòîâèìiðíèé ñòàí, ÿêèé îõîïëþº âåëèêèé åòàï æèòòÿ ëþäèíè i ïîêàçóº, íàñêiëüêè âiäáóëîñÿ ¿¿ ñòàíîâëåííÿ ÿê ñïåöiàëiñòà, îñîáèñòîñòi, ãðîìàäÿíèíà. ×àñ âèõîäó íà ðiâåíü “àêìå” ëþäèíè ÿê iíäèâiäà, îñîáèñòîñòi i ñóá’ºêòà òâîð÷î¿ äiÿëüíîñòi ÷àñòî íå ñïiâïàäàþòü. Àêìåîëîãiÿ âèçíà÷ຠïîäiáíå i âiäìiííå ó ðiçíèõ ëþäåé: ÿêà ôiçè÷íà ìiöíiñòü ëþäèíè äî ÷àñó çðiëîñòi, öiíí³ñíi îðiºíòàöi¿ i âiäíîøåííÿ, ùî ñêëàäàþòü ÿäðî ¿¿ îñîáèñòîñòi, ÿêi çäiáíîñòi, ÿêèé çàïàñ çíàíü, âìiíü i íàâè÷îê òîùî. Àêòóàëüíà ïðîáëåìà — ïðîôåñiîíàëiçì i éîãî îñíîâíi õàðàêòåðèñòèêè, ïðîôåñiîíàëiçì i çðiëiñòü, øëÿõè äîñÿãíåí- íÿ ïðîôåñiîíàëiçìó, âèâ÷åííÿ ïðîôåñiîíàëiâ åêñòðà-êëàñó, çàëåæíiñòü ïðîôåñiéíî çðiëî¿ ëþäèíè â³ä iíøèõ áëîê³â âëàñòèâîñòåé, ùî âõîäÿòü â îñîáèñòiñíó i ñóá’ºêòèâíó ñòðóêòóðó. Ñòâîðåííÿ ìåòîäè÷íîãî iíñòðóìåí- òàðiþ íàóêè äຠçìîãó âèÿâèòè äîñÿãíóòèé ðiâåíü ïðîôåñiîíàëiçìó ÿê îêðåìîþ ëþäèíîþ, òàê i ñïiëüí³ñòþ ëþäåé. Àêìåîëîãiÿ — øëÿõ, ùî âåäå äî îòðèìàííÿ öiëiñíî¿ êàðòèíè ëþäèíè. Äèôåðåíöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠïñèõîëîãi÷íi âiäìiííîñòi ÿê iíäèâiä³â, òàê i ãðóï ëþäåé, ïðè÷èíè i íàñëiäêè öèõ âiäìiííîñòåé. Äîáðå âiäîìî, ùî â ìåæàõ îäíîãî i òîãî æ âiêó âàæêî çíàéòè äâîõ ëþäåé, ñõîæèõ çà îáñÿãîì ïàì’ÿòi òà ñòiéê³ñòþ óâàãè, çà ãëèáèíîþ i îðèãiíàëüí³ñòþ ìèñëåííÿ, çà çäiáíîñòÿìè äî òîãî ÷è iíøîãî êîíêðåòíîãî âèäó äiÿëüíîñòi. Äèôåðåíöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠöi iíäèâiäóàëüíi âiäìiííîñòi i äຠìàòåðiàëè äëÿ ïðîôåñiéíî¿ îðiºíòàöi¿ òà ïðîôåñiéíîãî âiäáîðó. Ïðè- äàòíà äî ïåâíî¿ ðîáîòè ëþäèíà øâèäøå íåþ îâîëîäiâàº, âèêîíóº ç áiëüøèì áàæàííÿì, îòðèìóº çàäîâîëåííÿ. Ïðîäóêòèâíiñòü i ÿêiñòü ïðàöi ó íå¿ çíà÷íî âèù³, íiæ ó ëþäèíè, ÿêà ïîòðàïèëà íà öþ ðîáîòó âèïàäêî- âî. Äèôåðåíöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠòàêîæ ïñèõîëîãi÷íi âiäìiííîñòi ìiæ ëþäüìè ðiçíî¿ ñòàòi. Òàê, âiäîìî, ùî º ðiçíîâèäè òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi, äî ÿêèõ áiëüø ïðèäàòíi æiíêè, íiæ ÷îëîâiêè, i íàâïàêè. Ðåàêöi¿ ÷îëîâiêiâ i æiíîê íà äåÿêi óìîâè ïðàöi òàêîæ ðiçíi. Çíàííÿ öèõ âiäìiííîñòåé ìîæíà âèêîðèñòîâóâàòè äëÿ ïiäâèùåííÿ åôåêòèâíîñòi ïðàöi. ßêùî îñíîâîþ âçÿòè ïñèõîëîãi÷íi àñïåêòè âiäíîñèí îñîáèñòîñòi i ñóñïiëüñòâà, òî ðîçãëÿäàþòü ñîöiàëüíó ïñèõîëîãiþ òà ¿¿ ðîçãàëóæåííÿ: åòíîïñèõîëîãiþ, ïñèõîëîãiþ ðåëiãi¿, ïîëiòè÷íó ïñèõîëîãiþ òà ií. Ïñèõîëîãiÿ, ÿêà ïðàãíå îðãàíiçóâàòè i çðîçóìiòè ëþäñüêó ïîâåäiíêó, íå 12
- 13. çìîãëà çàëèøèòè ïîçàóâàãîþ çâ’ÿçîê iíäèâiäà ç éîãî ñîöiàëüíèì îòî- ÷åííÿì. Ëþäèíà â êîëåêòèâi çìiíþºòüñÿ, çìiíþþòüñÿ ¿¿ ðåàêöi¿ íà íàâêîëèøíié ñâiò, ïî÷óòòÿ, äóìêè, íàâiòü îáëè÷÷ÿ; âèíèêຠçîâñiì íîâå ïñèõi÷íå ÿâèùå, ÿêå ìîæå iñíóâàòè òiëüêè â ïðîöåñi áåçïîñåðåäíüîãî ñïiëêóâàííÿ. Iíäèâiäóàëüíi ïñèõi÷íi ïðîöåñè ìîæóòü âèäîçìiíþâàòèñÿ çàëåæíî âiä ïðèñóòíîñòi ÷è âiäñóòíîñòi iíøèõ ëþäåé. Ëþäè â³ä÷óâàþòü i ìèñëÿòü íå ÿê içîëüîâàíi iíäèâiäè, à ÿê ÷ëåíè ðiçíèõ ãðóï. Ïîçà êîëåêòèâîì, ïîçà ëþäñüêèìè ãðóïàìè i äiÿëüíiñòþ îñîáèñòiñòü ñîöiàëüíî¿ ñóòi íå ìàº. Ïîçà ñïiëüíîþ äiÿëüí³ñòþ, ùî çäiéñíþºòüñÿ ó ñîöiàëüíî-äåòåðìiíîâàíèõ óìîâàõ, íåìîæëèâî ñòâîðè- òè àäåêâàòíó òåîðiþ îñîáèñòîñòi. Ó ïðîöåñi âçàºìîäi¿ ëþäåé ó ðiçíîìàíiòíèõ ãðóïàõ i êîëåêòèâàõ âèíèêàþòü ïåâíi ïñèõi÷íi ÿâèùà, ÿêi é âèâ÷ຠñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ îòðèìàëà îñîá- ëèâèé ðîçâèòîê ó 30-õ ðîêàõ ÕÕ ñò. ó ÑØÀ. Ïåðøèì âèäàòíèì ¿¿ ïðåäñòàâíèêîì áóâ Ì. Äóãàëë (1871–1938). Òåîðiÿ ëþäñüêèõ âiäíîñèí ó ïðîìèñëîâîñòi ïî÷àëà âïðîâàäæóâàòèñÿ â ïðàêòè÷íó íàóêó. ßñêðà- âèì âiäêðèòòÿì àìåðèêàíñüêî¿ ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿ ñòàëè ÿâèùà ãðó- ïîâî¿ ñóìiñíîñòi, çãóðòîâàíîñòi, ëiäåðñòâà, êîíôîðìiçìó òîùî. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ çíà÷íî ðîçøèðþº ïîëå äîñëiäæåííÿ ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè, îñêiëüêè âîíà âèâ÷ຠiíäèâiäà íå içîëüîâàíî, à â ñèñòåìi âçàºìîçàëåæ- íîñòåé, äå âåëèêå çíà÷åííÿ ìàþòü ìiæîñîáèñòiñíi âçàºìîäi¿. Ó öüîìó ðàç³ éäåòüñÿ ïðî ñîöiàëüíó ïîâåäiíêó. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ áiëüøå çàéìàºòüñÿ ãðóïàìè i ñîöiàëüíèìè äiÿìè â öiëîìó. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ — öå ãàëóçü ïñèõîëîãi¿, ÿêà âèâ÷ຠïñèõîëî- ãi÷íi çàêîíîìiðíîñòi ïîâåäiíêè i äiÿëüíîñòi ëþäåé, ùî çóìîâëåí³ ôà- êòîì ¿õ âêëþ÷åííÿ ó ñîöiàëüíi ãðóïè, à òàêîæ ïñèõîëîãi÷íi õàðàêòåðè- ñòèêè i ïðîÿâè ðiçíèõ ñîöiàëüíèõ ñïiëüíîñòåé. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íi ÿâèùà ó âåëè- êèõ ãðóïàõ (ìàêðîñåðåäîâèù³): ïðîáëåìè ìàñîâèõ êîìóíiêàöié (ðàäiî, òåëåáà÷åííÿ, ïðåñà, êiíî); ìåõàíiçì i åôåêòèâíiñòü âïëèâó çàñîáiâ ìà- ñîâèõ êîìóíiêàöié íà ðiçíi ãðóïè ëþäåé, çàêîíîìiðíîñòi ïîøèðåííÿ ìîäè, çàãàëüíîïðèéíÿòèõ ñìàêiâ, ãðîìàäñüêèõ íàñòðî¿â, ïðîáëåì ïñèõîëîãi¿ êëàñiâ, íàöié; ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íi ÿâèùà â ìàëèõ ãðóïàõ (ìiêðîñåðåäîâèù³): ïðîáëåìè ïñèõîëîãi÷íî¿ ñóìiñíîñòi, ìiæîñîáèñòiñíèõ âiäíîñèí ó ìàëèõ ãðóïàõ, ñòàòóñó îñîáèñòîñòi ó ãðóïi, ëiäåðñòâî, òèïè ìàëèõ ãðóï, âiäíîñèíè ôîðìàëüíèõ i íåôîðìàëüíèõ ãðóï, êiëüêiñòü ÷ëåíiâ ãðóïè òîùî. Áàãàòîîáiöÿþ÷à ïåðñïåêòèâà çðîçóìiòè ìåõàíiçì âçàºìîäi¿ ëþäåé ó ñï³ëüíié âèðîáíè÷ié äiÿëüíîñòi, ÿêà ïðèâåðíóëà äî ñåáå îñîáëèâèé 13
- 14. iíòåðåñ i âiäïîâiäíîiíâåñòèöi¿ ïiäïðèºìöiâ, ñïðèÿëà ïåðåòâîðåííþ ñî- ö³àëüíî¿ ïñèõîëî㳿 íà îäíó ç íàéïîïóëÿðí³øèõ i íàéïåðñïåêòèâí³øèõ ãàëóçåé ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè. Ïîëiòè÷íà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠïñèõîëîãi÷íi êîìïîíåíòè (íàñòðî¿, äóìêè, ïî÷óòòÿ, öiííîñòi i ò. ³í.) ïîëiòè÷íîãî æèòòÿ ñóñïiëüñòâà, ÿêi ôîð- ìóþòüñÿ i ïðîÿâëÿþòüñÿ íà ðiâíi ïîëiòè÷íî¿ ñâiäîìîñòi íàöié, êëàñiâ, ñîöiàëüíèõ ãðóï, óðÿäiâ, iíäèâiäiâ i ðåàëiçóþòüñÿ â ¿õ êîíêðåòíèõ ïîëiòè÷íèõ äiÿõ. Îêðåì³ íàóêîâöi íàë³÷óþòü êiëüêà äåñÿòêiâ ïñèõîëîãi÷íèõ íàóê. ÑÏÈÑÎÊ ÂÈÊÎÐÈÑÒÀÍί ÒÀ ÐÅÊÎÌÅÍÄÎÂÀÍί ËIÒÅÐÀÒÓÐÈ 1. Ãåíîâ Ô. Ïñèõîëîãèÿ óïðàâëåíèÿ. — Ì., 1982. 2. Êèòîâ À. È. Ýêîíîìè÷åñêàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1987. 3. Êëèìîâ Å. À. Ââåäåíèå â ïñèõîëîãèþ òðóäà. — Ì., 1988. 4. Êîòåëîâà Þ. Â. Î÷åðêè ïî ïñèõîëîãèè òðóäà. — Ì., 1986. 5. Ëåáåäåâ Â. È. Ïñèõîëîãèÿ è óïðàâëåíèå. — Ì., 1990. 6. Ìóñàýëÿí Ý., Ñëèâíèöêèé Þ. Î. Ïñèõîëîãèÿ ïðåäïðèíèìàòåëüñòâà — íî- âàÿ îáëàñòü ïñèõîëîãè÷åñêîé íàóêè // Âåñòí. Ìîñê. óí-òà. — Ñåð. 14. Ïñèõîëîãèÿ. — 1995. — ¹1. 7. Ïåòðîâñêèé À. Â. Îáùàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1995. 8. Ïëàòîíîâ Ê. Ê. Âîïðîñû ïñèõîëîãèè òðóäà. — Ì., 1970. 9. Ïñèõîëîãèÿ òðóäà / Ïîä ðåä. Ê. Ê. Ïëàòîíîâà. — Ì., 1979. 14
- 15. Òåìà 2 ÌÅÒÎÄÈ ÑÎÖIÀËÜÍÎ-ÏÑÈÕÎËÎÃI×ÍÈÕ ÄÎÑËIÄÆÅÍÜ ÓÏÐÀÂËIÍÑÜÊί ÄIßËÜÍÎÑÒI §1. Íàóêîâå ñïîñòåðåæåííÿ òà éîãî âèäè Íàóêà — öå íàñàìïåðåä äîñëiäæåííÿ. Âîíà íå ìîæå ðîçâèâàòèñÿ, ÿêùî íå áóäå ïîïîâíþâàòèñÿ íîâèìè ôàêòàìè. Òîìó õàðàêòåðèñòèêà íàóêè íå âè÷åðïóºòüñÿ âèçíà÷åííÿì ¿¿ ïðåäìåòà, âîíà âêëþ÷ຠòàêîæ âèçíà÷åííÿ ¿¿ ìåòîäiâ. Ìåòîäîì äîñëiäæåííÿ íàçèâàþòü ñïîñiá, øëÿõ îäåðæàííÿ íåîáõiäíî¿ iíôîðìàöi¿ ïðî ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íi ïðîöåñè ó ñôåði ïðàöi é óïðàâëiííÿ. Ïðîöåñ ïiçíàííÿ i óïðàâëiííÿ ñîöiàëüíî- ïñèõîëîãi÷íèìè ïðîöåñàìè ó ñôåði ïðàöi òà óïðàâëiííÿ ïîòðåáóº ïîñòiéíî¿ iíôîðìàöi¿ ïðî íèõ. Ðîçêðèòòÿ ïñèõîëîãi÷íî¿ ñòðóêòóðè òðó- äîâî¿ òà óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi, îñîáèñòîñòi ïðàö³âíèêà ìîæëèâå çà óìîâ âèêîðèñòàííÿ öiëî¿ ñèñòåìè ÷àñòèííèõ ìåòîäiâ i ìåòîäèê äîñëiäæåííÿ. Ñàìå ñóêóïíiñòü íàóêîâèõ ìåòîäiâ çáèðàííÿ, îáðîáêè i àíàëiçó ôàêòiâ íàâêîëèøíüî¿ äiéñíîñòi äຠçìîãó ðåàëiçóâàòè öiëi òà çàâäàííÿ ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî äîñëiäæåííÿ. Íàóêîâå ïiçíàííÿ ïñèõiêè éäå òèì ñàìèì øëÿõîì, ùî é ïiçíàííÿ iíøèõ ÿâèù îá’ºêòèâíî¿ äiéñíîñòi. Âîíî ðîçïî÷èíàºòüñÿ ç âèâ÷åííÿ ôàêòiâ, ÿêi õàðàêòåðèçóþòü ðiçíi ïñèõi÷íi ïðîöåñè i âëàñòèâîñòi ëþäåé, i â³äáóâàºòüñÿ äàëi äî ðîçêðèòòÿ íàÿâíèõ ó íèõ çàêîíîìiðíèõ çâ’ÿçêiâ, âiäíîøåíü òà ïåðåâiðêè âèñíîâêiâ íà ïðàêòèöi. Ïðèíöèï îá’ºêòèâíîñòi îçíà÷àº, ùî ïðè âèâ÷åííi ïñèõi÷íèõ ÿâèù òðåáà ïðàãíóòè äî âñòàíîâ- ëåííÿ ìàòåðiàëüíèõ ïðè÷èí ¿õ âèíèêíåííÿ. Ïðèíöèï ïîòðåáóº, ùîá áóäü- ÿêi ïñèõi÷íi ÿâèùà ðîçãëÿäàëèñÿ â ºäíîñòi ç çîâíiøíiìè òà âíóòðiøíiìè óìîâàìè, â ÿêèõ âîíè âèíèêàþòü i ïðîÿâëÿþòüñÿ. Ïðè öüîìó ðåàëiçóºòüñÿ îñíîâíèé ïðèíöèï ïñèõîëîãi¿ — ïðèíöèï äåòåðì³í³çìó — ïðè÷èííî¿ 15
- 16. çóìîâëåíîñòi ïñèõi÷íèõ ÿâèù.Ïðèíöèï îá’ºêòèâíîñòi ïåðåäáà÷ຠâèâ- ÷åííÿ ëþäèíè ó ïðîöåñi äiÿëüíîñòi, áî ïðî ïñèõi÷íi îñîáëèâîñòi ëþ- äèíè ìîæíà ãîâîðèòè ëèøå ç îãëÿäó íà ¿¿ ðåàëüí³ â÷èíêè. Âèâ÷àòè ïñèõi÷íi ÿâèùà ñëiä ÿê ó òèïîâèõ, òàê i íåòèïîâèõ äëÿ êîíêðåòíî¿ ëþ- äèíè óìîâàõ, àíàëiçóâàòè òðåáà âñi ôàêòè, â òîìó ÷èñëi é ñóïåðå÷ëèâi, ÿê³ íå ìîæíà ïðîñòî âiäêèäàòè. Ïðèíöèï îá’ºêòèâíîñòi ïîòðåáóº, ùîá âèêîðèñòàíi â äîñëiäæåííi ìåòîäè i ïîçèöi¿ äîñëiäíèêà íå âïëèâàëè íà çäîáóò³ ðåçóëüòàòè. Äîêàçîì çáåðåæåííÿ ïðèíöèïó îá’ºêòèâíîñòi º îòðèìàííÿ îäíàêîâèõ ðåçóëüòàòiâ íå òiëüêè â ðàç³ ïîâòîðíîãî äîñëiäæåííÿ öèì äîñëiäíèêîì, à é iíøèìè ïðè âèêîðèñòàííi ðiçíèõ ìåòîäiâ. Ïðàâèëüíiñòü îá’ºêòèâíîãî âèâ÷åííÿ ïñèõiêè ëþäèíè ïiäòâåðäæóºòüñÿ ïðàêòèêîþ æèòòÿ. Íà ïðàêòèö³ ìè çàâæäè ñóäèìî ïðî ëþäåé, ¿õ ðîçóì, ïî÷óòòÿ, õàðàêòåð, çäiáíîñòi íå çà ¿õí³ìè âèñëîâ- ëþâàííÿìè ïðî ñåáå, à çà ¿õ ïîâåäiíêîþ — â÷èíêàìè, ñïðàâàìè. Ïî- íàä äâ³ òèñÿ÷³ ðîêiâ ó ïñèõîëîãi¿ íå iñíóâàëî îá’ºêòèâíèõ ìåòîä³â äîñëiäæåííÿ. Ââàæàëîñÿ, ùî ºäèíèì ìåòîäîì ïiçíàííÿ ïñèõi÷íèõ ÿâèù º ñóá’ºêòèâíèé ìåòîä — iíòðîñïåêöiÿ — áåçïîñåðåäíº ñïîãëÿäàííÿ ëþäèíîþ ñâî¿õ âëàñíèõ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ. Îäíàê ñó÷àñíèé ðîçâèòîê ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè ïîêàçàâ íåñïðîìîæíiñòü ñóá’ºêòèâíîãî ìåòîäó äîñëiäæåííÿ ïñèõiêè, íåìîæëèâiñòü çà éîãî äîïîìîãîþ âiäêðèòè äiéñíi çàêîíîìiðíîñòi ïñèõi÷íèõ ÿâèù. Çà äîïîìîãîþ ñàìîñïîñòåðåæåííÿ íå ìîæíà âiäêðèòè ñïðàâæíi ìàòåðiàëüíi îñíîâè ïåðåæèâàíü, ìåõàíiçìè ïñèõi÷íèõ ÿâèù, çîâíiøíi âïëèâè, ùî ¿õ ñïðè÷èíþþòü. Ñïîñòåðiãàòè ñâî¿ ïåðåæèâàííÿ äóæå âàæêî: âîíè àáî çìiíþþòüñÿ ïiä âïëèâîì ñïî- ñòåðåæåííÿ, àáî ïðèïèíÿþòüñÿ. Äàíi ñàìîñïîñòåðåæåííÿ ñòàþòü îñîá- ëèâî íåïåâíèìè, êîëè îá’ºêòîì äîñëiäæåííÿ º äiòè, ïñèõi÷íî õâîði ëþäè. Ç îãëÿäó íà íàâåäåíå äîõîäèìî âèñíîâêó, ùî ñàìîñïîñòåðå- æåííÿ íå ìîæå áóòè îñíîâíèì ìåòîäîì âèâ÷åííÿ ïñèõiêè. Öå íå îçíà- ÷àº, ùî ïðè âèâ÷åííi ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ çîâñiì íå ïîòðiáíî âðàõîâó- âàòè âèñëîâëþâàííÿ ëþäèíè ïðî òå, ùî âîíà ïåðåæèâຠ³ ÿê ñàìå. Öi âèñëîâëþâàííÿ º âàæëèâèì ïðåäìåòîì âèâ÷åííÿ i ïîðiâíÿíî ç îá’ºê- òèâíèìè äàíèìè ñòàíîâëÿòü íàóêîâèé iíòåðåñ. Ìåòîä ñàìîñïîñòåðå- æåííÿ ìîæíà ðîçãëÿäàòè ÿê äîïîìiæíèé ïðè âèâ÷åííi óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi, îñîáèñòîñòi êåðiâíèêà. Ó êîìïëåêñi ç iíøèìè ìåòîäàìè âií ìîæå áóòè åôåêòèâíèì äîäàòêîâèì äæåðåëîì îäåðæàííÿ öiííîãî ìàòåðiàëó. Ñàìîñïîñòåðåæåííÿ º ïðîÿâîì çäàòíîñòi îñîáèñòîñòi óñâiäîìëþâàòè ñåáå, ñâî¿ ÿêîñòi, äi¿, â÷èíêè, ñòàâëåííÿ äî ñóñïiëüñòâà, äî iíøèõ ëþäåé, äî ñåáå. Íà îñíîâi ñàìîñïîñòåðåæåííÿ, ñàìîàíàëiçó 16
- 17. ñêëàäàºòüñÿ ñàìîîöiíêà êåðiâíèêà,ÿêà ìîæå áóòè çàâèùåíîþ, çàíèæå- íîþ àáî àäåêâàòíîþ. Íàïðèêëàä, ñàìîîöiíêà êåðiâíèêîì ñâî¿õ ïðîôåñiéíî çíà÷óùèõ ÿêîñòåé ç ìåòîþ ïiäâèùåííÿ ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi. Ïðàö³âíèêè ìîæóòü îöiíþâàòè ñåáå çà äîïîìîãîþ òèõ ñàìèõ êðèòåði¿â, ùî é êåðiâíèêè. Îòæå, ñàìîñïîñòåðåæåííÿ º íå ãî- ëîâíèì, à äîïîìiæíèì ìåòîäîì. Íàìàãàþ÷èñü iíòðîñïåêòèâíî “çàçèð- íóòè” â ñåáå, ïîáà÷èòè âíóòð³øí³ ïñèõi÷íi ïðîöåñè, ¿õ çâ’ÿçêè, çàëåæíîñòi, ëþäèíà âñå îäíî äèâèòüñÿ “çîâíi” i áà÷èòü îá’ºêòèâíèé ñâiò, âiäî- áðàæåíèé ó ìîçêó, à íå ñàì ìîçîê ç éîãî ïñèõi÷íèìè âëàñòèâîñòÿìè. Ïðîôåñiéíèé ñòàòóñ êåðiâíèêà âèâ÷àºòüñÿ íà îñíîâi ñèíòåçó îöiíêîâèõ ñóäæåíü ïðî éîãî îñîáèñòiñòü, ïðîôåñiéíó êóëüòóðó, äiÿëüíiñòü òà ¿¿ îêðåìi êîìïîíåíòè. Äëÿ âèâ÷åííÿ îñîáèñòîñòi êåðiâíèêà òà éîãî äiÿëüíîñòi âèêîðèñòîâóºòüñÿ öiëiñíà ñèñòåìà ìåòîäiâ òà ìåòîäèê. Íàéïîøèðåí³øèì îá’ºêòèâíèì ìåòîäîì âèâ÷åííÿ ïñèõiêè ëþäåé âçàãàëi, ó òîìó ÷èñëi é êåðiâíèêà, º ìåòîä ñïîñòåðåæåííÿ. Öå íàéäàâíiøèé ìåòîä ïiçíàííÿ ïñèõiêè ëþäåé, ÿêèé øèðîêî âèêîðèñòî- âóºòüñÿ â ùîäåííié æèòòºâié ïðàêòèöi. Öiííiñòü éîãî ïîëÿãຠâ òîìó, ùî ìàòåðiàë äëÿ ñïîñòåðåæåííÿ áåðåòüñÿ áåçïîñåðåäíüî ç æèòòÿ. Ìè ñïîñòåðiãàºìî çà ïñèõi÷íîþ äiÿëüíiñòþ ëþäåé, ùî âèÿâëÿºòüñÿ â ¿õí³õ ðóõàõ, äiÿõ, â÷èíêàõ, âèñëîâëþâàííÿõ. Çà îá’ºêòèâíèìè, çîâíi âèðàæå- íèìè ïîêàçíèêàìè, â÷èíêàìè é iíøèìè âèäàìè äiÿëüíîñòi, ìîâîþ ñó- äÿòü ïðî ïñèõi÷íèé ñòàí ëþäèíè, ¿¿ ïîâåäiíêó, ðèñè õàðàêòåðó. Ìåòîä ñïîñòåðåæåííÿ ìîæíà îõàðàêòåðèçóâàòè ÿê îäèí ç åìïiðè÷íèõ ìåòîäiâ ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî äîñëiäæåííÿ, ÿêèé âèÿâëÿºòüñÿ â ÷óòòºâîìó ïiçíàííi ÿâèùà ÷è ïðåäìåòà äîñëiäæåííÿ. Âàæëèâî ðîçðiçíÿòè ñïîñ- òåðåæåííÿ ÿê íàóêîâèé ìåòîä i æèòòºâå ñïîñòåðåæåííÿ. Íàóêîâå ñïî- ñòåðåæåííÿ çàâæäè öiëåñïðÿìîâàíå, ñïëàíîâàíå òà ñèñòåìàòèçîâà- íå. Âîíî ñòຠìåòîäîì ïñèõîëîãi÷íîãî âèâ÷åííÿ ëþäåé òîäi, êîëè âiä îïèñó ïåðåõîäèòü äî ïîÿñíåííÿ ïñèõîëîãi÷íî¿ ïðèðîäè ÿâèù. Îòæå, ñóòü ìåòîäó ñïîñòåðåæåííÿ ïîëÿãຠíå ó ïðîñò³é ðåºñòðàöi¿ ïñèõ³÷íèõ ôàêòiâ, à â íàóêîâîìó ïîÿñíåíí³ ¿õ ïðè÷èí. Äi¿ ëþäèíè íå ìîæíà çðîçóìiòè, iãíîðóþ÷è ïðè ¿õ âèâ÷åííi òå, ÿêîþ ìåòîþ i ìîòèâàìè âîíà êåðóºòüñÿ, ùî ïðè öüîìó óÿâëÿº, äóìàº, ïåðåæèâàº. Ìåòîä ñïîñòåðåæåííÿ — öå ìåòîä öiëåñïðÿìîâàíî¿ âiäïîâ³ä- íî äî ðàíiøå ðîçðîáëåíîãî ïëàíó ôiêñàöi¿ ïñèõi÷íèõ ÿâèù ç ìåòîþ ¿õ ïîäàëüøîãî àíàëiçó i âèêîðèñòàííÿ äëÿ ïîòðåá ïðàê- òè÷íî¿ äiÿëüíîñòi. Ìåòà ñïîñòåðåæåííÿ â óïðàâë³íí³ — ç’ÿñóâàòè ïðîôåñiéíî çíà÷óùi îñîáëèâîñòi ðiçíèõ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ øëÿõîì 17
- 18. âèâ÷åííÿ i ïîð³âíÿííÿçîâíiøíiõ ïðîÿâiâ äiÿëüíîñòi ëþäèíè, ¿¿ ìiìiêè, ìîâè, ðåçóëüòàò³â ïðàöi. Îòæå, íàóêîâå ñïîñòåðåæåííÿ ïiäïîðÿäêîâóºòüñÿ ðÿäó ïðàâèë i âèìîã. Áóäü-ÿêå äîñëiäæåííÿ, ùî ïðàãíå äî îá’ºêòèâíîñòi, ïîëÿãຠó âèçíà÷åííi êîëà äîñëiäæóâàíèõ ôàêòiâ, à òàêîæ ïîäàëüøîãî ¿õ ñïîñòåðåæåííÿ. Âiä òîãî, íàñêiëüêè âäàëî äîáðàíî îäèíèöi ñïîñòå- ðåæåííÿ, çàëåæèòü îá´ðóíòîâàíiñòü çðîáëåíèõ âèñíîâêiâ. Îäèíèöåþ ñïîñòåðåæåííÿ â ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîìó äîñëiäæåííi çàâæäè º ïåâ- íèé àêò ïîâåäiíêè iíäèâiäà ó ãðóïi (íàïðèêëàä, ê³ëüê³ñòü çâåðíåíü ïî äîïîìîãó ïðè âèêîíàííi âèðîáíè÷îãî çàâäàííÿ; ñìiõ òà îïëåñêè, ðåïëiêè, âèõiä ³ç çàëó ïiä ÷àñ ïóáëi÷íîãî âèñòóïó). Îäí³ºþ ç âèìîã º äîáið ñïîñîáó ñïîñòåðåæåííÿ. Ñïîñòåðåæåííÿ ìîæå áóòè çâè÷àéíèì (áà- ÷åííÿ, ñëóõàííÿ) òà iíñòðóìåíòàëüíèì, ïðè ÿêîìó áà÷åíå i ïî÷óòå â ïîâåäiíöi ïðàö³âíèêà ôiêñóºòüñÿ çà äîïîìîãîþ êiíî-, ôîòî-, âiäåîçéîìêè, ìàãíiòîôîíó òà ií. Ïðè ïðîâåäåííi íàóêîâîãî ñïîñòåðåæåííÿ íåîáõiäíî ñêëàäàòè ïëàí i ïðîãðàìó äîñëiäæåííÿ. Öå äຠçìîãó äîñëiäíèêó ñïðÿ- ìóâàòè ñâî¿ ñïîñòåðåæåííÿ, çâåðíóòè óâàãó íà ôàêòè, ùî õàðàêòåðèçó- þòü òi ÷è iíøi ÿâèùà êåðiâíèêà, âiäîêðåìèòè â íèõ iñòîòíå âiä íåiñòîòíîãî, ãîëîâíå âiä äðóãîðÿäíîãî, îá’ºêòèâíî i òî÷íî öi ôàêòè çàðåºñòðóâàòè i çðîáèòè ç íèõ ïåâíi âèñíîâêè. Ç’ÿñóâàííÿ ïñèõi÷íèõ âëàñòèâîñòåé íåîáõiäíå äëÿ ðîçóìiííÿ ñàìèõ äié, â÷èíêiâ. Íå ìîæíà öi äi¿ çðîçóìiòè, iãíîðóþ÷è ïðè ¿õ âèâ÷åííi òå, ÿêîþ ìåòîþ i ìîòèâàìè âîíè ñêåðîâó- þòüñÿ, ùî ñàìå äîñëiäæóâàíi ïðè öüîìó óÿâëÿþòü, äóìàþòü, ïåðåæèâàþòü, äî ÷îãî ïðàãíóòü. Ñïîñòåðåæåííÿ ïîòðåáóº âåäåííÿ æóðíàëó ñïîñòå- ðåæåíü i ðåºñòðàöié ïîäié, ñòåíîãðàôi÷íèõ çàïèñiâ, ïðîòîêîëiâ i ò. ií., â ÿêèõ ñëiä ôiêñóâàòè íå òiëüêè ôàêòè, ùî õàðàêòåðèçóþòü äi¿, â÷èíêè, ïîâåäiíêó, à é óìîâè, â ÿêèõ âîíè âiäáóâàëèñÿ. Áåç öüîãî íåìîæëèâî ïðàâèëüíî îöiíèòè ïðè÷èíè ñïîñòåðåæóâàíèõ ôàêòiâ. Ñïîñòåðåæåííÿ ñëiä ïðîâîäèòè â ïðèðîäíèõ óìîâàõ i íå âòðó÷àòèñü ó õiä ïîäié. Ïåðåâiðÿþ÷è îá´ðóíòîâàíiñòü i íàäiéíiñòü îäåðæàíèõ ðåçóëüòàòiâ, ñëiä âèêîíàòè ïîâòîðíi àíàëîãi÷íi ñïîñòåðåæåííÿ (íà òîìó æ îá’ºêòi i çà òèõ æå óìîâ). Ñïîñòåðåæåííÿ íåîáõiäíî ïðè ìîæëèâîñòi ïîâòîðþâà- òè â ðiçíèé ÷àñ, ó ðiçíèõ óìîâàõ ³ ñèòóàöiÿõ. Ïðè âèâ÷åíí³ ïñèõiêè ëþäèíè ìåòîäîì ñïîñòåðåæåííÿ çóñòð³÷à- þòüñÿ ïåâí³ òðóäíîùi: • iñíóº íåáåçïåêà îäåðæàííÿ íåîá’ºêòèâíî¿, âèêðèâëåíî¿ iíôîð- ìàöi¿ ïðî äîñëiäæóâàíèé îá’ºêò. Àäæå çâ’ÿçîê ìiæ çîâíiøíiì ïðî- ÿâîì i ñóòòþ ïñèõi÷íèõ âëàñòèâîñòåé ñóïåðå÷ëèâèé. Íàïðèêëàä, iíîäi ëþäè ïî-ðiçíîìó ïðîÿâëÿþòü ñåáå íàîäèíöi ³ç ñîáîþ i íà ëþäÿõ; 18
- 19. • ñïîñòåðåæåííÿ íåçàâæäè äຠçìîãó âiäîêðåìëþâàòè âèïàäêîâi ôàêòè âiä çàêîíîìiðíèõ; • òëóìà÷åííÿ îäåðæàíèõ äàíèõ ìîæóòü ìàòè ñóá’ºêòèâíèé õàðàê- òåð, òîáòî íà ðåçóëüòàòè ñïîñòåðåæåííÿ âïëèâàþòü îñîáèñòi ÿêîñòi äîñëiäíèêà, éîãî æèòòºâèé äîñâiä, óñòàíîâêè, åìîöiéíi ñòàíè òà ií. Ó çâ’ÿçêó ç öèì ïðè íàóêîâîìó ñïîñòåðåæåííi âèñóâàºòüñÿ íèçêà âèìîã i äî ñàìîãî äîñëiäíèêà-ñïîñòåðiãà÷à. Âií ïîâèíåí áóòè îá’ºêòèâíèì ïðè ôiêñàöi¿, ñëîâåñíîìó îïèñi òà êëàñèôiêàöi¿ ñïîñòåðåæåíü; çäàòíèé ïàíóâàòè íàä ñîáîþ, ùîá éîãî íàñòðié, õàðàêòåð òà ÿêîñòi íå âïëèâàëè íà ñïîñòåðåæåííÿ i âèñíîâêè; íå ïiääàâàòèñÿ ïåðøèì âðàæåííÿì âiä äîñëiäæóâàíîãî; íå ïðèïèñóâàòè äîñëiäæóâàíèì âëàñíèõ ÿêîñòåé i íå ïîÿñíþâàòè ¿õ ïîâåäiíêó ç ïîçèöié âëàñíî¿ îñîáèñòîñòi; • ñïîñòåðiãà÷, äîñëiäíèê ïåðåáóâຠâ ïàñèâíîìó ñòàíi, òîáòî íå ìîæå çìiíèòè õiä ïñèõi÷íîãî ÿâèùà i çìóøåíèé ÷åêàòè, ïîêè ç’ÿâëÿòü- ñÿ òi ÷è iíøi ïðîöåñè, íå ìຠìîæëèâîñòi ïîâòîðó; • ñïîñòåðåæåííÿ ïîòðåáóº çíà÷íèõ âèòðàò ÷àñó; • öåé ìåòîä íå äຠçìîãè êiëüêiñíî ïðîàíàëiçóâàòè çiáðàíèé ìàòåðiàë. Ïåðåâàãà ìåòîäó ñïîñòåðåæåííÿ ïîð³âíÿíî ç ³íøèìè ïîëÿãຠâ òîìó, ùî ïñèõiêà ïðîÿâëÿºòüñÿ â ïðèðîäíèõ óìîâàõ, òîáòî ñïîñòåðåæåííÿ äຠiíôîðìàöiþ ïðî äi¿ iíäèâiäiâ íåçàëåæíî âiä ¿õ óñòàíîâîê íà “áà- æàíó”, “ñõâàëþâàíó” ïîâåäiíêó. Ñïîñòåðåæåííÿ äຠìîæëèâiñòü ôiêñóâàòè ïîäi¿ â ìîìåíò ¿õ ïðîòiêàííÿ. Ñïîñòåðiãàþ÷è çà îñîáèñòiñòþ â ðiçíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi, ìîæíà îäåðæàòè áiëüø ãëèáîêå óÿâëåííÿ ïðî íå¿. Íàïðèêëàä, ó ãðîìàäñüêié ðîáîòi íàéÿñêðàâ³øå ïðîÿâëÿºòüñÿ íå òiëüêè ðiâåíü ðîçâèòêó êîëåêòè- âiçìó, à é îðãàíiçàöiéíi çäiáíîñòi. Ó ñïîðòèâíèõ iãðàõ ÿñêðàâî ïðîÿâëÿ- þòüñÿ âîëüîâi ÿêîñòi. Ñïîñòåð³ãàþ÷è çà äiÿëüíiñòþ âiäïîâiäíèõ ñïåöiàëiñòiâ, ìîæíà îäåðæàòè äàíi ïðî iíôîðìàöiéíi êàíàëè, çàâàíòà- æåííÿ àíàëiçàòîðiâ, åìîöiéíå íàïðóæåííÿ ïðàöi, ïðîöåñè ñïiëêóâàííÿ ç iíøèìè ïðàöiâíèêàìè, óìîâè çîâíiøíüîãî ñåðåäîâèùà. Ðîçðiçíÿþòü ïåâíi âèäè ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèõ ñïîñòåðåæåíü. Âêëþ÷åíå ñïîñòåðåæåííÿ ïåðåäáà÷àº, ùî äîñëiäíèê ñàì íà ïåâíèé ÷àñ ñòຠ÷ëåíîì ãðóïè — îá’ºêòà äîñëiäæåííÿ i º ðiâíîïðàâíèì ¿¿ ÷ëåíîì. Ìiæ ñïîñòåðiãà÷åì i îá’ºêòîì ñïîñòåðåæåííÿ iñíóº âçàºìîäiÿ. Áëèñêó÷èì ìàéñòðîì âêëþ÷åíîãî ñïîñòåðåæåííÿ áóâ íiìåöüêèé ïèñüìåííèê-àíòèôàøèñò Ã. Ãðàññ. Ïðàöþþ÷è ðåïîðòåðîì ïðàâî¿ ãàçå- òè, âií ï³ä âèãëÿäîì òóðåöüêîãî ðîáiòíèêà çiáðàâ óíiêàëüíèé ìàòåðiàë ïðî ìåòîäè îáðîáêè ãðîìàäñüêî¿ ñâiäîìîñòi, âçàºìîâiäíîñèíè ðiçíèõ ãðóï íàñåëåííÿ â Íiìå÷÷èíi. 19
- 20. Íàáàãàòî ÷àñòiøå äîñëiäíèêèâäàþòüñÿ äî ìåòîäó íåâêëþ÷åíîãî ñïîñòåðåæåííÿ. Íåâêëþ÷åíå ñïîñòåðåæåííÿ — öå ñïîñòåðåæåííÿ “ç áîêó”: ñïîñòåðiãà÷ íå º ó÷àñíèêîì ãðóïè — îá’ºêòà ñïîñòåðåæåííÿ. Ó ðåçóëüòàò³ ìîæíà âèÿâèòè äi¿ i îïåðàöi¿ ÷è îêðåìi õàðàêòåðèñòèêè ïðîöåñó ïðàö³ i â ïîäàëüøîìó ñôîðìóëþâàòè â³äïîâ³äí³ âèìîãè äî ñïåöiàëiñòiâ. Çàëåæíî âiä ïîçèöié ñïîñòåðiãà÷à ùîäî îá’ºêòiâ ñïîñòåðåæåííÿ ðîçðiçíÿþòü âiäêðèòå i ïðèõîâàíå (iíêîãíiòî) ñïîñòåðåæåííÿ. Ïðè âiäêðèòîìó ñïîñòåðåæåííi äîñëiäæóâàíi çíàþòü, ùî âîíè º îá’ºêòîì ñïîñòåðåæåííÿ (íàïðèêëàä, âèñòóïàþ÷èé íà äiëîâié íàðàäi). Ïðè ïðè- õîâàíîìó ñïîñòåðåæåííi äîñëiäæóâàíi íå ïiäîçðþþòü, ùî âåäåòüñÿ ñïîñòåðåæåííÿ çà ¿õ ïîâåäiíêîþ i äiÿëüíiñòþ. Ïðèõîâàíå ñïîñòåðå- æåííÿ ïîòðåáóº ñóâîðîãî äîòðèìàííÿ äîñëiäíèêîì åòè÷íèõ íîðì i ïðèíöèïiâ. Ïðè öüîìó âèêîðèñòîâóþòü ñïåöiàëüíi çàïèñóþ÷³ ïðèëàäè ÷è ïðèñòðî¿: ñõîâàíi òåëå- i âiäåîêàìåðè, ñïåöiàëüíi êiìíàòè îäíîá³÷íîãî áà÷åííÿ (ñòiíêà Ãåçåëëà). Öåé âèä ñïîñòåðåæåííÿ ìຠâåëèêi ïåðåâàãè ïîð³âíÿíî ç â³äêðèòèì ³ äຠçìîãó îäåðæàòè äîñòîâiðíi äàíi. Çà ïðèíöèïîì ðåãóëÿðíîñòi ñïîñòåðåæåííÿ ïîäiëÿþòü íà ñèñ- òåìàòè÷íå i åïiçîäè÷íå. Ïðè ñèñòåìàòè÷íîìó ñïîñòåðåæåííi äîñëiäíèê âiäâiäóº äîñëiäæóâàíèé îá’ºêò ïðîòÿãîì ïåâíîãî ÷àñó. Íàïðèêëàä, ñå- ðåä êíèã, ïðèñâÿ÷åíèõ ïðîáëåìi çëî÷èííîñòi â ÑØÀ, îñîáëèâå ìiñöå ïîñ³äຠïðàöÿ àìåðèêàíñüêîãî ñîöiàëüíîãî ïñèõîëîãà Ó. Óàéòà “Ñóñ- ï³ëüñòâî íà ðîç³ âóëèö³”. Âií äîñëiäæóâàâ öiííiñíi îðiºíòàöi¿ ïiäëiòêiâ i ìîëîäi, ÿêi çáèðàþòüñÿ âå÷îðàìè íà âóëèöÿõ i ïåðåõðåñòÿõ. Ó. Óàéò òðèâàëèé ÷àñ æèâ ó öüîìó ñåðåäîâèùi i ïðîâîäèâ ñèñòåìàòè÷í³ ñïîñ- òåðåæåííÿ. Öå äîçâîëèëî éîìó ïîáà÷èòè òàêi çàêîíîìiðíîñòi, ÿêi íå áóëè ïîìi÷åíi æîäíèì ç äîñëiäíèêiâ òîãî ÷àñó. Ñïîñòåðåæåííÿ ìîæå áóòè ñóöiëüíèì, êîëè ôiêñóþòüñÿ âñi ïðîÿâè ïñèõîëîãi÷íî¿ äiÿëüíîñòi ïðîòÿãîì ïåâíîãî ÷àñó, ³ âèáiðêîâèì, êîëè ðåºñòðóþòüñÿ òiëüêè òi ôàêòè, ÿêi áåçïîñåðåäíüî ñòîñóþòüñÿ ïèòàííÿ, ùî âèâ÷àºòüñÿ (íàïðèêëàä, ñòèëü âiäíîñèí ïðàö³âíèêiâ i êåðiâíèêà; iíäèâiäóàëüíèé ïiäõiä êåðiâíèêà äî ïiäëåãëèõ òà ií.). Ñïîñòåðåæåííÿ äîñèòü ÷àñòî âèêîðèñòîâóºòüñÿ íà âèðîáíèöòâi. Ñïîñòåðiãàþ÷è çà ïiäëåãëèì, òîáòî çà òèì, ÿê âií ïî÷èíຠðîáîòó, ÿê ñòàâèòüñÿ äî ñâîãî ðîáî÷îãî ìiñöÿ, iíñòðóìåíòó, âåðñòàòà, ìàøèíè, ÿê îðãàíiçóº ñâîþ ðîáîòó, ÿêi âèêîðèñòîâóº ïðèéîìè i ò. ³í., êåðiâíèê ìîæå ðîçêðèòè êîíêðåòíi ïðîÿâè òàêèõ ðèñ õàðàêòåðó, ÿê äèñöèïëiíî- âàíiñòü, îõàéíiñòü, ñóìë³ííiñòü, âèòðèìêà òà ³í. Ïðàöÿ, ó øèðîêîìó 20
- 21. ðîçóìiííi öüîãî ñëîâà,íå òiëüêè íàéêðàùå äåìîíñòðóº îñíîâí³ çäiáíîñò³ iíäèâiäà, à é ðîçêðèâຠòîìó, õòî âìiº “÷èòàòè ëþäåé”, íàéãëèáøi ñòðóê- òóðè îñîáèñòîñòi, ¿¿ ïåðåâàãè i âàäè. Ðiçíîâèäîì ñïîñòåðåæåííÿ º ìåòîä óçàãàëüíåííÿ íåçàëåæíèõ õàðàêòåðèñòèê, êîëè àíàëiçóþòüñÿ, óçàãàëüíþþòüñÿ äàíi ñïîñòåðå- æåíü óïðàâëiíñüêîãî ñêëàäó âèùî¿ i ñåðåäíüî¿ ëàíîê, êîëåã, ïiäëåãëèõ, ïðîâåäåíèõ íåçàëåæíî îäèí âiä îäíîãî â ðiçíèé ÷àñ, ó ðiçíèõ óìîâàõ i â ðiçíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi. Îäåðæàíi íåçàëåæíi õàðàêòåðèñòèêè óçà- ãàëüíþþòüñÿ â ïåâíié ñèñòåìi, ïiä ïåâíèì êóòîì çîðó. Íàïðèêëàä, ñòàâ- ëåííÿ êåðiâíèêiâ äî ïiäëåãëèõ, ¿õ ñòèëü êåðiâíèöòâà, âçàºìîâiäíîñèíè. Òàêi õàðàêòåðèñòèêè äàþòü ìîæëèâiñòü âñåái÷íî âèâ÷àòè îñîáèñòiñòü êåðiâíèêà (ñêëàäàòè îá’ºêòèâíó õàðàêòåðèñòèêó), âèçíà÷àòè øëÿõè ¿¿ ïîäàëüøîãî ôîðìóâàííÿ i ðîçâèòêó, óäîñêîíàëþâàòè óïðàâëiíñüêó äiÿëüí³ñòü. Êîðèñòóþ÷èñü ìåòîäîì óçàãàëüíåííÿ íåçàëåæíèõ õàðàêòå- ðèñòèê, ìåíåäæåð ïîâèíåí ìàòè âëàñíó äóìêó ïðî ïðàö³âíèêà. Äàíi iíøèõ åêñïåðòiâ ñëiä âèêîðèñòîâóâàòè íå ìåõàíi÷íî, à âäóìëèâî, ïåðåâiðÿþ÷è ¿õ âiðîãiäíiñòü. Òàêi õàðàêòåðèñòèêè äàäóòü ìîæëèâiñòü âñåái÷íî âèâ÷èòè îñîáèñòiñòü ïðàö³âíèêà, ñêëàñòè éîãî îá’ºêòèâíó õà- ðàêòåðèñòèêó i âèçíà÷èòè øëÿõè ïîäàëüøîãî ðîçâèòêó. Äî ñïîñòåðåæåííÿ íàëåæèòü òàêîæ ïñèõîëîãi÷íèé àíàëiç ïðîäóê- òiâ äiÿëüíîñòi. Òóò âèâ÷àºòüñÿ íå ñàìà äiÿëüíiñòü, à ¿¿ ïðîäóêò. Àëå ïî ñóòi îá’ºêòîì âèâ÷åííÿ º ïñèõi÷íi ïðîöåñè. Ïñèõi÷íi âëàñòèâîñòi âèÿâëÿþòüñÿ íå òiëüêè â ñàìîìó ïðîöåñi ¿õ âèðîáíè÷î¿, íàóêîâî¿, ìèñ- òåöüêî¿ òà iíøî¿ äiÿëüíîñòi, à é ó ¿õ ðåçóëüòàòàõ. Îñîáëèâî âàæëèâî çàñòîñîâóâàòè öåé ìåòîä ïðè ç’ÿñóâàííi ðiçíèõ ïèòàíü iñòîðè÷íîãî ñòàíîâëåííÿ ëþäñüêî¿ ïñèõiêè. Ïðî öiëèé ðÿä ñòàíiâ öüîãî ïðîöåñó, ïåðåäóñiì äàâíî ìèíóëèõ, ìîæíà ä³éòè âèñíîâêó òiëüêè çà ðåçóëüòàòà- ìè äiÿëüíîñòi ìèíóëèõ ïîêîëiíü ëþäåé, ðiçíèìè ïàì’ÿòêàìè iñòîði¿ ìàòåðiàëüíî¿ êóëüòóðè. Ðåçóëüòàòè äiÿëüíîñòi øèðîêî âèâ÷àþòüñÿ ïðè ç’ÿñóâàííi ðiçíèõ ïèòàíü ïñèõîëîãi¿ òâîð÷îãî ïðîöåñó. Çàçíà÷åíèé ìåòîä äîö³ëüíî âèêîðèñòîâóâàòè òàêîæ ïðè ïñèõîëîãi÷íîìó âèâ÷åííi ïðàö³âíèêiâ, ïðîäóêòè äiÿëüíîñòi ÿêèõ ðiçíîìàíiòíi. Öåé ìåòîä äîïî- ìàãຠðîçêðèòè òàêi ïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi ëþäåé, ÿê óìiííÿ, íàâè÷- êè, ñòàâëåííÿ äî ïðàöi, iíîäi çäiáíîñòi, îáñÿã çíàíü. Ïðè âèâ÷åííi óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi àíàëiçóþòüñÿ çâiòè ðîáîòè, íîâîââåäåííÿ, íî- âîáóäîâè òà ií. Îäíèì ³ç âàðiàíòiâ ñïîñòåðåæåííÿ ìîæå áóòè ìåòîä îïèñó çíà÷ó- ùèõ ñèòóàöié, ðîçðîáëåíèé ª. Êóçüìiíèì. Öåé ìåòîä ïåðåäáà÷ຠ21
- 22. ñïîñòåðåæåííÿ çà íàéâàæëèâ³øèìèäëÿ òðóäîâîãî êîëåêòèâó ïîäiÿìè (íàïðèêëàä, âñòàíîâëåííÿ ÊÒÓ äëÿ ðîçïîäiëó çàãàëüíîêîëåêòèâíîãî çàðîáiòêó íà çàñiäàííi ðàäè áðèãàäè). Âèêîðèñòàííÿ öüîãî ìåòîäó (îñîáëèâî ïðè âiäâiäóâàííi çáîðiâ, äèñïóòiâ, äèñêóñié) ìîæå áàãàòî äàòè äëÿ ðîçóìiííÿ îñîáëèâîñòåé ðîçâèòêó êîëåêòèâó i âçàºìîâiäíîñèí éîãî ÷ëåíiâ. Ó êåðiâíèêà, ÿêèé ïîñòiéíî êîðèñòóºòüñÿ ìåòîäîì íàóêîâîãî ñïî- ñòåðåæåííÿ, ïîñòóïîâî ôîðìóºòüñÿ äóæå âàæëèâà äëÿ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi ðèñà õàðàêòåðó — ñïîñòåðåæëèâiñòü. Ïñèõîëîãi÷íà ñïî- ñòåðåæëèâiñòü âëàñòèâà êîæíié ëþäèíi, àëå íå îäíàêîâîþ ì³ðîþ ðîç- âèíåíà. Îñîáëèâî ïîòðiáíà ïñèõîëîãi÷íà ñïîñòåðåæëèâiñòü ìåíåäæå- ðó, âîíà ïðîôåñiéíî íåîáõiäíà i º ïîêàçíèêîì éîãî îðãàíiçàöiéíèõ çäiáíîñòåé. Âìiííÿ ñïîñòåðiãàòè ëþäåé i âèêîðèñòîâóâàòè äàíi öèõ ñïîñòåðåæåíü â óïðàâëiíñüêié ðîáîòi — ñêëàäîâèé åëåìåíò ïðîôå- ñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi êåðiâíèêà. Ïîòðiáíî âìiòè âñå ïîìi÷àòè, âèîêðåì- ëþâàòè äëÿ ñåáå â êîæíié ëþäèíi ãîëîâíå, ùî ñòàíîâèòü îñíîâó îñîáèñòîñòi: õòî ïîõìóðèé, à õòî âåñåëèé, õòî çàïàëüíèé, à õòî ìëÿâèé, õòî îáðàçëèâèé, à õòî åíåðãiéíèé; êîìó äîïîìîæå ïîêàðàííÿ, à êîìó çàîõî÷åííÿ, êîãî òðåáà ïiäòðèìàòè, à êîãî ïiäãàíÿòè. Âìiííÿ áà÷èòè iíäèâiäóàëüíi îñîáëèâîñòi ëþäåé ñòàíîâèòü îñíîâó ïñèõîëîãi÷íî¿ êóëü- òóðè ìåíåäæåðà. §2. Ìåòîäè îïèòóâàííÿ Îñîáëèâå çíà÷åííÿ ñåðåä iíøèõ ìåòîäiâ ïñèõîëîãi¿ ìàþòü ìåòîäè îïèòóâàííÿ. Âîíè âèêîðèñòîâóþòüñÿ äëÿ òîãî, ùîá ç’ÿñóâàòè, ÷è ðîçóìiþòü äîñëiäæóâàí³ ò³ ÷è iíø³ çàâäàííÿ, æèòòºâ³ ñèòóàöi¿, à òàêîæ ç ìåòîþ îäåðæàòè iíôîðìàöiþ ïðî iíòåðåñè, ïîãëÿäè, ïî÷óòòÿ, ìîòèâè äiÿëüíîñòi òà ïîâåäiíêó îñîáèñòîñòi. Îñîáëèâî åôåêòèâíî öi ìåòîäè âèêîðèñòîâóþòüñÿ íèí³ â ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿. Ïðîñòîòà ìåòîäèêè îïèòóâàííÿ (ïîðiâíÿíî ëåãêî îáðîáèòè îäåðæàí³ äàí³, º ìîæëèâiñòü çà êîðîòêèé ÷àñ îõîïèòè áóäü-ÿêó êiëüêiñòü îïèòóâàíèõ) ñïðèÿëà ¿¿ øèðîêîìó âèêîðèñòàííþ â óñiõ êîíêðåòíî-ñîöiîëîãi÷íèõ i ñîöiàëüíî- ïñèõîëîãi÷íèõ äîñëiäæåííÿõ. Ìåòîäè îïèòóâàííÿ — öå ìåòîäè çáèðàííÿ iíôîðìàöi¿, ÿêi ´ðóíòóþòüñÿ íà áåçïîñåðåäíié (áåñiäà, iíòåðâ’þ) ÷è îïîñåðåä- êîâàí³é (àíêåòóâàííÿ) ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íié âçàºìîäi¿ 22
- 23. äîñëiäíèêà i îïèòóâàíîãî(ðåñïîíäåíòà). Îïèòóâàííÿ ïåðåäáà÷ຠîäåðæàííÿ âiäïîâiäåé íà ïîñòàâëåíi çàïèòàííÿ. Äæåðåëîì iíôîðìàöi¿ º ñëîâåñíå ïîâiäîìëåííÿ, ñóäæåííÿ îïèòóâàíîãî. Ðîçð³çíÿþòü îïèòó- âàííÿ ñîöiîëîãi÷íå i ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íå. Ñîöiîëîãi÷íå ñïðÿìîâà- íå íà îäåðæàííÿ iíôîðìàöi¿ ïðî çîâíiøí³é á³ê äiÿëüíîñòi îïèòóâàíèõ, i ðåçóëüòàòè ïåðåíîñÿòüñÿ íà ôóíêöiîíóâàííÿ ñóñïiëüíèõ ãðóï i ñóñïiëüñòâà â öiëîìó (â÷èíêè, äóìêè, iíòåðåñè). Îïèòóâàííÿ, ùî ïðîâî- äèòüñÿ â ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèõ äîñëiäæåííÿõ, ïåðåäáà÷ຠâèÿâëåí- íÿ ãëèáèííèõ õàðàêòåðèñòèê, âíóòðiøíiõ ìåõàíiçìiâ ôîðìóâàííÿ â÷èíêiâ. Ïñèõîëîãà öiêàâèòü íå ñàì ïî ñîái ôàêò íàÿâíîñòi â÷èíêó, à íàñàìïå- ðåä òà ïñèõîëîãi÷íà ðåàëüíiñòü, ÿêà éîãî çóìîâëþº. Öå ìîæå áóòè îöiíêà ïðàö³âíèêàìè óìîâ i îðãàíiçàöi¿ ïðàöi; îöiíêà âëàñíî¿ ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi, ñòàâëåííÿ äî ïðîôåñi¿, äî âèêîíóâàíî¿ ðîáîòè; îö³íêà êî- ëåêòèâó, â ÿêîìó âîíè ïðàöþþòü, ìîòèâè âèáîðó ïðîôåñi¿, íåçàäîâîëå- íiñòü ðîáîòîþ òà ïðè÷èíè íåçàäîâîëåííÿ òîùî. Áåñiäà — öå ìåòîä îäåðæàííÿ iíôîðìàöi¿ íà îñíîâi âåð- áàëüíî¿ (ñëîâåñíî¿) êîìóíiêàöi¿. Áåñiäà — öå öiëåñïðÿìîâàíà ðîç- ìîâà ç ïðàö³âíèêîì ç ìåòîþ ç’ÿñóâàòè ïåâíi éîãî óÿâëåííÿ, äóìêè, ïîíÿòòÿ. Ó áåñiäi êåðiâíèê äiçíàºòüñÿ ïðî ìåòó, ÿêó ëþäèíà ñòàâèòü ó ñâî¿é ïðîôåñiéíié äiÿëüíîñòi, ¿¿ òðóäîâi iíòåðåñè, òðóäíîùi, çìiñò ïåðå- æèâàíü, ïðî ñòàâëåííÿ äî ïðàöi òîùî. Çíàþ÷è íàìiðè ïðàöiâíèêà, éîãî ìîðàëüíi ÿêîñòi, ñâiòîãëÿä, ñïðÿìîâàíiñòü, ìîæíà äîñèòü òî÷íî ïðîãíî- çóâàòè ïîâåäiíêó îñîáèñòîñòi â òèõ ÷è iíøèõ ñèòóàöiÿõ. Áåñiäà äຠìàòåðiàë äëÿ âèâ÷åííÿ òðóäîâîãî àíàìíåçó, äຠçìîãó óçàãàëüíèòè äîñâiä ïðàêòèêiâ i âèÿâèòè ïèòàííÿ, ÿêi ïîòiì ïiääàþòüñÿ ñïåöiàëüíié åêñïåðèìåíòàëüíié ïåðåâiðöi. Ãîòóþ÷èñü äî ïðîâåäåííÿ áåñiäè, äóæå âàæëèâî âèçíà÷èòè ¿¿ ìåòó: ïðî ùîñü ïîâiäîìèòè, âèâ÷èòè îñîáëèâîñòi îñîáèñòîñòi ïðàö³âíèêà ÷è ïðîñòî âñòàíîâèòè ïñèõîëîãi÷íèé êîíòàêò ç íîâèì ñïiâðîáiòíèêîì. Áåñiäà — íå ìîíîëîã. Ùîá ¿¿ ïiäòðèìóâàòè, ñëiä áåçïåðåðâíî îáìiíþâàòèñü çàïèòàííÿìè, ùî º ïðàêòè÷íîþ îñíî- âîþ ïàðèòåòíîãî äiàëîãà. Ñòàâèòè çàïèòàííÿ íå ïðîñòî, çà ñêëàäí³ñòþ — öå ìèñòåöòâî, ÿêå ïîòðåáóº áåçäîãàííîãî âîëîäiííÿ ìîâîþ, ÷óéíîñòi äî êîìóíiêàòèâíèõ ïðîÿâiâ ïàðòíåðà (îñîáëèâî íåâåðáàëüíèõ ñèãíàëiâ), çäàòíîñòi ðîçðiçíÿòè ùèði âiäïîâiäi é óõèëåííÿ âiä íèõ, äáàéëèâîãî ñòàâëåííÿ äî ëþäèíè, ÿêà ïåðåáóâຠïiä âëàäîþ çàïèòàíü. Áåçëi÷ íåïîðîçóìiíü âèíèêຠìiæ ëþäüìè ÷åðåç íåñâîº÷àñíî ïîñòàâëåíi çà- ïèòàííÿ. Íàïðèêëàä, ëþäèíà, îáãîâîðþþ÷è ñâî¿ ïëàíè, ñòâåðäæóº: “ͳ, ìié êåðiâíèê íå ïiäå íà öå”. I òóò ñëiä çàïèòàòè éîãî: “À âè ïðî öå 23
- 24. ñïèòàëè ñâîãî êåðiâíèêà?”.Öå äàñòü éîìó çðîçóìiòè, ùî ñâîþ äóìêó êðàùå ôîðìóëþâàòè íà îñíîâi âiäïîâiäåé iíøî¿ ëþäèíè, íiæ íà ñâî¿õ iíòó¿òèâíèõ ïðèïóùåííÿõ. Çà äîïîìîãîþ çàïèòàíü ìîæíà áàãàòî ÷îãî çðîáèòè â ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòîñóíêàõ: äîïîìîãòè, íàâ÷èòè, âèêëèêàòè íà âiäâåðòiñòü, ïðîòå ìîæíà òàêîæ âèñòàâèòè íà ïîñìiõîâèñüêî, çàìà- íèòè â ïàñòêó, çàâåñòè â “ìåðòâèé êóò”. Iíîäi äîëÿ ëþäèíè çàëåæèòü âiä îäíîãî çàïèòàííÿ. Ùîá çàïèòóâàòè iíøèõ, íåîáõiäíà ñìiëèâiñòü. Àäæå ñòàâèòè çàïè- òàííÿ îçíà÷ຠñàìîðîçêðèâàòèñÿ. Çàïèòóâàòè îçíà÷ຠçðîáèòè ñâîþ ñèñòåìó öiííîñòåé ïðîçîðîþ äëÿ iíøèõ. Êîëè ìè ïiñëÿ ðîçìîâè ç êèìîñü íàìàãàºìîñü çðîçóìiòè, “÷îìó âií íå ñïèòàâ ìåíå ïðî öå?”, ìè ïðîñòî ç’ÿñîâóºìî äëÿ ñåáå ïåâíi àñïåêòè äóøåâíîãî ñâiòó ñïiâðîçìîâíèêà, ÿêi çàëèøèëèñÿ íåçðîçóìiëèìè. Çàïèòóâàòè îçíà÷ຠòàêîæ çàáåçïå÷óâàòè âçàºìîïðîíèêíåííÿ, çäîáóâàòè äàíi é âèñëîâëþâà- òè ñóìíiâè, êðèòè÷íî ìèñëèòè i ìèìîâîëi âèÿâëÿòè âëàñíèé öèíiçì, âèêàçóâàòè äîâiðó ñïiâðîçìîâíèêîâ³ i ïðîÿâëÿòè ïðèºìíèé äëÿ íüîãî iíòåðåñ, òåðïèìiñòü i ãîòîâíiñòü âèñëóõàòè éîãî, òîáòî éòè íàçóñòði÷ îäèí îäíîìó. Çàïèòàííÿ âiäïîâiäíî äî òåìè áåñiäè ãîòóþòü çàçäàëåãiäü. Òàê, iíôîðìàöiéíi ïèòàííÿ ñëiä áóäóâàòè òàê, ùîá âîíè âèêëèêàëè äî æèò- òÿ iíôîðìàöiþ, çäàòíó çàöiêàâèòè. ßêùî çàïèòàííÿ ðîçðàõîâàíå ëèøå íà âiäïîâiäü “òàê” ÷è “íi” àáî â íüîìó ñàìîìó ìiñòèòüñÿ âiäïîâiäü, òî éîãî íå ìîæíà íàçâàòè iíôîðìàöiéíèì. Íàïðèêëàä, çàïèòàííÿ: “Âè çáèðàºòåñü âèêîðèñòîâóâàòè íàáóòi çíàííÿ â ðîáîòi?” ñëiä ïåðåôðà- çóâàòè òàê: “×èì ñàìå âàì äîïîìîæóòü îäåðæàíi çíàííÿ?” ²ñíóþòü ñiì êëàñè÷íèõ çàïèòàíü, ÿêi º îñíîâîþ ðàöiîíàë³çìó ó ñòðàòåãi¿ ðîçóìiííÿ iíøèõ: ùî? õòî? äå? ÿêèìè çàñîáàìè? ÷îìó? ÿê? êîëè? Çàïèòàííÿ ïîâèííi ç’ÿñîâóâàòè ôàêòè, ùî ñòîñóþòüñÿ äàíî¿ ñèòóàöi¿; ïî÷óòòÿ, ÿê³ âèíèêàþòü ñòîñîâíî ñèòóàö³¿; ïåðåøêîäè; ÷àñ äi¿; çàñîáè i øëÿõè äî- ñÿãíåííÿ ìåòè; ùî ìîæíà ùå çðîáèòè. Çàïèòàííÿ ïîâèííi áóòè öiëêîì äîñòóïíi òà çðîçóìiëi òîìó, äî êîãî çâåðòàþòüñÿ. ϳä ÷àñ áåñiäè ïiäãîòîâëåíi çàïèòàííÿ âàðòî çìiíþâàòè âiäïîâiäíî äî îäåðæóâàíèõ âiäïîâiäåé. Î÷åâèäíî, ùî òàì, äå íåìຠçàïèòàíü, íåìຠé áåñiäè. ×àñ- òî áåñiäà çàêií÷óºòüñÿ ïðîõîëîäíîþ ðåïëiêîþ: “Ïèòàííÿ º? Ïèòàíü íåìàº. Ìîæåòå áóòè âiëüíi”. Îñíîâíîþ óìîâîþ óñïiøíîãî ïðîâåäåííÿ áåñiäè º ñòâîðåííÿ äðóæ- íüî¿ àòìîñôåðè, âñòàíîâëåííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó iç ñïiâðîçìîâ- íèêîì. Ïñèõîëîãi÷íèé êîíòàêò — öå âçàºìíå ïðèéíÿòòÿ ëþäüìè îäèí 24
- 25. îäíîãî, âèçíàííÿ âiíøié ëþäèíi ãiäíîãî ïàðòíåðà, ÿêèé çàñëóãîâóº íà óâàãó, ñïiâ÷óòòÿ, ñïiâïåðåæèâàííÿ i ùèðó ó÷àñòü ó éîãî ñïðàâàõ. ßêùî íåìຠïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó, âèíèêຠïñèõîëîãi÷íèé áàð’ºð. Ó âñòàíîâëåííi ïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó îñîáëèâå çíà÷åííÿ ìຠïåðøà çóñòði÷ ç ëþäèíîþ — äiëîâà àáî ïðèâàòíà. Äî íå¿ ñëiä ñïåöiàëüíî ãîòóâàòèñÿ: âèçíà÷èâøè òàêòèêó ïîâåäiíêè ïiä ÷àñ áåñiäè, îäåðæàòè ïåðâèííó iíôîðìàöiþ ïðî ïîòðåáè òà iíòåðåñè ñïiâðîçìîâíèêà, éîãî óñïiõè i íåâäà÷i, çäiáíîñòi, òóðáîòè, ìàíåðó ãîâîðèòè, ñëóõàòè, çâiäêè ðîäîì i ÿêèé éîãî æèòòºâèé øëÿõ. Ñëiä óðàõîâóâàòè i îñîáèñòi éîãî ÿêîñò³: ùèðèé ÷è çàìêíóòèé, ïiäîçðiëèé ÷è äîâiðëèâèé, çáóäæåíèé ÷è ïðèãíi÷åíèé — óñå öå âïëèâຠíà õiä i ðåçóëüòàòè áåñiäè. Äàíi ñëiä çáèðàòè äåëiêàòíî, íå ïåðåòâîðþþ÷è çàî÷íå çíàéîìñòâî íà ðîçñëi- äóâàííÿ, ïðî ÿêå äiçíàþòüñÿ îòî÷óþ÷i. Ïðè çóñòði÷i öÿ ëþäèíà ïîâèí- íà âiä÷óòè, ùî ¿¿ ÷åêàëè, ùî âîíà â öåíòði óâàãè. Âäàëèé ïî÷àòîê ðîçìîâè — ïîëîâèíà ñïðàâè. Êåðiâíèêó ñëiä ïî÷àòè ðîçìîâó ñàìîìó, ïðè÷îìó íà òåìó, ïðèºìíó i öiêàâó äëÿ ñïiâðîçìîâíèêà: ïðî éîãî óñïiõè íà ðîáîòi, ïðî ñiì’þ, äiòåé òîùî. Ïiä ÷àñ ðîçìîâè ñëiä ÿêîìîãà øâèäøå âèÿâèòè ñïiëüíi iíòåðåñè i ñïðàâè. ßê òiëüêè ñïiâðîçìîâíèê “ïiäõîïèòü” òåìó, îäðàçó ñëiä óâàæíî ñëóõàòè, à iíiöiàòèâó ïåðåäàòè ïàðòíåðó. Ïðîâåäåííÿ áåñiäè — âåëèêå ìèñòåöòâî, ÿêèì ïîâèíåí âîëîäiòè ìåíåäæåð. Âîíî ïîòðåáóº îñîáëèâî¿ ãíó÷êîñòi é ÷óéíîñòi, âìiííÿ ðîç- áèðàòèñÿ â åìîöiéíîìó ñòàí³ îñîáèñòîñòi, ðåàãóþ÷è íà éîãî çìiíè, ôiêñóþ÷è çîâíiøíi ïðîÿâè (æåñòè, ìiìiêó, ïîçè) âíóòðiøíüîãî ñòàíó. Óñïiõ áåñiäè çíà÷íîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä óìiííÿ âèñëóõàòè ñïiâðîçìîâíèêà. Âìiííÿ ñëóõàòè — íåîáõiäíà óìîâà âñòàíîâëåííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó. Íàé÷àñòiøå ìè çóñòði÷àºìîñÿ ç iíøîþ ìàíå- ðîþ: íå âñòèãëà ëþäèíà ùå çàêií÷èòè äóìêó, ÿê ñïiâðîçìîâíèê ¿¿ ïåðå- áèâàº, ïåðåõîïëþº iíiöiàòèâó. Òàêà ïîâåäiíêà íå ñïðèÿº âñòàíîâëåííþ ïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó. Âòðó÷àòèñÿ ó ñïîâ³äü ñï³âðîçìîâíèêà ñëiä ëèøå òîäi, êîëè âií ãîòîâèé äî öüîãî: õî÷å ïî÷óòè äóìêó ïàðòíåðà. I öåé ìîìåíò òàêîæ òðåáà âìiòè âèçíà÷èòè. Íåîáõ³äíî âìiòè ñëóõàòè é îäíî÷àñíî âåñòè áåñiäó ó çàäàíîìó ðóñë³, ñòàâèòè óòî÷íþþ÷i çàïèòàí- íÿ, ñêëàäàþ÷è âëàñíó äóìêó ïðî òå, ÿê ñëiä ðåàãóâàòè íà iíôîðìàöiþ ñïiâðîçìîâíèêà. Êåðiâíèê ìîæå ïàðàëåëüíî âèðîáëÿòè ïðîãðàìó äié, íàâiòü ó õîä³ áåñiäè, âiääàâàòè âiäïîâiäíi ðîçïîðÿäæåííÿ, ñïîíóêàòè ïàðòíåðà äî àêòèâíèõ ïðàêòè÷íèõ äié. Äëÿ âñòàíîâëåííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó çàïåðå÷åííÿ ñëiä âèñëîâëþâàòè ì’ÿêî, îïîñåðåäêîâàíî (“âàæ- êî ñêàçàòè, ÿ ïðî öå íå äóìàâ”, “öiêàâî, àëå iíîäi áóâຠiíàêøå”, “à ÷îìó 25
- 26. öå òàê òðàïèëîñÿ?”i ò. ³í.). ²íøèìè ñëîâàìè, íå òðåáà àêöåíòóâàòè óâàãó íà ðîçá³æíîñòÿõ. Ïiñëÿ âñòàíîâëåííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî êîíòàêòó íåîáõ³äíî ó äîáðîçè÷ëèâié ôîðìi âèñëîâèòè ñâî¿ çàïåðå÷åííÿ, ÿêùî öå íå ìîæíà âiäêëàñòè äî íàñòóïíî¿ çóñòði÷i. Îá’ºêòèâíiñòü îäåðæóâàíèõ äàíèõ âåëèêîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä ïñèõîëîãi÷íîãî òàêòó êåðiâíèêà i äîòðèìàííÿ íèì òàêèõ êîìóíiêàòèâíèõ ïðàâèë: • ÿêùî âè õî÷åòå ïîðóøèòè ó ðîçìîâi ïèòàííÿ, ÿêi iíøà îñîáà ìîæå ðîçãëÿäàòè ÿê íàäòî îñîáèñòi, êðàùå ñïåðøó ðîçïîâiñòè ïðî ñåáå; • óíèêàéòå íàðiêàíü; • íå äåìîíñòðóéòå ñâî¿ ïåðåâàãè, äiéòå çà ïðèíöèïîì Åìåðñîíà: “Êîæåí, ç êèì ÿ çóñòði÷àþñü, ìຠâ ÷îìóñü ïåðåâàãó íàäi ìíîþ. Ñàìå öüîãî ÿ õî÷ó âiä íüîãî íàâ÷èòèñü”; • óíèêàéòå çâèíóâà÷óâàëüíîãî ÷è ìåíòîðñüêîãî òîíó; • âèáà÷àéòå ñïiâðîçìîâíèêó äðiáíi ïîìèëêè, íåâäàëi âèñëîâëþ- âàííÿ, ùî íå âïëèâàþòü íà ñóòü ðîçìîâè; • áóäüòå òåðïëÿ÷èì äî éîãî ñâîºðiäíèõ ìàíåð; • ãîâîðiòü íå áiëüøå i íå ìåíøå òîãî, ùî ïîòðiáíî íà ïåâíèé ìîìåíò; • ïiäêðåñëþéòå ãiäíiñòü ïàðòíåðà; • ðîçïèòóéòå çàöiêàâëåíî, ïðîÿâëÿéòå äðóæíº i ùèðå ñòàâëåííÿ äî íüîãî, àëå íå áóäüòå ïðè öüîìó ôàìiëüÿðí³; • ïðèéìàéòå ðiøåííÿ ðàçîì iç ñïiâðîçìîâíèêîì, àëå íå çàìiñòü íüîãî; • øóêàéòå â ëþäÿõ êðàùå, ôîðìóéòå óñòàíîâêó íà ïîçèòèâíå; • íå íàð³êàéòå, à ïðîïîíóéòå. Êiëüêiñòü i âàæëèâiñòü iíôîðìàöi¿, ñêëàäíiñòü ¿¿ îòðèìàííÿ çàëå- æàòü òàêîæ âiä åìîöiéíî¿ i ìîòèâàöiéíî¿ çíà÷óùîñòi òèõ ïðåäìåòiâ, ïðî ÿêi éäåòüñÿ, îñîáëèâî ÿêùî âîíè çà÷iïàþòü ãiäíiñòü i ñàìîïîâàãó ó÷àñíèêiâ áåñiäè. Ó öüîìó ðàç³ êåðiâíèêó äîâåäåòüñÿ ìàòè ñïðàâó ç ìåõàíiçìîì òàê çâàíîãî ïñèõîëîãi÷íîãî çàõèñòó, ÿêèé ïðèçâîäèòü äî ñâiäîìîãî ÷è íåñâiäîìîãî âèêðèâëåííÿ äóìîê, ñóäæåíü ó íàïðÿìêó, ñïðèéíÿòíîìó äëÿ ñàìîïîâàãè i ãiäíîñòi îñîáèñòîñòi. Åôåêòèâíiñòü ïàðòíåðñüêîãî ñï³ëêóâàííÿ çíà÷íîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä äîñâiäó êåðiâíèêà, ÿêèé ïðîâîäèòü áåñiäó, âiä éîãî ïðîôåñiéíîãî, i îñîáëèâî ïñèõîëîãi÷íîãî, ðiâíÿ òåîðåòè÷íèõ çíàíü, âiä êîìóí³êàòèâíèõ çä³áíîñòåé âåñòè ðîçìîâó i íàâiòü âiä çîâíiøíüî¿ ïðèâàáëèâîñòi. 26
- 27. Âåëèêå çíà÷åííÿ äëÿîäåðæàííÿ îá’ºêòèâíî¿ ³íôîðìàö³¿ ìຠâìiííÿ ôiêñóâàòè iíôîðìàöiþ. Ìàãíiòîôîí i ïèñüìîâi çàïèñè íå áàæàíi. Íåäîëiê ìåòîäó áåñiäè ïîëÿãຠâ òîìó, ùî âèñíîâêè ïðî òi ÷è iíøi ïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi äîâîäèòüñÿ ðîáèòè íà ï³äñòàâi âiäïîâiäåé ñàìèõ îïèòóâàíèõ. Ïðîâîäÿ÷è áåñiäó, äîñëiäíèê ïîâèíåí çàâæäè çâà- æàòè íà òå, ùî íå âñi ëþäè çäàòíi ïðàâèëüíî îöiíþâàòè ñåáå, ñâî¿ çäiáíîñòi i íàâiòü ñâîþ çîâíiøíiñòü. Ëþäèíà ìîæå ÿê íåäîîöiíþâàòè, òàê i ïåðåîöiíþâàòè ñåáå, ìîæå íàâìèñíî ÷è ìèìîâîëi ïðèõîâóâàòè ñâî¿ íåãàòèâíi ðèñè õàðàêòåðó i íåïðàâèëüíî ïîÿñíþâàòè ìîòèâè ñâî¿õ â÷èíêiâ. Îñü ÷îìó îäåðæàí³ âðàæåííÿ ñëiä äîïîâíèòè i ïðîêîíòðîëþ- âàòè iíøèìè ìåòîäàìè: ñïîñòåðåæåííÿì, åêñïåðèìåíòîì, àíêåòóâàí- íÿì, àíàëiçîì ïðîäóêò³â òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi. Ó ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèõ äîñëiäæåííÿõ ïñèõîëîãi¿ ïðàöi òà óïðàâëiííÿ âñå øèðøå âèêîðèñòîâóºòüñÿ àíêåòóâàííÿ. Àíêåòíèé ìå- òîä ìຠáàãàòî ñï³ëüíîãî ç ìåòîäîì áåñiäè.  îáîõ âèïàäêàõ ñòàâ- ëÿòüñÿ çàïèòàííÿ, íà ÿê³ îäåðæóþòüñÿ âiäïîâiäi. Íà âiäìiíó âiä ìåòîäó áåñiäè äëÿ àíêåòè íå îáîâ’ÿçêîâèé îñîáèñòèé êîíòàêò, à çàïèòàííÿ ïðîòÿãîì àíêåòóâàííÿ çàëèøàþòüñÿ íåçìiííèìè. Àíêåòà (îïèòóâàëüíèé ëèñò) — öå ñóêóïíiñòü óïîðÿäêîâàíèõ çà çìiñòîì i ôîðìîþ çàïèòàíü. Ïðè ïðîâåäåííi àíêåòóâàííÿ ñëiä äîòðèìóâàòèñÿ ïåâíèõ âèìîã. Ñïî÷àòêó íåîáõiäíî ïðîâåñòè iíñòðóêòàæ ïðî ïîðÿäîê çàïîâíåííÿ àíêåòè. Íåâäàëî ïðîâåäåíèé iíñòðóêòàæ (ïî- ãàíî ïîÿñíåíî ìåòó äîñëiäæåííÿ, íåìຠãàðàíòi¿ àíîíiìíîñòi, íåçðîçóìiëi ïðàâèëà çàïîâíåííÿ àíêåòè òîùî) ñïðè÷èíèòü âèñîêèé ïðîöåíò íå÷iòêèõ âiäïîâiäåé, âiäìîâ âiä íèõ. Íàäiéíiñòü i äîñòîâiðíiñòü iíôîðìàöi¿, ÿêà îòðèìóºòüñÿ â ðåçóëüòàòi îïèòóâàííÿ, çíà÷íîþ ìiðîþ çóìîâëþþòüñÿ êîíñòðóþâàííÿì i ðåäàêöiºþ çàïèòàíü. Òîìó äî ¿õ ôîðìóëþâàííÿ âèñóâàþòüñÿ âèñîêi âèìîãè. Çàïèòàííÿ êëàñèôiêóþòü çà ðÿäîì îçíàê. Çà çìiñòîì çàïèòàííÿ àíêåòè ïîäiëÿþòüñÿ íà äâi ãðóïè. Ïåðøà — ïðî ôàêòè i ïîäi¿: ïðî ïîâåäiíêó i ïðîäóêòè äiÿëüíîñòi îïèòóâàíîãî, à òàêîæ ñîöiàëüíî- äåìîãðàôi÷íi õàðàêòåðèñòèêè éîãî îñîáèñòîñòi. Íàïðèêëàä, çàïèòàí- íÿ òèïó “×è ïåðåãëÿäàëèñÿ çà îñòàííié ðiê íîðìè íà âèäè ðîáiò, ÿê³ Âè âèêîíóºòå?”. Äðóãà ãðóïà — ïðî îöiíêó öèõ ïîäié : “ßê áè Âè îöiíèëè ðåçóëüòàòè ðîáîòè çà ìèíóëèé ðiê ñòîñîâíî ïåðåáóäîâè íà Âàøîìó ïiäïðèºìñòâi?”. Çà ôóíêöiÿìè çàïèòàííÿ ïîäiëÿþòü íà îñíîâíi i êîíòðîëüíi. Îñíîâíi âèêîðèñòîâóþòüñÿ äëÿ îäåðæàííÿ iíôîðìàöi¿ ïðî ôàêòè i ïîäi¿. Ôóíêöiÿ êîíòðîëüíèõ çàïèòàíü — óòî÷íèòè ïðàâäèâiñòü âiäïîâiäåé 27
- 28. íà îñíîâíi çàïèòàííÿ.Íàïðèêëàä, îñíîâíå çàïèòàííÿ “ßêèé òâié óëþá- ëåíèé íàâ÷àëüíèé ïðåäìåò?” ìîæíà ïðîêîíòðîëþâàòè òàêèì çàïèòàí- íÿì: “ßêùî á Âàì äîðó÷èëè ñêëàñòè ðîçêëàä, òî ñêiëüêè ðàçiâ íà òèæ- äåíü Âè ïîñòàâèëè á êîæíó iç íàâ÷àëüíèõ äèñöèïëií?”. Ðiçíîâèäîì êîí- òðîëüíèõ çàïèòàíü ìîæíà ââàæàòè çàïèòàííÿ-ôiëüòðè, ÿêi âiäñiþþòü íå- êîìïåòåíòíèõ, íåiíôîðìîâàíèõ ðåñïîíäåíòiâ. Çà ñòðóêòóðîþ çàïèòàííÿ ìîæóòü áóòè âiäêðèòi òà çàêðèòi. Ó âiäêðèòèõ iíñòðóêöiÿ íå îáìåæóº ñïîñiá âiäïîâiäi íà íèõ, i ðåñïîíäåíò ñàì ôîðìóëþº âiäïîâiäü ó âiëüíié ôîðìi. Íàïðèêëàä: “Íàïèøiòü íàçâó ïðîôåñi¿, ÿêó á Âè îáðàëè çàðàç?”. Ðåñïîíäåíò ìîæå íàïèñàòè â àíêåòi íàçâó áóäü-ÿêî¿ ïðîôåñi¿. Âiäêðèòi çàïèòàííÿ âèêîðèñòîâóþòüñÿ äëÿ ïîïåðåäíüî¿ îðiºíòàöi¿ â äóìêàõ àíêåòîâàíèõ. Äëÿ áiëüø òî÷íîãî âèâ- ÷åííÿ ïîãëÿäiâ ðåñïîíäåíòiâ âèêîðèñòîâóþòüñÿ àíêåòè, ùî ì³ñòÿòü çàêðèòi çàïèòàííÿ. Íàïðèêëàä: “ßêó ïðîôåñiþ ç³ ñïèñêó Âè á îáðàëè òåïåð?” (ïiäêðåñëiòü ó ïîäàíîìó ñïèñêó ïðîôåñié). Òóò ìîæëèâîñòi âèáîðó îáìåæåíi ïåâíîþ ê³ëüê³ñòþ âàðiàíòiâ âiäïîâiäåé, ïåðåäáà÷åíèõ óêëàäà÷åì àíêåòè. ×àñòî â àíêåòàõ âèêîðèñòîâóºòüñÿ äèõîòîìi÷íà ôîðìà âiäïîâiäi: ðåñïîíäåíò ðîáèòü âèáið ç äâîõ âçàºìîâèêëþ÷íèõ âiäïîâiäåé: “òàê” ÷è “íi”, “çãîäíèé” ÷è “íåçãîäíèé” i ò. ³í. Äîñèòü ïîøèðåí³ ôóíêöiîíàëüíî-ïñèõîëîãi÷íi çàïèòàííÿ. Öå ñïåöiàëüíi çàïèòàííÿ, ùî ïåðåâîäÿòü ðåñïîíäåíòà âiä îäíiº¿ òåìè äî iíøî¿, òèì ñàìèì çíiìàþòü ïñèõîëîãi÷íå íàïðóæåííÿ i ïiäòðèìóþòü iíòåðåñ äî àíêåòè. Âîíè áóâàþòü äâîõ âèäiâ: êîíòàêòíi òà áóôåðíi. Àíêåòó ñëiä ïî÷èíàòè ç êîíòàêòíîãî çàïèòàííÿ, ÿêå ñòâîðþº ïîçèòèâíó ìîòèâàöiþ ó÷àñòi â îïèòóâàííi. Íiìåöüêà äîñëiäíèöÿ Í. Íîåëü ó ïðàö³ “Ìàñîâ³ îïèòóâàííÿ” (Ì., 1978) âêàçóº íà îñîáëèâó “äðàìàòóðãiþ îïè- òóâàííÿ”, ìåòà ÿêî¿ — ñïðàâèòè íà ðåñïîíäåíòà äîáðå âðàæåííÿ, âèê- ëèêàòè iíòåðåñ, çàâîþâàòè äîâiðó. Êîíòàêòíå çàïèòàííÿ ïîâèííî áóòè ïðîñòèì. ßê ïðàâèëî, öå çàïèòàííÿ ïðî iíòåðåñ ðåñïîíäåíòà äî äîñëiäæóâàíî¿ ïðîáëåìè. Êîíòàêòíå çàïèòàííÿ ïîâèííî áóòè òàêîæ óçàãàëüíåíèì. Éîãî ñëiä ðîçøèðèòè íàñòiëüêè, ùîá íà íüîãî çìiã âiäïîâiñòè áóäü-õòî. Âiäïîâiäàþ÷è, ëþäèíà ïî÷èíຠâiðèòè ó ñâîþ êîìïåòåíòíiñòü, ïî÷óâຠñåáå âïåâíåíî, â íå¿ âèíèêຠáàæàííÿ ðîçâè- âàòè ñâî¿ äóìêè. Áóôåðíi çàïèòàííÿ ïðèçíà÷åíi äëÿ ïîì’ÿêøåííÿ âçàºìîâïëèâiâ çà- ïèòàíü â àíêåòi. Ïî-ïåðøå, âîíè âiäiãðàþòü ðîëü “ìiñòêiâ” ïðè çìiíi òåì. Ïî-äðóãå, íåéòðàëiçóþòü “åôåêò âèïðîìiíþâàííÿ” — ÿâèùå, ÿêå âèíèêຠâ ðåçóëüòàòi òiñíîãî ëîãi÷íîãî çâ’ÿçêó ìiæ çàïèòàííÿìè îïè- 28
- 29. òóâàëüíîãî ëèñòà, ñóâîðî¿ïîñëiäîâíîñòi ¿õ ðîçìiùåííÿ. Ïðè öüîìó ó ðåñïîíäåíòà ç’ÿâëÿºòüñÿ ïåâíà óñòàíîâêà, ùî ñïðÿìîâóº éîãî äóìêè ó ïåâíå ðóñëî, ñâiäîìî íàöiëþº éîãî íà ïåâíó âiäïîâiäü. Ïðè ïiäãîòîâöi îïèòóâàëüíîãî ëèñòà ñëiä äîòðèìóâàòèñÿ ïåâíèõ ïðàâèë ôîðìóëþâàííÿ çàïèòàíü, ÿêi ïîâèííi áóòè ÷iòêèìè, êîðîòêèìè i ïåðåäáà÷àòè òàêi ñàì³ âiäïîâiäi, à òàêîæ ùèðiñòü i âiäâåðòiñòü ðåñïîíäåíòiâ. Öå ñòîñóºòüñÿ çàïèòàíü, ÿêi ìîæóòü ïîäàòè ëþäèíó â íåâèãiäíîìó ñâiòëi àáî ñïðÿìîâàíi íà âèÿâëåííÿ ñîöiàëüíî íåñõâàëü- íîãî òèïó ïîâåäiíêè. Òàêi çàïèòàííÿ äàþòü õèáíó iíôîðìàöiþ. Ïiäãîòîâêà ðåñïîíäåíòà äî íàéâàæëèâ³øèõ âiäïîâiäåé âiäáóâàºòüñÿ çà äîïîìîãîþ ïîñòàíîâêè íà ïî÷àòêó àíêåòè ïðîñòèõ çàïèòàíü, ÿêi ïîñòóïîâî óñêëàäíþþòüñÿ. Ïåðåõiä âiä ïðîñòèõ äî ñêëàäíèõ çàïè- òàíü ä³ñòàâ íàçâó “ïðàâèëî âîðîíêè”. Éîãî çàñòîñóâàííÿ äຠçìîãó ïîñòóïîâî ââîäèòè ðåñïîíäåíòà â êóðñ ñïðàâè, âèðîáëÿòè â íüîãî íàâè÷êè çàïîâíåííÿ àíêåòè, âèêëèêàòè ïî÷óòòÿ âïåâíåíîñòi ó âëàñíié ñïðîìîæíîñòi äàòè âiäïîâiäü íà ïîñòàâëåíi çàïèòàííÿ. Íàéâàæëèâiø³ äëÿ äîñëiäæåííÿ i âàæêi äëÿ ðåñïîíäåíòà çàïèòàííÿ äîö³ëüíî ðîçìi- ùóâàòè ó ñåðåäèíi àíêåòè. Àíêåòà ñêëàäàºòüñÿ ç óðàõóâàííÿì iíäèâiäóàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèõ îñîáëèâîñòåé ðåñïîíäåíòà: ðiâíÿ îñâiòè, âiêó, ñòàòi, ñõèëüíîñòåé i ïåðå- âàã òîùî. Çàïèòàííÿ ñë³ä ôîðìóëþâàòè òàê, ùîá âîíè áóëè çðîçóìië³ äëÿ âñiõ îïèòóâàíèõ, âiäïîâiäàëè ðiâíþ ¿õ ðîçâèòêó, ó òîìó ÷èñëi é íàéìåíø ïiäãîòîâëåíèõ. Ðàçîì ç òèì àíêåòà ïîâèííà ïåðåäáà÷àòè ïåâí³ âàðiàíòè, ÿêi çàõèùàþòü âiä âiäìîâè áðàòè ó÷àñòü â îïèòóâàííi, òåíäåíöi¿ äî çãîäè, âèïàäêîâîñò³ ó âiäïîâiäÿõ, íàÿâíîãî âiäõèëåííÿ ó âiäïîâiäÿõ, êàòåãîðè÷íîñò³ ñóäæåíü, íåùèðîñò³. Ç îãëÿäó íà íàâåäåíå äîñÿãòè 100%-¿ ó÷àñòi ðåñïîíäåíòiâ â îïè- òóâàííi ìàéæå íåìîæëèâî. Ïðîòå çìåíøèòè ê³ëüê³ñòü âiäìîâ ìîæíà øëÿõîì ÷iòêî¿ îðãàíiçàöi¿ ïðîöåñó îïèòóâàííÿ i íàñàìïåðåä ôîðìó- ëþâàííÿ ìåòè, îôîðìëåííÿ àíêåòè, ïðàâèëüíîãî âñòàíîâëåííÿ ÷àñó i ìiñöÿ îïèòóâàííÿ. Áàãàòî ðåñïîíäåíòiâ ñõèëüíi ïîãîäæóâàòèñÿ iç çà- ïðîïîíîâàíèìè çàïèòàííÿìè íåçàëåæíî âiä ¿õ çìiñòó, ôîðìè àáî ç îðiºíòàöiºþ íà ôîðìó, òîáòî âèÿâëÿºòüñÿ òåíäåíöiÿ äî çãîäè. Òîìó ÷àñòî ïðè âèìiðþâàííi ñòóïåíÿ çàäîâîëåíîñòi îáðàíîþ ïðîôåñiºþ ñòóäåíòàìè — ìàéáóòíiìè ìåíåäæåðàìè ñiëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî âè- ðîáíèöòâà â îïèòóâàëüíèõ ëèñòàõ âèêîðèñòîâóþòü îöiíþâàëüíi øêàëè, ÿêi ïåðåäáà÷àþòü îäíàêîâó ê³ëüê³ñòü âàðiàíòiâ çàäîâîëåíîñòi ÷è íåçàäîâîëåíîñòi. Íàïðèêëàä, âiäïîâiäi íà çàïèòàííÿ “×è çãîäíi Âè ç 29
- 30. òâåðäæåííÿì, ùî ïðîôåñiÿìåíåäæåðà îäíà ç íàéêðàùèõ?” ìîæóòü áóòè ïîä³ëåíi çà êàòåãîðiÿìè îöiíîê çãîäè: “áåçóìîâíî çãîäåí”, “çãî- äåí”, “ìîæëèâî, çãîäåí”, “íå çîâñiì çãîäåí”, àáñîëþòíî íå çãîäåí”. Âèêîðèñòàííÿ îöiíþâàëüíèõ øêàë çìåíøóº òàêîæ êiëüêiñòü ðåñïîí- äåíòiâ, ñõèëüíèõ äî ñóäæåíü ç âèñîêèì ñòóïåíåì êàòåãîðè÷íîñòi (âè- êîðèñòîâóþòü ëèøå êðàéíi ïîçèöi¿ ðàíãîâèõ øêàë, ïîëÿðíi îöiíêè). Àíêåòà íå º ïðîñòîþ ñóìîþ çàïèòàíü, âîíà ìຠïåâíó ñòðóêòóðó i ñêëàäàºòüñÿ ç ÷îòèðüîõ êîìóíiêàòèâíèõ áëîêiâ. Ïåðøèé áëîê — åïiãðàô äî àíêåòè i çâåðíåííÿ äî ðåñïîíäåíòà. Öåé áëîê ñòâîðþº ïîçèòèâíèé åìîö³éíèé íàñòðié ðåñïîíäåíòà, ñïðèÿº àêòèâiçàöi¿ éîãî ðîçóìîâî¿ äiÿëüíîñòi â ïîòðiáíîìó íàïðÿìêó, ïîçèòèâíî âïëèâຠíà ôîðìóâàííÿ ìîòèâàöi¿ äî ó÷àñòi â îïèòóâàííi, ïiäêðåñëþº ðîëü ãðîìàäñüêî¿ äóìêè. Äðóãèé áëîê — ïîâiäîìëåííÿ ïðî ìåòó äîñëiäæåííÿ, óìîâè àíîíiìíîñòi îïèòóâàííÿ, íàïðÿìîê âèêîðèñòàííÿ îäåðæàíèõ ðåçóëüòàòiâ òà ¿õ çíà- ÷åííÿ, ïðàâèëà çàïîâíåííÿ àíêåòè òà ïîÿñíåííÿ. Òðåòié áëîê — îñíîâ- íà ÷àñòèíà àíêåòè, ÿêà ìiñòèòü ïèòàííÿ ïðî ôàêòè, ïîâåäiíêó, ïðîäóêò äiÿëüíîñòi, ìîòèâè, îöiíêè i äóìêè ðåñïîíäåíòiâ. ×åòâåðòèé áëîê — çàïèòàííÿ ïðî ñîöiàëüíî-äåìîãðàôi÷íi õàðàêòåðèñòèêè ðåñïîíäåíòiâ. Öå íåìîâáè âiçèòíà êàðòêà ðåñïîíäåíòà, éîãî ñõåìàòè÷íèé àâòîïîðò- ðåò. Öåé áëîê ìîæíà ðîçìiñòèòè ÿê íà ïî÷àòêó, òàê i â êiíöi àíêåòè. Äëÿ áóäü-ÿêî¿ ââi÷ëèâî¿ ëþäèíè ïðèðîäíî â êiíöi çâåðíåííÿ, ÿêå âiäáóëîñÿ ç éîãî iíiöiàòèâè i ïîâ’ÿçàíå iç çàäîâîëåííÿì éîãî ïîòðåá òà iíòåðåñiâ, âèñëîâèòè ïîäÿêó. Òîìó áàæàíî â êiíöi àíêåòè äîäàòè âèñëîâè òèïó “Äÿêóºìî çà äîïîìîãó”, “Ùèðî âäÿ÷íi çà ó÷àñòü ó äîñëiäæåííi”, “Äÿêóºìî çà ùèði âiäïîâiäi”. Íå ñëiä íåõòóâàòè òàêèì ïèòàííÿì, ÿê îôîðìëåííÿ àíêåòè. Àäæå ïåðø íiæ ïî÷àòè ðîáîòó ç àíêåòîþ ðåñïîíäåíòè ðîçãëÿäàþòü ¿¿. Àíêå- òà, âèêîíàíà äðóêàðñüêèì ñïîñîáîì, çäåáiëüøîãî ñâiä÷èòü ïðî ðåñïåêòàáåëüíiñòü ôiðìè, ÿêà ïðîâîäèòü äîñëiäæåííÿ, ïðî çíà÷óùiñòü ñàìîãî äîñëiäæåííÿ. Äîñëiäæåííÿ êîëüîðîñïðèéìàííÿ ïîêàçàëè, ùî ñèíüî-çåëåíà ãàìà äiº íà ðåñïîíäåíòà çàñïîêiéëèâî, âèêëèêຠïî÷óòòÿ çàäîâîëåíîñòi é óïåâíåíîñòi. À îñü êîðè÷íåâèé êîëið íåïðèäàòíèé äëÿ àíêåò, ÷åðåç òå ùî âií ñèìâîëiçóº òðèâîæíiñòü, ñòðåñ, ïî÷óòòÿ ñòðà- õó, íåçàäîâîëåííÿ. Ïåâíå çíà÷åííÿ ìຠòàêîæ ðîçìið àíêåòè. Ç îãëÿäó íà ïðàêòèêó âèðîáëåíî íîðìè, ïîâ’ÿçàíi ç ÷àñîì äëÿ ¿¿ çàïîâíåííÿ. Ââàæàºòüñÿ, ùî 20—30 õâèëèí — îïòèìàëüíèé òåðì³í, ïðîòÿãîì ÿêîãî ðåñïîí- äåíòè ìîæóòü âèñëîâèòèñÿ i ðàçîì ç òèì íå âòîìèòèñÿ. Ñëiä ïàì’ÿòàòè, 30
- 31. ùî äîñëiäíèê íåìຠïðàâà çëîâæèâàòè òåðïiííÿì, ÷àñîì i ðîçñóäëèâiñòþ ðåñïîíäåíòà. ßêùî àíêåòà íàäòî ãðîìiçäêà, òî àìåðèêàíñüêi äîñëiäíèêè ïðîïîíóþòü ïîäiëèòè ¿¿ íà äâi. Îäíèì ³ç ðiçíîâèäiâ àíêåòóâàííÿ º ìåòîäèêà ïîëÿðíèõ ïðîôiëiâ (ìåòîä ïñèõîìåòði¿), çà äîïîìîãîþ ÿêî¿ ìîæíà âèÿâèòè ñòóïiíü âèðàæåíîñòi ïåâíèõ ÿêîñòåé. Öåé ìåòîä ðîáèòü àíêåòó áiëüø iíôîðìàòèâíîþ i äຠçìîãó ãëèáøå âíèêíóòè â ñóòü äîñëiäæóâàíîãî ÿâèùà. Åêñïåðèìåíòàòîð óæå ìຠñòàíäàðòíèé íàáið ÿêîñòåé îñîáèñòîñòi, âèðàæåíiñòü ÿêèõ ìîæå áóòè îöiíåíà çà ÷îòèðè-, ï’ÿòè- áàëüíîþ øêàëîþ äëÿ êîæíîãî ïðîôiëþ. Íàïðèêëàä: Âèâ÷iòü óâàæíî äîñâiä ðîáîòè êiëüêîõ êåðiâíèêiâ äîáðàíî¿ Âàìè êàòåãîði¿ òà îöiíiòü ðiâåíü ðîçâèòêó ¿õ óïðàâëiíñüêèõ ÿêîñòåé ó áàëàõ: 5 — îöiíþâàíà âëàñòèâiñòü ïðèòàìàííà êåðiâíèêîâ³ âèùîþ ìiðîþ i ÷àñòî ïðîÿâëÿºòüñÿ â ðiçíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi; 4 — çíà÷íî âèðàæåíà, àëå ïðîÿâëÿºòüñÿ íåïîñòiéíî, õî÷à ïðîòè- ëåæíà âëàñòèâiñòü ïðîÿâëÿºòüñÿ ðiäêî; 3 — îöiíþâàíà i ïðîòèëåæíà âëàñòèâîñò³ âèðàæåíi íåðiçêî i âçàºìîâðiâíîâàæóþòüñÿ; 2 — áiëüøîþ ì³ðîþ âèðàæåíà i ÷àñòiøå ïðîÿâëÿºòüñÿ âëàñòèâiñòü, ïðîòèëåæíà äî îöiíþâàíî¿; 1 — ïðîòèëåæíà äî îöiíþâàíî¿ âëàñòèâiñòü ÷iòêî âèðàæåíà, ÷àñòî ïðîÿâëÿºòüñÿ â ðiçíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi ³ º ðèñîþ õàðàêòåðó; 0 — ÿêùî íå âäàëîñÿ âèÿâèòè ïåâíó âëàñòèâ³ñòü i âiäîìîñò³ äëÿ ¿¿ îöiíêè â³äñóòí³. Çà öèì ñàìèì ïðèíöèïîì êîíêðåòíèé êåðiâíèê ìîæå îöiíèòè âëàñíi óïðàâëiíñüêi ÿêîñòi, à òàêîæ ÿêîñòi êîëåã. Ìåòîäèêà ïîëÿðíèõ ñóäæåíü ïîëÿãຠâ òîìó, ùî äîñëiäæóâàíèì ïðîïîíóºòüñÿ äâà àëüòåðíàòèâíèõ ñóäæåííÿ, ÿêi â³äîáðàæóþòü ïñèõîëîãi÷íó óñòàíîâêó íà ïåâí³ ñèòóàöi¿ ÷è îá’ºêò, i âiä äîñëiäæóâàíèõ âèìàãàºòüñÿ âèçíà÷èòè ñòóïiíü ïåðåâàãè îäíiº¿ äóìêè íàä iíøîþ (çà ï’ÿòèáàëüíîþ øêàëîþ). Ìåòîä àíêåòóâàííÿ º îäíèì ç íàéïîøèðåí³øèõ ó ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿. ³í ïðèâàáëþº ìîæëèâiñòþ çà êîðîòêèé ÷àñ îäåðæàòè âåëèêèé îáñÿã åìïiðè÷íî¿ iíôîðìàöi¿, îïèòàâøè áàãàòî îñiá. Âàæëè- âîþ ïåðåâàãîþ àíêåòóâàííÿ ïåðåä áåñiäîþ º ìîæëèâiñòü çiáðàòè áà- ãàòî êiëüêiñíîãî ìàòåðiàëó, ÿêèé äຠçìîãó ââàæàòè, ùî îäåðæàíi âiäïîâiäi äîñòàòíüî éìîâiðíi é äîñòîâiðíiñòü ¿õ âèçíà÷àºòüñÿ “çàêî- íîì âåëèêèõ ÷èñåë”. Çà äîïîìîãîþ àíêåòóâàííÿ ìîæíà âèâ÷èòè âåëè- êó êiëüê³ñòü óïðàâëiíöiâ, ïðåäñòàâíèê³â ðiçíèõ êàòåãîðié óïðàâëiíñüêî- ãî ñêëàäó (ðàéîíó, êîëãîñïó, áðèãàäè i ò. ³í.). 31
- 32. Íåäîëiê ìåòîäó àíêåòóâàííÿïîëÿãຠâ òîìó, ùî íà îá’ºêòèâíiñòü îäåðæàíî¿ iíôîðìàöi¿ ³ñòîòíî âïëèâàº, ç îäíîãî áîêó, íàÿâíiñòü ÷è âiäñóòíiñòü óñòàíîâêè â îïèòóâàíîãî íà ùèðiñòü ó âiäïîâiäÿõ, ç ³íøî- ãî — çäàòíiñòü ðåñïîíäåíòà îá’ºêòèâíî îöiíþâàòè â÷èíêè ëþäåé, ñèòóàöi¿, ñâî¿ ÿêîñòi òà ÿêîñòi iíøèõ ëþäåé. Òàêèì ÷èíîì, ³íîä³ âàæêî ÿêiñíî ïðîàíàëiçóâàòè äàí³ àíêåòóâàííÿ, à iíôîðìàöiÿ, ÿêó îòðèìóº äîñëiäíèê, ìຠâèêëþ÷íî ñóá’ºêòèâíèé õàðàêòåð i ïðîãðຠçà ãëèáè- íîþ òà äîñòîâiðí³ñòþ. Ïðè öüîìó âèêëþ÷åíà ìîæëèâiñòü ñïiââiäíåñòè îäåðæàíi äàíi ç ðåàëüíîþ äiéñíiñòþ i ïîâåäiíêîþ äîñëiäæóâàíèõ. Ç îãëÿäó íà öå ìåòîä àíêåòóâàííÿ çàâæäè ïîºäíóþòü ç iíøèìè. Ïñèõîëîãi÷íi ìåòîäè ìîæóòü áóòè âèêîðèñòàíi íå òiëüêè äëÿ äîñëiäæåííÿ, à é äëÿ äiàãíîñòèêè. Ïðè öüîìó ç’ÿñîâóºòüñÿ, íàñêiëüêè ëþäèíà òà ¿¿ ïñèõîëîãi÷íi ÿêîñòi âiäïîâiäàþòü ðàíiøå âèÿâëåíèì ïñèõîëîãi÷íèì íîðìàì i ñòàíäàðòàì. Îäíèì ç ìåòîä³â, çà äîïîìîãîþ ÿêîãî âñòàíîâëþþòü ïåâíi ïñèõîëîãi÷íi ÿêîñòi êîíêðåòíî¿ ëþäèíè, º òåñò (âiä àíãë. test — ïðîáà, åêçàìåí, âèïðîáóâàííÿ). Íèí³ òåñòè øèðîêî çàñòîñîâóþòü ÿê iíñòðóìåíò äëÿ âèìiðþâàííÿ iíäèâiäóàëüíèõ âiäìiííîñòåé ëþäåé. Ç ìåòîäîì òåñòiâ ïîâ’ÿçàíi âåëèêi íàäi¿ i ùå áiëüøîþ ì³ðîþ ðîç÷àðóâàííÿ. Ç òîãî ÷àñó, ÿê â³äîìèé àíãëiéñüêèé áiîëîã, ãåíåòèê, êðèìiíàëiñò, ïñèõîëîã Ô. Ãàëüòîí âèñóíóâ ó 1884 ð. iäåþ òî÷íîãî âèìiðþâàííÿ õàðàêòåðó i ðîçóìîâèõ çäiáíîñòåé, ìèíóëî ïîíàä 100 ðîêiâ. Çà öåé ÷àñ ñòâîðåíî áëèçüêî 10 òèñÿ÷ ðiçíèõ òåñòiâ. Ìåòîä òåñòiâ âèêîðèñòîâóºòüñÿ ç ìåòîþ äiàãíîñòèêè ³ º ðiçíîâèäîì åêñïåðèìåíòó. Åêñïåðèìåíò ïðè öüîìó ìຠåêçàìåíàöiéíèé, âèìiðþ- âàëüíèé õàðàêòåð. Òåñò — öå ñïåöiàëüíî ðîçðîáëåíi çàâäàííÿ i ïðîáëåìíi ñèòóàöi¿, âèêîðèñòàííÿ ÿêèõ ó ðåçóëüòàòi êiëüêiñíî¿ i ÿêiñíî¿ îöiíêè ìîæå ñòàòè ïîêàçíèêîì ðîçâèòêó ïåâíèõ ïñèõi÷íèõ ÿâèù. Çà äîïîìîãîþ òåñòiâ âñòàíîâëþºòüñÿ íàÿâíiñòü ÷è âiäñóòíiñòü ïåâíèõ çäiáíîñòåé (äèäàêòè÷íèõ, êîìóíiêàòèâíèõ, îðãàíiçàöiéíèõ), íàâè÷îê, âìiíü; âäàºòüñÿ íàéòî÷í³øå îõàðàêòåðèçóâàòè äåÿêi ÿêîñòi îñîáèñòîñòi (âîëþ, òåìïåðàìåíò, õàðàêòåð, óâàãó, ìèñëåííÿ i ò. ³í.). Ó ñó÷àñí³é ïñèõîäiàã- íîñòèö³ âèêîðèñòîâóþòüñÿ òàê³ îñíîâí³ âèäè òåñòiâ: • òåñòè iíòåëåêòó — çàäà÷i íà ëîãi÷íi âiäíîøåííÿ, óçàãàëüíåí- íÿ, êìiòëèâiñòü. Ðîçðiçíÿþòü òåñòè äëÿ âèâ÷åííÿ iíòåëåêòóàëüíèõ çäiáíîñòåé, ðiâíÿ ðîçóìîâîãî ðîçâèòêó îñîáèñòîñòi òà óñïiøíîñòi. Çà äîïîìîãîþ öèõ òåñò³â ìîæíà ç’ÿñóâàòè ðiâåíü ðîçâèòêó îêðåìèõ ïñè- õi÷íèõ ïðîöåñiâ, ðiâåíü çàñâîºííÿ çíàíü ³ çàãàëüíîãî ðîçóìîâîãî ðîç- âèòêó, ðîçðîáèòè çàõîäè äëÿ ïîäàëüøîãî ðîçâèòêó îñîáèñòîñòi; 32
- 33. • òåñòè äîñÿãíåíü— âèÿâëåííÿ ñòóïåíÿ êîíêðåòíèõ çíàíü. Ïî- ä³ëÿþòüñÿ íà êâàëiôiêàöiéíi àáî ïðîôåñiéíi çàâäàííÿ, ùî âèçíà÷àþòü ñòóïiíü êâàëiôiêàöi¿ ëþäèíè, äàþòü çìîãó ó ïåðøîìó íàáëèæåííi âèÿ- âèòè ñïðÿìîâàíiñòü ïðîôåñ³éíèõ iíòåðåñiâ, ùî âêàçóþòü íà âiäïîâiäíi ñõèëüíîñò³ äî ïåâíîãî òèïó ïðîôåñi¿ (íàïðèêëàä, ðiâåíü ðîçâèòêó óïðàâëiíñüêèõ çäiáíîñòåé i ëiäåðñüêèõ ÿêîñòåé îñîáèñòîñòi). Çà äîïî- ìîãîþ ïðîôåñiéíèõ òåñòiâ ìîæíà âèçíà÷èòè ñòóïiíü óñâiäîìëåíîñòi âèáîðó ïðîôåñi¿, óÿâëåííÿ ïðî íå¿, ñïðÿìîâàíiñòü íà ïåâíèé õàðàêòåð òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi. Íà îñíîâ³ òåñò³â ÿê ñòàíäàðòèçîâàíîãî ìåòîäó ìîæíà ïîðiâíþâàòè ðiâåíü ðîçâèòêó é óñïiøíîñòi äîñëiäæóâàíèõ çã³äíî ç âèìîãàìè ïðîôåñiîãðàì ðiçíèõ ôàõ³â, ïëàíóâàòè ôîðìó êîðèãóþ÷èõ âïëèâiâ íà ïåâíèé ïðîôåñiéíèé âèá³ð, öèì ñàìèì íàáëèçèòè ñàìîîöiíêó ïðîôåñiéíî âàæëèâèõ ÿêîñòåé îñîáèñòîñòi äî ðåàëüíî¿, àäåêâàòíî¿. Îñîáëèâî ÷àñòî âèêîðèñòîâóþòüñÿ îñîáèñòiñíi òåñòè. Íàïðèê- ëàä, ó çàãàëüíîïñèõîëîãi÷íèõ äîñëiäæåííÿõ ç ìåòîþ âèâ÷åííÿ õàðàê- òåðèñòèê îñîáèñòîñòi, ¿¿ ïñèõîëîãi÷íèõ ÿêîñòåé. Òåñòóâàííÿ äîïîìàãຠâèÿâèòè áàãàòî îñîáèñòiñíèõ ÿêîñòåé, ÿêi íå ïiääàþòüñÿ àäåêâàòíié ñàìîîöiíöi. Íåäîëiê îñîáèñòiñíèõ òåñòiâ ïîëÿãຠâ òîìó, ùî âîíè îõîï- ëþþòü ëèøå ÿêèéñü îäèí á³ê îñîáèñòîñòi. Öåé íåäîëiê ÷àñòêîâî äî- ëàºòüñÿ ó ñêëàäíèõ òåñòàõ (òåñò Êåòòåëà). Ïðè öüîìó ïîñòຠâàæëèâå ïèòàííÿ: íàñêiëüêè çíà÷óùi äëÿ îñîáèñòîñòi çàâäàííÿ i çàïèòàííÿ, ùî ¿é ïðîïîíóþòüñÿ. Êîëè äîñëiäæåííþ ïiääàþòüñÿ âëàñòèâîñòi òà õà- ðàêòåðèñòèêè, â iñíóâàííi ÿêèõ ëþäèíà ïîâíiñòþ íå âïåâíåíà, íå óñâiäîìëþº àáî íå õî÷å âèçíàâàòè ó ñåáå (íàïðèêëàä, íåãàòèâíi ðèñè, ìîòèâè), âèêîðèñòîâóþòüñÿ ïðîåêòèâíi òåñòè. Ïiääîñëiäíèõ ââîäÿòü ó íåâèçíà÷åíó ñèòóàöiþ, ç ÿêî¿ âîíè ïîâèííi ñàìîñòiéíî âèéòè àáî ïðèéíÿòè îñòàòî÷íå ðiøåííÿ. Ïîíÿòòÿ “ïðîåêòèâíi òåñòè” (“êèäàþ âïå- ðåä”) óâ³â ó 1930 ð. Ôðåíê. Ö³ òåñòè âèêîðèñòîâóþòü äëÿ öiëiñíîãî âèâ÷åííÿ îñîáèñòîñòi. Îäåðæàíi çà ¿õ äîïîìîãîþ ðåçóëüòàòè äàþòü “ïðîåêöiþ” îñîáèñòîñòi, ùî ñïðèÿº ¿õí³é îöiíö³. Ïðîåêòèâíi òåñòè íàé÷àñòiøå ñòîñóþòüñÿ ìîðàëüíèõ ïîçèöié àáî ñèòóàö³é, íà ÿêi êîæíà ëþäèíà ðåàãóº ïî-ñâîºìó. Îñòàííiì ÷àñîì âåëèêîãî ïîøèðåííÿ íàáóëè òåñòè êðåàòèâíîñòi, çà äîïîìîãîþ ÿêèõ äîñëiäæóþòü ðîçâèòîê òâîð÷èõ çäiáíîñòåé. Çà ôîðìîþ òåñòîâi ìåòîäè ïîäiëÿþòü íà âåðáàëüíi, íåâåðáàëüíi (ïðàêòè÷íi äi¿) òà ìiøàíi. Äiàãíîñòè÷íà öiííiñòü òåñòó çíà÷íîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä ïðàâèëüíîñòi éîãî âèêîðèñòàííÿ òà äîòðèìàííÿ óìîâ ïñèõîëîãi÷íîãî òåñòóâàííÿ: 33
- 34. • çáåðåæåííÿ òàºìíèöiïñèõîëîãi÷íîãî äiàãíîçó; • íåçàïîä³ÿííÿ øêîäè ãiäíîñòi ëþäèíè; • äîáðîâiëüíà çãîäà äîñëiäæóâàíîãî; • íàÿâíiñòü äîáðîçè÷ëèâîãî êîíòàêòó ìiæ äîñëiäæóâàíèì i äîñëiä- íèêîì; • íåïðèïóñòèì³ñòü çàìiíþâàííÿ ïñèõîëîãi÷íîãî àíàëiçó ðåçóëü- òàòiâ äîñëiäæåííÿ ôîðìàëüíîþ ñòàòèñòè÷íîþ îáðîáêîþ îäåðæàíèõ áàëiâ i âiäíåñåííÿ îñîáèñòîñòi äî ïåâíî¿ êàòåãîði¿ ëèøå íà îñíîâi òåñòóâàííÿ; • íåäîñòàòíÿ îáãðóíòîâàíiñòü é íåïåðåâiðåíiñòü ïñèõîëîãi÷íèõ òåñò³â ìîæóòü ñïðè÷èíèòè ñåðéîçí³ ïîìèëêè, çàâäàòè âåëèêî¿ øêîäè ïðè îöiíþâàíí³ ðiâíÿ ïñèõi÷íîãî ðîçâèòêó ëþäèíè. Ïðè ïðàâèëüíîìó çàñòîñóâàííi òåñò³â ìîæíà çiáðàòè çà êîðîòêèé òåðì³í âåëèêó êiëüêiñòü iíôîðìàöi¿, äîñèòü öiííèé ìàòåðiàë äëÿ ÿêiñíîãî ïñèõîëîãi÷íîãî àíàëiçó, ùî ïiäâèùóº ïðîäóêòèâíiñòü äîñëiäíèöüêî¿ äiÿëüíîñòi. Ðåçóëüòàòè òåñòîâèõ äîñëiäæåíü íå ìîæíà îöiíþâàòè ÿê àáñîëþòíi ïîêàçíèêè ïñèõîëîãi÷íèõ ðåçåðâ³â îñîáèñòîñòi. Âîíè º ëèøå ïîêàçíè- êàìè ðiâíÿ ðîçâèòêó äîñëiäæóâàíèõ ÿâèù íà ïåâíèé ìîìåíò, çà êîí- êðåòíèõ óìîâ æèòòÿ i ïðàöi. Ìåòîä òåñòiâ íå ïðåòåíäóº íà âèíÿòêîâ³ñòü ³ íå çàìiíþº iíø³ ìåòîäè ïñèõîëîãi÷íîãî äîñëiäæåííÿ. Íàâïàêè, íàéáiëüøó êîðèñòü âií ïðèíîñèòü ñàìå â ðàç³ ïðàâèëüíîãî ïîºäíàííÿ ç iíøèìè ìåòîäàìè ³ çàáåçïå÷óº ÿêíàéïîâí³øå âèâ÷åííÿ îñîáèñòîñòi ëþäèíè. §3. Åêñïåðèìåíòàëüíi äîñëiäæåííÿ, ¿õ ïåðåâàãè òà íåäîëiêè Îñíîâíèì ó ïñèõîëîãi¿, ÿê i â iíøèõ íàóêàõ, º ìåòîä åêñïåðèìåíòó, ïåðåâàãà ÿêîãî ïåðåä iíøèìè ïîëÿãຠâ òîìó, ùî äîñëiäíèê ñàì âèê- ëèêຠÿâèùà, ÿêi éîãî öiêàâëÿòü, à íå ÷åêຠ¿õ ïîÿâè. Ìåòîä åêñïåðè- ìåíòó — íàéíàäiéí³øèé çàñiá îäåðæàííÿ â³ðîã³äíî¿ iíôîðìàöi¿. Åêñïåðèìåíò — öå îðãàíiçîâàíà äîñëiäíèêîì âçàºìîäiÿ ìiæ äîñëiäæóâàíèì ÷è ãðóïîþ äîñëiäæóâàíèõ i åêñïåðèìåíòàëüíîþ ñèòóàöiºþ ç ìåòîþ âñòàíîâëåííÿ çàêîíîìiðíîñòåé öiº¿ âçàºìîäi¿ òà çìiííèõ, âiä ÿêèõ âîíà çàëåæèòü. Åêñïåðèìåíò ó ïñèõîëîãi¿ ïðàöi — öå âèâ÷åííÿ ïñèõîëîãi÷íèõ îñîáëèâîñòåé äiÿëüíîñòi ëþäèíè, ñïðè÷èíåíèõ çìiíàìè óìîâ, ìåòè ÷è ñïîñîáó âèêîíàííÿ öiº¿ äiÿëüíîñòi. 34
- 35. Ïðè öüîìó ñòâîðþþòüñÿîñîáëèâi åêñïåðèìåíòàëüíi óìîâè äëÿ âèÿâ- ëåííÿ ïðè÷èííî-íàñëiäêîâèõ çàëåæíîñòåé. Åêñïåðèìåíò áiëüøîþ ì³ðîþ, íiæ iíøi ìåòîäè, ïîâ’ÿçàíèé ³ç òåîðiºþ. Éîãî ìîæíà ïðîâîäèòè ëèøå òîäi, êîëè äîñëiäíèê ìຠóÿâëåííÿ ïðî ïðèðîäó äîñëiäæóâàíîãî ïðî- öåñó, ïðî ôàêòîðè, ùî äåòåðìiíóþòü éîãî. Ñòâîðþþ÷è âiäïîâiäíi óìî- âè, äîñëiäíèê îäåðæóº ìîæëèâiñòü: • ÷iòêî âðàõîâóâàòè âïëèâ çàçíà÷åíèõ óìîâ íà äîñëiäæóâàíi ïñèõi÷íi ÿâèùà; • çìiíþâàòè îäíi óìîâè i çáåðiãàòè íåçìiííèìè iíøi i òèì ñàìèì ðîçêðèâàòè ïðè÷èíè ïåâíèõ ïñèõ³÷íèõ ÿâèù; • ïîâòîðþâàòè äîñëiä i, òàêèì ÷èíîì, íàêîïè÷óâàòè êiëüêiñíi äàíi, íà îñíîâi ÿêèõ ìîæíà ðîáèòè âèñíîâîê ïðî òèïîâiñòü ÷è âèïàäêîâiñòü äîñëiäæóâàíèõ ÿâèù. ²ñíóþòü äâà ðiçíîâèäè ïñèõîëîãi÷íîãî åêñïåðèìåíòó: ïðèðîäíèé i ëà- áîðàòîðíèé. Ïðèðîäíèé åêñïåðèìåíò ðîçðîáèâ i çàïðîïîíóâàâ äëÿ ïðàêòè÷íîãî âèêîðèñòàííÿ ðîñiéñüêèé ïñèõîëîã À. Ëàçóðñüêèé. Öåé åêñïåðèìåíò áà- çóºòüñÿ íà óïðàâëiííi ïîâåäiíêîþ äîñëiäæóâàíèõ ó ïðèðîäíèõ óìî- âàõ. Ñòâîðþþòüñÿ ñïåöiàëüíi åêñïåðèìåíòàëüíi óìîâè, ÿêi íå ïîðóøó- þòü çâè÷àéíîãî ïåðåá³ãó ïîäié. ²íøèìè ñëîâàìè, íà ïðèðîäíîìó òëi ââîäÿòüñÿ åêñïåðèìåíòàëüíi çìiíè, ïðî ÿê³ äîñëiäæóâàíi íå çäîãàäó- þòüñÿ. Íàïðèêëàä, íà âèðîáíèöòâi, â öåõó ïðàöþº ðîáiòíèê-ïî÷àòêiâåöü. Åêñïåðèìåíòàòîð íåïîìiòíî äëÿ ïðàö³âíèêà âíîñèòü âiäõèëåííÿ ó ïðà- âèëüíó ðîáîòó îáëàäíàííÿ (âèìèêຠìîòîð, ðîáèòü çìiíè â ðåãóëþâàííi i ò. ³í.). Ó òàêèé ñïîñ³á ïåðåâiðÿþòüñÿ åìîöiéíi âëàñòèâîñòi ïðàö³âíèêà, éîãî êìiòëèâiñòü. Ëàáîðàòîðíèé åêñïåðèìåíò ïåðåäáà÷ຠïðîâåäåííÿ äîñëiäæåííÿ ó øòó÷íèõ (ëàáîðàòîðíèõ) óìîâàõ, ç âèêîðèñòàííÿì âèìiðþâàëüíî¿ àïàðà- òóðè, ïðèëàäiâ òà iíøîãî åêñïåðèìåíòàëüíîãî ìàòåðiàëó. Äîñëiäæóâàíèé çíàº, ùî íàä íèì åêñïåðèìåíòóþòü, àëå íå îäåðæóº iíôîðìàöi¿ ïðî õàðàêòåð âèêîíóâàíèõ çàâäàíü. Îäíèì ³ç ïåðøèõ ó Ðîñi¿ ëàáîðàòîðíèé åêñïåðèìåíò çàïðîâàäèâ Â. Áåõòåðºâ, ðîçïî÷àâøè äîñëiäæåííÿ åôåêòèâíîñòi ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi. Âií âñòàíîâèâ, ùî òî÷íiñòü ñïðèé- ìàííÿ, ïðîäóêòèâíiñòü ïàì’ÿò³, ñïîñòåðåæëèâiñòü iíäèâiäiâ, ùî ðåàëiçóþòü ñï³ëüíó äiÿëüíiñòü ó ãðóïàõ, âèùà, íiæ ïðè ñàìîñòiéíié ðîáîòi. Ëàáîðàòîðíèé åêñïåðèìåíò ìຠáàãàòî ïåðåâàã: • ìîæëèâ³ñòü óñóíåííÿ ñòîðîííiõ âïëèâ³â; • îäåðæàííÿ áiëüø òî÷íèõ ðåçóëüòàò³â çàâäÿêè âèêîðèñòàííþ ñïåöiàëüíèõ ïðèìiùåíü, âèìiðþâàëüíî¿ àïàðàòóðè, òðåíàæåðiâ; 35
- 36. • ìîæëèâ³ñòü çìîäåëþâàòèóìîâè, ÿêi ðiäêî çóñòði÷àþòüñÿ ó ïî- âñÿêäåííîìó æèòòi (íàïðèêëàä, äîñëiäæåííÿ îñîáèñòîñòi â åêñïåðè- ìåíòàëüíèõ óìîâàõ, åêñòðåìàëüíèõ ñèòóàöiÿõ); • ìîæëèâiñòü ïîâòîðåííÿ; • äîñÿãíåííÿ íàáàãàòî âèùî¿ òî÷íîñò³ ðåºñòðàöi¿ äié äîñëiäæóâà- íèõ ïîðiâíÿíî iç ñïîñòåðåæåííÿì. Îñíîâíèé íåäîëiê ëàáîðàòîðíîãî åêñïåðèìåíòó ïîëÿãຠó òîìó, ùî äëÿ äîñë³äæóâàíèõ ñòâîðþþòüñÿ øòó÷íi óìîâè, ÿê³ ³ñòîòíî âïëèâà- þòü íà ïðîÿâ ¿õ ïñèõiêè. Òà é íå âñi ïñèõi÷íi ÿâèùà ìîæíà âèâ÷èòè (íàïðèêëàä, ïî÷óòòÿ ðàäîñòi). Ïðè âèêîðèñòàííi åêñïåðèìåíòó ñëiä äîò- ðèìóâàòèñÿ ïåâíèõ âèìîã: • ïîñòàíîâêè ìåòè; • ïëàíóâàííÿ; • âèñóíåííÿ ãiïîòåçè; • âèáið äîñëiäæóâàíèõ. Ïðè öüîìó ñëiä óðàõîâóâàòè, ùî íà äîñòîâiðíiñòü äàíèõ âïëèâàþòü îñîáèñòiñòü åêñïåðèìåíòàòîðà, éîãî âìiííÿ ïðàöþâàòè ç äîñëiäæóâà- íèìè, ñòóïiíü éîãî ñóìiñíîñòi ç íèìè, à òàêîæ äîáðîâiëüíà çãîäà äîñëiäæóâàíèõ íà ó÷àñòü â åêñïåðèìåíòi. §4. Ìåòîä âèâ÷åííÿ äîêóìåíòiâ Ó ïñèõîëîãi¿ ïðàöi òà óïðàâëiííÿ ÷àñòî âèêîðèñòîâóþòü ÿê äîïîìiæ- íèé ìåòîä — âèâ÷åííÿ äîêóìåíòiâ. Äîêóìåíòè — öå ñïåöiàëüíî ñòâîðåíi ïðåäìåòè, ïðèçíà÷åíi äëÿ ïåðåäàâàííÿ òà çáåðåæåííÿ iíôîðìàöi¿. Äîêóìåíòîì ìîæå áóòè áóäü-ÿêà iíôîðìàöiÿ, ùî ìiñòèòü äàíi ïðî çìiíè ó çìiñòi ïðàöi, ïðî îáñÿã âèêîíàíèõ ðîáiò, ïðî âçàºìîâiäíîñèíè ó òðóäîâèõ êîëåêòè- âàõ, ïðî âïëèâ òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi íà ëþäèíó òà ³í. Ïðåäìåòîì àíàëiçó ìîæå áóòè áóäü-ÿêà iíôîðìàöiÿ, çàôiêñîâàíà â ðóêîïèñíîìó ÷è äðóêî- âàíîìó òåêñòi, íà ìàãíiòíié, êiíî- òà âiäåîïëiâöi. Öå ìîæóòü áóòè ïðîòî- êîëè çáîðiâ, ïëàíè ðîáîòè, äîêóìåíòàöiÿ ïî êàäðàõ òà ií. ϳä ÷àñ ãîñ- ïîäàðþâàííÿ âèêîðèñòîâóþòü âåëèêó êiëüêiñòü äîêóìåíòiâ, i ùîá êðà- ùå îðiºíòóâàòèñÿ â öüîìó ðîçìà¿òòi, íåîáõiäíî äîáðå çíàòè ¿õ êëàñèôiêàöiþ. Àäæå âiä âèäó äîêóìåíòà çàëåæèòü, ç ÿêîþ ìåòîþ âií ìîæå áóòè âèêîðèñòàíèé. Òàê, ïðè äîñëiäæåííi ïðîáëåìè ïëèííîñòi êàäðiâ íåîáõiäíî çiáðàòè ó âiääiëi êàäðiâ äîêóìåíòè, â ÿêèõ ìiñòÿòüñÿ 36
- 37. äàíi ïðî ïðàö³âíèêiâi ìîòèâè ¿õ çâiëüíåííÿ, íàêàçè i ðîçïîðÿäæåííÿ àäìiíiñòðàöi¿, ùî ðåãóëþþòü ïðîôåñiéíèé ðóõ i âèêîðèñòàííÿ êàäðiâ, äîêóìåíòè, ùî âiäáèâàþòü äàí³ ïðî àäàïòàöiþ ìîëîäèõ ïðàö³âíèêiâ i ¿õ çàêðiïëåííÿ íà ïiäïðèºìñòâi, ïðîòîêîëè çáîðiâ, íà ÿêèõ îáãîâîðþâà- ëèñÿ ïèòàííÿ êàäðîâî¿ ïîëiòèêè. Óìîâíî äîêóìåíòè ïîäiëÿþòü íà òèïè. Çà ñòàòóñîì: • îôiöiéíi (óðÿäîâi ìàòåðiàëè, ïîñòàíîâè, ñòàòèñòè÷íà çâiòíiñòü, àðõiâè, íàêàçè òà ií.); • íåîôiöiéíi (àíêåòè, ñêàðãè, ìåìóàðè, ëèñòè, ôîòîãðàôi¿). Çà ôîðìîþ: • ïèñüìîâi òåêñòè (äðóêîâàíi, ìàøèíîïèñíi, ðóêîïèñíi); • ôîíåòè÷íi (ìàãíiòîôîííi çàïèñè, ïëàò³âêè, ëàçåðíi äèñêåòè); • iêîíîãðàôi÷íi (êiíî-, âiäåî-, ôîòîäîêóìåíòè, òâîðè æèâîïèñó). Çà äæåðåëîì iíôîðìàöi¿: • ïåðâèííi (ñòâîðåíi íà îñíîâi ïðÿìîãî ñïîñòåðåæåííÿ ÷è áåçïî- ñåðåäíüîãî îïèòóâàííÿ); • âòîðèííi (îáðîáëåíà i óçàãàëüíåíà ïåðâèííà iíôîðìàöiÿ). Çà ñòóïåíåì ïåðñîíiôiêàöi¿: • îñîáîâi (àâòîáiîãðàôiÿ, îñîáîâi êàðòêè, õàðàêòåðèñòèêè, çàÿâè, àíêåòè, ñêàðãè); • áåçîñîáîâi (çâiòè, ïðîòîêîëè, àðõiâíi äîêóìåíòè). Ïî÷èíàþ÷è ïðàöþâàòè ç äîêóìåíòàìè, ñëiä ïàì’ÿòàòè, ùî öå ëèøå íà ïåðøèé ïîãëÿä ïðîñòî i äîñòóïíî. Íàñïðàâäi öÿ ðîáîòà ïîòðåáóº â³ä äîñë³äíèêà ñïåöiàëüíî¿ ïiäãîòîâêè. Äîñòîâiðí³ñòü iíôîðìàöi¿, ïîäàíî¿ â äîêóìåíòàõ, ñë³ä âèçíà- ÷àòè â òàê³é ïîñë³äîâíîñò³: • âñòàíîâèòè, ç ÿêîþ ìåòîþ ñêëàäåíî äîêóìåíò, õòî éîãî àâòîð òà iíiöiàòîð; • ïðîàíàëiçóâàòè íàìiðè îñiá, ùî ñêëàëè äîêóìåíò; • âèîêðåìèòè îïèñ ïîäié òà ¿õ îöiíêó; âñòàíîâèòè, ÷è áóâ àâòîð äîêóìåíòà ñâiäêîì çàôiêñîâàíî¿ ïîäi¿, ÷è ïåðåêàçàâ ¿¿ çi ñë³â iíøèõ, ÷è ñêëàâ äîêóìåíò íà ï³äñòàâi äàíèõ, îäåðæàíèõ âiä iíøèõ; ïðè öüîìó âàæëèâî ïàì’ÿòàòè, ùî ïåðâèííi äîêóìåíòè íàäiéíiøi â³ä âòîðèííèõ, îôiöiéíi äîêóìåíòè äîñòîâiðí³øi, íiæ íåîôiöiéíi, îñîáîâi — íàäiéíiø³, íiæ áåçîñîáîâi; • ç’ÿñóâàòè çàãàëüíi îáñòàâèíè, çà ÿêèõ ñêëàäàâñÿ äîêóìåíò: ÷è âîíè ñïðèÿëè îá’ºêòèâíîñòi, ÷è ïðèçâåëè äî ñïîòâîðåííÿ iíôîðìàöi¿ 37
- 38. (íàïðèêëàä, ó ïðîòîêîëiçáîðiâ çàôiêñîâàíî ôàêò, ÿêèìè áóëè ðåàêöiÿ i ïîâåäiíêà ó÷àñíèêiâ çáîðiâ). ßêùî, íàïðèêëàä, äîêóìåíò òðåáà áóëî ñêëàñòè ó ñòèñëi òåðì³íè, òî äàíi ìîæóòü áóòè íåòî÷íèìè. Ñë³ä çâàæàòè òàêîæ íà òå, ùî çàâæäè iñíóº íåáåçïåêà ñóá’ºêòèâíîñòi îöiíîê äîñëiäíèêà. Îäíèì ³ç ìåòîäiâ âèâ÷åííÿ äîêóìåíòiâ º êîíòåíò-àíàëiç (â³ä àíãë. content — çìiñò). Ñóòü éîãî ïîëÿãຠó âèîêðåìëåííi â òåêñòi äîêóìåíòà ïåâíèõ îäèíèöü çìiñòó äëÿ ¿õ ñòàòèñòè÷íî¿ îáðîáêè (ðîçðàõóíîê ÷àñòîòè âæèâàííÿ öèõ îäèíèöü: òåðìiíiâ, îöiíîê i ò. ³í.). Íàïðèêëàä, âèêîíàâøè êîíòåíò-àíàëiç äiëîâèõ õàðàêòåðèñòèê, ÿêi êåðiâíèê äàâ ïiäëåãëèì, ìîæíà ä³éòè âèñíîâêó, íà ÿêi ÿêîñòi ï³äëåãëèõ âií îðiºíòóºòüñÿ, ùî éîãî ïðèâàá- ëþº — çîâíiøíi àòðèáóòè æèòòÿ ÷è ãëèáèííi ðèñè õàðàêòåðó. Âàæëèâî ïàì’ÿòàòè, ùî ïðè ðîáîòi ç äîêóìåíòàìè îäåðæàíi äàíi ïîâèííi âiäïîâiäàòè ïåâíîìó ðiâíþ óçàãàëüíåíîñòi, ìàòè òåîðåòè÷íó i ïðàêòè÷íó çíà÷óùiñòü. Àðñåíàë êîíêðåòíèõ ïñèõîëîãi÷íèõ ìåòîäèê, ùî âèêîðèñòîâóþòüñÿ ñó÷àñíîþ ïñèõîëîãi÷íîþ íàóêîþ, äóæå âåëèêèé. Ôîðìè ¿õ ðiçíîìàíiòíi é âèçíà÷àþòüñÿ ñâîºðiäíiñòþ ãàëóçi ïñèõîëîãi¿ i ïðîáëåìè, ÿêà ïîòðå- áóº êîíêðåòíî¿ ìåòîäèêè. Íàïðèêëàä, äîñëiäæåííÿ ç ïñèõîëîãi¿ ïðàöi, êèì áè âîíè íå ïðîâîäèëèñÿ, ìàþòü íà ìåò³ íàóêîâå îá´ðóíòóâàííÿ âiäïîâiäåé íà çàïèòàííÿ ïðàêòèêè. Òîìó íàéäîö³ëüí³øå äîòðèìóâà- òèñü òàêî¿ ïîñëiäîâíîñò³ ïîáóäîâè äîñëiäæåíü: øèðîêå ñïîñòåðåæåí- íÿ i ìàñîâå îïèòóâàííÿ ïðàêòèêiâ, àíàëiç çiáðàíîãî ìàòåðiàëó i äîáið äóìîê òà ïðîïîçèöié, ùî çàñëóãîâóþòü íà óâàãó, ¿õ åêñïåðèìåíòàëüíà ïåðåâiðêà. Âîëîäiííÿ ìåòîäàìè ïñèõîëîãi÷íèõ äîñëiäæåíü òà âì³ííÿ âèêîðè- ñòîâóâàòè ¿õ íà ïðàêòèö³ — íàéâàæëèâ³ø³ óìîâè òâîð÷î¿ ðîáîòè ìå- íåäæåðà. Ðàçîì ç òèì ìîæíà âèîêðåìèòè êiëüêà çàãàëüíèõ ðèñ, ùî âëàñòèâi áiëüøîñòi êîíêðåòíèõ ïñèõîëîãi÷íèõ ìåòîäèê. ßê ïðàâèëî, äîñëiäæåííÿ ñêëàäàºòüñÿ ç ÷îòèðüîõ îñíîâíèõ åòàï³â: • ïiäãîòîâ÷îãî, íà ÿêîìó âèâ÷àþòüñÿ ìàòåðiàëè, çáèðàþòüñÿ ïîïåðåäíi äàíi, ñêëàäàºòüñÿ àíàìíåç (çãàäóâàííÿ), òîáòî îïèñóþòüñÿ óìîâè, ùî ïåðåäóþòü âèíèêíåííþ äîñëiäæóâàíîãî ôàêòó. Íà çàâåð- øåííÿ öüîãî åòàïó äîñëiäíèê ïî÷èíຠîðiºíòóâàòèñÿ â ìàòåðiàëi, âñòà- íîâëþº íåîáõiäíi êîíòàêòè ç äîñëiäæóâàíèìè, âèíèêຠãiïîòåçà, ÿêà ïîâèííà áóòè ïåðåâiðåíà i ïiäòâåðäæåíà ï³ä ÷àñ ïîäàëüøîãî âèâ÷åííÿ ìàòåð³àëó; • åêñïåðèìåíòàëüíîãî, ÿêèé ðåàëiçóº êîíêðåòíó ìåòîäèêó äîñëiä- æåííÿ i ðîçïàäàºòüñÿ íà ðÿä ïîñëiäîâíèõ ëàíîê — åêñïåðèìåíòàëü- íèõ ñåðié; 38
- 39. • êiëüêiñíî¿ îáðîáêèäàíèõ äîñëiäæåííÿ, ùî ïåðåäáà÷ຠçàñòî- ñóâàííÿ ìàòåìàòè÷íîãî àïàðàòó ïñèõîëîãi¿: âèêîðèñòàííÿ ðiçíèõ ñòà- òèñòè÷íèõ ïðèéîìiâ, à òàêîæ îñíîâíèõ ïîëîæåíü òåîði¿ éìîâiðíîñòåé. Íà öüîìó åòàï³ îö³íþþòü äîñòîâiðíiñòü îäåðæóâàíèõ âèñíîâêiâ, ñòâåð- äæóþòü âèñóíóòó ðàíiøå ãiïîòåçó; • iíòåðïðåòàöi¿ îäåðæàíèõ äàíèõ, ¿õ òëóìà÷åííÿ íà îñíîâi ïñè- õîëîãi÷íî¿ òåîði¿, îñòàòî÷íå ç’ÿñóâàííÿ ïðàâèëüíîñòi ÷è ïîìèëêîâîñòi ãiïîòåçè äîñëiäæåííÿ. ÑÏÈÑÎÊ ÂÈÊÎÐÈÑÒÀÍί ÒÀ ÐÅÊÎÌÅÍÄÎÂÀÍί ËIÒÅÐÀÒÓÐÈ 1. Äèêàðåâà À. À., Ìèðñêàÿ Ì. È. Ñîöèîëîãèÿ òðóäà. — Ì., 1989. 2. Îáîçîâ Í. Í., Ù¸êèí Ã. Â. Ïñèõîëîãèÿ ðàáîòû ñ ëþäüìè. — Ê., 1999. 3. Ïåòðîâñêèé À. Â. Îáùàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1995. 4. Ñàöêîâ Í. ß. Ìåòîäû è ïðèåìû äåÿòåëüíîñòè ìåíåäæåðà è áèçíåñìå- íà. — Áåëàÿ Öåðêîâü, 1993. 39
- 40. Òåìà 3 ÎÑÎÁÈÑÒIÑÒÜ ÏÐÀÖ²ÂÍÈÊÀ, ¯¯ ÑÒÐÓÊÒÓÐÀ I ÏÐÎßÂÈ §1. Ïîíÿòòÿ ïðî îñîáèñòiñòü. Ñïiââiäíîøåííÿ ïîíÿòü “iíäèâiä”, “îñîáèñòiñòü”, “iíäèâiäóàëüíiñòü” Ïðîáëåìà îñîáèñòîñòi — îäíà ç öåíòðàëüíèõ ó êóðñi ïñèõîëîãi¿. Ïðî ¿¿ ñêëàäíiñòü òà áàãàòîãðàííiñòü ñâiä÷èòü íàâiòü òîé ôàêò, ùî ñüîãîäíi iñíóº ïîíàä 50 âèçíà÷åíü ïîíÿòòÿ “îñîáèñòiñòü”. Çà òåîðå- òè÷íîþ i ïðàêòè÷íîþ çíà÷óùiñòþ âîíà íàëåæèòü äî îäíiº¿ ç ôóíäà- ìåíòàëüíèõ ïðîáëåì. Ïðîåêòóâàííÿ i äiàãíîñòèêà îñîáèñòîñòi, âèçíà- ÷åííÿ îïòèìàëüíèõ óìîâ i íàéåôåêòèâí³øèõ øëÿõiâ ¿¿ ôîðìóâàííÿ íåìîæëèâi áåç çíàííÿ ñòðóêòóðè îñîáèñòîñòi òà çàêîíîìiðíîñòåé ¿¿ ñòàíîâëåííÿ é ðîçâèòêó. Ñëîâî “îñîáèñòiñòü” ïîõîäèòü âiä ëàòèíñü- êîãî persona, ùî îçíà÷ຠðèòóàëüíó ìàñêó, ÿêó çíiìàëè ç îáëè÷÷ÿ ïîìåðëîãî ó Ñòàðîäàâíüîìó Ðèìi. Âîíà âòiëþâàëà iì’ÿ, iíäèâiäóàëüíi ïðàâà i ïðèâiëå¿, ÿêi ïåðåäàþòü ó ñïàäîê. Ó âiò÷èçíÿíié ïñèõîëîãi¿ íàéâiäîìiø³ äîñëiäæåííÿ â ãàëóçi îñîáèñòîñòi ïîâ’ÿçàíi ç òåîðåòè÷íèìè ïðàöÿìè øêîëè Ë. Âèãîòñüêîãî. Âåëèêèé âíå- ñîê ó ðîçðîáêó öiº¿ ïðîáëåìè çðîáèëè ðîñ³éñüê³ òà óêðà¿íñüê³ â÷åí³ Ã. Êîñòþê, Î. Ëåîíòüºâ, Ë. Áîæîâè÷, À. Ïåòðîâñüêèé, Î. Àñìîëîâ, çàðóáiæíi ïñèõîëîãè Ã. Àéçåíê, Ð. Êåòòåë, Ã. Îëïîðò. Êîæíà ëþäèíà — öå íàñàìïåðåä iíäèâiä, áiîëîãi÷íèé îðãàíiçì, ùî ³ñíóº ñàìîñòiéíî (â³ä ëàò. individuum — íåïîäiëüíèé, òîé, ùî ³ñíóº ñàìîñòiéíî). Êîëè ãîâîðÿòü ïðî âëàñòèâîñòi ëþäèíè ÿê iíäèâiäà, òî ìàþòü íà óâàçi ¿¿ ïðèðîäíi îçíàêè, ÿêi äàþòü çìîãó ¿é áóòè æèâèì îðãàíiçìîì, ïðåäñòàâíèêîì homo sapiens. Iíäèâiä — öå ïîíÿòòÿ, ÿêå âèçíà÷ຠíàëåæíiñòü æèâî¿ iñòîòè äî ëþäñüêîãî ðîäó. Ãîëîâíîþ õàðàêòåðèñòèêîþ âëàñòèâîñòåé iíäèâiäà 40
- 41. º ¿õ ïåðåâàæàþ÷àçàëåæíiñòü âiä ñïàäêîâîñòi. Ïåðåõiä ôiëîãåíi¿ â îíòîãåíiþ º ïî÷àòêîì iíäèâiäà. Íîâîíàðîäæåíà äèòèíà º òiëüêè iíäèâiä. Àëå ùå â ðàííüîìó äèòèíñòâi iíäèâiä âêëþ÷àºòüñÿ â ïåâíó iñòîðè÷íó ñèñòåìó ñóñïiëüíèõ âiäíîñèí, áåðå ó÷àñòü ó êîëåêòèâíié ïðàöi, ñïiëêóºòüñÿ ç ëþäüìè i ñòຠñóñïiëüíîþ, ñîöiàëüíîþ iñòîòîþ, òîáòî îñîáèñòiñòþ. Îñîáèñòiñòü — öå ëþäèíà, ÿêà æèâå i äiº â ïåâíèõ ñóñïiëüíî- iñòîðè÷íèõ óìîâàõ, ïîñ³äຠïåâíå ìiñöå â ñóñïiëüñòâi i õàðàêòå- ðèçóºòüñÿ ñâiäîìiñòþ.  îñîáèñòîñòi íåìîâáè êîíöåíòðóþòüñÿ îñîáëèâîñòi ñóñïiëüñòâà, îñíîâíi éîãî ðèñè. Òîìó çðîçóìiòè æèòòÿ îñîáèñòîñòi ìîæíà òiëüêè ðîçãëÿäàþ÷è ¿¿ â êîíêðåòíèõ ñóñïiëüíèõ óìîâàõ, â äiÿëüíîñòi òà ñòîñóíêàõ ç iíøèìè ëþäüìè, àíàëiçóþ÷è ¿¿ ñî- ö³àëüíèé ñòàòóñ òà ìiñöå â ñóñïiëüíèõ âiäíîñèíàõ. Âiäïîâiäàþ÷è íà çàïèòàííÿ “×è âñi ëþäè º îñîáèñòîñòÿìè?”, ìè ñòâåðäæóºìî, ùî âñi îñîáèñòîñòi — öå iíäèâiäè, àëå íå êîæíèé iíäèâiä ìîæå ñòàòè îñîáèñòiñòþ. ²íøèìè ñëîâàìè, ïîíÿòòÿ “iíäèâiä” íå òîòîæíå ïîíÿòòþ “îñîáèñòiñòü”. Íå ìîæíà íàçâàòè îñîáèñòiñòþ íîâîíàðîäæåíó äèòèíó, ïñèõi÷íî õâîðó ëþäèíó, iäiîòà. Äî öiº¿ êàòåãîði¿ ëþäåé ìîæíà âiäíåñòè é iíäèâiäiâ, ÿêi ç òèõ ÷è iíøèõ ïðè÷èí ó ðàííüîìó äèòèíñòâi ïîòðàïèëè äî íåöèâiëiçîâàíîãî, äèêîãî ñâiòó. Ó ëiñàõ Àâåðîíà íà ïiâäíi Ôðàíöi¿ ó 1799 ð. ìèñëèâöi çíàéøëè õëîï÷èêà, ÿêèé, ÿê ç’ÿñóâàëîñÿ, æèâ òàì îäèí. Õëîï÷èê áóâ íå ñõîæèé íà ëþäñüêó iñòîòó íi â ïñèõi÷íîìó âiäíîøåííi, íi íàâiòü ôiçè÷íî. Âií ïåðåñóâàâñÿ íà âñiõ ÷îòèðüîõ êiíöiâêàõ, ¿â ÿê òâàðèíà i êóñàâ òèõ, õòî äî íüîãî íàáëèæàâñÿ. Âií áóâ çäàòíèé õîäè- òè áåç îäÿãó â ìîðîç òà âèéìàòè ¿æó ç ãàðÿ÷î¿ âîäè, íå âiä÷óâàþ÷è áîëþ, ìiã âèìîâëÿòè ëèøå çâóêè, íå ñõîæi íà ëþäñüêi, íå íàìàãàâñÿ ñïiëêóâàòèñÿ ç îòî÷óþ÷èìè éîãî ëþäüìè, ðîçãëÿäàþ÷è ¿õ ëèøå ÿê ïå- ðåøêîäó äî çàäîâîëåííÿ âëàñíèõ ïîòðåá. Ï’ÿòü ðîêiâ â÷åíi çàéìàëè- ñÿ Âiêòîðîì (òàêèì iì’ÿì éîãî íàðåêëè). Ñòàâøè þíàêîì, âií íàâ÷èâñÿ ðîçïiçíàâàòè ïðåäìåòè, ðîçóìiâ êiëüêà ñëiâ i âìiâ ¿õ âèìîâëÿòè, íàâiòü íàïèñàòè i ïðî÷èòàòè äåÿêi ç íèõ. Ïðîòå ñêîðî õëîï÷èê ïåðåñòàâ ðî- áèòè óñïiõè. Ñïðîáà íàâ÷èòè Âiêòîðà ñïiëêóâàòèñÿ âèÿâèëàñÿ íåâäà- ëîþ. Âií äîæèâ äî 40 ðîêiâ, ïðîòå æîäíèõ ïîìiòíèõ óñïiõiâ ó éîãî ïîâåäiíöi íå âiäáóëîñÿ. Öåé òà ïîäiáíi ïðèêëàäè ñâiä÷àòü, ùî îñîáèñòiñòþ íå íàðîäæóþòüñÿ, íåþ ñòàþòü ó ïðîöåñi æèòòÿ i äiÿëüíîñòi â ëþäñüêîìó ñóñïiëüñòâi. Îñîáèñòiñòþ ìîæíà íàçâàòè ëþäèíó, ùî äîñÿãëà ïåâíîãî ðiâíÿ ïñèõi÷íîãî i ñîöiàëüíîãî ðîçâèòêó, íà ÿêîìó âîíà íàáóâຠçäàòíîñò³ ñòàâèòè ïåðåä ñîáîþ æèòòºâî âàæëèâi öiëi é äîñÿãàòè ¿õ, êîëè â íå¿ âèðîáëåíi âëàñíi ïîãëÿäè i âiäíîøåííÿ, âëàñíi 41
- 42. ìîðàëüíi âèìîãè. Ëþäèíàíå ïåðåñòຠáóòè ñóñïiëüíîþ iñòîòîþ íàâiòü òîäi, êîëè âíàñëiäîê òèõ ÷è iíøèõ óìîâ ïðîòÿãîì ïåâíîãî ÷àñó æèâå íà ñàìîòi, îêðåìî âiä iíøèõ ëþäåé. I òîäi ëþäèíà êîðèñòóºòüñÿ çíàííÿìè, ÿêèõ âîíà íàáóëà, æèâó÷è â ñóñïiëüñòâi, êîðèñòóºòüñÿ ìîâîþ, ÿêà º ñóñïiëüíèì ïðîäóêòîì, çãàäóº ïðî ñâîº ìèíóëå ñóñïiëüíå æèòòÿ, äóìຠïðî ìàéáóòíº. Âîíà é òóò ïîâîäèòü ñåáå ÿê ñóñïiëüíà iñòîòà, óñâiäîìëþº ñâîþ íàëåæí³ñòü äî ïåâíî¿ ÷àñòèíè ñóñïiëüñòâà. Ïðîòå ñëiä çàçíà÷èòè, ùî ðåçóëüòàòè ÷èñëåííèõ íàóêîâèõ äîñëiäæåíü ñâiä÷àòü ïðî íåãàòèâ- íèé âïëèâ íà ïñèõiêó ëþäèíè, íà ¿¿ îñîáèñòiñòü íàâiòü ÷àñòêîâî¿ içîëÿöi¿ âiä ñóñïiëüñòâà (â’ÿçíi Ïåòðîïàâëîâñüêî¿ ôîðòåöi, ìîðÿêè, ùî ïåðå- áóâàþòü ó ìîði ø³ñòü—â³ñ³ì ìiñÿöiâ, ïîëÿðíèêè, êîñìîíàâòè òà ií.). Îäíiºþ ç íàéõàðàêòåðíiøèõ ðèñ îñîáèñòîñòi ëþäèíè º ¿¿ iíäèâi- äóàëüíiñòü. Î. Ëåîíòüºâ ó ñâî¿é ïðàö³ “ijÿëüí³ñòü. Ñâ³äîì³ñòü. Îñîáèñò³ñòü” (Ì., 1975) çàçíà÷àº: “Ïðîöåñ ðîçâèòêó îñîáèñòîñòi çàâæäè çàëèøàºòüñÿ ãëèáîêî iíäèâiäóàëüíèì, íåïîâòîðíèì.” Iíäèâiäóàëüíiñòü — öå îñîáèñòiñòü ó ñâî¿é ñâîºðiäíîñòi. Öå ëþäèíà, ÿêà ìຠðèñè, âëàñòèâi òiëüêè ¿é. Íåìຠäâîõ ëþäåé ç îäíàêîâèì ïîºäíàííÿì ïåâíèõ ïñèõîëîãi÷íèõ îñîáëèâîñòåé. Îñîáèñòiñòü ëþäèíè íåïîâòîðíà ó ñâî¿é iíäèâiäóàëüíîñòi. Iíäèâiäóàëüíiñòü — öå íåïîâòîðíå ïîºäíàííÿ ïñèõîëîãi÷íèõ îñîáëèâîñòåé ëþäèíè, ÿêi ñêëàäàþòü ¿¿ ñâîºðiäíiñòü, âiäìiííiñòü âiä iíøèõ ëþäåé. ³äîìèé â÷åíèé ². ̺÷íèêîâ ó ñâî¿é ïðàö³ “Åòþäè îïòèì³çìó” (Ì., 1909. — Ñ. 196) ïèñàâ: “×èì âèùå îðãàíiçîâàíà ñóñïiëüíà iñòîòà, òèì áiëüøîþ ì³ðîþ âèðàæåíà â íié iíäèâiäóàëüíiñòü”. Iíäèâiäóàëüíiñòü ïðî- ÿâëÿºòüñÿ â òåìïåðàìåíò³, õàðàêòåð³, çâè÷êàõ, iíòåðåñàõ, â îñîáëèâîñòÿõ ïiçíàâàëüíèõ ïðîöåñiâ: ñïðèéìàííi, ïàì’ÿòi, îðèãiíàëüíîñòi ìèñëåííÿ, óÿâi; ó çäiáíîñòÿõ, ñâîºðiäíîñòi ïî÷óòòiâ, âîëüîâié ñôåði ÷è îäðàçó â óñiõ ñôåðàõ ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi. Îðèãiíàëüíiñòü iíòåëåêòó ïîëÿãຠó çäàòíîñòi áà÷èòè òå, ùî íå áà÷àòü iíøi, â îñîáëèâîñòÿõ ïåðåðîáêè iíôîðìàöi¿, òîáòî â óìiííi ñòàâèòè ïðîáëåìè i ðîçâ’ÿçóâàòè ¿õ. Ñâîºðiäíiñòü ïî÷óòòiâ ìîæå ïðîÿâëÿòèñÿ â íàäìiðíîìó ðîçâèòêó îäíî- ãî ç íèõ (iíòåëåêòóàëüíi, ìîðàëüíi, åñòåòè÷íi), ó âåëèêié ðóõëèâîñòi åìîöié. Îñîáëèâîñòi âîëi ïðîÿâëÿþòüñÿ ó ñèëi âîëüîâèõ ïðîÿâiâ, âèòðèìöi, ìóæíîñòi. Iíäèâiäóàëüíiñòü õàðàêòåðèçóº îñîáèñòiñòü êîíêðåòíiøå, äåòàëüíiøå i ïîâíiøå. Âîíà º ïîñòiéíèì îá’ºêòîì äîñëiäæåííÿ ïðè âèâ÷åííi ÿê ïñèõîëîãi¿ îñîáèñòîñòi, òàê i iíøèõ íàïðÿìêiâ ïñèõîëîãi¿. Ïiäõiä êåðiâíèêà äî ïiäëåãëèõ ç ïîçèöi¿ òðüîõ àñïåêòiâ — ÿê äî ëþäèíè, îñîáèñòîñòi òà iíäèâiäóàëüíîñòi — äຠìîæëèâiñòü îäåðæàòè 42
- 43. áàãàòîãðàííå óÿâëåííÿ ïðîíèõ, äîïîìàãຠêîìïëåêñíî óÿâèòè êîëî âèðîáíè÷èõ i íåâèðîáíè÷èõ óìîâ, ÿêèõ âîíè ïîòðåáóþòü. Áà÷åííÿ öèõ òðüîõ ïîçèöié — íàéíåîáõiäíiøà óìîâà ïðàâèëüíîãî äîáîðó ôîðì i ìåòîäiâ ðîáîòè ç ëþäüìè. Òàêèé ïiäõiä êîðèñíèé i ñàìîìó êåðiâíèêó, òîìó ùî äຠçìîãó øëÿõîì ñàìîàíàëiçó âèÿâèòè ñâî¿ âíóòðiøíi ðå- çåðâè, ïðàâèëüíî îöiíþâàòè ñâî¿ ìîæëèâîñòi, âèçíà÷àòè íàéñïðèÿòëèâiø³ óìîâè äëÿ ñàìîâäîñêîíàëåííÿ. Óïðîäîâæ êiëüêîõ äåñÿòèëiòü ó íàøié êðà¿íi çäiéñíþâàëîñÿ ïðÿìå é îïîñåðåäêîâàíå ïðèãíi÷åííÿ ïðîÿâiâ iíäèâiäóàëüíîñòi ëþäåé. Ó ñóñïiëüñòâi ñòâåðäæóâàâñÿ àäàïòèâíèé òèï îñîáèñòîñòi. Õòî öüîìó íå ïiäêîðÿâñÿ, òîãî øåëüìóâàëè ÷è ôiçè÷íî çíèùóâàëè. Òàê ïiøëè ç æèòòÿ òèñÿ÷i ëþäåé, ÿêi ÿâëÿëè ñîáîþ çàãðîçó iñíóþ÷ié àäìiíiñòðàòèâíî-áþðîêðàòè÷íié ñèñòåìi ñàìå ÷åðåç ÿñêðàâó iíäèâiäóàëüíiñòü. Äåìîêðàòè÷íå ñóñïiëüñòâî ïðàãíå ñôîðìóâàòè ÿêî- ìîãà áiëüøå îñîáèñòîñòåé, ç ÿñêðàâîþ iíäèâiäóàëüíiñòþ. Öå ñóñïiëüñòâî áiëüø ñòiéêå, çäàòíå äî ðîçâèòêó, òàëàíîâèòiøå, à îòæå, i ïåðñïåêòèâí³- øå. Ñèëà êîëåêòèâó — â ðiçíîìàíiòíîñòi é áàãàòñòâi iíäèâiäiâ, ç ÿêèõ âií ñêëàäàºòüñÿ. Îäíîãî ôiëîñîôà ÿêîñü ñïèòàëè: “Ùî âàæëèâiøå — êîëåêòèâ ÷è îñîáèñòiñòü?”. “Çðîçóìiëî, êîëåêòèâ, — âiäïîâiâ âií, — àëå ÿêùî âií ñêëàäàºòüñÿ ç ÿñêðàâèõ îñîáèñòîñòåé, áî ñóìà îäèíèöü çàâæäè ïåðåâèùóº îäèíèöþ, à ñóìà íóëiâ çàâæäè äîðiâíþº íóëþ”. §2. Ñòðóêòóðà îñîáèñòîñòi ïðàö³âíèêà. Ïñèõîëîãi÷íà iºðàðõiÿ ¿¿ ñêëàäîâèõ Îñîáèñòiñòü — ÿâèùå íå àìîðôíå, à ñòðóêòóðíå. Ïiä ñòðóêòó- ðîþ ðîçóìiºòüñÿ ïîºäíàíÿ åëåìåíòiâ, ¿õ çâ’ÿçêiâ ó öiëiñíiñòü. Åëåìåíòiâ îñîáèñòîñòi ÿê öiëîãî áàãàòî, i âîíè ìàþòü ÿê ñîöiàëüíó, òàê i áiîëîãi÷íó îñíîâó. Ðîçðîáëåíà ïðîôåñîðîì Ê. Ïëàòîíîâèì äèíàìi÷íà ôóíêöiî- íàëüíà ñòðóêòóðà îñîáèñòîñòi ñêëàäàºòüñÿ ç ÷îòèðüîõ iºðàðõi÷íèõ ñòóïåíiâ. Êîæíîìó ñòóïåíþ âèùîãî ïîðÿäêó ïðèòàìàííèé âèùèé ð³âåíü ñèñòåìíî¿ ÿêîñò³ ïîð³âíÿíî ç³ ñòóïåíÿìè íèæ÷îãî ïîðÿäêó. Íàéíèæ- ÷èé ñòðóêòóðíèé ñòóï³íü — á³îïñèõîëîãi÷íi âëàñòèâîñòi — ïðèðîäíà îñíîâà îñîáèñòîñòi. Íàñòóïíèé — ïñèõi÷íi ïðîöåñè, âëàñòèâîñòi òà îñîáëèâîñòi. Ùå âèùèé ñòóï³íü — ðiâåíü çíàíü, âìiíü i íàâè÷îê îñîáèñòîñòi. I íàéâèùèé — ñïðÿìîâàíiñòü îñîáèñòîñòi. Îñíîâîþ öiº¿ iºðàðõi¿ º áiîïñèõîëîãi÷íi âëàñòèâîñòi îñîáèñòîñòi. Öå áiîëîãi÷íî çóìîâëåíà ïiäñòðóêòóðà, òîáòî õàðàêòåðèñòèêè, ùî 43
- 44. çàêëàäåíi ãåíåòè÷íî, äàþòüñÿëþäèíi âiä íàðîäæåííÿ. Äî ö³º¿ ïiäñòðóêòóðè íàëåæàòü: ñòàòü, âiê, ñòàí çäîðîâ’ÿ, òåìïåðàìåíò, çäiáíîñò³, ðiçíi ôiçè÷íi ðèñè ëþäèíè, ÿêi âèÿâëÿþòüñÿ ó áóäîâi òà ôóíêöiÿõ îðãàíiçìó â öiëîìó, ó áóäîâi òà ôóíêöiÿõ íåðâîâî¿ ñèñòåìè i îðãàíiâ ÷óòòÿ, ó çîâíiøíüîìó âèãëÿäi, ôiçè÷íié ñèëi, âèòðèâàëîñòi. Âiê i óïðàâëiíñüêà äiÿëüíiñòü. ×è ìîæíà ñòàâèòè ïèòàííÿ ïðî ïåðåâàãè áóäü-ÿêîãî âiêó? ×è iñíóþòü îáìåæåííÿ ó âiöi äëÿ ïåðåáó- âàííÿ íà “êàïiòàíñüêîìó ìiñòêó”? Ìåíåäæåð ïîâèíåí çíàòè, ÿêi ìîæëèâîñòi íàäàþòü ëþäèíi ðiçíi âiêîâi ïåðiîäè. ×èñëåííi äîñëiäæåííÿ äîâîäÿòü, ùî â ðiçíi ïåðiîäè iñíóâàííÿ ëþäèíè ñïîñòåðiãàºòüñÿ íåðiâíîìiðíèé ðîçâèòîê ¿¿ ïñèõi÷íèõ ôóíêöié. Òàê, íàéâèùèé ñòóïiíü ñïðèéíÿòëèâîñòi ñîöiàëüíîãî i ïðîôåñiéíîãî äîñâiäó ñïîñòåðiãàºòüñÿ ó 18–25 ðîêiâ — ïiäéîì ðiâíÿ ïàì’ÿòi, óâàãè, ìèñëåííÿ. Öåé ïåðiîä íàéêðàùèé äëÿ íàâ÷àííÿ. Ó 26–29 ðîêiâ îñîáèñò³ñòü ïåðåáóäîâóºòüñÿ: âèçíà÷àþòüñÿ æèòòºâi ïîçèöi¿, çìiíþºòüñÿ ïîëîæåííÿ ëþäèíè â ñiì’¿, òðóäîâîìó êîëåêòèâi, ñóñïiëüñòâi. ²íøèìè ñëîâàìè, âiäáóâàºòüñÿ ñîöiàëüíå ñòàíîâëåííÿ îñîáèñòîñòi. Ç’ÿâëÿºòüñÿ áàãàòî íîâèõ ñîöiàëüíèõ ðîëåé, çìiíþºòüñÿ ñîöiàëüíèé ñòàòóñ, ôîðìóºòüñÿ ñîöiàëüíà çðiëiñòü. Ó 30–33 ðîêè çíîâó ñïîñòåðiãàºòüñÿ ðîçâèòîê óñiõ iíòåëåêòóàëüíèõ ôóíêöié: ïàì’ÿòi, ìèñëåííÿ, óâàãè. Ðîçâèâàºòüñÿ òâîð÷à äiÿëüí³ñòü ëþäèíè, ùî çóìîâëþºòüñÿ íàñàìïåðåä íàãðîìàäæåííÿì æèòòºâîãî òà ïðîôåñiéíîãî äîñâiäó. Ç îäíîãî áîêó, ìåíåäæåð, êåðóþ÷è ïðàö³âíèêàìè ö³º¿ âiêîâî¿ êàòåãîði¿, ïîâèíåí âèìàãàòè âiä íèõ ïðîÿâó òàêèõ ïðîôåñiéíî âàæëè- âèõ ÿêîñòåé, ÿê iíiöiàòèâíiñòü, ñàìîñòiéíiñòü, òâîð÷iñòü. Ç iíøîãî áîêó, â³í ïîâèíåí ñòâîðþâàòè âiäïîâiäíi óìîâè ïðàöi äëÿ ö³º¿ êàòåãîði¿ ïðàöiâíèêiâ ç òèì, ùîá çàçíà÷åíi ÿêîñòi ðîçâèâàëèñÿ. Ïiñëÿ 40 ðîêiâ ó ëþäèíè çíèæóºòüñÿ øâèäêiñòü ñïðèéìàííÿ, ïåðå- ðîáêè iíôîðìàöi¿ i ðåàêöi¿ íà íå¿, iíòåíñèâíiñòü óâàãè, ïàäຠåìîöiéíà âðiâíîâàæåíiñòü, ïîãiðøóþòüñÿ é iíøi ïîêàçíèêè. Ç îãëÿäó íà çàçíà÷åí³ ðåçóëüòàòè äîñëiäæåíü ïñèõîëîãè ââàæàþòü, ùî íàéñïðèÿòëèâ³øèé äëÿ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi âiêîâèé ïåðiîä — 31–40 ðîêiâ. Ó ñåðåäíüîìó ïåðiîä ïðîôåñiéíèõ äîñÿãíåíü ó ñïåöiàëiñòiâ íàñòຠáëèçüêî 37–38 ðîêiâ. Ó çâ’ÿçêó ç öèì äîñèòü àêòóàëüíîþ º ïðîáëåìà iíòåíñèâíîñòi ñòàðiííÿ iíòåëåêòóàëüíèõ ôóíêöié. Iíòåëåêòóàëü- íå äîâãîëiòòÿ çàëåæèòü âiä äâîõ ôàêòîðiâ: âíóòðiøíüî¿ îáäàðîâàíîñòi ëþäèíè i îñâiòè. Îñâiòà ïðîòèñòî¿òü ñòàðiííþ, ãàëüìóº éîãî ïðîöåñè. Òîìó ïèòàííÿ ïiäãîòîâêè, ïåðåïiäãîòîâêè i ïîñòiéíîãî ïiäâèùåííÿ êâàëiôiêàöi¿ ïðàö³âíèêiâ, ñòâîðåííÿ íà âèðîáíèöòâi ñèñòåìè îñâiòè êàäðiâ 44
- 45. º âàæëèâèì ôàêòîðîìïðîôåñiéíîãî òà iíòåëåêòóàëüíîãî ðîçâèòêó ëþäèíè. Çàëåæíiñòü âiêîâèõ õàðàêòåðèñòèê ïñèõiêè âiä ñîöiàëüíî¿ äiÿëüíîñòi ëþäèíè, i îñîáëèâî âiä ¿¿ ìiñöÿ ó ñâiòi ïðîôåñié, ïiä- òâåðäæóºòüñÿ ðåçóëüòàòàìè ðÿäó äîñëiäæåíü. Íàïðèêëàä, ïîðiâíÿííÿ ðåçóëüòàòiâ ðîáîòè êåðiâíèêiâ i íàñåëåííÿ ÷îëîâi÷î¿ ñòàò³ â Áîëãàði¿ ïîêàçàëî, ùî ñåðåä óñiõ âiêîâèõ ãðóï ïðîäóêòèâíiñòü ïðàö³ ó êåðiâíèêiâ íàéâèùà. Iíòåíñèâíiñòü ïðîòiêàííÿ ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi ó íèõ íàáàãà- òî âèùà, íiæ ó íàñåëåííÿ êðà¿íè â öiëîìó. Ïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi æiíêè-ðîá³òíèöi. Ñîöiîëîãi÷íi äîñëiäæåííÿ ñâ³ä÷àòü, ùî ëèøå 4 % ïðàö³âíèêiâ áàæàþòü ïðàöþâàòè ïiä êåðiâíèöòâîì æiíêè. ×èì öå ìîæíà ïîÿñíèòè? Àäæå æiíêàì âëàñ- òèâà i îõàéíiñòü ó ðîáîòi, i óâàæíiñòü, ³ äåòàëiçîâàíiñòü, ùî äîñèòü âàæëèâî äëÿ ñïåöiàëiñòiâ ðiçíèõ ïðîôië³â àáî ôóíêöiîíàëüíèõ êåðiâíèêiâ (ãðóïè, áþðî, ñåêòîðà, âiääiëó). Íàñàìïåðåä ñëiä çàçíà÷èòè, ùî ó æiíîê íåäîñòàòíüî âèðàæåíà äiëîâà ñïðÿìîâàíiñòü, ¿ì âëàñòèâà îðiºíòàöiÿ íà ñiì’þ. Äëÿ æiíîê áiëüø çíà÷óùèìè º íåôîðìàëüíi âiäíîñèíè (ñòàâëåííÿ äî íèõ êåðiâíèöòâà, éîãî òóðáîòà ïðî ï³äëåãëèõ, âçàºìîïîâàãà ñåðåä êîëåã òà ií.), òîáòî ìiæîñîáèñòiñíi ñòîñóíêè. Æiíêàì âëàñòèâà ïiäâèùåíà åìîöiéíà ÷óòëèâiñòü. Ïîðiâíÿíî ç ÷îëîâiêàìè âîíè áiëüø õâîðîáëèâî ïåðåæèâàþòü ñâî¿ ïîìèëêè i êðèòè÷íi çàóâàæåííÿ íà ñâîþ àäðåñó, ãîñòðiøå ðåàãóþòü íà íåïîâàãó äî ñåáå ç áîêó êåðiâíèöòâà, ïîñòiéíî ïîòðåáóþòü îöiíêè ñâ ïðàöi, âèñóâàþòü ïiäâèùåíi âèìîãè äî óìîâ ïðàöi. Æiíêè áiëüø ÷óòëèâi äî òàêèõ îñî- áèñòèõ ðèñ êåðiâíèêà, ÿê ÷óéíiñòü, äîáðîçè÷ëèâiñòü. Âîíè ìåíø ñõèëüí³ äî ðèçèêó, ÷àñòî íåâïåâíåí³ â ñîái. Íà âñi ñôåðè ¿õíüîãî æèòòÿ çíà÷- íîþ ì³ðîþ âïëèâàþòü ³ ñòîñóíêè â ñiì’¿. Óñå öå çàâàæຠäîñÿãíåííþ âåëèêèõ óñïiõiâ â óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi. Âàæëèâîþ ñêëàäîâîþ áiîïñèõîëîãi÷íèõ âëàñòèâîñòåé º òåìïåðà- ìåíò. Öå ïñèõîëîãi÷íå ïîíÿòòÿ â³äîìå âñ³ì. Õàðàêòåðèçóþ÷è ñâî¿õ çíàéîìèõ, ìè ãîâîðèìî “òèïîâèé õîëåðèê”, “ñàíãâiíiê”. Ùå äî âèêëà- äó íàóêîâîãî âèçíà÷åííÿ òåìïåðàìåíòó ìîæíà çàïèòàòè, õòî ââàæຠñåáå õîëåðèêîì, ñàíãâiíiêîì. Ðiäêî õòî âiäíîñèòü ñåáå äî ìåëàíõîëiêiâ, í³áè ñîðîìëÿ÷èñü. Ùî æ öå çà âëàñòèâiñòü — òåìïåðàìåíò? Ñïîñòå- ðåæåííÿ çà ëþäüìè ñâiä÷àòü, ùî îäíi çáóäæóþòüñÿ ñèëüíî, äiþòü åíåðãiéíî, ïðèñòðàñíî, iíøi — ñëàáî, êâîëî, íååíåðãiéíî. ×èì ïîÿñíèòè, ùî îäíà ëþäèíà áiëüø ðóõëèâà, iíøà — iíåðòíà, â îäíiº¿ ïðàöåçäàòíiñòü âèùà — îñîáëèâî â åêñòðåìàëüíèõ ñèòóàö³ÿõ, â ³íøî¿ â òàêèõ óìîâàõ ç’ÿâëÿþòüñÿ ñòðàõ i íåâïåâíåíiñòü. Îäíi ëþäè âðiâíîâàæåíi, ñòðèìàí³, 45
- 46. íå âèÿâëÿþòü ðiçêîñâî¿õ ïî÷óòò³â, iíøi íåñòðèìàíî åìîöiéí³, äiþòü øâèäêî, íåðâóþòüñÿ. Îäíi åìîöiéíî âðàçëèâi, âñå ñïðèéìàþòü áëèçü- êî äî ñåðöÿ, ïî÷óòòÿ ¿õ ïðîÿâëÿþòüñÿ ñèëüíî i çáåðiãàþòüñÿ äîâãèé ÷àñ, iíøi ñïîêiéíî ñòàâëÿòüñÿ äî íàâêîëèøíiõ ïîäié, ñëàáî ðåàãóþòü íà íèõ, ïî÷óòòÿ ¿õ íåãëèáîêi é øâèäêî çíèêàþòü. Äåÿê³ ëþäè ëåãêî ïåðåõîäÿòü âiä îäíèõ óìîâ æèòòÿ äî iíøèõ, ëåãêî ïðèñòîñîâóþòüñÿ äî íîâèõ óìîâ æèòòÿ. Iíøi öi çìiíè ñïðèéìàþòü äóæå õâîðîáëèâî i ç âåëèêèìè òðóäíîùàìè ïðèñòîñîâóþòüñÿ äî íîâèõ óìîâ. Äåÿêi õàðàê- òåðèçóþòüñÿ ñòiéêèìè íàñòðîÿìè, â iíøèõ âîíè íåñòiéê³. Öi îñîáëèâîñòi ëþäåé ïðîÿâëÿþòüñÿ â ¿õ ïðàêòè÷íié òà ðîçóìîâié äiÿëüíîñòi, ïðîÿâëÿ- þòüñÿ i â õîäi, i â ìîâi. Íàéáiëüø îá´ðóíòîâàíîþ º òåîðiÿ òåìïåðàìåíòiâ I. Ïàâëîâà, çà ÿêîþ ôiçiîëîãi÷íîþ îñíîâîþ òåìïåðàìåíòó º ñòiéêi ôóíêöiîíàëüíi îñîáëèâîñòi íåðâîâî¿ ñèñòåìè. ³í âèäiëèâ òðè îñíîâí³ âëàñòèâîñòi íåðâîâèõ ïðîöåñiâ: ñèëà ïðîöåñiâ çáóäæåííÿ i ãàëüìóâàííÿ; âðiâíî- âàæåíiñòü íåðâîâî¿ ñèñòåìè, òîáòî ñòóïiíü âiäïîâiäíîñòi ñèëè ãàëüìó- âàííÿ ñèëi çáóäæåííÿ; ðóõëèâiñòü íåðâîâèõ ïðîöåñiâ, òîáòî øâèäêiñòü çìiíè çáóäæåííÿ ãàëüìóâàííÿì i íàâïàêè. Ñèëà — íàéâàæëèâ³øèé ïîêàçíèê òèïó, ÿêèé ìຠíàéáiëüøå æèòòºâå çíà÷åííÿ. Âiä ñèëè çáóä- æåííÿ i ãàëüìóâàííÿ çàëåæèòü ïðàöåçäàòíiñòü íåðâîâèõ êëiòèí, ¿õ âèòðèâàëiñòü. Êîæíà íåðâîâà êëiòèíà ìຠìåæó ïðàöåçäàòíîñòi. Ïiä âïëèâîì ñèëüíîãî i äîâãîòðèâàëîãî ïîäðàçíèêà âîíà ñëàáøàº, ñòຠíåçäàòíîþ äî âèêîíàííÿ ðîáîòè, ÿêó âîíà âèêîíóâàëà ðàíiøå. Ìåæà ïðàöåçäàòíîñòi íåðâîâèõ êëiòèí ó ðiçíèõ ëþäåé ðiçíà, ùî i âêàçóº íà ñèëó ÷è ñëàáêiñòü íåðâîâî¿ ñèñòåìè. Ó öüîìó ðàç³ ñïîñòåð³ãàºòüñÿ àäåê- âàòíà ðåàêöiÿ — ñèëüíi ïîäðàçíèêè ó ñèëüíî¿ íåðâîâî¿ ñèñòåìè âèê- ëèêàþòü ñèëüíi ïðîöåñè çáóäæåííÿ. Çìiíà ñèëè ïîäðàçíèêà âåäå äî çìiíè ñèëè ðåàêöi¿. Ñèëüíà íåðâîâà ñèñòåìà õàðàêòåðèçóºòüñÿ çäàòíiñòþ êëiòèíè ÷èíèòè îïið òðèâàëié äi¿ ñòîðîííiõ ïîäðàçíèêiâ. Ñëàáêà íåð- âîâà ñèñòåìà, íàâïàêè, øâèäêî âèñíàæóºòüñÿ. Íåðâîâi êëiòèíè õàðàê- òåðèçóþòüñÿ íèçüêîþ ïðàöåçäàòíiñòþ. Ó ñëàáêî¿ íåðâîâî¿ ñèñòåìè øâèäêî íàñòຠãàëüìóâàííÿ. Âîíà õàðàêòåðèçóºòüñÿ ïiäâèùåíîþ ÷óòëèâiñòþ: íàâiòü íà íåâåëèêi ïîäðàçíèêè äຠñèëüíó ðåàêöiþ. Õà- ðàêòåðíèé ïðèéîì âèçíà÷åííÿ ñèëè ïðîöåñó çáóäæåííÿ — âèêîðèñòàí- íÿ òàê çâàíîãî íàäñèëüíîãî ïîäðàçíèêà. Âðiâíîâàæåíiñòü íåðâîâèõ ïðîöåñiâ çáóäæåííÿ i ãàëüìóâàííÿ ñïî- ñòåð³ãàºòüñÿ â òðüîõ âàðiàíòàõ: ïðîöåñè çáóäæåííÿ çíà÷íî ïåðåâàæà- þòü íàä ïðîöåñàìè ãàëüìóâàííÿ, ïðîöåñè ãàëüìóâàííÿ ïåðåâàæàþòü 46
- 47. íàä ïðîöåñàìè çáóäæåííÿ,òàêîæ âîíè ìîæóòü ïåðåáóâàòè ó âiäíîñíîìó áàëàíñi. Ðóõëèâiñòü — öå øâèäêiñòü i ëåãêiñòü çàìiíè îäíîãî íåðâîâîãî ïðîöåñó íà iíøèé, ïðèñòîñóâàííÿ äî íîâèõ âïëèâiâ. Íàâêîëèøíº ñåðå- äîâèùå ïîñòiéíî çìiíþºòüñÿ, i öi çìiíè áóâàþòü ðiçêèìè i ðàïòîâèìè. Íåðâîâi ïðîöåñè ïîâèííi “âñòèãàòè” çà íèìè.  îäíèõ ëþäåé ïðîöåñè çáóäæåííÿ i ãàëüìóâàííÿ çàìiíþþòü îäèí îäíîãî øâèäêî, â iíøèõ çìiíà â³äáóâàºòüñÿ äîñèòü ïîâiëüíî. Ðóõëèâiñòü ìîæíà ëåãêî ïåðåâiðèòè ïðè çìiíi äèíàìi÷íîãî ñòåðåîòèïó. Óñ³ çàçíà÷åí³ âëàñòèâîñòi, ÿê i íåðâîâà ñèñòåìà âçàãàëi, âèêîíóþòü îäíó é òó ñàìó áiîëîãi÷íó ôóíêöiþ — ñâîº÷àñíî âðiâíîâàæóþòü îðãàíiçì ç íàâêîëèøíiì ñåðåäîâèùåì. Îá’ºäíàííÿ âëàñòèâîñòåé íåð- âîâî¿ ñèñòåìè, ÿêå âèçíà÷ຠiíäèâiäóàëüíi âëàñòèâîñòi óìîâíî ðåô- ëåêòîðíî¿ äiÿëüíîñòi òà òåìïåðàìåíò, I. Ïàâëîâ íàçâàâ òèïîì íåðâîâî¿ ñèñòåìè i âèîêðåìèâ ¿õ ÷îòèðè: • ñèëüíèé, íåâðiâíîâàæåíèé (ç ïåðåâàãîþ ïðîöåñó çáóäæåííÿ), ðóõ- ëèâèé; • ñèëüíèé âðiâíîâàæåíèé, ðóõëèâèé (ïðîöåñ çáóäæåííÿ äîáðå çáà- ëàíñîâàíèé ç ïðîöåñîì ãàëüìóâàííÿ); • ñèëüíèé, âðiâíîâàæåíèé, ìàëîðóõëèâèé (iíåðòíèé); • ñëàáêèé. Õàðàêòåðíà îñîáëèâiñòü òåìïåðàìåíòà ïîëÿãຠâ òîìó, ùî âií ïðî- ÿâëÿºòüñÿ ó ëþäèíè â ðiçíèõ îáñòàâèíàõ i çàáàðâëþº âñi ïñèõi÷íi ïðî- ÿâè îñîáèñòîñòi (åìîöi¿, ìèñëåííÿ, âîëüîâi ïðîÿâè): ÿê âîíà ãîâîðèòü, ÿê ñïiëêóºòüñÿ, ñìiºòüñÿ, ïëà÷å, ïðàöþº, âiäïî÷èâàº. Öå çàëåæèòü âiä äèíàìi÷íèõ îñîáëèâîñòåé ïñèõiêè. Âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó áiëüø ñòiéêi òà ïîñòiéíi ïîðiâíÿíî ç iíøèìè ïñèõîëîãi÷íèìè îñîáëèâîñòÿìè ëþäèíè. Òåìïåðàìåíò — öå iíäèâiäóàëüíî ñâîºðiäíi âëàñòèâîñòi ïñèõiêè, ÿêi âèçíà÷àþòü äèíàìiêó ïñèõi÷íî¿ äiÿëüíîñòi ëþäè- íè, îäíàêîâî ïðîÿâëÿþòüñÿ â ðiçíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi íåçàëåæ- íî âiä ¿¿ çìiñòó, ìåòè i ìîòèâiâ òà çàëèøàþòüñÿ ïîñòiéíèìè ó çðiëîìó âiöi.  îñíîâi õîëåðè÷íîãî òèïó òåìïåðàìåíòó ëåæèòü ñèëüíà, íåâðiâíîâàæåíà i ðóõëèâà íåðâîâà ñèñòåìà. Ñèëüíà íåðâîâà ñèñòåìà çàáåçïå÷óº âèñîêèé ðiâåíü ïðàöåçäàòíîñòi, âèòðèâàëîñòi â ðîáîòi. Àëå äëÿ õîëåðèêà õàðàêòåðíà öèêëi÷íiñòü ó ðîáîòi é ïîâåäiíöi: òî ïðàöþº “çàïîÿìè”, ç âåëèêèì ïiäíåñåííÿì, äîëàþ÷è áóäü-ÿêi òðóäíîù³ (îñîá- 47
- 48. ëèâî ïiä âïëèâîìÿêî¿ñü ïðèñòðàñòi), à òî ïiä âïëèâîì, íàïðèêëàä, íåçàñëóæåíî¿ îáðàçè ÷è êàòåãîðè÷íîãî êðèòè÷íîãî çàóâàæåííÿ ó íüîãî íàñòàº, çà âèñëîâîì I. Ïàâëîâà, “ñëèíÿâèé íàñòð³é”, òîáòî äåïðåñiÿ, ïðèãíi÷åí³ñòü, ñïàä ïðàöåçäàòíîñòi. Ó õîëåðèêà ïiäâèùåíèé ðiâåíü àêòèâíîñòi. Àêòèâíiñòü — öå ñòóïiíü åíåðãi¿, ç ÿêîþ ëþäèíà äîëຠïåðåøêîäè íà øëÿõó äî äîñÿãíåííÿ ïîñòàâëåíî¿ ìåòè. Iíîäi ñàìå ïå- ðåøêîäè, òðóäíîùi ìîæóòü áóòè ñòèìóëîì äî òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi. Õîëåðèê — ðåàêòèâíèé òèï. Ñòîðîííi ïîäðàçíèêè ³ñòîòíî âïëèâàþòü íà éîãî äiÿëüíiñòü, iíîäi ïîðóøóþ÷è ¿¿ ïîâíiñòþ. Ïðîòå çà äîïîìîãîþ òðåíóâàíü ïðîÿâè ðåàêòèâíîñòi ìîæíà äåùî çìiíèòè: çíà÷íî ïîêðà- ùèòè óâàãó õîëåðèêà, çìåíøèòè ¿¿ âiäâåðòàííÿ. Õîëåðèêè ëåãêî ïåðå- êëþ÷àþòü ñâîþ óâàãó ç îäíiº¿ äiÿëüíîñòi íà iíøó. Øâèäêî ïåðåõîäÿòü âiä îäíiº¿ ñïðàâè äî iíøî¿. Íåðâîâi ïðîöåñè â íèõ äîñèòü ðóõëèâi. Õîëåðèêè øâèäêî ìèñëÿòü, øâèäêî ñïðèéìàþòü, øâèäêî çàïàì’ÿòîâó- þòü i äîâãî çáåðiãàþòü ó ïàì’ÿò³ ìàòåðiàë, øâèäêî ãîâîðÿòü. Ðîçìîâ- ëÿþòü âîíè äîñèòü ãîëîñíî, ¿õíÿ ìîâà åìîöiéíà, ÿñêðàâà, âïëèâîâà, ñóï- ðîâîäæóºòüñÿ ÿñêðàâî âèðàæåíèìè ìiìiêîþ i æåñòàìè. Òîáòî äîñèòü ñèëüíà åêñïðåñiÿ (çîâíiøíié ïðîÿâ) ïî÷óòòiâ. Äîñèòü âèñîêèé òåìï ðåàêöi¿ ïðîÿâëÿºòüñÿ i ó õîäi. Òàê, ñó÷àñíèêè Î. Ñóâîðîâà çãàäóþòü, ùî âåëèêîãî ïîëêîâîäöÿ âèðiçíÿëè ñòðiìêà õîäà, ðóõëèâiñòü â óñiõ ¿¿ ïðî- ÿâàõ. Âií íà÷åáòî íå çíàâ ñïîêîþ i ñïðàâëÿâ âðàæåííÿ ëþäèíè, ÿêó ïåðåïîâíþº áàæàííÿ îäíî÷àñíî ðîáèòè ñîòíþ ñïðàâ. Íàâiòü ó ñòàðîñòi âií íå õîäèâ, à áiãàâ, íå ¿çäèâ íà êîíi, à ñêàêàâ. Ñàì ïðî ñåáå âií êàçàâ: “ß ä³þ íå ãîäèíàìè, à õâèëèíàìè. Îäíà õâèëèíà âèð³øóº ê³íåöü áàòàë³é, îäíà ãîäèíà — óñï³õ êàìïàí³¿, îäèí äåíü — äîëþ ³ìïå𳿔. Ïðè ôîðìóâàííi ðiçíèõ íàâè÷îê âèðîáíè÷î¿ äiÿëüíîñòi ðóõè õîëåðèêà ðiçêi, íàïðóæåíi, íå çàâæäè óçãîäæåíi. Âàæ÷å óòâîðþþòüñÿ ðóõîâi íà- âè÷êè. Ó õîëåðèêà øâèäêi äi¿, i âií îïåðàòèâíî ïðèéìຠðiøåííÿ. Ñòàâ- ëåííÿ äî íåáåçïåêè áîéîâå, ñì³ëèâî éäå íà ðèçèê, ïðîòå ÷àñòî íå- îáäóìàíèé, äóæå iíiöiàòèâíèé. Ñòàâèòüñÿ äî íîâîãî ïîçèòèâíî. Íàïî- ëåãëèâî ïðàãíå äî ìåòè, ç ïîâíîþ âiääà÷åþ. Õîëåðèê õàðàêòåðèçóºòü- ñÿ íåâðiâíîâàæåíîþ íåðâîâîþ ñèñòåìîþ. Ïðè äîñòàòíüî ñèëüíîìó ãàëüìiâíîìó ïðîöåñ³ ïåðåâàæຠíàäçâè÷àéíî ñèëüíèé ïðîöåñ çáóä- æåííÿ. Öå ïðîÿâëÿºòüñÿ ó ÷àñòié çìiíi íàñòðîþ (íàâiòü íåçíà÷íà ïîäiÿ ìîæå éîãî çìiíèòè), åìîöiéíié íåñòðèìàíîñòi, ïiäâèùåíié äðàòiâëèâîñòi. Ùîäî âçàºìèí ÷àñòî ðiçêèé, ïðÿìîëiíiéíèé â îöiíêàõ, “ãîâîðèòü â ëîá”. Öå, çâè÷àéíî, çíà÷íî çìåíøóº éîãî ñóìiñíiñòü ç iíøèìè ëþäüìè. Õîëåðèê — öå õâîðîáëèâî îáðàçëèâà ëþäèíà, ìຠñõèëüíiñòü äî àôåê- 48
- 49. òèâíèõ ñòàíiâ, âÿêèõ ÷àñòî æîðñòîêèé i áåçæàëiñíèé. Ïî÷óòòÿ âèíèêà- þòü øâèäêî, ñèëüíi, ãëèáîêi, ÿê³ çáåðiãàþòüñÿ. Íà çìiíó ïî÷óòòiâ äî ñåáå ³íøèõ ëþäåé (äðóãà, êîõàíî¿) òðèâàëèé ÷àñ ðåàãóº äîñèòü õâî- ðîáëèâî, àëå ÿêùî öÿ çì³íà âiäáóëàñÿ, òî ðiøó÷å “ñïàëþº ìîñòè” äî îá’ºêòiâ ñâî¿õ ïðèñòðàñòåé. Õîëåðèêè ëþáëÿòü áóòè â öåíòði óâàãè, çäàòíi âïëèâàòè íà îòî÷óþ- ÷èõ. ×àñòî ñïîñòåðiãàºòüñÿ ïåðåîöiíêà ñâî¿õ çäiáíîñòåé. Íàâiþâàíiñòü, íåäîâiðà ³ ïiäîçðiëiñòü ïîìiðíi. Õîëåðèêàì ïðèòàìàííà ñòàë³ñòü ïðàã- íåíü òà iíòåðåñiâ. Ïðèñòðàñòi ÷àñòî çàõîïëþþòü ¿õ ïîâåäiíêó i äiÿëüíiñòü. Õîëåðè÷íèé òèï íå äóæå ïëàñòè÷íèé, ÷àñòî ðèãiäíèé. Ïðîÿâè õîëå- ðè÷íîãî òåìïåðàìåíòó çàëåæàòü âiä ìîòèâàöi¿ äiÿëüíîñòi ëþäèíè, ÿê³é âií ïðèòàìàííèé. Ó ëþäåé iç ñåðéîçíèìè íàìiðàìè, ãðîìàäñüêèìè iíòåðåñàìè õîëåðè÷íèé òåìïåðàìåíò ïðîÿâëÿºòüñÿ â iíiöiàòèâíèõ, åíåðãiéíèõ, ïðèíöèïîâèõ äiÿõ. Òàì, äå íåìຠòàêèõ iíòåðåñiâ, âií ìîæå ïðîÿâëÿòèñÿ â àôåêòèâíèõ ïåðåæèâàííÿõ, ðîçäðàòîâàíîñòi.  îñíîâi ñàíãâiíi÷íîãî òèïó òåìïåðàìåíòó ëåæèòü ñèëüíà íåðâîâà ñèñòåìà, à öå îçíà÷ຠéîãî âèñîêó ïðàöåçäàòíiñòü, äîñòàòíþ âèòðèâàëiñòü. Ñàíãâiíiêè, çà ñëîâàìè I. Ïàâëîâà, äîáð³ òà ïðîäóêòèâíi äiÿ÷i, àëå òîäi, êîëè â íèõ º ñòiéêèé iíòåðåñ äî âèêîíóâàíî¿ ñïðàâè, òîáòî ïîñòiéíå çáóäæåííÿ. Öå ðîáèòü ñàíãâ³í³êà ñõèëüíèì äî çàõîïëåíü. Ðîçâèâàþ÷è áóðõëèâó äiÿëüíiñòü, âií ìîæå øâèäêî ¿¿ êèíóòè, ÿêùî âòðà÷àºòüñÿ iíòåðåñ i ñïðàâà ïîòðåáóº òåðïiííÿ. Ùîäåííà, êîïiòêà, ìîíîòîííà, îäíîìàíiòíà ðîáîòà íåñòåðïíà äëÿ ñàíãâiíiêà. Iíòåðåñè i ïðàãíåííÿ éîãî íåñòiéêi, óâàãà íåñòàáiëüíà, íåñòiéêà. Ñàíãâiíiê ñõèëüíèé äî ïîâåðõîâîñòi â ðîáîòi, ó âèêîíàííi ñïðàâ, îáõîäèòü òðóäíîùi, ïîñïiøຠïðèéíÿòè ðiøåííÿ, ùîá øâèäøå ïîçáóòèñÿ òóðáîò. Äîñèòü åíåðãiéí³ ïîâåäiíêà i äiÿëüíiñòü. Éîãî íåîáõiäíî âêëþ÷àòè â àêòèâíó ÿê âèðîáíè÷ó, òàê i ãðîìàäñüêó ä³ÿëüí³ñòü, ñòàâèòè ïåðåä íèì íîâi çàâäàííÿ, çäiéñíþþ÷è ñóâîðèé êîíòðîëü çà âèêîíàííÿì i ÿêiñòþ ðîáîòè. Öi ðèñè ñàíãâiíiêà ïðîÿâëÿþòüñÿ ïî-ðiçíîìó çàëåæíî âiä ñïðÿìîâàíîñòi äiÿëüíîñòi îñîáèñòîñòi. Ó ëþäåé, ÿêi íå ìàþòü ñåðéîçíèõ iíòåðåñiâ ó æèòòi, ÷àñòî ñïîñòåð³ãàþòüñÿ ëåãêîâàæíiñòü, ïóñòîòà, íåñò³éêiñòü íàìiðiâ, ïîâåðõîâiñòü. Àêòèâíiñòü i ðåàêòèâíiñòü óðiâíîâàæåíi. Äëÿ ñàíãâiíiêà õàðàêòåðíå ïðîäóìàíå, áåç îñîáëèâîãî ðèçèêó ñòàâëåííÿ äî íåáåçïåêè. Ïðàãíå äî øâèäêîãî äîñÿãíåííÿ ìåòè ç óíèêíåííÿì ïåðåøêîä. Ñàíãâiíiêè äóæå íåïîñèäþ÷i, ïîñòiéíî ïîòðåáóþòü âðàæåíü, ÿêi ¿õ çáóäæóþòü i ñïðèÿþòü àêòèâíîñòi. Òåìï ðåàêöi¿ ïîâåäiíêè äîñèòü âè- ñîêèé. Íåðâîâi ïðîöåñè ðóõëèâi. Ñàíãâiíiêè øâèäêî ïåðåêëþ÷àþòüñÿ 49
- 50. ç îäíîãî âèäóäiÿëüíîñòi íà iíøèé, ìàþòü ãíó÷êèé ðîçóì. Ìîâà ãîëîñ- íà, æèâà, ïëàâíà, äîñèòü åìîöiéíà, âèðàçíà, ñóïðîâîäæóºòüñÿ íåðiçêèìè æåñòàìè i ïëàâíîþ ìiìiêîþ. Ñàíãâiíiêè — ëþäè íàéïëàñòè÷íiø³. Âîíè äîñèòü øâèäêî îðiºíòóþòüñÿ â íîâèõ îáñòàâèíàõ æèòòÿ, çà êîðîòêèé ÷àñ i ëåãêî àäàïòóþòüñÿ â íîâîìó êîëåêòèâ³, ëåãêî êîíòàêòóþòü ç íå- çíàéîìèìè ëþäüìè. Ó ñàíãâiíiêà äîáðå âðiâíîâàæåíà ïîâåäiíêà, ïîâåðõîâi, êîðîòêî÷àñíi åìîöiéíi ïåðåæèâàííÿ, ùî çóìîâëþºòüñÿ áà- ëàíñîì ïðîöåñiâ çáóäæåííÿ i ãàëüìóâàííÿ. Ìèðîëþáíà ïîâåäiíêà. Ñòàâ- ëåííÿ äî êðèòèêè ñïîêiéíå. Ó ñàíãâiíiêà ïî÷óòòÿ ÷àñòî äîìiíóþòü íàä ðîçóìîì. Íàñòðié ïåðåâàæíî îïòèìiñòè÷íèé, æèòòºðàäiñíèé. Ïî÷óòòÿ ëåãêî âèíèêàþòü i ëåãêî çìiíþþòüñÿ. Íà âiäìiíó âiä õîëåðèêà ñàíãâiíiê íåäîñòàòíüî ÷óòëèâèé äî çîâíiøíiõ çìií îáñòàâèí, äî iíøèõ ëþäåé, ìຠâèñîêèé ïîðiã ÷óòëèâîñòi (çíèæåíà ñåíçèòèâíiñòü). Äëÿ öüîãî òèïó ëþäåé õàðàêòåðíà äåÿêà ïåðåîöiíêà ö³ííîñòåé. Íåâåëèê³ íàâiþâàíiñòü i íåäîâiðëèâiñòü, ñëàáêà ïiäîçðiëiñòü.  îñíîâi ôëåãìàòè÷íîãî òèïó òåìïåðàìåíòó ëåæèòü ñèëüíà, âðiâíîâàæåíà, iíåðòíà íåðâîâà ñèñòåìà. Ôëåãìàòèê — “íåâòîìíèé ïðàöiâíèê” (I. Ïàâëîâ). Ñïîêiéíèé, ïîñèäþ÷èé, ùî â쳺 çîñåðåäæóâà- òèñü, çàâæäè óâàæíèé. Ñòîðîííi ïîäðàçíèêè íå âiäâîëiêàþòü éîãî âiä îñíîâíîãî âèäó äiÿëüíîñòi. Âíàñëiäîê íàÿâíîñòi ñèëüíîãî ãàëüìóâàí- íÿ ôëåãìàòèêè ëåãêî ñòðèìóþòü ñâî¿ iìïóëüñè, ïðàãíåííÿ. Ïðè çóñòði÷i ç òðóäíîùàìè àêòèâíiñòü ôëåãìàòèêà ï³äâèùóºòüñÿ, âií íàïîëåãëèâî ïðàãíå äî ïîñòàâëåíî¿ ìåòè. Ó ðîáîòi äîòðèìóºòüñÿ âñòàíîâëåíîãî ïîðÿäêó, ïðàãíå äî ñèñòåìè, íà çàéâå íå âèòðà÷ຠñèëè, íå ïîñïiøàº, ðîáîòó âèêîíóº ´ðóíòîâíî, ÿê ïðàâèëî, äîâîäèòü ïî÷àòó ñïðàâó äî êiíöÿ. Ìຠäóæå âåëèêå òåðïiííÿ i ñàìîâëàäàííÿ, çàâäÿêè ÷îìó äîñÿ- ãຠâèñîêî¿ ïðîäóêòèâíîñòi ïðàöi. Íåðâîâi ïðîöåñè äîáðå çáàëàíñîâàíi, àëå ìàëîðóõëèâi é iíåðòíi. Öå çóìîâëþº íåãàòèâíå ñòàâëåííÿ äî íî- âîãî, áàéäóæå — äî íåáåçïåêè, äî êðèòèêè. Ôëåãìàòèêè íàäçâè÷àéíî ïîâiëüíi ïðè äîñÿãíåííi ïîñòàâëåíî¿ ìåòè, ó íèõ âèíèêàþòü çíà÷íi òðóäíîùi ïðè ïåðåêëþ÷åííi óâàãè ç îäíîãî âèäó äiÿëüíîñòi íà iíøèé. Àäàïòàöiÿ ñëàáêà, äîâãî çâèêàþòü äî íîâèõ îáñòàâèí æèòòÿ, íîâèõ óìîâ ïðàöi, âàæêî âõîäÿòü ó êîíòàêò ³ç íåçíàéîìèìè ëþäüìè. Ôëåãìàòèê íàäçâè÷àéíî âàæêî âêëþ÷àºòüñÿ â iíøó ðîáîòó, éîìó íåîáõiäíèé äîäàòêîâèé ÷àñ äëÿ ðîçêà÷óâàííÿ, çîñåðåäæåííÿ, ïåðåêëþ- ÷åííÿ íà iíøèé îá’ºêò. Âñå öå ïîÿñíþºòüñÿ iíåðòíiñòþ íåðâîâî¿ ñèñòå- ìè äàíîãî òèïó ëþäåé. Iíåðòíiñòü — öå íàñàìïåðåä ñëàáêi ïîêàçíèêè øâèäêîñòi â ðîáîòi é âèñîêi ïîêàçíèêè ñòiéêîñòi, çáåðåæåííÿ îêðåìèõ 50
- 51. çâ’ÿçêiâ òà ¿õñèñòåì. Íàñòðié ôëåãìàòèêà ñòiéêèé, áåç âåëèêî¿ ðàäîñò³ é ïå÷àë³. Ó çâè÷àéíèõ óìîâàõ ôëåãìàòèê ñïîêiéíèé, ðiâíèé ó ñòîñóíêàõ ç iíøèìè ëþäüìè. Ôëåãìàòèê íå îáðàçëèâèé, ñõèëüíèé äî âåñåëîùiâ, ó ìiðó òîâàðèñüêèé, íå ëþáèòü áàçiêàòè. Ïî÷óòòÿ âèíèêàþòü ïîâiëüíiøå, íiæ ó õîëåðèêà i ñàíãâiíiêà, àëå õàðàêòåðèçóþòüñÿ âåëèêîþ ñèëîþ òà ñëàáêîþ åêñïðåñèâíiñòþ. Ôëåãìàòèêè äóæå ðiäêî “âèõîäÿòü ç ñåáå”, íåñõèëüíi äî àôåêòèâíèõ ñòàíiâ. Àëå àôåêò ôëåãìàòèêà íàãàäóº ñìåð÷, ÿêèé çíîñèòü óñå íà ñâîºìó øëÿõó. Âèêëèêàòè çáóäæåííÿ ó ôëåãìàòè- êà íåëåãêî, éîãî ïî÷óòòÿ äîçðiâàþòü äîâãî, àëå âîíè äîñèòü ïîñòiéíi é iíòåíñèâíi. Íàéìåíøå ôëåãìàòèêè ïðàãíóòü äî ðiçíîìàíiòíîñòi ïî÷óòòiâ. Çíèæåíà ñåíçèòèâíiñòü òà âèñîêà àêòèâíiñòü, ùî äîìiíóº íàä ðåàêòèâ- íiñòþ, äàþòü çìîãó ôëåãìàòèêó ëèøàòèñÿ ñïîêiéíèì ó áóäü-ÿêèõ, íàâiòü íàéñêëàäí³øèõ, îáñòàâèíàõ. Çãàäàºìî äiàëîã Íàïîëåîíà i ìiíiñòðà ïîëiöi¿ Ôóøå, íàâåäåíèé ó íàðèñi Ñ. Öâåéãà “Æîçåô Ôóøå”. “Âè — çðàäíèê. ß ïîâèíåí ðîçñòðiëÿòè Âàñ!” — âòðà÷ຠðiâíîâàãó Áîíà- ïàðò. “ß íå ïîäiëÿþ Âàøî¿ äóìêè, Âàøà âåëè÷íiñòü”, — íàäçâè÷àéíî ñïîêiéíî âiäïîâiäຠÔóøå”. Âiäîìî, ùî ôëåãìàòèêîì áóâ i Ì. Êóòó- çîâ. Ñïîêiéíî, íàâiòü ñîíëèâî ïðîâîäèòü âií âiéñüêîâó ðàäó ó Ôiëÿõ, íà ÿêié âèðiøóâàëàñÿ äîëÿ Ðîñi¿. I, î÷åâèäíî, ñàìå îá öåé ñïîê³é, ÿê îá ñêåëþ, ðîçáèâàëèñÿ áóðõëèâi ïðèñòðàñòi âiéñüêîâèõ, çàëèøàþ÷è ìiñöå òiëüêè õîëîäíîìó ðîçðàõóíêó i ðîçóìó.  îñíîâi ìåëàíõîëi÷íîãî òåìïåðàìåíòó ëåæèòü ñëàáêèé òèï íåðâî- âî¿ ñèñòåìè. Ìåëàíõîëiê äóæå øâèäêî âòîìëþºòüñÿ. Ïîçèòèâíi óìîâíi ðåôëåêñè (íàâè÷êè, îáðàçè ïàì’ÿòi) âèðîáëÿþòüñÿ ïîâiëüíî, âàæêî, äîñèòü íåñòiéêi i ïðè íàéìåíøèõ çìiíàõ íàâêîëèøíüîãî ñåðåäîâèùà ëåãêî ãàëü- ìóþòüñÿ. Ìåëàíõîëiêè âàæêî ñïðèéìàþòü íàéìåíøi çìiíè, ÿêi ïîòðåáó- þòü ðóéíàö³¿ äèíàìi÷íèõ ñòåðåîòèïiâ. Ó íîâèõ óìîâàõ æèòòÿ i ïðàöi îðiºíòóºòüñÿ ñëàáêî. Àëå ó ñïîêiéíèõ, çâè÷íèõ îáñòàâèíàõ ìåëàíõîëiêè ïî÷óâàþòüñÿ äóæå äîáðå i ïiñëÿ âïðàâ i òðåíóâàíü ìîæóòü óñï³øíî âèêî- íóâàòè çàâäàííÿ i äîñÿãàòè çàäîâiëüíîãî ðiâíÿ ðîáîòè. ßêùî íà ìåëàíõîëiêà çäiéñíþâàòè ñèëüíèé âïëèâ (òèñê ç áîêó êåðiâíèêà), òî öå âèêëèêຠó íüîãî äîâãîòðèâàëi ãàëüìiâíi ôàçè.  óìî- âàõ iíòåíñèâíèõ âèðîáíè÷èõ ïðîöåñiâ éîãî ïðàöåçäàòíiñòü ïàäàº. Òîìó ðîáîòà äèñïåò÷åðà, îïåðàòîðà ïóëüòà óïðàâëiííÿ, ìåíåäæåðà âåëèêîãî ïiäïðèºìñòâà i ò. ³í., ùî ïîâíà ðàïòîâèõ âèïàäêîâîñòåé i óñêëàäíåíü, ¿ì íå ïiäõîäèòü. Ç òî÷êè çîðó ïðàöåçäàòíîñòi íåðâîâî¿ ñèñòåìè ìåëàí- õîëi÷íèé òèï íàéá³ëüøîþ ì³ðîþ íååôåêòèâíèé. Àëå âií ëåãêî ïåðå- êëþ÷àºòüñÿ ç îäíiº¿ ñïðàâè íà iíøó, íà âiäìiíó âiä ñèëüíèõ òèïiâ íåðâî- 51
- 52. âî¿ ñèñòåìè óíüîãî ïiäâèùåíà ÷óòëèâiñòü äî âñüîãî, ùî âiäáóâàºòüñÿ íàâêðóãè. Öå äóæå îáåðåæíà, óâàæíà ëþäèíà. Äëÿ ìåëàíõîëiêiâ õà- ðàêòåðíà íåâðiâíîâàæåíà ïîâåäiíêà. Ïðàãíåííÿ äî ìåòè òî ñèëüíå, òî ñëàáêå, óíèêຠïåðåøêîä. Ó ìåëàíõîëiêà äóæå ðîçâèíóòèé ðåôëåêñ “ïðèðîäíî¿ îáåðåæíîñòi”, à òîìó âií ÷àñòî ñîðîì’ÿçëèâèé, áîÿçêèé, íåðiøó÷èé.  åêñòðåìàëüíèõ óìîâàõ ó ìåëàíõîëiêà íàé÷àñòiøå, íiæ ó iíøèõ òèïiâ, âèíèêàþòü ïàíiêà, iñòåðè÷íà ïîâåäiíêà, ïðèãíi÷åíi ñòàíè. Âií äóæå õâîðîáëèâî ïåðåæèâຠíåâäà÷i. Òåðïiííÿ äóæå ñëàáêå. Àäàïòàöiÿ ïîâiëüíà. Íàñòðié ó ìåëàíõîëiêiâ íåñòiéêèé: îïòèìiñòè÷íå ñòàâëåííÿ çìiíþºòüñÿ íà ïåñèìiñòè÷íå i íàâïàêè, ïðè÷îìó ç ïåðåâàãîþ ïåñèìiçìó. Ìåëàíõîëiê ñõèëüíèé äî ñèëüíèõ ïåðåæèâàíü ç íåñóòòºâèõ ïðè÷èí, äóæå âðàçëèâèé, ç õâîðîáëèâî-îáðàçëèâèì ñòàâëåííÿì äî êðè- òèêè. Ïî÷óòòÿ ãëèáîêi, õàðàêòåðèçóþòüñÿ äîâãîòðèâàëiñòþ i ïîâiëüíiñòþ ïðîòiêàííÿ, ñòiéêiñòþ i ñëàáêîþ åêñïðåñèâíiñòþ. Òðèâîæíå, íåçiáðàíå, ïîäàâëåíå ñòàâëåííÿ äî íåáåçïåêè. Êîæíèé âèä äiÿëüíîñò³ ñòàâèòü ïåðåä ïñèõiêîþ ëþäèíè òà ¿¿ äèíà- ìi÷íèìè îñîáëèâîñòÿìè ïåâíi âèìîãè. Òåìïåðàìåíò, âïëèâàþ÷è íà äèíàìiêó äiÿëüíîñòi, ìîæå âïëèâàòè i íà ¿¿ ïðîäóêòèâíiñòü. Ó ðiçíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi ðîëü òåìïåðàìåíòó ð³çíà. Ó ìàñîâèõ ïðîôåñiÿõ (òîêàð, ñëþñàð, ïðîäàâåöü, òðàêòîðèñò, äîÿðêà, ëiêàð òà ³í.) ïåâíi âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó, ùî íåîáõiäíi äëÿ äàíî¿ äiÿëüíîñòi i ñëàáî âèðàæåíi ó ëþäèíè, ìîæóòü êîìïåíñóâàòèñÿ çà ðàõóíîê iíøèõ âëàñòèâîñòåé i çóìîâëåíèõ íèìè ïðèéîìiâ ðîáîòè. Îòæå, ó öèõ ïðîôåñiÿõ ó êiíöåâîìó ðåçóëüòàòi âîíè íå âèçíà÷àþòü ïðîäóê- òèâíiñòü äiÿëüíîñòi. À â òàêèõ ïðîôåñiÿõ, ÿê ëüîò÷èê-âèïðîáóâà÷, êîñìî- íàâò, ñïîðòñìåí ìiæíàðîäíîãî êëàñó, ìåíåäæåð âåëèêî¿ ôiðìè, äå äiÿëüíiñòü ïîâ’ÿçàíà ç âåëèêèì íàïðóæåííÿì, âåëèêîþ âiäïîâiäàëüíiñòþ, ïîòðåáîþ ðèçèêóâàòè, íåáåçïåêîþ, ðiâåíü âèìîã äî ïñèõiêè äóæå âè- ñîêèé. Òîìó òàêi âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó, ÿê ïiäâèùåíà òðèâîæíiñòü, ñëàáêà ñòðåñîñòiéêiñòü íå ìîæóòü êîìïåíñóâàòèñÿ iíøèìè âëàñòèâîñ- òÿìè.  òàêèõ ïðîôåñiÿõ âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó âèçíà÷àþòü ïðîôåñiéíó ïðèäàòíiñòü ëþäèíè. Òîìó â öèõ âèäàõ ïðàöi íåîáõiäíèé ïîïåðåäíié äîáið ëþäåé çà ðÿäîì âëàñòèâîñòåé äëÿ òîãî, ùîá îñîáëèâîñòi òåìïåðàìåíòó âiäïîâiäàëè âèìîãàì äiÿëüíîñòi. Òàêèé øëÿõ ïðèñòîñóâàííÿ òåìïåðàìåíòó äî âèìîã ä³ÿëüíîñò³ íàçèâàºòüñÿ ïðîôåñiéíèì äîáîðîì. Ðiçíèöÿ ìiæ ïðîôåñiîãðàìîþ i ìåæåþ ìîæëè- âîñòåé íåðâîâî¿ ñèñòåìè òàêîãî ïðàö³âíèêà ñòຠíå òiëüêè éîãî îñî- áèñòîþ íåâäà÷åþ, à é ìîæå ïðèçâåñòè äî íåñïðèÿòëèâèõ ðåçóëüòàòiâ. 52
- 53. Øëÿõè ïðèñòîñóâàííÿ ïîëÿãàþòüi â iíäèâiäóàëiçàöi¿ âèìîã, ùî âèñóâàþòüñÿ äî ëþäèíè. Êîæíà âëàñòèâiñòü òåìïåðàìåíòó ïîòðåáóº iíäèâiäóàëüíèõ ïðèéîìiâ ðîáîòè àáî âïëèâó íà ëþäèíó (÷åðåç òå ùî îäí³ é ò³ ñàì³ ïðèéîìè âåäóòü äî ïðîòèëåæíèõ ðåçóëüòàò³â ðîáîòè ïðàö³âíèêiâ ç ðiçíèìè òåìïåðàìåíòàìè). Ðåãóëþâàííÿ äiÿëüíîñòi øëÿ- õîì äèôåðåíöiþâàííÿ âåëè÷èíè äiþ÷èõ ïîäðàçíèêiâ çàëåæíî âiä òèïó íåðâîâî¿ ñèñòåìè i òåìïåðàìåíòó âèêîðèñòîâóºòüñÿ (ùîïðàâäà, ñòèõiéíî) äîáðèìè îðãàíiçàòîðàìè âèðîáíèöòâà, çíàâöÿìè ëþäñüêèõ äóø. Çíàí- íÿ òèïiâ òåìïåðàìåíòó äîïîìîæå êåðiâíèêó ïðàâèëüíî ñïiââiäíåñòè ìîæëèâîñòi êîæíîãî ïðàö³âíèêà ç âèìîãàìè, ÿêi ñòàâèòü ïåðåä íèìè òà ÷è iíøà ïðîôåñiÿ, âèáðàòè íàéäîöiëüíiø³ ôîðìè i ìåòîäè âèðîáíè÷î¿ äiÿëüíîñòi, åôåêòèâíiøå óïðàâëÿòè êîëåêòèâîì. Iíîäi çàïèòóþòü, ÿêèé òåìïåðàìåíò êðàùèé? Íå ìîæíà ñòâåðäæóâà- òè, ùî îäèí òåìïåðàìåíò êðàùèé çà iíøèé. Ðîçóìíîþ ÷è îáìåæåíîþ, ÷åñíîþ ÷è íå÷åñíîþ, äîáðîþ ÷è çëîþ, òàëàíîâèòîþ ÷è áåçòàëàííîþ ìîæå áóòè ëþäèíà ç áóäü-ÿêèì òåìïåðàìåíòîì. Êîæíèé iç òåìïå- ðàìåíòiâ ìຠñâî¿ ñèëüíi i ñëàáêi ñòîðîíè. Ïðèñòðàñòü, àêòèâíiñòü, åíåðãiÿ õîëåðèêà, æèòòºðàäiñíiñòü i ïëàñòè÷íiñòü ñàíãâiíiêà, ñïîêié i âiäñóòíiñòü ïîñïiøíîñòi ôëåãìàòèêà, ãëèáèíà i ñòiéêiñòü ïî÷óòòiâ ìåëàíõîëiêà — îñü ïðèêëàäè öiííèõ ÿêîñòåé îñîáèñòîñòi, ùî âëàñòèâ³ ðîçãëÿíóòèì òåìïåðàìåíòàì. Òàêèì ÷èíîì, øëÿõ ïðèñòîñóâàííÿ òåìïåðàìåíòó äî äiÿëüíîñòi ïî- ëÿãຠâ iíäèâiäóàëiçàöi¿ âèìîã, ÿêi ñòàâëÿòüñÿ äî ëþäèíè, i ñïîñîáiâ âèêîíàííÿ ðîáîòè. Îäíàê òàêi iíäèâiäóàëüíi ïðèéîìè âïëèâó ìîæíà çàñòîñîâóâàòè ëèøå ç îáìåæåííÿìè, áî âèìîãè ÷àñòî âèçíà÷àþòüñÿ îá’ºêòèâíèìè óìîâàìè. Îäíèì ³ç øëÿõiâ ïðèñòîñóâàííÿ âëàñòèâîñòåé òåìïåðàìåíòó äî âè- ìîã äiÿëüíîñòi º ïîäîëàííÿ íåãàòèâíèõ ïðîÿâiâ òåìïåðàìåíòó ïîçè- òèâíèì âiäíîøåííÿì. Öåé øëÿõ ïðèñòîñóâàííÿ áiëüø îáìåæåíèé, îñê³ëü- êè ÷åðåç äóæå ñêëàäí³ îáñòàâèíè, à òàêîæ êîëè ïîòðiáíî äiÿòè äóæå øâèäêî, áåç ïîïåðåäíüî¿ ïiäãîòîâêè âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó ìîæóòü ïðîÿâëÿòèñÿ âñóïåðå÷ íàéãëèáøèì i àêòèâíèì ìîòèâàì. Ïåâíèé ðiâåíü ïðèñòîñóâàííÿ òåìïåðàìåíòó äî âèìîã äiÿëüíîñòi ìîæëèâèé çàâäÿêè ïåðåâèõîâàííþ (òðåíóâàííþ) îêðåìèõ âëàñòèâîñ- òåé. Òåìïåðàìåíò íàëåæèòü äî ñòiéêèõ ïñèõîëîãi÷íèõ âëàñòèâîñòåé îñîáèñòîñòi. Àëå öå íå îçíà÷àº, ùî òåìïåðàìåíò íå ïiääàºòüñÿ æîä- íèì êîðåêöiÿì. Âiäîìèé âiò÷èçíÿíèé ïñèõîëîã-äîñëiäíèê À. Êîâàëüîâ âêàçóº, ùî ïëàñòè÷íiñòü íåðâîâî¿ ñèñòåìè âiäêðèâຠøèðîêi ìîæëèâîñòi 53
- 54. äëÿ ðîçâèòêó. Ðàçîìç òèì âîíà íå º ïëàñòè÷íiñòþ âîñêó, ÿêèé çìiíþº ñâîþ ôîðìó âiä îäíîðàçîâèõ i íå³ñòîòíèõ âïëèâiâ íà íüîãî. Ïëàñòè÷íiñòü íåðâîâî¿ ñèñòåìè — öå ïëàñòè÷íiñòü ñòàëi, ÿêà ïîòðåáóº âåëèêèõ çó- ñèëü áàãàòîðàçîâèõ âïëèâiâ äëÿ çìiíè ¿¿ ôîðìè. Êåðiâíèêîâ³ íåîáõiäíî íå òiëüêè âìiòè âèêîðèñòîâóâàòè ó ïðàêòè÷íié äiÿëüíîñòi öiííi âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó ñâî¿õ ïiäëåãëèõ, à é â÷èòè ¿õ âîëîäiòè ñâî¿ì òåìïåðàìåíòîì. Ìîæíà íàâåñòè ïðèêëàäè, êîëè ëþäè õîëåðè÷íîãî òåìïåðàìåíòó â êðèòè÷íié ñèòóàöi¿ ñòðèìàíi, à ìåëàíõîëiêè ñïðèéìàþòü ¿¿ áåç ïàíiêè i çíàõîäÿòü ãiäíèé âèõiä. Çâè÷àéíî, õîëåðèêó ñòðèìàíiñòü äàºòüñÿ âàæ÷å, íiæ ôëåãìàòèêó, ñàíãâiíiêó ëåãøå ïiòè íà ðèçèê, íiæ ìåëàíõîëiêó. Âàæëèâó ðîëü òóò âiäiãðàþòü äèñöèïëiíîâàíiñòü i êóëüòóðà ñïiëêóâàííÿ ëþäèíè. Êóëüòóðà ïîëÿãຠâ òîìó, ùî ëþäèíà áóäóº ñâîþ ïîâåäiíêó âiäïîâiäíî äî ïðèéíÿòî¿ â ñóñïiëüñòâi ìîðàë³. Îñîáëèâî ñëiä ðàõóâàòèñÿ ç iíøèìè ëþäüìè, ¿õí³ì ñòàíîì, ÷óéíî ñòà- âèòèñÿ äî îòî÷óþ÷èõ. ª ëþäè, ÿêi íå òiëüêè íå õîòÿòü ñòðèìóâàòè ñåáå, à íàâïàêè, äåìîíñòðóþòü ñïåöiàëüíî ñâî¿ åìîöiéíi ñòàíè: ãíiâ, ðàäiñòü, âiä÷àé, ùîá âèêëèêàòè ñòðàõ ÷è ñïiâ÷óòòÿ îòî÷óþ÷èõ. Âîíè âèïðàâäî- âóþòü ñâîþ ïîâåäiíêó òåìïåðàìåíòîì, íåðâàìè, ìîòèâóþ÷è öèì âëàñíó íåñòðèìàíiñòü, ãðóáiñòü, íåòàêòîâíiñòü àáî íàâiòü õóëiãàíñòâî. Íàñïðàâäi — öå íåêóëüòóðíi, íåâèõîâàíi ëþäè. Ëþäèíà ìîæå i çîáîâ’ÿ- çàíà êåðóâàòè ñâî¿ìè åìîöiÿìè i ïî÷óòòÿìè. Öå ñòîñóºòüñÿ ÿê ïîçèòèâ- íèõ åìîöié (çàäîâîëåííÿ, çàõîïëåííÿ, íàòõíåííÿ, âïåâíåíiñòü), òàê i íå- ãàòèâíèõ (íåçàäîâîëåííÿ, òóðáîòà, íåòåðïëÿ÷iñòü, çëiñòü). Êóëüòóðà ïîâåäiíêè âèçíà÷àºòüñÿ íå òiëüêè çíàííÿì ìîðàëi, ïðèíöèïiâ i íîðì ïîâåäiíêè, à é ìîðàëüíîþ âèõîâàíiñòþ â öiëîìó, ñòiéêèìè çâè÷- êàìè i ìàíåðîþ ïîâåäiíêè. ²íøèìè ñëîâàìè, ïðîÿâ òåìïåðàìåíòó çàëå- æèòü âiä çàãàëüíî¿ êóëüòóðè ëþäèíè. ßêùî òåìïåðàìåíò áóäå âîëîäiòè ëþäèíîþ, óïðàâëÿòè ¿¿ ïîâåäiíêîþ, òî çàâæäè âèíèêຠíåáåçïåêà ðîç- âèòêó íåáàæàíèõ ðèñ îñîáèñòîñòi. Õîëåðè÷íèé òåìïåðàìåíò ìîæå çðî- áèòè ëþäèíó íåñòðèìàíîþ, ðiçêîþ, ñõèëüíîþ äî ïîñòiéíèõ åìîöiéíèõ âèáóõiâ. Ñàíãâiíi÷íèé òåìïåðàìåíò ìîæå äîâåñòè ëþäèíó äî ëåãêîâàæíîñòi, ñõèëüíîñòi ðîçïàëþâàòèñÿ, ïîâåðõîâîñòi é íåñòiéêîñòi ïî÷óòòiâ. Ïðè ìåëàíõîëi÷íîìó òåìïåðàìåíòi ó ëþäèíè ìîæóòü âèðîáëÿòèñÿ çàéâà ñîðîì’ÿçëèâiñòü, íàäìiðíà çàìêíóòiñòü, ñõèëüíiñòü öiëêîì ïîðèíàòè ó âëàñíèé ñâiò ïåðåæèâàíü. Ôëåãìàòè÷íèé òåìïåðàìåíò ìîæå çðîáèòè ëþäèíó â’ÿëîþ, iíåðòíîþ, ÷àñòî áàéäóæîþ äî áóäü-ÿêèõ ïîäié. Óñâiäîìëåííÿ ïîçèòèâíèõ i íåãàòèâíèõ ïðîÿâ³â ñâîãî òåìïåðàìåí- òó i âìiííÿ âîëîäiòè, óïðàâëÿòè íèì — îäíå ç íàéâàæëèâiøèõ çàâäàíü ñàìîâèõîâàííÿ êåðiâíèêà. Êåðiâíèêàì, ó ÿêèõ ðóõëèâi íåðâîâi ïðîöåñè, 54
- 55. ëåãøå çìiíþâàòè ñòàðiñòåðåîòèïè ïîâåäiíêè, âîíè øâèäøå ïåðåáóäî- âóþòü ñâîþ ðîáîòó. Àëå iíîäi âîíè öå ðîáëÿòü ïîñïiõîì, ïðèïóñêàþòü- ñÿ ïîìèëîê i ïåðåãèí³â. ª êåðiâíèêè ïðîòèëåæíîãî òèïó — iíåðòíi ôëåãìàòèêè. Âîíè äîâãî i äåòàëüíî ãîòóþòüñÿ äî ìàéáóòíiõ çìií, ¿ì äóæå âàæêî âiäìîâèòèñÿ âiä çâè÷íèõ ìåòîäiâ äiÿëüíîñòi. Òîìó äëÿ ¿õ ïåðåáóäîâè áóäå âèòðà÷åíî íàáàãàòî áiëüøå ÷àñó. Îäíàê íåäîëiê ïåðåðîñòຠâ ïåðåâàãó, êîëè âîíè ïåðåõîäÿòü äî ïðàêòè÷íèõ äié: ãëè- áîêà ïiäãîòîâêà äîçâîëÿº äiÿòè âïåâíåíî, ïëàíîìiðíî, ìàéæå áåçïî- ìèëêîâî. Êðiì òîãî, ñòiéêiñòü äîïîìàãຠòâåðäî âèòðèìóâàòè îêðåñëå- íèé êóðñ, ùî íå äîïóñêຠêðàéíîù³â. Òîìó ïðè ñòèìóëþâàííi óïðàâëiíñüêî¿ àêòèâíîñòi êåðiâíèêiâ âàæëèâî âðàõîâóâàòè òèïîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi ¿õ îñîáèñòîñòi, ïðîÿâëÿòè òåðïiííÿ, ðîçóìiòè ïñèõîëîãiþ êîæíîãî ç íèõ. Îñíîâíèé i íàéóíiâåðñàëüí³øèé øëÿõ ïðèñòîñóâàííÿ òåìïåðàìåíòó äî âèìîã äiÿëüíîñòi — ôîðìóâàííÿ iíäèâiäóàëüíîãî ñòèëþ ëþäèíè. Öå ñèñòåìà ïðèéîìiâ i ñïîñîáiâ äié, õàðàêòåðíà äëÿ äàíî¿ ëþäèíè i äîöiëüíà äëÿ äîñÿãíåííÿ óñïiøíîãî ðåçóëüòàòó. Ïðè öüîìó äîáèðà- þòüñÿ òàêi ïðèéîìè i ñïîñîáè, ùî íàéáiëüøå âiäïîâiäàþòü òåìïåðà- ìåíòó. Iíäèâiäóàëüíèé ñòèëü äiÿëüíîñòi íå ç’ÿâëÿºòüñÿ ó ëþäèíè ñàì ïî ñîái, ñòèõiéíî. Âií ôîðìóºòüñÿ â ïðîöåñi íàâ÷àííÿ i âèõîâàííÿ. Îäíà ç âàæëèâèõ óìîâ âèíèêíåííÿ iíäèâiäóàëüíîãî ñòèëþ — ñâiäîìå, òâîð÷å ñòàâëåííÿ äî âèêîíóâàíî¿ ðîáîòè. Iíäèâiäóàëüíèé ñòèëü âèíè- êຠòiëüêè òîäi, êîëè ëþäèíà øóêຠäîö³ëüí³øi ïðèéîìè i ñïîñîáè, ÿêi äîïîìàãàþòü ¿é äîñÿãòè íàéêðàùèõ ðåçóëüòàòiâ. Òîìó iíäèâiäóàëüíèé ñòèëü íàéâèðàçí³øå ïðîÿâëÿºòüñÿ ó êðàùèõ ïðàö³âíèêiâ, ìàéñòðiâ ñâ ñïðàâè. Òàêèì ÷èíîì, çàâäÿêè ïëàñòè÷íîñòi íåðâîâî¿ ñèñòåìè ñòâîðþ- þòüñÿ ìîæëèâîñòi äëÿ ôîðìóâàííÿ ïîòðiáíîãî òèïó ïîâåäiíêè. Äðóãèì ñòóïåíåì ó ñòðóêòóði îñîáèñòîñòi º ñòiéêi iíäèâiäóàëü- íi îñîáëèâîñòi îêðåìèõ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ: âiä÷óòòÿ, ñïðèéìàííÿ, ïàì’ÿòi, ìèñëåííÿ, óÿâè ÿê ôîðì âiäîáðàæåííÿ, ÿêi º òèïîâèìè äëÿ êîí- êðåòíî¿ îñîáèñòîñòi. Ö³ îñîáëèâîñòi õî÷ i çàäàþòüñÿ çäåá³ëüøîãî ãå- íåòè÷íî, ïðîòå ìîæóòü ïåâíîþ ìiðîþ ðîçâèâàòèñÿ çà ñïðèÿòëèâèõ ñîöiàëüíèõ óìîâ. Ñåðåä ïðîôåñiéíî âàæëèâèõ ÿêîñòåé îñîáèñòîñòi — ñïåöiàëiñòà â ïåâíié ãàëóçi ìîæíà ââàæàòè éîãî ïðîôåñiéíå ñïðèé- ìàííÿ. Ïðîôåñiéíå ñïðèéìàííÿ — öå âìiííÿ âiäáèâàòè ÿâèùà íàâêîëèøíüîãî ñâiòó îïîñåðåäêîâàíî, ÷åðåç çíàííÿ, äîñâiä i ïðîôåñiéíèé iíòåðåñ. Äîáðå ðîçâèíóòå ïðîôåñiéíå ñïðèéìàííÿ äຠìîæëèâiñòü áà÷èòè ãëèáøå i øèðøå, ñõîïëþâàòè íå òiëüêè ãîëîâíå, à é äåòàëi. Îäíiºþ ç íàéâàæëèâiøèõ ñêëàäîâèõ ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi 55
- 56. ìåíåäæåðà º éîãîñïiëêóâàííÿ ç ëþäüìè. I äëÿ òîãî ùîá àäåêâàòíî ñïðèéìàòè îòî÷óþ÷èõ, êåðiâíèêó íåîáõiäíî ìàòè âåëèêèé äîñâiä ñïiëêóâàííÿ, ïîñòiéíî ïàì’ÿòàòè ïðî ðiçíîìàíiòíi òèïè ïîâåäiíêè ëþ- äåé, ¿õ õàðàêòåðè, âðàõîâóþ÷è ïðè öüîìó âïëèâ íà ñïðèéìàííÿ ïñèõîëîãi÷íèõ óñòàíîâîê. Óñòàíîâêà — öå ãîòîâíiñòü ëþäèíè äî ïåâ- íî¿ àêòèâíîñòi, âèíèêíåííÿ ÿêî¿ çóìîâëåíå äîñâiäîì. Óñòàíîâêà — öå íåóñâiäîìëåíèé îñîáèñòiñòþ ñòàí ãîòîâíîñòi äî ïåâíî¿ äiÿëü- íîñòi, çà äîïîìîãîþ ÿêî¿ ìîæå áóòè çàäîâîëåíà òà ÷è iíøà ïîòðåáà. Ïðîáëåìó óñòàíîâêè ðîçðîáèëè ïñèõîëîã Ä. Óçíàäçå ³ç ñïiâðîáiò- íèêàìè. Íèìè áóëî âñòàíîâëåíî, ùî ó ñòðóêòóði îñîáèñòîñòi â ðåçóëüòàòi áàãàòîðàçîâèõ ïîâòîðåíü “óñòàíîâî÷íèõ ñèòóàöié” ïîñòóïîâî ñêëà- äàºòüñÿ íèçêà ôiêñîâàíèõ óñòàíîâîê, ÿêi íåïîìiòíî äëÿ ëþäèíè âèç- íà÷àþòü ¿¿ æèòòºâó ïîçèöiþ ó öiëîìó ðÿä³ âèïàäêiâ. Ó ñóñïiëüíîìó æèòòi ïñèõîëîãiÿ âèäiëÿº ôîðìè ïîâåäiíêè, â ÿêèõ ïðîÿâëÿþòüñÿ ôiêñîâàíi óñòàíîâêè îñîáèñòîñòi. Òàê, óñòàíîâêîþ ïîÿñíþºòüñÿ ó äiëîâèõ ëþäåé ñòàâëåííÿ äî áóõãàëòåðiâ ÿê ëþäåé ÷åðñòâèõ i ïåäàíòè÷íèõ; äî â÷åíèõ — ÿê äî ðîçñiÿíèõ i íåïðàêòè÷íèõ; äî ïðàöiâíèêiâ òîðãîâë³ — ÿê äî ëþäåé õèòðèõ, ùî íå öóðàþòüñÿ æîäíèõ çàñîáiâ äëÿ äîñÿãíåí- íÿ âèãîäè. Öi óñòàíîâêè — ðåçóëüòàò ïîñïiøíèõ, íåäîñòàòíüî îá´ðóíòîâàíèõ âèñíîâêiâ ç äåÿêèõ ôàêòiâ îñîáèñòîãî äîñâiäó ëþäåé, íàé÷àñòiøå — öå ðåçóëüòàò íåêðèòè÷íîãî çàñâîºííÿ ñòåðåîòèïiâ ìèñëåííÿ — ñòàí- äàðòíèõ ñóäæåíü, ïðèéíÿòèõ ó ïåâíié ñóñïiëüíié ãðóïi. Ñòåðåîòèï — öå “ñòàíäàðòèçîâàíèé”, ñïðîùåíèé îáðàç ÿêîãîñü ÿâèùà äiéñíîñòi, öå ñõåìà, ùî ôiêñóº äåÿêi ðèñè ÿâèùà, ÿêèõ iíîäi íå iñíóº. Îá’ºêòèâíèì ðåçóëüòàòîì ñòåðåîòèïó º ñïðîùåíå, ñõåìàòè÷íå, iíîäi âèêðèâëåíå óÿâ- ëåííÿ äiéñíîñòi, ùî º ñâîºðiäíèì ïñèõîëîãi÷íèì áàð’ºðîì íà øëÿõó äî éîãî ïîäàëüøîãî ïiçíàííÿ. Ñòåðåîòèïè ñïðèéìàþòüñÿ ëþäüìè ÿê çíàííÿ, íàñïðàâäi âîíè âêëþ÷àþòü íåïîâíi i îäíîái÷íi õàðàêòåðèñòèêè ÿêîãîñü ôàêòó äiéñíîñòi. Ñòåðåîòèïè, ÿê ïðàâèëî, çàñâîþþòüñÿ ëþäü- ìè ïiä âïëèâîì ñîöiàëüíîãî îòî÷åííÿ. Îñîáëèâó óâàãó â ïñèõîëîãi¿ íàäàþòü ðîçðîáöi ïèòàíü ôîðìóâàííÿ i çìiíè ñîöiàëüíèõ óñòàíîâîê. Áåç óðàõóâàííÿ ¿õ çàêîíîìiðíîñòåé íåìîæëèâî ðîçâ’ÿçàòè ïðîáëåìè ñîöiàëüíî¿ âçàºìîäi¿ ëþäåé. Ëþäè ïiääàþòüñÿ âïëèâó iíøèõ, ÿêùî ó íèõ º ïîçèòèâíi óñòàíîâêè ñòîñîâíî öiº¿ ãðóïè. Íàïðèêëàä, ñòâîðåíi ó ïiäëåãëèõ óñòàíîâêè âèêîíóþòü íàñàìïåðåä ôóíêöiþ ôiëüòðà iíôîðìàöi¿, ùî éäå âiä êåðiâíèêà. Âñÿ iíôîðìàöiÿ, ùî íå âiäïîâiäຠöèì óñòàíîâ- 56
- 57. êàì, ó ïåâíèéñïîñ³á ôiëüòðóºòüñÿ i äîõîäèòü äî ñâiäîìîñòi ïiäëåãëîãî ó íåñòiéêié, iíîäi âèêðèâëåíié ôîðìi. Óñòàíîâêè â³äíîñíî ðiçíèõ ôàêòiâ ñóñïiëüíîãî æèòòÿ (ïîäié, ëþ- äåé) ìîæóòü áóòè i íåãàòèâíèìè, ÿêi ìàþòü õàðàêòåð óïåðåäæåííÿ. Ïðèêëàäîì óïåðåäæåíü º æîðñòêi óñòàíîâêè íà ëþäåé, ÿê³ ôîðìóþòü ÷îðíî-áiëå ñïðèéìàííÿ ó êåðiâíèêà ç àâòîðèòàðíèì ñòèëåì óïðàâëiííÿ. Òàêèé êåðiâíèê ïåðåêîíàíèé, ÿêùî îäíå — äîáðå, iíøå îáîâ’ÿçêîâî ïîâèííî áóòè ïîãàíèì. Öÿ òåíäåíöiÿ ïîãiðøóºòüñÿ òèì, ùî äæåðåëî iíôîðìàöi¿ ÷àñòî ïåðñîíiôiêóºòüñÿ êåðiâíèêîì: âàæëèâiøèì ñòຠõòî ãîâîðèòü, à íå ùî ãîâîðèòüñÿ. Âèíèêຠïîäâiéíèé ôiëüòð, ÿêèé íå ïðî- ïóñêຠäî ñâiäîìîñò³ íi÷îãî, ùî âèõîäèòü ç îäíîñòîðîííüîãî äæåðå- ëà. Æîðñòêi óñòàíîâêè ðîáëÿòü êåðiâíèêà íåñïðèéíÿòëèâèì äî íîâî- ãî. Âñå, ùî íå ïiäïàäຠïiä öi ñòåðåîòèïè, äðàòóº, ñòîìëþº éîãî, ñïðèé- ìàºòüñÿ ÿê âèêëèê. Öå ñòîñóºòüñÿ íàñàìïåðåä ïðîÿâiâ iíiöiàòèâè, òâîð÷îñòi, ñàìîñòiéíîñòi. Äëÿ âëàñòîëþáöiâ-àâòîêðàòiâ õàðàêòåðíà iíåðöiÿ ïåðøèõ âðàæåíü, âîíè ñõèëüíi äî íàâiøóâàííÿ ÿðëèêiâ. Ñèìïàòi¿ i àíòèïàòi¿ çáåðiãàþòüñÿ òðèâàëèé ÷àñ, õî÷à ëþäèíà çìiíþºòüñÿ, ìîæå ñòàòè ãiðøîþ àáî êðàùîþ. Òîìó ëiäåðè àâòîðèòàðíîãî ñòèëþ ïîãàíî ðîçáèðàþòüñÿ â ëþäÿõ, âïåðòî íàïîëÿãàþòü íà ñâî¿õ, óæå ñôîðìîâà- íèõ îöiíêàõ. Âèáiðêîâiñòü ó ñïðèéìàííi, éîãî îäíîñòîðîííiñòü ïðîÿâ- ëÿþòüñÿ i ñåðåä ïiäëåãëèõ. Íàïðèêëàä, æiíêè-ðîáiòíèöi â ïåðøó ÷åðãó ïîìi÷àþòü ó ñâî¿õ êîëåã i êåðiâíèêiâ ëþäÿíiñòü, ÷óéíiñòü, äîáðîòó, òàêòîâíiñòü, ïîâàãó äî ³íøèõ, ñêðîìíiñòü i ìåíøå öiíóþòü ¿õí³ âèêîíàâñüêi òà ïðîôåñiéíi ÿêîñòi. Óñòàíîâêè — ïðîäóêò âïëèâiâ ñîöiàëüíîãî ñåðåäîâèùà íà ëþäèíó.  ðiçíèõ ñïiëüíîòàõ iñíóþòü ðiçíi óñòàíîâêè äî òàêèõ ÿâèù, ÿê ïðèâàò- íà âëàñíiñòü, ñóñïiëüíå äîáðî, ãðîøi, õóäîæíÿ ëiòåðàòóðà, êëàñè÷íà ìó- çèêà, ïðàöÿ, àáñòðàêòíå ìèñòåöòâî.  ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿ âèâ÷åíî ôàêòè, êîëè êóëüòóðíi, íàöiîíàëüíi, êëàñîâi, ãðóïîâi òà iíøi âïëèâè, ùî ñâîãî ÷àñó ñôîðìîâàíi ÿê îñîáëèâi òåíäåíöi¿ â ñîöiàëüíèõ ôiêñîâàíèõ óñòàíîâêàõ îñîáèñòîñòi, îá’ºäíóþòüñÿ â ºäèíó öiëiñíó ñòðóêòóðó. Îñ- òàòî÷íî¿ ôîðìè óñòàíîâêè íàáèðàþòü ìiæ 12 i 30 ðîêàìè, ìiæ 20 i 30 ðîêàìè âîíè “êðèñòàëiçóþòüñÿ”. Ïiçíiøå óñòàíîâêè çìiíþþòüñÿ ç âåëèêèìè òðóäíîùàìè. Çíàííÿ çàêîíîìiðíîñòåé ôîðìóâàííÿ i çìiíè óñòàíîâîê ìຠâåëè- êå çíà÷åííÿ äëÿ ñòàíîâëåííÿ îñîáèñòîñòi i ñîöiàëüíî¿ ãðóïè, äëÿ óñïiøíî¿ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà. Îäíiºþ ç íàéõàðàêòåðíiøèõ îñîáëèâîñòåé ïðàêòè÷íîãî ðîçóìó ìåíåäæåðà º éîãî ïðîôåñiéíå ìèñëåííÿ. ßêîñü Ò. Åäiñîíó ïîêàçàëè 57
- 58. òðè âàðiàíòè ðiøåííÿîäíîãî òåõíi÷íîãî ïðèñòðîþ i çàïðîïîíóâàëè çíàéòè ÷åòâåðòèé âàðiàíò. Ó÷åíèé, ïîäóìàâøè äåÿêèé ÷àñ, çàïðîïîíó- âàâ ùå 48 âàðiàíòiâ. Öåé ôàêò ñâiä÷èòü ïðî âèñîêèé ðiâåíü òåõíi÷íèõ çäiáíîñòåé âiäîìîãî ôiçèêà òà ãíó÷êiñòü éîãî ïðîôåñiéíîãî ìèñëåí- íÿ.  óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi öÿ ÿêiñòü º ïðîôåñiéíî çíà÷óùîþ. Äîñâiä÷åíèé ìåíåäæåð ïîâèíåí ìàòè ãíó÷êå ïðîôåñiéíå ìèñëåííÿ, âìiòè çíàõîäèòè âñi ìîæëèâi âàðiàíòè ðîçâ’ÿçêó ìiæîñîáèñòiñíèõ êîíôëiêòiâ ó êîëåêòèâi, ùî äຠéîìó ìîæëèâiñòü ïðèéìàòè îïòèìàëüíi ðiøåííÿ. Íàéìàþ÷è íà ðîáîòó óïðàâëiíöiâ ðiçíîãî ðàíãó, ÷àñòî âèêîðèñòîâó- þòü ñèòóàöiéíi òåñòè, ó ÿêèõ êàíäèäàòó íà ïîñàäó ïðîïîíóþòü âêàçàòè âñi ìîæëèâi âàðiàíòè ðîçâ’ÿçêó óïðàâëiíñüêî¿ ñèòóàöi¿ òèïó “Êåðiâíèê âèêëè- êàâ ïiäëåãëîãî íà ïåâíó ãîäèíó, à òîé ñïiçíèâñÿ íà 10 õâèëèí. ßêîþ ìîæå áóòè ðåàêöiÿ êåðiâíèêà? Íàâåä³òü âñi ìîæëèâi âàðiàíòè ðîçâ’ÿçêó”. Òåñòè íà áàãàòîâàðiàíòíiñòü åôåêòèâíi ëèøå òîäi, êîëè âîíè âiäáèâàþòü ñïåöèôiêó ïîñàäè ³ âèðîáíè÷îãî ïiäðîçäiëó. Áóäü-ÿêà ïðîôåñiÿ ìiñòèòü åëåìåíòè òâîð÷îñòi, à ðîáîòà óïðàâëií- öÿ — îñîáëèâî. Àäæå ðîáîòà ç ëþäüìè áàãàòîãðàííà, äèíàìi÷íà i ïîòðåáóº âåëèêîãî æèòòºâîãî òà ïðîôåñiéíîãî äîñâiäó. Âåëèêîþ ìiðîþ òâîð÷iñòü âèçíà÷àºòüñÿ ñòàâëåííÿì êåðiâíèêà äî äîðó÷åíî¿ ñïðàâè. Âiäîìî, ùî ëåäà÷èé ïåðåòâîðþº íàéêðàùó ïðîôåñiþ íà íóäíå i “ðåìiñíè÷å” âèêîíàííÿ îáîâ’ÿçêiâ, à ïiçíàâàëüíà íàòóðà, íàâïàêè, âíî- ñèòü äóõ òâîð÷îñòi ó çîâñiì íåïðèâàáëèâó ñïðàâó. Òâîð÷iñòü íå ç’ÿâ- ëÿºòüñÿ ñàìà ïî ñîái, âîíà º ðåçóëüòàòîì íàïîëåãëèâî¿ i ñèñòåìàòè÷- íî¿ ïðàö³. Ñó÷àñíèé êåðiâíèê ïîâèíåí íå òiëüêè òâîð÷î ïiäõîäèòè äî âëàñíî¿ ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi, à é ñòâîðþâàòè ñïðèÿòëèâi óìîâè äëÿ ðîçâèòêó i ïðîÿâó òâîð÷îñòi â ðîáîòi ïiäëåãëèõ. Òðèâàëå ïàíóâàííÿ àäìiíiñòðàòèâíî-êîìàíäíî¿ ñèñòåìè çâåëî íàíiâåöü òàêi ðèñè îñîáèñòîñòi, ÿê iíiöiàòèâíiñòü, òâîð÷iñòü, ñàìîñòiéíiñòü. Ñèñòåìà îñâiòè i íèí³ ìຠëèøå iíôîðìàòèâíèé õàðàêòåð. Àëå ëþäèíà, ÿêà çàñâî¿ëà ëèøå ïåâíó ñóìó çíàíü, àâòîìàòè÷íî òâîðöåì íå ñòàº. Òâîð÷iñòü ïå- ðåäáà÷ຠâ³äíàéäåííÿ øëÿõiâ, íå ïåðåäáà÷åíèõ ó àêàäåì³÷íèõ çíàí- íÿõ. Âèáiðêîâå ñòàâëåííÿ îñîáèñòîñòi äî îòî÷óþ÷î¿ äiéñíîñòi ³ º òâîð÷³ñòü. Çàâäàííÿ êåðiâíèêà — çàîõî÷óâàòè ïiäëåãëèõ äî òâîð÷îñò³, ñòâîðþâàòè ñïðèÿòëèâ³ óìîâè äëÿ ¿¿ ïðîÿâó. Äèíàìiçì i ñâîáîäà — óìîâè ïðîÿâó òâîð÷îñòi, ¿¿ ìåõàíiçì. Ïðîôåñiéíå ìèñëåííÿ ìåíåäæåðà õàðàêòåðèçóºòüñÿ ñàìîñòiéíiñòþ. Ñàìîñòiéíiñòü — öå âìiííÿ ïiäêîðèòè ñâîþ ïîâåäiíêó âëàñíèì ïî- ãëÿäàì i ïåðåêîíàííÿì, à íå îðiºíòóâàòèñÿ íà òèñê îòî÷óþ÷èõ. 58
- 59. Ñàìîñòiéíiñòü ìèñëåííÿ ïðîÿâëÿºòüñÿâ óìiííi êðèòè÷íî ñòàâèòèñÿ äî ÷óæèõ âïëèâiâ, îöiíþþ÷è ¿õ âiäïîâiäíî äî ñâî¿õ ïîãëÿä³â i ïåðåêî- íàíü. Ñàìîñòiéíà ëþäèíà çàâæäè ãîòîâà ðîçãëÿíóòè ÷óæi ïîðàäè, îöiíèòè ¿õ i, ÿêùî âîíè ðîçóìíi, ïðèéíÿòè. Íåñàìîñòiéíiñòü îñîáëèâî ÿñêðàâî ïðîÿâëÿºòüñÿ ó ôîðìi íàâiþâàíîñòi òà íåãàòèâiçìó. Íåãàòèâiçì (â³ä ëàò. nego — çàïåðå÷óþ) ïðîÿâëÿºòüñÿ ó ñõèëüíîñòi ëþäèíè íå ñïðèéìàòè ñòîðîííiõ âïëèâ³â, äiÿòè ïðîòè íèõ, íå çâåðòàþ÷è óâàãè íà âiäñóòíiñòü äîñòàòíiõ îá’ºêòèâíèõ ïðè÷èí äëÿ öüîãî. Òàêà ëþäèíà äiº âñóïåðå÷ iíøèì ëþäÿì, áåçï³äñòàâíî ñóïåðå÷èòü ¿ì. ×àñòî âiäêèäຠíàâiòü ðîçóìíi, êîðèñíi ïîðàäè, äiº âñóïåðå÷ âëàñíèì ïîãëÿ- äàì i ïåðåêîíàííÿì. Íàâiþâàíiñòþ íàçèâàþòü ñõèëüíiñòü ëþäèíè ëåãêî ïiääàâàòèñÿ ÷óæèì âïëèâàì, ïîðàäàì, ïðèéìàòè i âèêîíóâàòè ¿õ áåç äîñòàòíiõ íà òå îá’ºêòèâíèõ ïiäñòàâ. Íàâiþâàíiñòü âëàñòèâà ëþäÿì, ÿêi íå ìàþòü ñòiéêèõ ïåðåêîíàíü, ïðèíöèïiâ, âëàñíî¿ äóìêè, à íàñëiäóþòü iíøèõ. Ìîòèâè äié âèíèêàþòü íå ç âëàñíèõ ïîãëÿäiâ i ïåðåêîíàíü, à ÿê ðåçóëüòàò ñòîðîííiõ âïëèâiâ. Ïåðøà ïî÷óòà äóìêà ñòຠäóìêîþ ö³º¿ ëþäèíè. Äî äóìîê iíøèõ ëþäåé ïiäõiä íå êðèòè÷íèé, âîíè çàâæäè ñïðèéìàþòüñÿ ÿê ïðàâèëüíi. Äî ñâî¿õ äóìîê òàêà ëþäèíà âèñóâຠïiäâèùåíi âèìîãè, ïîñòiéíî áåðå ¿õ ï³ä ñóìíiâ. Òàêà ëþäèíà âèÿâëÿº òðóäîâó àêòèâíiñòü ëèøå òîäi, êîëè îäåðæóº âêàçiâêó, ðîçïîðÿäæåííÿ iíøèõ. Ó ðîáîòi ïî- òðåáóº ïîñòiéíîãî âòðó÷àííÿ êåðiâíèêà, ÿêèé çà íå¿ ïðàöþº, ïðèéìຠðiøåííÿ, ïðèìóøóº äiÿòè. I ÿêùî êåðiâíèê — ñèëüíèé ïðîôåñiîíàë, òî âñå áóäå äîáðå, àëå çà ðàõóíîê ÷àñó i åíåðãi¿ êåð³âíèêà. Ïiä ÷àñ ïðîâåäåííÿ äiëîâèõ íàðàä îñîáëèâîãî çíà÷åííÿ íàáóâຠçäàòíiñòü êåðiâíèêà “ãåíåðóâàòè iäå¿”, éîãî âìiííÿ îõîïèòè, çiáðàòè ìàê- ñèìàëüíó êiëüêiñòü iäåé, âèñëîâëåíèõ ïiäëåãëèìè çà ïîðiâíÿíî íåâåëè- êèé ïðîìiæîê ÷àñó i, ïðîàíàëiçóâàâøè ¿õ, âèéòè íà îïòèìàëüíå ðiøåííÿ. ²íøèìè ñëîâàìè, êåðiâíèê ïîâèíåí âèêîíóâàòè ðîëü “ãåíåðàòîðà iäåé”. Âiäîìî, ùî ÷èì áiëüøå ïîäàíî ïðîïîçèöié, òèì âèùà éìîâiðíiñòü ïîÿâè öiííèõ iäåé. Âìiííÿ ãåíåðóâàòè iäå¿ ÿê ñêëàäîâà ÷àñòèíà ïðîôåñiéíîãî ìèñëåííÿ ìåíåäæåðà ÷àñòî âèêîðèñòîâóºòüñÿ ïðè ïðîâåäåííi äiëîâèõ íàðàä ìåòîäîì áðåéíñòîðìiíãó — ìîçêîâî¿ àòàêè. Äî ïðîôåñiéíîãî ìèñëåííÿ ìåíåäæåðà íàëåæàòü òàêîæ òàê³ õà- ðàêòåðèñòèêè: • îïåðàòèâíiñòü — âìiííÿ øâèäêî ³ îáäóìàíî ïðèéìàòè ðiøåííÿ â ñêëàäíèõ ÷è íåÿñíèõ ñèòóàöiÿõ; • åâðèñòè÷íiñòü — ñïðÿìîâàíiñòü íà ïîøóê íîâèõ øëÿõiâ, ïðèéîìiâ i çàñîáiâ ðîçâ’ÿçêó ïðàêòè÷íèõ çàâäàíü; • ìàñøòàáíiñòü — çäàòíiñòü ñõîïëþâàòè îñíîâíå òà ií. 59
- 60. Äî ïiçíàâàëüíèõ ïðîöåñiâ,ùî çóìîâëþþòü óñïiõ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi, íàëåæèòü ïðîôåñiéíà óÿâà. Òåîðåòèê ìåíåäæìåíòà À. Ôà- éîëü âèìàãàâ âiä ìåíåäæåðiâ óìiííÿ áà÷èòè íàïåðåä, îá’ºêòèâíî îöiíþâàòè ìàéáóòíº i âèêîíóâàòè âiäïîâiäíi äi¿. Îñü ÿê ïðî öþ ïðîôåñiéíî âàæëèâó ÿêiñòü ïèøóòü äîñâiä÷åíi ìåíåäæåðè: “Æèòè ìàéáóòíiì, âìiòè òî÷íî ïðîãíîçóâàòè, ïåðåäáà÷àòè åôåêò âiä óâåäåííÿ íîâèõ ôîðì ãîñïîäàðþâàííÿ òà ìîæëèâi íàñëiäêè ïðèéíÿòèõ ðiøåíü, äèâèòèñÿ â ìàéáóòíº”. Õàðàêòåðèñòèêè ïðîôåñiéíî¿ óÿâè: • ðåôëåêñèâíiñòü — çäàòíiñòü ìîäåëþâàòè ïîâåä³íêó ïàðòíåðà, ïåðåäáà÷àòè ìîæëèâi éîãî õîäè i âïëèâàòè íà íüîãî; • iíòó¿òèâíiñòü — çäàòíiñòü øâèäêî çíàõîäèòè ïîòðiáíi ðiøåííÿ, “çãîðòàòè” ó ÷àñi ïðîöåñ ¿õ ïðèéíÿòòÿ íà îñíîâi ïðîôåñiéíîãî äîñâiäó, çíàíü, óìiíü; • ³ìîâiðíå ïðîãíîçóâàííÿ — çäàòíiñòü ïðèéìàòè ðiøåííÿ ç óðàõó- âàííÿì ñòóïåíÿ éìîâiðíîñòi î÷iêóâàíèõ ðåçóëüòàòiâ. Òðåòüîþ ï³äñòðóêòóðîþ îñîáèñòîñò³ º äîñâiä îñîáèñòîñòi, ¿¿ çíàí- íÿ, âìiííÿ i íàâè÷êè. Öÿ ñêëàäîâà óìîâíî íàçèâàºòüñÿ êîìïåòåíòíiñòþ ³ âèçíà÷ຠçàãàëüíó ïðîôåñiéíó ïiäãîòîâêó îñîáèñòîñòi, ¿¿ äîñâiä. Ôîðìó- âàííÿ öiº¿ ïiäñòðóêòóðè º íàñëiäêîì âïëèâó ñåðåäîâèùà íàñàìïåðåä ÷åðåç îñâiòó, ïåðåäà÷ó ñîöiàëüíîãî äîñâiäó, íàêîïè÷åíîãî ïîïåðåäíiìè ïîêîëiííÿìè i çàñâîºíîãî çà äîïîìîãîþ ïðèðîäíèõ çàäàòêiâ i çäiáíîñòåé. Ðîçãëÿíåìî íàéâàæëèâiøi ôàêòîðè, ùî çóìîâëþþòü ðiâåíü ïðîôåñiéíîãî äîñâiäó ìåíåäæåðà. Ïî-ïåðøå, öå ðiâåíü îñâiòè: ùî, äå, êîëè çàêií÷óâàâ, ôîðìà îñâiòè. Äîñëiäæåííÿ ñâiä÷àòü, ùî êðàùi ìåíåäæåðè âèõîäÿòü iç òèõ ñïåöiàëiñòiâ, ÿêi çàêií÷èëè äåííi ñåðåäíi ñïåöiàëüíi íàâ÷àëüíi çàêëàäè, à ïîòiì çà òiºþ æ ñïåöiàëüíiñòþ — âóçè áåç âiäðèâó âiä âèðîáíèöòâà. Ïî-äðóãå, öå äèíàìiêà äiëîâî¿ êàð’ºðè: äå, êèì, ïðîòÿãîì ÿêîãî ÷àñó ïðàöþâàâ, ÿêi ïîñàäè îá³éìàâ. Çàëåæíî âiä öüîãî ïðîôåñiéíèé äîñâiä ìîæå áóòè øèðîêèì (éîãî ìàþòü êåðiâíèêè, ÿêi ïîñëiäîâíî ïðàöþþòü íà ðiçíèõ ïîñàäàõ) i ïîâòîðþâàíèì (éîãî ìàþòü ïðàöiâíèêè, ÿêi òðèâà- ëèé ÷àñ îá³éìàþòü îäíó é òó ñàìó êåðiâíó ïîñàäó). Áiëüø öiííèì äëÿ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi º, çâè÷àéíî, ïåðøèé. ×àñòî ç ìåòîþ ïiäâèùåííÿ êâàëiôiêàöi¿ ìåíåäæåðiâ ¿õ ïåðåâîäÿòü íà iíø³ ïîñàäè, â iíøèé ïiäðîçäië ôiðìè. Íàïðèêëàä, ó ôiðìi “Ìiöóáiñi ñåäàí” óñi ñïiâðîáiòíèêè àïàðàòó ïîâèííi çìiíèòè ìiñöå ðîáîòè ùîíàéìåíøå òðè ðàçè. ßïîíñüêèé ìå- íåäæìåíò âèõîäèòü ç òîãî, ùî òðèâàëå ïåðåáóâàííÿ ïðàö³âíèêà íà îäí³é ïîñàäi ïðèçâîäèòü äî âòðàòè iíòåðåñó äî ðîáîòè, çíèæåííÿ ðiâíÿ 60
- 61. âiäïîâiäàëüíîñòi. Îñîáëèâî öåõàðàêòåðíî äëÿ êåðiâíèêiâ ìîëîäîãî âiêó, ÿêi ïåðåðîñëè ðiâåíü ïîñàäè, ÿêó âîíè îá³éìàëè. Äî òîãî æ ïiäãîòîâêà ïðàöiâíèêiâ ñòຠáiëüø ðiçíîá³÷íîþ. Äëÿ ïðàâèëüíîãî ðîç- òàøóâàííÿ óïðàâëiíñüêèõ êàäðiâ îäíàêîâîþ ì³ðîþ âàæëèâî ÿê íå “ïå- ðåòðèìàòè” ëþäèíó íà îäíié ïîñàäi, òàê i íå “çiðâàòè” ¿¿ ðàíiøå, íiæ ïîòðiáíî. Ïðè öüîìó ñëiä çàáåçïå÷èòè âiëüíèé äîñòóï óñiõ ïðàö³âíèê³â äî iíôîðìàöi¿ ïðî âàêàíñi¿ (÷è çà òåëåôîíîì, ÷è ó âiääiëi êàäðiâ). Êàäðîâ³ ñëóæáè ïîâèííi ìàòè âiäîìîñòi ïðî âñiõ, ÷è¿ çäiáíîñòi òà êâàëiôiêàöiÿ âèêîðèñòîâóþòüñÿ íå ïîâíîþ ì³ðîþ. Òðåòié ôàêòîð, ÿêèé, áåçóìîâíî, çàáåçïå÷óº ïðîôåñiéíó êîìïåòåíò- íiñòü ïðàö³âíèêà, — öå ñòàæ ðîáîòè. Òàê, âèÿâëåíî, ùî êîëè ñòàæ ðîáîòè íå ïåðåâèùóº òðè ðîêè, êåðiâíèê ïðàãíå âñòàíîâèòè ïîâíå âçàºìîðîçóìiííÿ ç êîëåêòèâîì, ç âèùèì êåðiâíèöòâîì; ÿêùî ñòàæ ñòà- íîâèòü òðè–ñ³ì ðîê³â — ñõèëüíèé äî åêñïåðèìåíòó, ñïîñòåð³ãàºòüñÿ àêòèâíèé ï³äéîì ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi. Ïiñëÿ ñåìè ðîêiâ ïåðåáó- âàííÿ íà óïðàâëiíñüêié ïîñàäi êåðiâíèê ïîâèíåí âiëüíî âîëîäiòè âñiì àðñåíàëîì ìåòîäiâ óïðàâëiííÿ. ßêùî öüîãî íå âiäáóëîñÿ, òî öå îçíà- ÷àº, ùî àáî ëþäèíà íå ïðàãíå äî îâîëîäiííÿ ïðîôåñiéíîþ ìàéñòåðíiñòþ, àáî íåïðèäàòíà äî äàíîãî âèäó ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi.  îáîõ âèïàäêàõ ñëiä ïðîâîäèòè âiäïîâiäíó ðîòàöiþ êàäðiâ. Ìèñòåöòâîì óïðàâëiííÿ ñëiä îâîëîäiâàòè ïîñòiéíî, íåçàëåæíî âiä âiêó i ñòàæó ðîáîòè. Óñïiõó äîñÿãíå ëèøå òîé, õòî ñèñòåìàòè÷íî âäîñ- êîíàëþº ñòèëü ñâ ðîáîòè, àíàëiçóº é óñóâຠíåäîëiêè, íåâòîìíî øóêຠðàöiîíàëüíiø³ ôîðìè i ìåòîäè óïðàâëiííÿ êîëåêòèâîì. Ìàãiñò- ðàëüíèé íàïðÿìîê òâîð÷îãî çðîñòàííÿ êåðiâíèêà — ïîñòiéíå âäîñêî- íàëåííÿ òåõíîëîãi¿ ñïiâïðàö³ ç ëþäüìè. ϳäâèùåííÿ ð³âíÿ ïðîôåñiéíî¿ êîìïåòåíòíîñòi ìåíåäæåðà çóìîâëþºòü- ñÿ âåëèêèì áàæàííÿì, ïðàãíåííÿì äî ¿¿ çäîáóòòÿ. Âiäîìèé ôðàíöóçüêèé ïèñüìåííèê À. Ôðàíñ ïèñàâ: “Ùîá ïåðåâàðþâàòè çíàííÿ, ñëiä ïîãëèíà- òè ¿õ ç àïåòèòîì”. I öå áàæàííÿ ïîâèííî áóòè ïðèñóòíiì óïðîäîâæ óñüîãî æèòòÿ ïðîôåñiîíàëà. Ëiòàêó äëÿ çëåòó íåîáõiäíà áåòîíîâàíà ñìóãà. À ùî ïîòðiáíî ëþäèí³, ùîá çðîáèòè äiëîâó êàð’ºðó: çâ’ÿçêè, òàëàíò, âäà- ÷à? Î÷åâèäíî, ùî íàçâàíi óìîâè âiäiãðàþòü íåàáèÿêó ðîëü. I âñå æ äëÿ çëåòó ëþäèí³ ïîòð³áíî íàñàìïåðåä ñóìë³ííî ïðàöþâàòè. Ïðàöÿ — íàéìiöí³øèé i íàéíàäiéí³øèé ìàòåðiàë, ïî ÿêîìó ìîæíà òâåðäî ñòóïàòè, ðóõàþ÷èñü óïåðåä äî âåðøèíè ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi. Ùîá çàáåç- ïå÷èòè ïîñòiéíå ï³äâèùåííÿ ð³âíÿ ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi, ñëiä áóòè ñïðèéíÿòëèâèì äî íîâîãî, ìàòè óñòàíîâêó íà íîâå, ïîñòiéíî âèâ÷àòè 61
- 62. ïåðåäîâèé äîñâiä, ñïiëêóâàòèñÿçi ñïåöiàëiñòàìè. Çáàãà÷åííÿ ïðîôåñiéíîãî äîñâiäó ïåðåäáà÷ຠâìiëèé ïîøóê i êîðèñòóâàííÿ ð³çíîþ iíôîðìàöiºþ: ïîñòiéíî âèâ÷àòè íîâèíè ñïåöiàëüíî¿ ëiòåðàòóðè, îïàíîâóâàòè òåõíîëîãi÷í³, ñîöiàëüíî-åêîíîìi÷í³, ïñèõîëîãi÷í³ òà iíø³ çíàííÿ. Ôiëîñîô Ñîêðàò âèâiâ áëèñêó÷ó ôîðìóëó, ÿêà º ïîøòîâõîì äî çäîáóòòÿ çíàíü: “ß çíàþ, ùî íi÷îãî íå çíàþ, à iíøi íàâiòü öüîãî íå çíàþòü”. Ìîæíà îäåðæàòè äîáðó îñâiòó, îá³éìàòè òðèâàëèé ÷àñ ïðåñòèæíó óïðàâëiíñüêó ïîñàäó, ïðàãíóòè äî âåðøèíè ïðîôåñiéíî¿ çðiëîñòi é íå äîñÿãòè ¿¿. I öå ïîÿñíþºòüñÿ òèì, ùî ó ëþäèíè íåìຠçäiáíîñòåé äî äàíî¿ ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi. Àìåðèêàíñüêi ñîöiîëîãè ïiäðàõóâàëè, ùî â ¿õí³é êðà¿íi ç-ïîì³æ êîæíèõ 100 ïðàöþþ÷èõ çàéíÿòèõ ïðàöåþ, ÿêà âiäïîâiäຠ¿õ ïñèõîôiçiîëîãi÷íèì äàíèì, ïîêëèêàííþ, ëèøå 17– 20 %.  íàøié êðà¿íi öåé ïîêàçíèê íå ïåðåâèùóº 3 %. À öå îçíà÷àº, ùî ç-ïîì³æ 100 îñiá ëèøå òðè ðåàëiçóþòü ñåáå, à ðåøòà 97 %, ïî ñóòi, ïîïîâíþþòü ðÿäè ðîáîòiâ. I, ïðèðîäíî, ùî öi ëþäè é ïñèõîëîãi÷íî, é åìîöiéíî ïåðåáóâàþòü ó ñòðåñîâîìó ñòàíi, ïîðîäæåíîìó íåðåàëiçîâà- íiñòþ îñîáèñòîñòi. Ïðè öüîìó ëþäèíà íàâiòü íå ïiäîçðþº, ùî ç íåþ âiäáóâàºòüñÿ. Òàêié ëþäèíi çàâæäè ÷îãîñü íå âèñòà÷àº, ó íå¿ ñïðàâè íå ëàäÿòüñÿ, ó òîìó ÷èñëi é ó ñiì’¿. Ñóòòºâi âëàñòèâîñòi îñîáèñòîñòi ïîëÿãàþòü ïåðåäóñiì ó òîìó, íà ùî ñïðÿìîâàíà ¿¿ äiÿëüíiñòü, ÿêèìè ïîòðåáàìè, öiëÿìè òà iíòåðåñàìè âîíà ìîòèâóºòüñÿ, ÿêèìè iäåàëàìè i ïåðåêîíàííÿìè êåðóºòüñÿ ó ñâî¿é ïîâåäiíöi. Íàéâàæëèâiøîþ, âèçíà÷àëüíîþ ïiäñòðóêòóðîþ îñîáèñòîñòi º ¿¿ ñïðÿìîâàíiñòü. Ñïðÿìîâàíiñòü — öå ñèñòåìà äîìiíóþ÷èõ ìîòèâiâ, ÿêi ñïî- íóêàþòü ëþäèíó äî äiÿëüíîñòi. Öÿ âëàñòèâiñòü îñîáèñòîñòi ñîöiàëüíî îáóìîâëåíà.  ïðîöåñi ïñèõi÷íîãî ðîçâèòêó â ëþäèíè óòâîðþþòüñÿ i çàêðiïëþþòüñÿ ìîòèâè (ñïîíóêàííÿ, ïðè÷èíè), ùî íàáóâàþòü ãîëîâíî- ãî çíà÷åííÿ i ïiäïîðÿäêîâóþòü ñîái âñi iíøi ìîòèâè. Ìîòèâè — öå ñïîíóêàííÿ äî äiÿëüíîñòi, ïîâ’ÿçàíi iç çàäîâî- ëåííÿì ïåâíèõ ïîòðåá. Ìîòèâ (â³ä ëàò. motiv — ðóõàþ) îçíà÷ຠñïîíóêàëüíi ïðè÷èíè, ùî çóìîâëþþòü äiÿëüíiñòü ëþäèíè. Ìîæíà ïî- ãîäèòèñÿ ç òâåðäæåííÿì ïðîôåñîðà Ï. Ñiìîíîâà, ùî ãîëîâíå â îñîáèñòîñòi çâîäèòüñÿ äî âåëèêîãî “×îìó?”. I íå âèïàäêîâî ïðîôå- ñîð Ìåðëií ïèøå, ùî êåðóâàòè äiÿìè ëþäåé ìîæíà òiëüêè øëÿõîì êåðóâàííÿ ìîòèâàìè. Ìîòèâè äiÿëüíîñòi âiäiãðàþòü âåëèêó ðîëü ó æèòòi êîæíî¿ ëþäèíè i ñóñïiëüñòâà â ö³ëîìó. Âiä çìiñòó i õàðàêòåðó ìîòèâiâ çíà÷íîþ ìiðîþ çàëåæàòü õàðàêòåð òà åôåêòèâíiñòü äiÿëüíîñòi. Âñòà- 62
- 63. íîâëåíî, ùî ìîòèâàöiéíàñôåðà ìຠiºðàðõi÷íèé õàðàêòåð, òîáòî ìî- òèâè, ÿê³ ñòèìóëþþòü ïîâåäiíêó ëþäèíè, íåîäíàêîâî çíà÷óùi äëÿ íå¿, íåîäíàêîâî äiéîâi, íåîäíàêîâî ñòiéêi. Îäíi ìîòèâè äîìiíóþòü, iíøi ïîñ³äàþòü äðóãîðÿäíå, ïiäïîðÿäêîâàíå ìiñöå. Âiäîìèé àìåðèêàíñüêèé ïñèõîëîã À. Ìàñëîó (1908–1970), çàñíîâíèê ãóìàíiñòè÷íî¿ ïñèõîëîãi¿, ïiäêðåñëþþ÷è ïðàãíåííÿ ëþäèíè äî ñàìîâäîñêîíàëåííÿ, ðåàëiçàöi¿ ñâîãî ïîòåíöiàëó, çàïðîïîíóâàâ iºðàðõiþ ìîòèâiâ, ÿêi ñòèìóëþþòü òðó- äîâó àêòèâíiñòü ïðàö³âíèê³â. Ïåðøèé ðiâåíü — öå ìîòèâè, ÿêi âèíèêàþòü íà îñíîâi ìàòåðiàëüíèõ ïîòðåá òà ïðèðîäíèõ ñïîíóêàíü. Çàëåæíî âiä ðiâíÿ ðîçâèòêó ñóñïiëüñòâà, ñîöiàëüíèõ óìîâ, ïîòî÷íîãî ìîìåíòó ö³ ìîòèâè íàáèðàþòü ó ëþäèíè âèãëÿäó êóëüòóðíèõ: íàïðèêëàä, ïðàãíåííÿ äî ñìà÷íî¿ ¿æi, ãàðíîãî îäÿãó, êîìôîðòàáåëüíîãî æèòòÿ. Ñòຠçðîçóìiëèì, ÷îìó ó 1995 ð. äâ³ òðåòèíè àâòîïàðêó Ìîñêâè ñòàíîâèëè âîäi¿-ïðîôåñiî- íàëè ç Óêðà¿íè. Íèí³ â íàø³é äåðæàâ³, ùî ïåðåáóâຠó ñêëàäíèõ åêîíîìi÷íèõ óìîâàõ, ôiçiîëîãi÷íi ïîòðåáè íå çàäîâîëüíÿþòüñÿ. Öå ñïî- íóêຠëþäåé æèòè â íåïðèäàòíèõ äëÿ öèâiëiçîâàíî¿ êðà¿íè óìîâàõ: ïðèìiùåííÿ ñõîæi íà êàçåìàòè, òðèïîâåðõîâi ëiæêà, âiäñóòíiñòü åëå- ìåíòàðíèõ ãiãiºíi÷íèõ óìîâ òà ií. Îäíàê ðåçóëüòàòè íàóêîâèõ äîñëiäæåíü ñâiä÷àòü, ùî ëèøå äåÿêi ðåàêöi¿ ïîâåäiíêè ïiääàþòüñÿ âïëèâó ìàòåðiàëüíèõ ñòèìóëiâ. ßêùî æ ïåðøèé ðiâåíü ìîòèâàöi¿ çàáåçïå÷åíèé, òî êåðiâíèê ïîâè- íåí âèêîðèñòîâóâàòè “óïðàâëiíñüêi êíîïêè” äðóãîãî ðiâíÿ. Öå ïî- òðåáè â áåçïåöi: ïîë³ïøåííÿ óìîâ ïðàöi (îáëàäíàííÿ ðîáî÷èõ ìiñöü, äîòðèìàííÿ ñàíiòàðíî-ãiãiºíi÷íèõ âèìîã, òðàíñïîðòíi ïîñëóãè), ïðàãíåííÿ çáåðåãòè äàíå ìiñöå ðîáîòè (ïðàö³âíèê óñâiäîìëþº, ÿêèé òèï ïîâåäiíêè äîïîìîæå éîìó çáåðåãòè ðîáîòó). Îñîáëèâîãî çíà÷åííÿ íà öüîìó iºðàðõi÷íîìó ñòóïåíi íàáóâàþòü ãàðàíòi¿ çàáåçïå÷åííÿ ôiçiîëîãi÷íèõ ïîòðåá ç áîêó àäìiíiñòðàöi¿ ôiðìè, îôîðìëåíi ó âèãëÿäi îôiöiéíèõ äîêóìåíòiâ, êîíòðàêòiâ. Ïðèêëàäîì äi¿ öiº¿ ñèñòåìè ìîòèâiâ ìîæå áóòè ñèñòåìà äîâi÷íîãî íàéìó ðîáiòíèêiâ i ñëóæáîâöiâ â ßïîíi¿, äå âðàõî- âóºòüñÿ, ùî ìîòèâàöiÿ òðóäîâî¿ àêòèâíîñòi ïðàö³âíèê³â ìîæå áóòè ðiçíîþ çà òðèâàëiñòþ. Ðîçðiçíÿþòü ìîòèâàö³þ áëèçüêó i äàëåêó, ÿêà ìîæå äàòè ðiçêó ñïîíóêàëüíó ñèëó äëÿ äiÿëüíîñòi ðiçíèõ ëþäåé, à òàêîæ äëÿ îäíiº¿ i òiº¿ æ ëþäèíè â ðiçíi ìîìåíòè ¿¿ æèòòÿ. Íàïðèêëàä, ïðàãíåííÿ îá³éíÿòè â ìàéáóòíüîìó âiäïîâiäíó ïîñàäó ìîæå âèñòóïàòè äëÿ ìîëî- äèõ ñïåöiàëiñòiâ ÿê ìîòèâ, ÿêèé çíà÷íîþ ìiðîþ ñïîíóêຠäî ùîäåííî¿ ïðàöi. Ñòóäåíòè òàêîæ ïðî öå ìðiþòü, ïðîòå öèõ ìîòèâiâ ¿ì ÿâíî íåäî- 63
- 64. ñòàòíüî äëÿ àêòèâiçàöi¿ùîäåííî¿ íàâ÷àëüíî¿ ðîáîòè. Íà íèõ âïëèâຠáiëüø áëèçüêà ïåðñïåêòèâà — çàëiê, åêçàìåí, îäåðæàííÿ äèïëîìó. Òðåòüîþ êàòåãîðiºþ ìîòèâiâ º ñîöiàëüíi ïîòðåáè: ó ïðàöi, ñïiëêóâàííi, çäîðîâîìó êàð’ºðèçì³ òà ií. Íàïðèêëàä, ó ëþäèíè, ÿêà îá³éìຠóïðàâëiíñüêó ïîñàäó, ïîâèííi áóòè ñôîðìîâàíi óïðàâëiíñüêi ïîòðåáè. Óïðàâëiíñüêi ïîòðåáè — öå ïîòðåáè â ñîöiàëüíié àêòèâíîñòi, ñïðÿ- ìîâàí³ íà äîñÿãíåííÿ öiëåé âñüîãî ãîñïîäàðñòâà, ôiðìè i êîëåêòèâiâ, ç ÿêèõ âîíè ñêëàäàþòüñÿ. ¯õ íåîáõiäíî âiäðiçíÿòè âiä ïîòðåá ó ëiäåðñòâi. Öå ïîòðåáè çàâæäè áóòè ïåðøèì, ïåðåáóâàòè â öåíòði óâàãè, ïiäêîðÿòè ³íøèõ ñâî¿é âîëi, çäiéñíþâàòè âïëèâ íà îòî÷óþ÷èõ, âèãiäíèé äëÿ âëàñíîãî ïðåñòèæó àáî äëÿ äîñÿãíåííÿ âëàñíèõ öiëåé. Çà ïðåäìåòíèì çìiñòîì óïðàâëiíñüêi ïîòðåáè ïîäiëÿþòü íà òðè âèäè: äiàãíîñòèêî-ïðîãíîñòè÷íi, òâîð÷î-ïðîãðàìóþ÷i, îðãàíiçàòîðñüêî-âèêîíàâ÷i. Äiàãíîñòèêî-ïðîãíîñòè÷íi ïîòðåáè — öå íåîáõiäíiñòü ó ñòâîðåííi ÷iòêîãî óÿâëåííÿ ïðî ñüîãîäíiøíº i ìàéáóòíº òðóäîâîãî êîëåêòèâó. Âîíè ïðîÿâ- ëÿþòüñÿ â ïîòðåái ãëèáîêî çíàòè ñïðàâæí³é ñòàí ñïðàâ ó ñâî¿é îðãàí³çàöi¿, ãîñïîäàðñòâi, ìàòè óÿâëåííÿ ïðî òå, ÿê âîíè ìîæóòü ðîçâèâàòèñÿ â ïî- äàëüøîìó. Ðåçóëüòàò öiº¿ äiÿëüíîñòi áàãàòî â ÷îìó çàëåæèòü âiä ìîòèâiâ äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà. Íàïðèêëàä, âèÿâèòè ÿêîìîãà áiëüøå íåäîëiêiâ, ùîá ïîêàðàòè ïiäëåãëîãî, ÿêèé âiäïîâiäຠçà ïåâíó äiëÿíêó ðîáîòè. Àáî, êîíò- ðîëþþ÷è ÿêiñòü âèêîíàíî¿ ðîáîòè, êåðiâíèê ïðàãíå íå ïîêàðàòè áðàêîðî- áà, à ç’ÿñóâàòè ïðè÷èíè ïîÿâè áðàêó òà øëÿõè äî éîãî óñóíåííÿ. Ìåòîäè äiàãíîñòèêè i ïðîãíîçóâàííÿ ðiçíîìàíiòíi: áåçïîñåðäíº ñïîñòåðåæåííÿ (îñîáèñòå âèâ÷åííÿ ðåçóëüòàòiâ ïðàöi), áåñiäè ç êîíêðåòíèìè ïîñàäîâèìè îñîáàìè, àíàëiç iíôîðìàöi¿, ùî âiäáèâຠñòàí ñïðàâ, òà ií. Êåðiâíèê, ó ÿêîãî äîáðå ðîçâèíóòi äiàãíîñòèêî-ïðîãíîñòè÷íi ïîòðåáè, ïåðåáóâຠâ ïîñòiéíîìó ïîøóêó êîðèñíî¿ äëÿ ïîòðåá ãîñïîäàðñòâà iíôîðìàöi¿, ç ÿêî¿ ìîæíà ïî÷åðïíóòè íåîáõ³äíi äàíi, çðîáèòè äiëîâi âèñíîâêè i äàòè ðåêîìåíäàöi¿. Òàêèé êåðiâíèê ïîçèòèâíî ñòàâèòüñÿ äî íîâîââåäåíü. Òâîð÷î-ïðîãðàìóþ÷i ïîòðåáè âèÿâëÿþòüñÿ ó ïðàãíåííi êåðiâíèêà áðàòè íàéàêòèâíiøó i ïðîäóêòèâíó ó÷àñòü ó ïðîöåñi ïiäãîòîâêè i ïðèéíÿòòi âñiõ ðiøåíü, âèðîáëÿòè âiäïîâiäíi çàâäàííÿ, ñòàâèòè ¿õ ïåðåä êîëåêòèâîì. ×è ÷àñòî ìè îöiíþºìî êåðiâíèêà çà òèì, ÿêîþ ìiðîþ âií âíîñèòü â óïðàâëiíñüêå ðiøåííÿ ùîñü âiä ñåáå, ñâ âîëi, ðîçóìó, ïî÷óòòiâ. Òâîð÷î-ïðîãðàìóþ÷i ïîòðåáè ôîðìóþòü ó ëþäèíè òàêó ðèñó õàðàêòåðó, ÿê óïðàâëiíñüêå ÷åñòîëþáñòâî. Óïðàâëiíñüêå ÷åñòîëþáñòâî ÿê ñêëàäîâà òâîð÷èõ ïîòðåá ìຠíà÷åáòî äâà êðàéíiõ ïîëþñè ïðîÿâó: êåðiâíèêè, íå çäàòíi äî ñèëüíèõ ïåðåæèâàíü ùîäî ðiøåíü, ÿêi ïðèéìà- 64
- 65. þòüñÿ â ãîñïîäàðñòâi(òèìè ÷è iíøèìè ïîñàäîâèìè îñîáàìè), i êåðiâíèêè, ùî äîñèòü õâîðîáëèâî ïåðåæèâàþòü áóäü-ÿêó âêàçiâêó âèùèõ iíñòàíöié, ñàìîñòiéíi ðiøåííÿ ñïåöiàëiñòiâ áåç éîãî âiäîìà. Äðóãèé ïîëþñ õàðàê- òåðèçóº âèñîêîðîçâèíóòå óïðàâëiíñüêå ÷åñòîëþáñòâî, àëå íå çàâæäè âèïðàâäàíå i îá´ðóíòîâàíå. Íàäìiðíèé éîãî ïðîÿâ íàçèâàºòüñÿ õâî- ðîáëèâèì ÷åñòîëþáñòâîì. Öå êðàéíîùi. À íàéêðàùèé âàðiàíò, êîëè ñîöiàëüíà àêòèâíiñòü êåðiâíèêà ñïðÿìîâàíà íà ó÷àñòü ó ðîçðîáöi ðiøåíü âèùèõ iíñòàíöié, âïëèâ i íåáàéäóæiñòü äî áóäü-ÿêèõ óïðàâëiíñüêèõ ðiøåíü, ïîâ’ÿçàíèõ ç äiÿëüíiñòþ äîâiðåíîãî éîìó ïiäïðèºìñòâà, âiääiëó. Îñíîâíà éîãî ìåòà — âèçíà÷èòè ñèñòåìó äié êîëåêòèâó, çäàòíó ïðèâå- ñòè éîãî äî ðåàëiçàöi¿ âiäïîâiäíèõ ãîñïîäàðñüêèõ çàâäàíü. Îñíîâíè- ìè ïðèéîìàìè ðåàëiçàöi¿ òâîð÷î-ïðîãðàìóþ÷î¿ äiÿëüíîñòi êåðiâíèêà º àíàëiç i ñèíòåç iíôîðìàöi¿, ¿¿ óçàãàëüíåííÿ, âèêîðèñòàííÿ äîñâiäó ðîç- â’ÿçàííÿ ïîäiáíèõ ïðîáëåì, çâåðíåííÿ äî iíøèõ îñiá çà ïîðàäîþ, ñïiââiäíåñåííÿ íîâèõ iäåé çi ñòàíîì ñïðàâ íà ôiðìi. Ðåçóëüòàòîì òàêî¿ äiÿëüíîñòi º çàãàëüíèé çàäóì, êîíêðåòèçîâàíèé â íàêàçàõ, ïëàíàõ, ðîç- ïîðÿäæåííÿõ. Îðãàíiçàöiéíî-âèêîíàâ÷i ïîòðåáè âèÿâëÿþòüñÿ â íåóõèëüíîìó ïðàãíåííi äîâåñòè ðîçïî÷àòó ñïðàâó äî êiíöÿ, ñïðÿìîâóþòü åíåðãiþ êåðiâíèêà i ïiäëåãëèõ íà ðåàëiçàöiþ âèðîáíè÷èõ ïðîãðàì i ðiøåíü, âòiëåííÿ ¿õ ó æèòòÿ. Ïðîÿâó öèõ ïîòðåá ñïðèÿº ïî÷óòòÿ íàëåæíîñòi äî êîëåêòèâó. Äîáðèé óïðàâëiíåöü ââàæຠñåáå ÷àñòêîþ ñâîãî ãîñïîäàð- ñòâà, à ãîñïîäàðñòâî — ÷àñòèíîþ ñâîãî æèòòÿ. Îñíîâíèìè ïðèéîìà- ìè ðåàëiçàöi¿ îðãàíiçàöiéíî-ñïîíóêàëüíî¿ äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà º ïî- ÿñíåííÿ çàâäàíü, ùî ñòîÿòü ïåðåä îðãàíiçàöiºþ, ïîêàç ìåòîäiâ ¿õ âèêî- íàííÿ, çàáåçïå÷åííÿ íåîáõiäíèõ çàñîáiâ, ïåðåêîíàííÿ â íåîáõiäíîñòi âèêîíàòè ö³ çàâäàííÿ. Çàáåçïå÷åííÿ äiºâîñòi âñiõ òðüîõ áëîêiâ óïðàâ- ëiíñüêèõ ïîòðåá — îäíà ç àêòóàëüíèõ ïðîáëåì ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ. Ñåðåä ñîöiàëüíèõ ïîòðåá À. Ìàñëîó âèîêðåìèâ åãî¿ñòè÷íi ïîòðåáè îñîáèñòîñòi: çîâíiøíi (ñîöiàëüíèé ñòàòóñ, ïðåñòèæ, ïîâàãà ç áîêó ñîöiàëüíîãî îòî÷åííÿ), âíóòðiøíi (ñàìîïîâàãà, ñàìîâïåâíåíiñòü) òà ií. Íàïðèêëàä, ó ãîñïîäàðñòâi ïðàöþþòü äâà 23-ði÷íèõ ïðàö³âíèêè. Îäèí ç íèõ ÷îòèðè ðîêè ïðàöþº òðàêòîðèñòîì, îäåðæóþ÷è 130 ãðí íà ìiñÿöü, à äðóãèé — àãðîíîì-ïî÷àòêiâåöü — ïðàöþº ïiâðîêó i îäåðæóº 60–70 ãðí íà ìiñÿöü. Óñi ïðàöiâíèêè, ó òîìó ÷èñëi é òðàêòîðèñò, ââàæàþòü, ùî â àãðîíîìà ñòàòóñ i ïðåñòèæ íàáàãàòî âèù³. Ñîöiàëüíi ôàêòîðè (ïðåñòèæ, ñòàòóñ) ìîòèâóþòü ïðîôåñiéíó äiÿëüíiñòü ïðàö³âíèêà ëèøå òîä³, êîëè âií ÷iòêî óñâiäîìëþº, ùî äîñÿãíóòi óñïiõè 65
- 66. ñïðèÿòèìóòü ïiäâèùåííþ éîãîñòàòóñó, à ïîìèëêè ñïðè÷èíÿòüñÿ äî çíèæåííÿ â ïîñàäi, i öÿ çàëåæíiñòü íåîäíîðàçîâî ïiäêðiïëþºòüñÿ ïðàê- òè÷íîþ äiÿëüíiñòþ. Áiëüøiñòü ëþäåé ïðàöþþòü íà ðiâíi, ùî íèæ÷èé â³ä ¿õí³õ ìîæëèâîñòåé, çà âiäñóòíîñòi óìîâ äëÿ ðåàëiçàöi¿ âëàñíî¿ äiëîâî¿ êàð’ºðè. Ç ïðàêòèêè çàðóáiæíèõ ôiðì ââàæàºòüñÿ, ùî ëþäèíà, ÿêà íå ïðàãíå äî âåðøèí äiëîâî¿ êàð’ºðè, íå ìîæå ïðàöþâàòè ç ïîâíîþ âiääà÷åþ åíåðãi¿. Ñïåöèôiêà ðóõó ïî ðiâíÿõ ñëóæáîâî¿ iºðàðõi¿ áàãàòî â ÷îìó çóìîâëþºòüñÿ âèäîì ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi, îá³éìàíîþ ïîñàäîþ, îñî- áèñòèìè îñîáëèâîñòÿìè óïðàâëiíöiâ òà ií. Íàïðèêëàä, ëþäèíà, ÿêà îá³éìຠïîñàäó åêîíîìiñòà â óìîâàõ ñiëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî âèðîá- íèöòâà, ìຠäóæå îáìåæåíi ìîæëèâîñòi äëÿ ïîñàäîâîãî ðîñòó. Ïîñàäó äèðåêòîðà êîëåêòèâíîãî ñiëüñüêîãîñïîäàðñüêîãî ïiäïðèºìñòâà åêîíîì³ñòè çàéìàþòü ðiäêî, îñêiëüêè ¿¿ ïîñ³äàþòü, ÿê ïðàâèëî, òåõíîëî- ãè-àãðîíîìè. Âèâ÷àþ÷è ñîöiàëüíó ìîòèâàöiþ, Ä. Ìàêêëåëëàíä (Ãàðâàðäñüêèé óíiâåðñèòåò) i Ä. Àòêiíñîí (Ìi÷iãàíñüêèé óíiâåðñèòåò) ñèñòåìàòèçóâà- ëè ôàêòîðè, ÿêi ìàþòü âåëèêå çíà÷åííÿ äëÿ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi: ïðàãíåííÿ äî âëàäè òà óñïiõó, ïðàãíåííÿ çäîáóòè âèçíàííÿ. Ïðàãíåííÿ äî óñïiõó ìîæíà îïèñàòè ÿê áàæàííÿ áóòè ïîìi÷åíèì, îäåðæàòè äîñ- òóï äî ïåâíèõ æèòòºâèõ ñòàíäàðòiâ. Ëþäèíà, ÿêà ïðàãíå óñïiõó, ìîæå âèðiøóâàòè i ñòàâèòè ïåðåä ñîáîþ ñêëàäíi çàâäàííÿ, çà ÿêi íåñå îñî- áèñòó âiäïîâiäàëüíiñòü, ïðàãíå îòðèìàòè âiäãóêè ïðî ñâîþ äiÿëüíiñòü. Òàêà ëþäèíà — ñïðàâæíÿ çíàõiäêà äëÿ áóäü-ÿêî¿ îðãàíiçàöi¿, ÿêùî, çâè÷àéíî, öå óñâiäîìëþº ¿¿ êåðiâíèöòâî, âiäêðèâàþ÷è ïåðåä íåþ ìîæëèâîñòi ðåàëiçóâàòè ñâié ïîòåíöiàë íà ðîáîòi. Ïðàãíåííÿ äî âëàäè ìîæíà ïðåäñòàâèòè ÿê áàæàííÿ âïëèâàòè íà iíøèõ, ïðèìóøóâàòè ¿õ ðîáèòè òå, ùî âîíè â iíøîìó âèïàäêó íå ðîáèëè á. Òàêèé ïðàöiâíèê õî÷å óïðàâëÿòè iíøèìè, âïëèâàòè íà íèõ, îòðèìóþ÷è íàñîëîäó âiä ñâ âëàäè. Áàæàííÿ îòðèìàòè âèçíàííÿ — öå ïðàãíåííÿ äî òiñíèõ äðóæíiõ çâ’ÿçêiâ ç îòî÷óþ÷èìè. Ëþäèíà, ùî ïðàãíå äî âèçíàííÿ, ëþáèòü ïðà- öþâàòè â òiñíîìó ñïiâðîáiòíèöòâi ç êîëåãàìè, ÷iòêî ñïðèéìຠ¿õí³ ðåàêöi¿ i íàìàãàºòüñÿ ç³ ñâîãî áîêó ðåàãóâàòè íà íèõ. ßêùî ñïiâðîáiòíèê ó ïðîöåñi ðîáîòè âèòðà÷ຠçàíàäòî áàãàòî ÷àñó íà äðóæíº ñïiëêóâàííÿ ç êîëåãàìè i ÿâíî îòðèìóº âiä öüîãî íàñîëîäó, ñëiä ïiäiáðàòè éîìó òàêi çàâäàííÿ, ÿêi ïîòðåáóþòü òiñíîãî êîíòàêòó ç iíøèìè ëþäüìè. Íà- ïðèêëàä, íà âàæêèõ ðîáîòàõ ç ïiäâèùåíèì ðiâíåì øóìiâ ëþäè ïîòðåáó- þòü ÷àñòèõ ïåðåðâ äëÿ ñïiëêóâàííÿ. Iíîäi âîíè íàâiòü çàëèøàþòü ðî- áî÷å ìiñöå, çíèæóþ÷è ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi. ßêùî öüîãî íå âðàõîâó- 66
- 67. âàòè i íåðîçïîäiëèòè ðîáîòó íà êiëüêà îïåðàöié, òî íå çàäîâîëüíÿòè- ìåòüñÿ ïîòðåáà ó ñïiëêóâàííi. Ìåíåäæåð ïîâèíåí çíàòè, ÿê âèêëèêàòè ó ëþäèíè òå ÷è iíøå áàæàííÿ, ùîá âîíà øóêàëà ìîæëèâiñòü çàäîâîëü- íèòè éîãî ó ïðîöåñi ïðîäóêòèâíî¿ ïðàöi. Íàéâèùèì ðiâíåì ìîòèâàöiéíî¿ ñòðóêòóðè º ïîòðåáè ó ñàìîðåàëiçàöi¿. ¯õ íàÿâíiñòü ñâiä÷èòü ïðî âèñîêèé ðiâåíü ðîçâèòêó îñîáèñòîñòi. Öå ïîòðåáà ó òâîð÷îñòi, ðåàëiçàöi¿ âëàñíîãî ïðîôåñiéíîãî i îñîáèñòiñíîãî ïîòåíöiàëó, ïðàãíåííÿ äî ñàìîâäîñêîíàëåííÿ òà ií. Íàïðèêëàä, îñíîâíà ïðîáëåìà â óïðàâëiííi iíòåëåêòóàëàìè ïîëÿãຠâ òîìó, ùî òâîð÷î íåçàëåæíi îñîáèñòîñòi ïîòðiáíi, àëå ¿õ âàæêî “òðèìà- òè” â ðàìêàõ âèêîíàâñüêî¿ äèñöèïëiíè. ¯ì íå ïîäîáàºòüñÿ íàâiòü ñàìà iäåÿ áóòè ïiäïîðÿäêîâàíèì. Êåðiâíèê òâîð÷îãî êîëåêòèâó ïîâèíåí äîïîìàãàòè íàðîäèòèñÿ ÷è äîçðiòè òàëàíòó, ñòèìóëþâàòè îñîáèñòiñ- íèé ïîòåíöiàë îêðåìî¿ îñîáèñòîñòi, íå äåìîíñòðóþ÷è öüîãî. Ïåðøî- êëàñíèé ðîçóì — öå ðîçóì íåçàëåæíèé. Iíòåëåêòóàë íiêîëè íå ñòàíå àâòîìàòè÷íî âèêîíóâàòè âêàçiâêè êåðiâíèêà, ó ïðîòèâíîìó ðàç³ éîãî ðîáîòà íå ìàëà á íiÿêî¿ öiííîñòi. ßêùî â îðãàíiçàöi¿ íåìຠìîæëèâî- ñòåé äëÿ ñàìîðåàëiçàöi¿ i ñàìîâèðàæåííÿ îñîáèñòîñòi, òî ìîæå çíèçè- òèñÿ ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi, ï³äâèùèòèñü ïëèííiñòü âèñîêîêâàëiôiêîâàíèõ êàäðiâ, ïîãiðøèòèñü ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó òðóäîâîìó êîëåêòèâi. Ìîòèâè ðîçðiçíÿþòüñÿ çà ìiñöåì ó ñèñòåìi ìîòèâàöi¿. Êîëè ëþäèíà ùîñü ðîáèòü, âîíà ñïîíóêàºòüñÿ íå îäíèì, à áàãàòüìà ìîòè- âàìè, ìiæ ÿêèìè íå iñíóº ðiçêî¿ ìåæi. Iºðàðõiÿ ìîòèâiâ íå ìຠõðîíî- ëîãi÷íîãî õàðàêòåðó, i ðiâíi ìîæóòü ïåðåêðèâàòè îäèí îäíîãî. Òîìó äëÿ õàðàêòåðèñòèêè ìîòèâàöiéíî¿ ñôåðè îñîáèñòîñòi âàæëèâà íå ñòiëüêè ¿õ êiëüêiñòü, ñêiëüêè íàÿâíiñòü âiäïîâiäíîãî çâ’ÿçêó ìiæ íèìè, âçàºìîçàëåæíîñòi òà ïiäïîðÿäêóâàííÿ. Ó äåÿêèõ ëþäåé iºðàðõiÿ ìîòèâiâ âèêðèâëåíà. Íàïðèêëàä, ïåðåìîæåöü àâòîãîíîê ñòàâèòü ìiðêóâàííÿ ùîäî ñòàòóñó ÷è ñàìîñòâåðäæåííÿ âèùå áåçïåêè, à äîñëiäíèê Àðêòè- êè ââàæຠñàìîðåàëiçàöiþ âàæëèâiøîþ, í³æ ôiçiîëîãi÷í³ ïîòðåáè. Êåðiâíèêó âàæëèâî âìiòè ðîçáèðàòèñÿ â ìîòèâàõ ïîâåäiíêè ëþäåé. Âèâ÷àþ÷è ïîâåäiíêó ëþäèíè, àíàëiçóþ÷è ¿¿ â÷èíêè, íåîáõiäíî ç’ÿñóâà- òè ìîòèâè. Òiëüêè òàê ìîæíà îöiíèòè, âèïàäêîâèé ÷è çàêîíîìiðíèé äëÿ íå¿ öåé â÷èíîê, ïåðåäáà÷èòè ìîæëèâiñòü éîãî ïîâòîðåííÿ, ïîïåðåäèòè ïðîÿâ íåãàòèâíèõ ðèñ i çàîõî÷óâàòè ðîçâèòîê ïîçèòèâíèõ ðèñ îñîáèñòîñòi. Õàðàêòåðíîþ ðèñîþ áóäü-ÿêî¿ ñâiäîìî¿ äiÿëüíîñòi ëþäèíè º ¿¿ ñïðÿìîâàíiñòü íà äîñÿãíåííÿ ïåâíèõ ö³ëåé. Ìåòà — öå òå, äëÿ ÷îãî 67
- 68. ïðàöþº, çà ùîáîðåòüñÿ ëþäèíà, ÷îãî âîíà õî÷å äîñÿãòè ó ñâî¿é äiÿëüíîñòi. Ìåòà ëþäñüêî¿ äiÿëüíîñòi ïîðîäæóºòüñÿ îá’ºêòèâíèì ñâiòîì, ñóñïiëüíèì áóòòÿì ëþäåé i çàëåæèòü âiä ñóñïiëüíèõ óìîâ ¿¿ æèòòÿ, âiä ñòóïåíÿ ¿¿ iíäèâiäóàëüíîãî ðîçâèòêó. Ìåòà ðîçð³çíÿºòüñÿ çà çìiñòîì, çà áëèçüêiñòþ ÷è âiääàëåíiñòþ. ×èì áiëüøå ðîçâèíåíà îñîáèñòiñòü, ¿¿ ñâiäîìiñòü, òèì çìiñòîâíiøi, âiääàëåíiøi öiëi âîíà ñòàâèòü ïåðåä ñîáîþ. Âiääàëåíà ìåòà êîíêðåòèçóºòüñÿ â áëèæ÷èõ, ÷àñòêîâèõ, ÿêi º ñõîäèíêà- ìè äî ¿¿ äîñÿãíåííÿ. ×èì çìiñòîâíiøîþ i âiääàëåíiøîþ ìåòîþ êå- ðóºòüñÿ ëþäèíà â ñâî¿é äiÿëüíîñòi, òèì ãëèáøîãî i øèðøîãî âiäîáðà- æåííÿ ïîòðåáóº ¿¿ äîñÿãíåííÿ, òèì ñâiäîìiøîþ º ¿¿ äiÿëüíiñòü. ßñíiñòü ìåòè º îäíiºþ ç iñòîòíèõ ïåðåäóìîâ ïåðåìîãè íàä òðóäíîùàìè, ç ÿêè- ìè äîâîäèòüñÿ çóñòði÷àòèñÿ íà øëÿõó äî ¿¿ äîñÿãíåííÿ. Âåëèêà ìåòà ïîðîäæóº âåëèêó åíåðãiþ ³ ñòຠäæåðåëîì àêòèâíîñò³ ëþäèíè. Æèòòÿ êîæíî¿ ëþäèíè ïîëÿãຠâ òîìó, ùî âîíà äîáèâàºòüñÿ ð³çíèõ öiëåé: îäíà ìåòà äîñÿãàºòüñÿ, iíøà ïîñòàº. Öåé áåçïåðåðâíèé ïðîöåñ òðèâຠäîòè, ïîêè òðèâຠñâiäîìå æèòòÿ ëþäèíè. Áåç ìåòè æèòòÿ ëþäèíè ñòຠäðiáíèì, ïîðîæíiì. Òóò âèÿâëÿºòüñÿ ïðàãíåííÿ ëþäèíè äî ñâiäîìî¿ öiëåñïðÿìîâàíî¿ äiÿëüíîñòi, õàðàêòåðíå äëÿ ¿¿ ñóòíîñòi. Ñòàí ëþäèíè, ïðîòèëåæíèé äî ïåðåæèâàíü, âëàñòèâèõ ëþäèíi, ÿêà óñâiäîìëþº ïåðñ- ïåêòèâè, íàçèâàºòüñÿ ôðóñòðàöiºþ (â³ä ëàò. frastratio — ìàðíå ñïîäiâàííÿ, íåâäà÷à, îáìàí). Ôðóñòðàöiÿ âèíèêຠòîä³, êîëè ëþäèíà íà øëÿõó äî äîñÿãíåííÿ öiëi çóñòði÷àºòüñÿ ç ïåðåøêîäàìè, “áàð’ºðàìè”, ÿêi íå ìîæíà ïîäîëàòè àáî ÿêi ñïðèéìàþòüñÿ ÿê òàêi (ðîçëàäæåííÿ ïëàíiâ, çíèùåííÿ çàäóìiâ, òðàâìóþ÷à ñèòóàöiÿ, ïðè ÿêié ëþäèíà çàçíຠíåâäà÷³). Ôðóñòðàöiÿ ïðèçâîäèòü äî çìií ïîâåäiíêè îñîáèñòîñòi, à ñàìå: • äî àãðåñi¿ — ãîñòðîãî àôåêòèâíîãî ïåðåæèâàííÿ ãíiâó, ïðÿìî- ãî íàïàäó íà iíøó ëþäèíó, çàâäàííÿ ¿é áîëþ, çëà, íåïðèºìíîñòåé, äî ãðóáîù³â; • äî äåïðåñèâíîãî ñòàíó, ïîâíî¿ çíåâiðè ó ñâî¿ ñèëè, äî ïàñèâ- íîñò³. Ôðóñòðàöiÿ ïîâèííà ðîçãëÿäàòèñÿ â êîíòåêñòi áiëüø øèðîêî¿ ïðî- áëåìè âèòðèâàëîñòi ùîäî æèòºâèõ òðóäíîùiâ i ðåàêöié íà íèõ. ßêùî ñòàí ôðóñòðàöi¿ ÷àñòî ïîâòîðþºòüñÿ, òî öå ìîæå ïðèçâåñòè äî çàêðiïëåííÿ äåÿêèõ õàðàêòåðíèõ ðèñ îñîáèñòîñòi, òàêèõ ÿê áàéäóæiñòü, áåçiíiöiàòèâíiñòü, àãðåñèâíiñòü, îçëîáëåíiñòü, çàçäðiñíiñòü. Ðîçóìíå ïå- ðåêëþ÷åííÿ äiÿëüíîñòi, áëîêîâàíî¿ ïåðåøêîäàìè, íà iíøó, çíèùåííÿ áàð’ºðiâ, ÿêùî öå ìîæëèâî, ïîÿñíåííÿ iëþçîðíîãî óÿâëåííÿ ïðî áàð’º- 68
- 69. ðè, ñòâîðåííÿ ïåðñïåêòèâèäëÿ îñîáèñòîñòi — óñå öå º íåîáõiäíèì ïðîÿâîì ïñèõîëîãi÷íîãî òàêòó ìåíåäæåðà. Ôðóñòðàöiÿ — ðåçóëüòàò ñóïåðå÷íîñò³ ìiæ ïîòðåáàìè iíäèâiäà i îáìåæåííÿìè, ÿêi íàêëàäຠñóñïiëüñòâî. Ïiñëÿäi¿ ôðóñòðàöi¿, ¿¿ íàñëiäêè ìîæóòü áóòè êîíñòðóêòèâíèìè i ðóéíiâíèìè, êîðîòêî- òà äîâãîòðèâàëèìè. Çàâäàííÿ êåðiâíèêà — ñôîðìóâàòè ó ïiäëåãëèõ òîëåðàíòíiñòü äî ôðóñòðàöi¿ — çäàòíiñòü ïåðåíîñèòè ¿¿ áåç äåñòðóêòèâíèõ íàñëiäêiâ. ßêùî óñâiäîìëþºòüñÿ íå ëèøå ìåòà, à é ðåàëüíi ïåðåäóìîâè ¿¿ ðåàëiçàöi¿, òî öå ðîçãëÿäàºòüñÿ ÿê ïåðñïåêòèâà. Ðîçðiçíÿþòü ïåðñ- ïåêòèâè êîëåêòèâíi é îñîáèñòiñíi. Îñîáèñòiñíi ïåðñïåêòèâè áóâàþòü ðiçíèìè: îäíi íåðîçðèâíî ïîâ’ÿçàíi ç iíòåðåñàìè êîëåêòèâó, òîáòî ìà- þòü ñóñïiëüíó çíà÷óùiñòü, iíøi — ñóòî îñîáèñòi, à ÷àñòî é ïðîñòî ñïîæèâàöüêi. Iäåàëüíèé âàðiàíò: ïåðñïåêòèâè êîëåêòèâó äëÿ ëþäèíè º ïåðñïåêòèâàìè îñîáèñòèìè. Ñàìå ñòiéêå äîìiíóâàííÿ òèõ ÷è iíøèõ ìîòèâiâ âèçíà÷ຠçàãàëüíó æèòòºâó ñïðÿìîâàíiñòü ëþäèíè — ïîñòiéíó ñïðÿìîâàíiñòü ¿¿ äóìîê, iíòåðåñiâ, óñiº¿ äiÿëüíîñòi. Ðîçðiçíÿþòü ÷îòèðè âèäè ñïðÿìîâàíîñòi ìåíåäæåðà: äiëîâó; ñïðÿìîâàíiñòü íà âçàºìîäiþ; îñîáèñòó, àáî ñïðÿìîâàíiñòü íà ñàìîãî ñåáå, à òàêîæ îðiºíòàöiþ íà îôiöiéíó ñóáîðäèíàöiþ. Äiëîâà ñïðÿìîâàíiñòü, àáî îðiºíòàöiÿ íà çàâäàííÿ, âiäáèâຠïå- ðåâàãó ìîòèâiâ, ñïðè÷èíåíèõ ñàìîþ äiÿëüíiñòþ: çàõîïëåííÿ ïðîöåñîì ðîáîòè, àëüòðó¿ñòè÷íå ñòàâëåííÿ äî ïiçíàííÿ, îâîëîäiííÿ íîâèìè ïðîôåñiéíèìè íàâè÷êàìè i âìiííÿìè. Ðîçãëÿíåìî òèïîëîãiþ ôîðì äiëîâî¿ àêòèâíîñòi. Ðîçð³çíÿþòü òðè ¿¿ îñíîâíi ôîðìè: òðóäîâå ôóíêöiîíóâàííÿ, ïðîôåñiîíàëiçì, ïiäïðèºìíèöòâî. Òðóäîâå ôóíêöiîíóâàííÿ. Ïðîöåñ ïðàöi ðîçãëÿäàþòü ó öüîìó ðàç³ ÿê îáîâ’ÿçîê, ïîòðåáó. Òàêèé iíäèâiä ìîæíà ðîçãëÿäàòè, ñêîðiøå, ÿê ñóá’ºêò ñâ æèòòºäiÿëüíîñòi, íiæ ÿê ñóá’ºêò ïðàöi, îñêiëüêè âñå íàïðóæåííÿ éîãî àêòèâíîñòi âèíîñèòüñÿ çà ìåæi òðóäîâèõ ôóíêöié, ÿêi â³í áåçïîñåðåäíüî âèêîíóº. Òðóäîâå ôóíêöiîíóâàííÿ ÷àñòî õàðàêòåðèçóº ïåðiîä ïî÷àòêîâî- ãî îñâîºííÿ ïðîôåñi¿, òðóäîâó àäàïòàöiþ. Ïðîòå â öüîìó ðàç³ ÷iòêî âèÿâ- ëÿºòüñÿ ïðàãíåííÿ ïîáîðîòè ïðèðîäíó âiääàëåíiñòü iíäèâiäà i òðóäîâî¿ îðãàíiçàöi¿. Ïðîôåñiîíàëiçì. Äëÿ ïðîôåñiîíàëà ïðîôåñiÿ º ôîðìîþ âëàñíîãî æèòòÿ. Ìåòà, íîðìè i îáñòàâèíè ïðàöi òàêî¿ ëþäèíè ñòàþòü ¿¿ âëàñíèìè ðåãóëÿòîðàìè. Òàêà ëþäèíà é îñîáèñòi ïðîáëåìè íàìàãàºòüñÿ ðîçâ’ÿ- çàòè ïðîôåñiéíèìè ïðèéîìàìè. ¯¿ ìîâà íàñè÷åíà ïðîôåñiéíîþ 69
- 70. òåðìiíîëîãiºþ, ñïåöèôi÷íèì æàðãîíîì.Âîíà º iñòèííèì ñóá’ºêòîì ïðàöi, ¿¿ àêòèâíiñòü âòiëåíà ó ïðîôåñiéíié ñôåði, ó âiäðèâi âiä ÿêî¿ ëþäèíà “÷àõíå”, “ãàñíå”, âòðà÷ຠiíòåðåñ äî æèòòÿ. Îñîáëèâî ñêëàäíi æèòòºâi êîëiçi¿ âèíèêàþòü ó ïðîôåñiîíàëiâ, òðóäîâà äiÿëüíiñòü ÿêèõ ïîâ’ÿçàíà ç ôiçiîëîãi÷íèìè îáìåæåííÿìè (ëüîò÷èêè, ñïîðòñìåíè, àðòèñòè áàëåòó òà ií.). Ïðîôåñiîíàëè, ó òî÷íîìó çíà÷åííi öüîãî ñëîâà, òðèìàþòü ïðîôåñiþ íà ñâî¿õ ïëå÷àõ, iäåíòèôiêîâàíi ç íåþ. Îáðàç ïðîôåñi¿ iñíóº çàâäÿêè ïðîôåñiîíàëó — æèâîìó ¿¿ âòiëåííþ. Ïðîôåñiîíàëiçì — öå ôîðìà ñàìîâèçíà÷åííÿ iíäèâiäà ÷åðåç òðóäîâó äiÿëüíiñòü. Ñòàâøè ïðî- ôåñiîíàëîì-ìàéñòðîì, ëþäèíà çâiëüíÿºòüñÿ âiä òèðàíi¿ òðóäîâî¿ îðãà- íiçàöi¿. Âèðîáëÿºòüñÿ ñâîºðiäíèé îñîáèñòiñíèé òèï, ÿêèé çóñòði÷àºòüñÿ â ëiòåðàòóði — “áóõãàëòåð”, “âiäïîâiäàëüíèé ïðàöiâíèê”, “âiéñüêîâà êiñòî÷êà” òîùî. Ñàìå òóò ó íàé÷èñò³øîìó âèãëÿäi ìîæíà ñïîñòåðiãàòè “iíäèâiäóàëüíèé ñòèëü äiÿëüíîñòi”, “äiëîâèé ïî÷åðê” i ò. ³í. Ïiäïðèºìíèöòâî. Ïiäïðèºìåöü — òâîðåöü âëàñíî¿ ñïðàâè. ³í ìîæå ñòâîðèòè ÿê íîâó ïðîôåñiþ, òàê ³ öiëó ãàëóçü ó âæå iñíóþ÷èõ ïðîôåñiÿõ (íàïðèêëàä, ðîçðàõóíêè çà äîïîìîãîþ êðåäèòíèõ êàðòîê, åëåêòðîííà ïîøòà i ò. ³í.). Ïiäïðèºìåöü, ïîäiáíî äî âèíàõiäíèêà, äiº â óìîâàõ âåëèêî¿ íåâèçíà÷åíîñòi. ³í ñòâîðþº îðãàíiçàöiþ, ÿêà º ñèíòåçîì íî- âèõ iäåé, òåõíîëîãié, ëþäåé, ìàòåðiàëüíèõ ðåñóðñiâ. Ïiäïðèºìåöü — òâîðåöü ïðîôåñiéíèõ îðãàíiçàöié, íîâèõ ïðîôåñié. Âií — ñîöiàëüíèé iííîâàòîð. Ïiäïðèºìåöü — îáîâ’ÿçêîâèé íîâàòîð. Ðîáîòà ç ëþäüìè — öå ïðîâ³äíèé, ÿêùî íå îñíîâíèé, çìiñò äiÿëüíîñòi ïiäïðèºìöÿ: ñàìå ¿ì âií ïîâèíåí äîâåñòè æèòòºäiÿëüíiñòü ñâîãî çàäóìó, éîãî ôiíàíñîâó ñïðîìîæíiñòü; âèáðàòè iíâåñòîðiâ, ÿêi ïiäõîäÿòü çà õàðàêòåðîì i ìàíåðîþ âåñòè ñïðàâè; äîáðàòè êîìïåòåíòíèõ ñïåöiàëiñòiâ ç êîæíîãî íàïðÿìêó ðîáîòè, âiäïîâiäíèõ “âèêîíàâöiâ êîæíî¿ ðîëi”, êîíòðîëþâàòè i êîðèãó- âàòè äiÿëüíiñòü ñâ êîìàíäè. Êåðiâíèê ç äîìiíóþ÷îþ îðiºíòàöiºþ íà çàâäàííÿ º iñòèííèì ñóá’ºêòîì ïðàöi, i éîãî àêòèâíiñòü âòiëåíà ó ïðîôåñiéíié ñôåði. ßê ïðàâèëî, òàêà ëþäèíà îðiºíòóºòüñÿ íà ñïiâïðàöþ ç êîëåêòèâîì i äîñÿãຠíàéáiëüøî¿ ïðîäóêòèâíîñòi ïðàöi ïiäëåãëèõ, íàìàãàºòüñÿ îá´ðóíòîâàíî äîâåñòè ñâîþ òî÷êó çîðó, ÿêó ââàæຠêî- ðèñíîþ äëÿ âèêîíàííÿ çàâäàííÿ. Ñïðÿìîâàíiñòü íà âçàºìîäiþ âèçíà÷àþòü òîä³, êîëè â÷èíêè ëþäè- íè âèçíà÷àþòüñÿ ¿¿ ïîòðåáîþ ó ñïiëêóâàííi, ïðàãíåííÿì ïiäòðèìóâàòè äîáði ñòîñóíêè ç êîëåãàìè. Òàêèé ïðàö³âíèê âèÿâëÿº iíòåðåñ äî ñï³ëüíî¿ äiÿëüíîñòi, õî÷à é íå çàâæäè ñïðèÿº óñïiøíîìó âèêîíàííþ çàâäàííÿ, i éîãî ôàêòè÷íà äîïîìîãà ìîæå áóòè ìiíiìàëüíîþ. Îñîáëèâî âàæëèâî, 70
- 71. ùîá ñïðÿìîâàíiñòü íàâçàºìîäiþ áóëà âëàñòèâà ïðàö³âíèêàì êàäðîâî¿ ñëóæáè, ìåíåäæåðàì ç ïåðñîíàëó òà ií. Öi ïîñàäîâi îñîáè ïîâèííi âèÿâëÿòè àêòèâíèé iíòåðåñ äî ñïðàâ ïðàö³âíèêiâ, ¿õ ïî÷óòòiâ i ïåðåæè- âàíü, óâàæíî ñòàâèòèñü äî ëþäåé, ÿê³ äî íèõ çâåðòàþòüñÿ; ïðèä³ëÿòè óâàãó ïðîõàííÿì ïðàö³âíèêiâ, äóìàòè ïðî ¿õ íåâèñëîâëåíi ïîòðåáè. Ëþäèíà ç äîìiíóþ÷îþ îðiºíòàöiºþ íà âçàºìîäiþ â ðàç³ ïîòðåáè îõî- ÷å çàëèøຠñâî¿ ñïðàâè, ùîá äîïîìîãòè iíøèì ëþäÿì; íåáàéäóæå ñòà- âèòüñÿ äî óñïiõiâ i íåâäà÷ ³íøèõ. ßêùî æ ëþäèíi íåöiêàâi ïðîáëåìè i ïåðåæèâàííÿ iíøèõ ëþäåé, ÿêùî âîíà ñõèëüíà iãíîðóâàòè ¿õ ïðîõàííÿ òà áàæàííÿ, íå âðàõîâóº ¿õ íàñòðî¿ i àáñîëþòèçóº âëàñíó òî÷êó çîðó, ñõèëüíà äî ñóâîðèõ çàõîä³â ïîêàðàííÿ, òî ìîæíà ç óïåâíåíiñòþ ñêà- çàòè, ùî ñïðÿìîâàíiñòü íà âçàºìîäiþ ó òàêî¿ ëþäèíè â³äñóòíÿ. Îñîáèñòà ñïðÿìîâàíiñòü, àáî ñïðÿìîâàíiñòü íà ñàìîãî ñåáå, õà- ðàêòåðèçóºòüñÿ ïåðåâàãîþ ìîòèâiâ âëàñíîãî ñïîêîþ, ïðàãíåííÿì äî îñîáèñòî¿ ïåðøîñòi é ïðåñòèæó. Òàêà ëþäèíà íàä óñå çàéíÿòà ñîáîþ, ñâî¿ìè ïî÷óòòÿìè, ïåðåæèâàííÿìè i ìàéæå íå ðåàãóº íà ïîòðåáè îòî- ÷óþ÷èõ, áàéäóæà äî êîëåã, äî ñâî¿õ îáîâ’ÿçêiâ. Îðãàíiçàöiþ, ïiäïðèºìñò- âî òàêà ëþäèíà ðîçãëÿäຠíàñàìïåðåä ÿê äæåðåëî çàäîâîëåííÿ âëàñ- íèõ ïîòðåá. Àêòèâíiñòü ïðàö³âíèêà òàêîãî òèïó âèçíà÷àºòüñÿ éîãî åãîöåíòðèçìîì. Ïiä åãîöåíòðèçìîì ðîçóìiþòü ïðàãíåííÿ ïðàö³âíèêà ó ñâî¿é ïîâåäiíöi òà äiÿëüíîñòi çàäîâîëüíÿòè íàñàìïåðåä ñâî¿ âëàñíi iíòåðåñè òà ïîòðåáè, äîñÿãàòè îñîáèñòèõ öiëåé, ïiäêîðÿþ÷è öüîìó iíòåðåñè é ïîòðåáè êîëåêòèâó, âèÿâëÿþ÷è àñîöiàëüíiñòü, áåçïðèíöèïíiñòü, êîí’þíêòóðíiñòü ó ñòîñóíêàõ ç iíøèìè ëþäüìè. Îðiºíòàöiÿ íà îôiöiéíó ñóáîðäèíàöiþ, àáî ñïðÿìîâàíiñòü íà íà- ÷àëüñòâî, õàðàêòåðèçóº îñîáèñòiñòü, ÿêà âîëîäiº iððàöiîíàëüíîþ ñâiäîìiñòþ ïñåâäîðåëiãiéíîãî òèïó (êóëüò âèùèõ êåðiâíèêiâ, ôàíàòè÷- íà âiðà â ñèñòåìó i ò. ³í.). Òàêèé ïðàö³âíèê óíèêຠáóäü-ÿêèõ íåçàïëà- íîâàíèõ, íåñàíêöiîíîâàíèõ êåð³âíèöòâîì iíiöiàòèâ, íå ïðîÿâëÿº ñàìîñòiéíîñòi, ïîâíiñòþ îðiºíòóºòüñÿ íà îöiíêó êåðiâíèêà. Çäiéñíþþ÷è ïðîôåñiéíèé äîáið òà äiàãíîñòóþ÷è ïðîôåñiéíó ïðèäàòíiñòü ïðåòåíäåíòà íà óïðàâëiíñüêó ïîñàäó, ñëiä îðiºíòóâàòèñÿ íà äîìiíóâàííÿ ó ñòðóêòóði ¿õ îñîáèñòîñòi ñïðÿìîâàíîñòi íà çàâäàííÿ òà âçàºìîäiþ. Ñïðÿìîâàíiñòü íà îôiöiéíó ñóáîðäèíàöiþ i îñîáèñòiñíà ñïðÿìîâàíiñòü º îáîâ’ÿçêîâèìè ñêëàäîâèìè, àëå íå äîìiíóþ÷èìè. Òàê, ÿêùî äiàãíîñòè÷íi òåñòè âêàçóþòü íà ñëàáêèé ïðîÿâ îðiºíòàöi¿ íà êåð³âíèöòâî, ìîæíà ïðèïóñòèòè, ùî öåé ïðàö³âíèê íå çäàòíèé ïiäïîðÿäêîâóâàòè ñâîþ ïðîôåñiéíó äiÿëüíiñòü ïðàâèëàì âèêîíàâñüêî¿ 71
- 72. äèñöèïëiíè òà âêàçiâêàìêåðiâíèöòâà, ñõèëüíèé äî êîíôëiêòiâ ³ç êåð³â- íèöòâîì. Ó ðàçi ñëàáêîãî ïðîÿâó îñîáèñòiñíî¿ ñïðÿìîâàíîñòi êàäðîâè- êè ïðîãíîçóþòü ñîöiàëüíó íåçðiëiñòü, iíôàíòèëüíiñòü òà iíøi íåãàòèâíi ðèñè îñîáèñòîñòi. ÑÏÈÑÎÊ ÂÈÊÎÐÈÑÒÀÍί ÒÀ ÐÅÊÎÌÅÍÄÎÂÀÍί ËIÒÅÐÀÒÓÐÈ 1. Àíàíüåâ Á. Ã. Î ïðîáëåìàõ ñîâðåìåííîãî ÷åëîâåêîçíàíèÿ. — Ì., 1977. 2. Àñìîëîâ À. Ã. Ïñèõîëîãèÿ ëè÷íîñòè. — Ì., 1990. 3. Áàòóåâ À. Ñ., Ñîêîëîâà Ë. Â. Î ñîîòíîøåíèè áèîëîãè÷åñêîãî è ñîöèàëü- íîãî â ïðèðîäå ÷åëîâåêà. // Âîïð. ïñèõîëîãèè. — 1994. — ¹ 1. 4. Áîãîñëîâñêèé Â. Â. Îáùàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1981. 5. Âîëêîâ È. Ï. Ðóêîâîäèòåëþ î ÷åëîâå÷åñêîì ôàêòîðå. — Ë., 1989. 6. Äèçåë Ïîë Ì., Ìàê-Êèíëè Ðàíüÿí. Ïîâåäåíèå ÷åëîâåêà â îðãàíèçàöèè. — Ì., 1993. 7. Êîâàëåâ Â. È. Ìîòèâû ïîâåäåíèÿ è äåÿòåëüíîñòè. — Ì., 1988. 8. Êðåãåð Î., Òüþñîí Äæ. Òèïû ëþäåé è áèçíåñ. — Ì., 1995. 9. Ëåáåäåâ Â. È. Ïñèõîëîãèÿ è óïðàâëåíèå. — Ì., 1990. 10. Ìàðòûíîâ Ñ. Ä. Ïðîôåññèîíàëû â óïðàâëåíèè. — Ë., 1991. 11. Îáîçîâ Í. Í. Ïñèõîëîãèÿ âçðîñëîãî ÷åëîâåêà. — Ë., 1991. 12. Îáîçîâ Í. Í., Ù¸êèí Ã. Â. Ïñèõîëîãèÿ ðàáîòû ñ ëþäüìè. — Ê., 1999. 13. Ïåòðîâñêèé À. Â. Îáùàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1995. 14. Ôèëèïïîâ À. Â. Ðàáîòà ñ êàäðàìè: Ïñèõîëîãè÷åñêèé àñïåêò. — Ì., 1990. 72
- 73. Òåìà 4 ÏÑÈÕÎËÎÃIß ÓÏÐÀÂËIÍÑÜÊί ÄIßËÜÍÎÑÒI ÌÅÍÅÄÆÅÐÀ §1. Îðãàíiçàöiéíà äiÿëüíiñòü ìåíåäæåðà â ñèñòåìi óïðàâëiííÿ Îðãàíiçàöiéíà äiÿëüíiñòü ÿê îäèí ç âèäiâ ëþäñüêî¿ äiÿëüíîñòi iñíóº â ñèñòåìàõ “ëþäèíà — ãðóïà ëþäåé”, “îðãàíiçàòîð — ãðóïà”. Âîíà º ñêëàäîâîþ ÷àñòèíîþ ïðàêòè÷íîãî óïðàâëiííÿ ëþäüìè, öiëåñïðÿìîâàíî- ãî âïëèâó ñóá’ºêòà-îðãàíiçàòîðà íà îá’ºêò-êåðîâàíó ãðóïó. Òàêèì ÷è- íîì, âèâ÷åííÿ çàêîíîìiðíîñòåé îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi âõîäèòü äî ïðîáëåì íàóêè óïðàâëiííÿ, º îäíèì ç ¿¿ ïðåäìåòiâ, ïñèõîëîãi÷íi àñïåêòè ÿêîãî i º çìiñòîì äàíî¿ òåìè. Ïñèõîëîãiÿ îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi º ñêëàäîâîþ ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ, îäíèì ç ¿¿ ðîçäiëiâ. Âåëèêà ïðàêòè÷íà çíà÷óùiñòü îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi, ¿¿ ïñèõî- ëîãi÷íà ñóòíiñòü, àêòóàëüíiñòü äîñëiäæåííÿ â óìîâàõ ðèíêîâî¿ åêîíîìiêè áåçñóìíiâí³. Àäæå áóäü-ÿêà òðóäîâà äiÿëüíiñòü, iíäèâiäóàëüíà ÷è êîëåê- òèâíà, ïîòðåáóº ëþäåé, ÿêi íà ïðîôåñiéíîìó ðiâíi ìîãëè á çäiéñíþâàòè ïðîöåñ óïðàâëiííÿ, îðãàíiçàöi¿ ëþäåé, òîáòî ìåíåäæåðiâ. ²ñòîòíîþ ïåðåøêîäîþ íà øëÿõó äî ðèíêó â Óêðà¿íi º ãîñòðà íåñòà- ÷à ïðîôåñiéíèõ ìåíåäæåðiâ. ßâèùå öå çàêîíîìiðíå, îñêiëüêè â óìîâàõ àäìiíiñòðàòèâíî-êîìàíäíî¿ ñèñòåìè çàîõî÷óâàâñÿ âèêîíàâñüêèé òèï êåðiâíèêà, àâòîðèòàðíèé ñòèëü óïðàâëiííÿ, ïñèõîëîãî-ïåäàãîãi÷íèì çíàí- íÿì íå íàäàâàëîñÿ íàëåæíîãî çíà÷åííÿ. Äå i ÿê ãîòóþòü ïðîôåñiéíèõ ìåíåäæåðiâ? Ïåðøi ñïåöiàëüíi íàâ÷àëüíi çàêëàäè äëÿ ïiäãîòîâêè êàäðiâ ó ñôåði óïðàâëiííÿ i áiçíåñó áóëî ñòâî- ðåíî ó ÑØÀ. Ñüîãîäíi òàì ùîði÷íî íàâ÷àþòüñÿ áëèçüêî 70 òèñ. ÷îëîâiê. Áiëüøiñòü âåëèêèõ ôiðì ÑØÀ âèòðà÷àþòü íà ïiäãîòîâêó 73
- 74. ìåíåäæåðiâ ïîíàä 1% îáîðîòíèõ êîøòiâ. Ó Ôðàíöi¿ âiäïîâiäíî äî çàêîíó áóäü-ÿêà îðãàíiçàöiÿ ç ê³ëüê³ñòþ ñëóæáîâöiâ ïîíàä 10 îñiá ïîâèííà âèòðà÷àòè ùîíàéìåíøå 1,6 % çàãàëüíî¿ ñóìè çàðîáiòíî¿ ïëà- òè íà çàáåçïå÷åííÿ ïiäâèùåííÿ ïðîôåñiéíî¿ êâàëiôiêàöi¿ óïðàâëiíöiâ ðiçíîãî ðàíãó. Âåëèêi êîìïàíi¿ âèòðà÷àþòü íà öå ïîíàä 3 % ôîíäó çàðîáiòíî¿ ïëàòè. Öiêàâèé äîñâiä ïiäãîòîâêè ìåíåäæåðiâ íàáóòî â ßïîíi¿. ßê ïðàâèëî, êàíäèäàòè íà óïðàâëiíñüêi ïîñàäè äîáèðàþòüñÿ â ìåæàõ ñàìî¿ ôiðìè ç ìîëîäèõ ñïåöiàëiñòiâ, ÿêi ïðîïðàöþâàëè êiëüêà ðîêiâ ó öié ôiðìi é âèÿ- âèëè ñõèëüí³ñòü äî îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi. Ïiäãîòîâêà ïîâíîöiííîãî ìåíåäæåðà çà ìiñöåì ðîáîòè òðèâຠ8–10 ðîêiâ. Êîæíèé iç ìàéáóòíiõ óïðàâëiíöiâ ÿïîíñüêèõ ôiðì âèâ÷ຠêiëüêà ñïåöiàëüíèõ êóðñiâ ç ðîçâèò- êó ïðîôåñiéíèõ çíàíü, âèòðà÷àþ÷è íà öå äî 15 ãîäèí íà òèæäåíü. Íà âèðiøàëüíå çíà÷åííÿ ïðîôåñiéíî¿ ïiäãîòîâêè ìàéáóòíiõ ìåíåäæåðiâ âêàçóº i äèðåêòîð ôiíñüêîãî àêöiîíåðíîãî áàíêó Å. Îëëiëà. Âií ñòâåðäæóº, ùî ìîæëèâîñòi ôiíiâ âèæèòè â óìîâàõ ìiæíàðîäíî¿ êîíêóðåíöi¿ íàéáëèæ÷èìè ðîêàìè ³ñòîòíî çàëåæàòü âiä òîãî, íàñêiëüêè óñïiøíî âîíè çìîæóòü çàáåçïå÷èòè ïðèïëèâ äîáðîãî i êîìïåòåíòíîãî ëþäñüêîãî ìàòåðiàëó íà ïîñàäè äèðåêòîðiâ-ìåíåäæåðiâ i äî ïðèâàòíèõ ïiäïðèºìöiâ. Ó áàãàòüîõ çàðóá³æíèõ êðà¿íàõ ñòâîðåíî ñïåöiàëüíi îöiíî÷íi öåíò- ðè, â ÿêèõ ïðàöþþòü àðáiòðè, ùî âèðiøóþòü ïèòàííÿ ùîäî ïðîôåñiéíî¿ ïðèäàòíîñò³ êàíäèäàòiâ íà êåðiâíó ïîñàäó. Íàïðèêëàä, ó ÑØÀ ïðè äîáîði ìåíåäæåðiâ âèêîðèñòîâóºòüñÿ ìåòîä ïñèõîëîãi÷íîãî àíàëiçó, ÿêèé ïå- ðåäáà÷ຠâèâ÷åííÿ ôîòîãðàôié çà ñïåöiàëüíèìè ôiçiîãíîìi÷íèìè òàá- ëèöÿìè, ùî íàë³÷óþòü 198 îçíàê; ãðàôîëîãi÷íèé àíàëiç àíêåòè ïðåòåí- äåíòà çà 238 ïóíêòàìè; âèâ÷åííÿ àíêåòè çà 14 ïàðàìåòðàìè îñîáèñòîñòi (àíêåòà ìiñòèòü 140 ïèòàíü — ïî 10 íà êîæíèé ïàðàìåòð). Âiä êàíäèäàòiâ âèìàãàþòü ïðîôåñiéíî¿ êîìïåòåíòíîñò³, ïiäãîòîâêè â ãàëóçi îá÷èñëþâàëüíî¿ òåõíiêè, çíàííÿ iíîçåìíî¿ ìîâè, þðèäè÷íî¿ òà ïñèõîëîãi÷íî¿ ïiäãîòîâêè. “Çîëîòå ïðàâèëî” ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ ñòâåðäæóº, ùî íàéêðàùå îöiíèòè ñïåöiàëiñòà ìîæå ëèøå ñïåöiàëiñò âèùî¿ êâàëiôiêàöi¿. Ðèíêîâå ìàéáóòíº Óêðà¿íè òiñíî ïîâ’ÿçàíå ç ïðîáëåìîþ ïiäãîòîâêè âèñîêîêâàëiôi- êîâàíèõ êàäðiâ ó ãàëóçi ìåíåäæìåíòó òà ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ. Íà æàëü, ÷àñòî ëþäè çàêií÷óþòü êîðîòêîñòðîêîâi êóðñè (âiä êiëüêîõ òèæíiâ äî êiëüêîõ ìiñÿöiâ) i îäåðæóþòü ñåðòèôiêàò ñïåöiàëiñòà-ìåíåäæåðà. Öå âè- êëèêຠëèøå ñóìíó ïîñìiøêó. Ïîòðåáà â íàóêîâî-ïñèõîëîãi÷íîìó îá´ðóíòóâàííi ëþäñüêî¿ äiÿëüíîñòi îñîáëèâî âiä÷óâàºòüñÿ ñüîãîäíi, ó ïåðiîä 74
- 75. ïåðåáóäîâè ãîñïîäàðñüêîãî ìåõàíiçìói ñóñï³ëüíîãî æèòòÿ, çìií, ÿêi ñòîñóþòüñÿ ñàìî¿ ñåðöåâèíè ëþäñüêèõ âçàºìîâiäíîñèí. Ïîòÿã äî ïñèõîëîãi÷íèõ çíàíü âåëè÷åçíèé. Ïñèõîëîãiÿ ïîñòóïîâî ïåðåòâîðþºòüñÿ iç ñóòî àêàäåìi÷íîãî çíàííÿ íà íàóêîâî-ïðàêòè÷íó äèñöèïëiíó, æèòòºâî âàæëèâó i ïîòðiáíó áàãàòüîì ëþäÿì. Äëÿ ëþäèíè íå ìîæå áóòè âàæëèâiøî¿ íàóêè, íiæ íàóêà ïðî ëþäè- íó. Íàóêîâå âèâ÷åííÿ ïñèõiêè ìຠâàæëèâå òåîðåòè÷íå çíà÷åííÿ. Âîíî º íåîáõiäíîþ ñêëàäîâîþ ïiçíàííÿ ëþäèíè, ¿¿ æèòòÿ i äiÿëüíîñòi. Çíàí- íÿ ïñèõîëîãi¿ ïîòðiáíî äëÿ âñiõ ãàëóçåé ñóñïiëüíî¿ ïðàêòèêè, ñêðiçü, äå æèâóòü i ïðàöþþòü ëþäè.  êîæíié ç íèõ òðåáà çíàòè ïñèõîëîãiþ ëþäåé, óðàõîâóâàòè, çìiíþâàòè i ðîçâèâàòè âiäïîâiäíî äî ïîòðåá ñóñïiëüñòâà. Çíàííÿ ëþäåé â óìîâàõ âèðîáíè÷î¿ äiÿëüíîñòi äîïîìàãຠðîçïîäiëÿòè ôóíêöiîíàëüíi îáîâ’ÿçêè, îðãàíiçîâóâàòè ¿õ ïðàöþ, ïiäâèùóâàòè ïðîäóêòèâíiñòü. §2. Ñòðóêòóðà îðãàíiçàöiéíèõ çäiáíîñòåé ìåíåäæåðà Âèçíà÷àþ÷è ñòðóêòóðó çäiáíîñòåé äî îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi, âiäîìèé ïñèõîëîã Ë. Óìàíñüêèé âèîêðåìëþº òàê³ ç íèõ: • îðãàíiçàöiéíå ÷óòòÿ òà éîãî ñêëàäîâi; • åìïàòè÷íèé âïëèâ êåðiâíèêà íà ïiäëåãëèõ; • âîëüîâi ÿêîñòi îñîáèñòîñòi ìåíåäæåðà. Îäíiºþ ç íàéâàæëèâiøèõ ñêëàäîâèõ º îðãàíiçàöiéíå ÷óòòÿ, ÿêå, ó ñâîþ ÷åðãó, ì³ñòèòü ïñèõîëîãi÷íó âèáiðêîâiñòü, ïðàêòè÷íî-ïñèõîëîãi÷íèé ðîçóì òà ïñèõîëîãi÷íèé òàêò. Ïñèõîëîãi÷íà âèáiðêîâiñòü — öå çäàòíiñòü ìåíåäæåðà øâèäêî i ãëè- áîêî âíèêàòè â ïñèõîëîãiþ iíøî¿ ëþäèíè i “âiäîáðàæàòè” ¿¿, âìiëî çìiíþþ÷è çàñîáè i ìåòîäè âïëèâó. Îðãàíiçàòîð òî÷íî âiäáèâຠïñèõîëîãiþ ÷ëåíiâ ãðóïè, ¿õ ìiæîñîáèñòiñíi ñòîñóíêè, ïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi ãðóïè â öiëîìó, ïðîÿâëÿº âèáiðêîâå âiäîáðàæåííÿ ïñèõîëîãi÷íèõ ôåíîìåíiâ. Éîãî iíäèêàòîðàìè ìîæíà ââàæàòè âèáiðêîâiñòü óâàãè äî ïñèõîëîãi÷íèõ îá’ºêòiâ, ïiäâèùåíó ñïîñòåðåæëèâiñòü äî íèõ, ¿õ êðàùå çàïàì’ÿòîâóâàííÿ, ïñèõîëîãi÷íó äîïèòëèâiñòü i çäàòíiñòü äî àíàëiçó ïñèõîëîãi÷íèõ ôàêòiâ. Îðãàíiçàòîð-ïðîôåñiîíàë çàâæäè ìຠiíòåðåñ äî ðîáîòè ç ëþäüìè, äî ñïiëêóâàííÿ ç íèìè, ïîìi÷ຠíàéìåíøi çìiíè ó âçàºìîâiäíîñèíàõ. Àäæå êåðiâíèê ïîâèíåí íå òiëüêè ñàì ãðàìîòíî áóäóâàòè îñîáèñòiñíi âçàºìèíè ç ëþäüìè, à é îöiíþâàòè âñi âèäè âiäíîñèí, ùî âèíèêàþòü â îðãàíiçà- öi¿, âìiëî ãàðìîíiçóâàòè ¿õ. Äëÿ íüîãî ìàþòü áóòè õàðàêòåðí³ îñîáëèâà ïàì’ÿòü íà ëþäåé, ¿õ iìåíà, îáëè÷÷ÿ, ñïðàâè i â÷èíêè. 75
- 76. Ìiíiñòð çàêîðäîííèõ ñïðàâØâåöi¿ Ë. Åëüì-Âàëëåí ïåðåìîãëà ó íåçâè÷àéíîìó êîíêóðñi, ÿêèé áóëî ïðîâåäåíî ñåðåä ÷ëåíiâ óðÿäó ñòîêãîëüìñüêîþ ãàçåòîþ. Òiëüêè âîíà ïðàêòè÷íî áåçïîìèëêîâî íà- çâàëà iìåíà i ïðiçâèùà ñâî¿õ 11 êîëåã iç êðà¿í — ÷ëåíiâ ªâðîïåéñüêî- ãî Ñîþçó. Iäåþ êîíêóðñó âèñóíóâ ïðåì’ºð-ìiíiñòð Øâåöi¿ É. Ïåðññîí. Âií íå ðàç ïiäêðåñëþâàâ, ùî ÷ëåíè êàáiíåòó ìiíiñòðiâ ïîâèííi çíàòè ñâî¿õ êîëåã íå ëèøå çà ïðiçâèùåì, à é çà iìåíåì, áî öå äîïîìàãຠâåñòè ç íèìè ïåðåãîâîðè, íàëàãîäæóâàòè êîíòàêòè (Ýõî ïëàíåòû. — 1996. — ¹ 29 (13–19 èþëÿ). — Ñ. 5). Äîñâiä÷åíèé ìåíåäæåð çäàòíèé øâèäêî ñêëàñòè òî÷íó ïñèõîëîãi÷íó õàðàêòåðèñòèêó ïiäëåãëîìó, äàòè âëó÷íó ñëîâåñíó, à iíîäi é ìiìi÷íó “ôîòîãðàôiþ”. Ó íüîãî ðîçâèíóòà ñõèëüíiñòü äî ïñèõîëîãi÷íîãî àíàëiçó â÷èíêiâ iíøèõ ëþäåé. Äëÿ ðîçâèòêó ïñèõîëîãi÷íî¿ âèáiðêîâîñòi ÿê âëàñ- íî¿ ðèñè îñîáèñòîñòi ìåíåäæåð ïîâèíåí ïîñòiéíî ñïiëêóâàòèñÿ ç ëþäüìè, ãëèáîêî âèâ÷àòè ¿õ ïðîáëåìè, ùî ñòîñóþòüñÿ ÿê ñàìîãî âèðîáíèöòâà, òàê i âiäïî÷èíêó, ñîöiàëüíî-ïîáóòîâèõ óìîâ æèòòÿ ïiäëåãëèõ òà ií.  iíñòðóêöi¿ ìàéñòðà íà ÿïîíñüêîìó ïiäïðèºìñòâi êîíêðåòíî âêàçàíî, ùî ïîðÿä ç âèêîíàííÿì ñâî¿õ áåçïîñåðåäíiõ âèðîáíè÷èõ îáîâ’ÿçêiâ âií ïîâèíåí çíàòè ïîâíå iì’ÿ ïðàö³âíèêà, âiòàòèñÿ ç íèì çà ðóêó, îäèí ðàç çà çìiíó ïîöiêàâèòèñÿ éîãî çäîðîâ’ÿì, à âäðóãå — çäîðîâ’ÿì æiíêè i äiòåé. Ïñèõîëîãi÷íà âèáiðêîâiñòü ïåðåäáà÷ຠãëèáîêi çíàííÿ ìîòèâàöiéíî¿ ñôåðè îñîáèñòîñòi ðîáiòíèêà, ñòèìóëiâ, ÿêi ñïîíóêàþòü éîãî äî àêòèâíî¿ òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi. Îòæå, äîáðèé îðãàíiçàòîð ïîâèíåí çíàòè âñå ïðî âñiõ i ðîçãëÿäàòè öþ iíôîðìàöiþ êðiçü ïðèçìó ïñèõîëîãi÷íèõ çíàíü òà çàâäàíü âèðîáíèöòâà. Ïðàêòè÷íî-ïñèõîëîãi÷íèé ðîçóì — öå âëàñòèâiñòü îñîáèñòîñòi, ùî âèçíà÷àºòüñÿ çäàòíiñòþ çàñòîñîâóâàòè âiäïîâiäíî äî ïðàêòè÷íèõ âè- ìîã äiÿëüíîñòi ïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi ëþäåé. Öÿ âëàñòèâiñòü ïðîÿâ- ëÿºòüñÿ ó çäàòíîñòi êåðiâíèêà åôåêòèâíî ðîçïîäiëÿòè ôóíêöiîíàëüí³ îáîâ’ÿçêè ó÷àñíèêiâ êîëåêòèâíî¿ äiÿëüíîñòi ç óðàõóâàííÿì ¿õí³õ iíäèâiäóàëüíèõ òà âiêîâèõ îñîáëèâîñòåé. Ó äîáðîãî îðãàíiçàòîðà äîáðå ðîçâèíóòå ïî÷óòòÿ ãîñïîäàðÿ ñòî- ñîâíî äî ëþäåé. Âií âìiº âèçíà÷èòè, íà ùî çäàòíà òà ÷è iíøà ëþäèíà, íà ÿêié äiëÿíöi âèðîáíèöòâà åôåêòèâíiñòü ¿¿ ðîáîòè i âiääà÷à áóäóòü íàéáiëüøèìè. Ïðè ãðóïóâàííi ëþäåé äëÿ âèêîíàííÿ ñïiëüíî¿ âèðîáíè- ÷î¿ äiÿëüíîñòi ìåíåäæåð âìiº îïòèìàëüíî âðàõîâóâàòè îñîáëèâîñòi ¿õ âçàºìîâiäíîñèí i âçàºìîçâ’ÿçêiâ, ãðóïîâó ñóìiñíiñòü òà ïðîôåñiéíó ïðèäàòíiñòü äî òîãî ÷è iíøîãî âèäó ðîáîòè. Ïðàêòè÷íî-ïñèõîëîãi÷íèé 76
- 77. ðîçóì ïðîÿâëÿºòüñÿ âñèòóàöiÿõ, ùî ïîòðåáóþòü ïðàêòè÷íîãî çàñòîñó- âàííÿ çíàíü ïñèõîëîãi¿ ëþäåé. Íàñàìïåðåä — öå ðîçâ’ÿçóâàííÿ êîíôëiêòíèõ ñèòóàöié. Äîñâiä÷åíèé îðãàíiçàòîð íå óíèêຠêîíôëiêòiâ, îáõîäÿ÷è “ãîñòð³ êóòè”, íå ïðèïèíÿº ¿õ, âèêîðèñòîâóþ÷è àäìiíiñòðàòèâíi âïëèâè, à ðîçâ’ÿçóº. Ó ïiäðèâíèêiâ º òàêå ïðàâèëî: ïiä ÷àñ âèáóõó, ùîá óíèêíóòè ïîøêîäæåíü i òðàâì, ñëiä áiãòè äî åïiöåíòðó âèáóõó, iíàêøå òåáå çàñèïëå êàìiííÿì. Ïðè âèíèêíåííi êîíôëiêòó òàê ñàìî ñëiä ³òè éîìó íàçóñòði÷, ç’ÿñîâóâàòè îá’ºêòèâíi òà ñóá’ºêòèâíi ïðè÷èíè âèíèê- íåííÿ i øâèäêî ðîçâ’ÿçóâàòè, iíiöiþþ÷è ïðè öüîìó áiëüø øâèäêèé, àëå ìåíøèé çà ñèëîþ “âèáóõ”. Ïðàêòè÷íî-ïñèõîëîãi÷íèé ðîçóì ïåðåäáà÷ຠåôåêòèâíó ðîáîòó ìå- íåäæåðà ç ïåðñîíàëîì. Íà ïðàêòèöi iñíóº ñâîºðiäíèé çàêîí ðîáîòè ç êàäðàìè: “åôåêò ñàìîîðãàíiçàöi¿” óïðàâëiíñüêî¿ ñèñòåìè, ÿêèé ñòâåð- äæóº, ùî ñèëüíèé êåðiâíèê êåðóºòüñÿ ïåðâèííèìè êðèòåðiÿìè, ïðà- âèëüíî ¿õ çàñòîñîâóº i äîáèðຠñèëüíèõ ïiäëåãëèõ. I, íàâïàêè, ñëàáêèé êåðiâíèê àáî êîðèñòóºòüñÿ âòîðèííèìè êðèòåðiÿìè, àáî íå âìiº çàñòî- ñîâóâàòè àïðîáîâàíi êðèòåði¿ é äîáèðຠñëàáêèõ ïiäëåãëèõ. Òàêèì ÷èíîì, ñèëüíèé êåðiâíèê ç ÷àñîì ïîë³ïøóº, à ñëàáêèé — ïîã³ðøóº êàä- ðîâó ñòðóêòóðó âèðîáíè÷îãî ïiäðîçäiëó, ÿêèé î÷îëþº. Ç “åôåêòîì ñàìîîðãàíiçàöi¿” òiñíî ïîâ’ÿçàíèé êðèòåðié “êåðîâàíîñòi”: ïiäëåãëi ïîâèííi áóòè êåðîâàíèìè. Íàäòî êîíêóðåíòîçäàòíèé ïiäëåãëèé ðàíî ÷è ïiçíî ìîæå ñòàòè ïîãàíî êåðîâàíèì. Ñïðàâä³, êåðiâíèê ïîâèíåí äîáèðàòè ùå ñëàáøèõ çàñòóïíèêiâ, ÷åðåç òå ùî âîíè íàéìåíøîþ ì³ðîþ êîíêóðåíòîçäàòíi. Çàñòóïíèêè, êåðóþ÷èñü öèì ñàìèì êðèòåðiºì, ó ñâîþ ÷åðãó äîáèðàþòü ñëàáêèõ êåðiâíèêiâ íèæ÷îãî ðàíãó òîùî. Íå ïîîäèíîê³ âèïàäêè, êîëè êåðiâíèê íàìàãàºòüñÿ ïðèçíà÷èòè çàñòóïíèêàìè íåïåðñïåê- òèâíèõ ç òî÷êè çîðó ïîäàëüøîãî ïðîôåñiéíîãî ðîñòó (íàïðèêëàä, çà âiêîì, ñòàíîì çäîðîâ’ÿ, îñâiòîþ, êâàëiôiêàöiºþ òîùî). Ñòâîðþºòüñÿ ñïðèÿòëèâà äëÿ êåðiâíèêà ñèòóàöiÿ: íà òëi íåêîíêóðåíòîçäàòíèõ çàñòóïíèêiâ êåðiâíèê ñïðèéìàºòüñÿ ÿê íåçàìiííèé. Ïñèõîëîãi÷íèé òàêò — öå ìiðà ïiäõîäó äî ëþäåé ïðè âñòàíîâëåííi ç íèìè âçàºìîâiäíîñèí i âçàºìîäi¿, ÿêà âèÿâëÿºòüñÿ ó çäàòíîñòi øâèä- êî çíàéòè äîöiëüíó ôîðìó ñïiëêóâàííÿ çàëåæíî âiä ïñèõi÷íîãî ñòàíó é iíäèâiäóàëüíèõ îñîáëèâîñòåé îòî÷óþ÷èõ. Àíòè÷íèé ôiëîñîô Òåîôàñò ùå ó III ñò. äî í. å. ó òðàêòàòi “Õàðàê- òåðè” äàâ âèçíà÷åííÿ ïîíÿòòÿ íåòàêòîâíîñòi: “Íåòàêòîâíiñòü — öå íåâìiííÿ âèáðàòè ñëóøíèé ìîìåíò ó ñïiëêóâàííi, ÷åðåç ùî ñïðè÷è- íÿºòüñÿ íåïðèºìíiñòü ëþäÿì”. 77
- 78. Ïðîÿâ ïñèõîëîãi÷íîãî òàêòóó âçàºìîâiäíîñèíàõ — öå çäàòíiñòü i âìiííÿ ëþäèíè áåçïîìèëêîâî ïðèïèñóâàòè iíøèì ÷åêàííÿ òîãî, ùî âîíè ãîòîâi âiä íå¿ ïî÷óòè ÷è â íié ïîáà÷èòè. Íåòàêòîâíiñòü — öå, íàâïàêè, äåñòðóêöiÿ ÷åêàíü ó ïðîöåñi ñïiëêóâàííÿ. ×óéíiñòü, ïîâàãà äî ³íøèõ, ïðîñòîòà i ïðèðîäíiñòü ó ñïiëêóâàííi, ñïðàâåäëèâiñòü, îá’ºêòèâíèé ïiäõiä — îñü ñêëàäîâi ïñèõîëîãi÷íîãî òàêòó. Ïîâàæàòè ãiäíiñòü iíøî¿ ëþäèíè òàê, ÿê ñâîþ, — ñïðàâà âàæêà, îñîáëèâî ïðè ïîñòiéíîìó ñïiëêóâàííi. Íåâäàëèé æàðò, äóæå ðiçêà êðèòèêà, ÷âàíñòâî — ïðîÿâè íåòàêòîâíîñòi. Íàðîäíà ìóäðiñòü êàæå: “Îáðàçèòè — ùî âäàðèòè, ïðèãîëóáèòè — òðåáà ñëîâà øóêàòè”. Íåòàêòîâíiñòü õàðàêòåðèçóº ëþäåé çëîñòèâèõ, â’¿äëèâèõ, ùî êåïêóþòü ç iíøèõ. ×àñòî öå ëþäè êìiòëèâi, ÿêi âìiþòü ãîâîðèòè êðàùå â³ä iíøèõ. Âîíè òiøàòüñÿ ç òîãî, ùî âìiþòü ðîçâåñåëèòè i ðîçñìiøèòè òîâàðèñòâî, êåïêóþ÷è òî ç îäíîãî, òî ç iíøîãî, à ïîòiì ùå é äèâóþòüñÿ, ÷îìó öå ëþäè ¿õ öóðàþòüñÿ. Îñîáëèâî ïîãàíî, êîëè êåðiâíèê êåïêóº ç ïiäëåãëèõ. Äåÿêi ëþäè âèÿâëÿþòü íåòàêòîâíiñòü ÷åðåç íåâìiííÿ âèñëóõàòè ñïiâðîçìîâíèêà, íå ïðîÿâëÿþòü iíòåðåñ äî ïîòðåá i ïåðåæèâàíü iíøèõ. Àíàëiçóþ÷è ñâî¿ âçàºìîâiäíîñèíè ç ïiäëåãëèìè, êåðiâíèê ÷àñ âiä ÷àñó ïîâèíåí ñòàâèòè ïåðåä ñîáîþ òàêi çàïèòàííÿ: “×è íå âèìàãàþ ÿ âiä ëþäåé áiëüøå, íiæ äàþ? ×è äîïîìàãàþ ëþäÿì, êîëè âîíè òîãî ïîòðå- áóþòü? ×è ïðèíîñèòü ¿ì êîðèñòü ñïiëêóâàííÿ çi ìíîþ?” ³ ò. ³í. Ïðî- àíàëiçóâàâøè ñâîº ïîëîæåííÿ â ñèñòåìi êîëåêòèâíèõ âçàºìîâiäíîñèí, êåðiâíèê ïîâèíåí âèðiøèòè, ÿê çìiíèòè ñâîþ ïîâåäiíêó, ùîá ëþäè áà- æàëè é øóêàëè éîãî òîâàðèñòâà. Ïñèõîëîãi÷íèé òàêò êåðiâíèêà — öå âìiííÿ çàëèøàòèñÿ ñàìèì ñîáîþ, çáåðiãàòè ÿêîñòi, çàâäÿêè ÿêèì ëþäèíi äîâiðÿþòü. Íàéìåíøi ïðîÿâè ÷âàíñòâà, ïîâ÷àþ÷èé, ìåíòîðñüêèé òîí âèêëèêàþòü íåãàòèâíó ðåàêöiþ ç áîêó ïiäëåãëèõ. §3. Åìîöiéíî-âîëüîâèé âïëèâ ìåíåäæåðà íà ïiäëåãëèõ Îñòàííiì ÷àñîì ó ïðàêòèêó äîñëiäæåíü ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿ òà ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ âñå ãëèáøå ïðîíèêຠïîíÿòòÿ åìïàòi¿. Åìïàòiÿ — òåðìií, óâåäåíèé Å. Òiò÷åíåðîì. Öå ïñèõi÷íå ÿâèùå àäåêâàòíî¿ ðåêîíñòðóêöi¿ ñóá’ºêòîì íà îñíîâi ñèñòåìè çîâíiøíüî ñïðèé- íÿòèõ îçíàê ðåàëüíî ÷è ïåðåäáà÷åíî iñíóþ÷îãî ó iíøîãî ñóá’ºêòà ïåâíîãî îáðàçó (åìîöiéíî¿, iíòåëåêòóàëüíî¿, ñåíñîðíî-ïåðöåïòèâíî¿ òà iíøî¿ ìîäàëüíîñòi). 78
- 79. Ñëiä ðîçðiçíÿòè ïîíÿòòÿåìïàòi¿ i ñïiâ÷óòòÿ. Ñïiâ÷óòòÿ — öå ïåðåæè- âàííÿ ñóá’ºêòà ç ïðèâîäó ïî÷óòòiâ iíøîãî. Ñïiâ÷óòòÿ i ñïiâïåðåæèâàííÿ ðiçíi íå òiëüêè çà ïðèðîäîþ, é “çà âiêîì” ó ïñèõiö³ ëþäèíè. Ìàáóòü, ùîñü ñõîæå íà ñïiâ÷óòòÿ çóñòði÷àºòüñÿ i ó òâàðèí, i öå ìຠáiîëîãi÷íå, ïðèñòîñóâàëüíå çíà÷åííÿ. Òðèâîæíi êðèêè é iíøi îçíàêè ñïiâ÷óòòÿ îäíiº¿ òâàðèíè ðåôëåêòîðíî âèêëèêàþòü ó iíøèõ òâàðèí ñòàí òðèâîãè, ñòðà- õó i âêëþ÷àþòü ìåõàíiçìè çàõèñòó ÷è âiäñòóïó. À îñü ðàäiòè çà óñïiõ iíøîãî ìîæå òiëüêè ëþäèíà. Âiäîìèé ðîñiéñüêèé õóäîæíèê i ìèñëè- òåëü Ì. Ðåðiõ ðîçïîâ³â òàêó ëåãåíäó. Ñòàðèé âiêiíã Ãðèìð, ñèäÿ÷è íà óðî÷èñòîñòÿõ ó êîëi äðóçiâ, ðàïòîì ñêàçàâ, ùî çà âñå éîãî äîâãå æèòòÿ ó íüîãî íå áóëî æîäíîãî âiðíîãî äðóãà. Ç óñiõ áîê³â ïîñèïàëèñÿ çàïåðå÷åííÿ. Îäèí ñêàçàâ: “Çãàäàé, õòî ïåðøèé ïðîñòÿãíóâ òîái ðóêó ó âèñëàííi? Öå áóâ ÿ”. Äðóãèé ñêàçàâ: “Êîëè âîðîãè ñïàëèëè òâié äiì, õòî áóäóâàâ íîâèé ðàçîì ³ç òîáîþ? Öå áóâ ÿ”. Òðåò³é ìîâèâ: “Õòî ïiä ÷àñ áèòâè çàêðèâ òåáå ñîáîþ? Öå áóâ ÿ.” I Ãðèìð âiäïîâiâ ¿ì òàê: “ß ïàì’ÿòàþ âñå, ùî âè çðîáèëè äëÿ ìåíå i ÿ ëþáëþ âàñ, àëå âè äðóçi â ìî¿õ íåùàñòÿõ, i ÿ âäÿ÷íèé âàì çà öå. Ïðîòå ñêàæó ïðàâäó: êîëè ÿ áóâ ùàñëèâèé, ìî¿õ äðóçiâ íå áóëî çi ìíîþ. À áóâ ÿ äóæå ðiäêî ùàñëèâèé. Öå áóëî, êîëè íà ïîëþâàííi ÿ âðÿòóâàâ êîðîëÿ, i âií ïðè âñiõ îáiéíÿâ ìåíå i íàçâàâ êðàùèì âî¿íîì. Óñi ãîâîðèëè ìåíi ïðèºìíi ðå÷i, àëå ñåðöÿ äðóçiâ ìîâ÷àëè. Öå áóëî, êîëè ìîÿ äðóæèíà îäåðæàëà ïåðåìîãó íàä äàò÷àíàìè. Ìåíå ââàæàëè ðÿòiâíèêîì óñüîãî íàðîäó, ïðîòå é òóò ñåðöÿ äðóçiâ ìîâ÷àëè. Êîëè êðàùó äiâó ÿ ïðèâiâ äî ñåáå â äiì i íàçâàâ äðóæèíîþ, íàñ âií÷àëè, àëå ñëîâà äðóçiâ éøëè íå âiä ñåðöÿ. Ó ùàñòi ëþäèíà íà÷åáòî íà âåðøèíi ãîðè, à ñåðöÿ ëþäåé âiäêðèòi äîíè- çó. Ó ùàñòi íå áóâຠäðóçiâ” [9]. Ìàáóòü, ñòàðèé âiêiíã ïåðåáiëüøóº, àëå ÷àñòêà ïñèõîëîãi÷íî¿ ïðàâäè ó öié ðîçïîâiäi º. Òàêi åìïiði÷íi ïîêàçíèêè åìïàòi¿, ÿê ÷óéíiñòü, òàêòîâíiñòü, äîáðî- çè÷ëèâiñòü, ó÷àñëèâiñòü, äîâiðëèâiñòü òîùî, º âàæëèâèìè êîìïîíåíòàìè îðãàíiçàöiéíèõ çäiáíîñòåé êåðiâíèêà, áåç ÿêèõ ³ñòîòíî óñêëàäíþºòüñÿ ðåàëiçàöiÿ ïðèíöèïó iíäèâiäóàëüíîãî ïiäõîäó â ðîáîòi ç ïiäëåãëèìè. ßê ïðàâèëî, åìïàòè÷íèé âïëèâ (ÅÂ) íà ëþäåé çäiéñíþºòüñÿ ñòèõiéíî, iíòó¿òèâíî, ìèìîâîëi. Çàâäàííÿ ïîçèòèâíîãî âèêîðèñòàííÿ ÿâèùà Å ó ïðàêòè÷íié äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà ïîëÿãຠâ óñâiäîìëåíîìó ðîçóìiííi éîãî ñóòíîñòi, ó çíàííi øëÿõiâ i ñïîñîáiâ öiëåñïðÿìîâàíîãî çàñòîñó- âàííÿ Å äëÿ îðãàíiçàöi¿ ñïðèÿòëèâèõ äiëîâèõ i îñîáèñò³ñíèõ âçàºìèí ç ïiäëåãëèìè, ïîäîëàííÿ êîíôëiêòíîñòi, ôîðìóâàííÿ àäåêâàòíîãî ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî ñòèëþ êåðiâíèöòâà. 79
- 80. Åìïàòè÷íà çðiëiñòü çðîñòàºç³ çäîáóòòÿì æèòòºâîãî äîñâiäó. Ïðî- ÿâëÿþ÷è óâàãó äî ïî÷óòòiâ iíøèõ, ìè êîæíîãî ðàçó çàïèòóºìî ñåáå: “Õòî öÿ ëþäèíà, äî ÿêî¿ ÿ õî÷ó çâåðíóòèñÿ? ßêi ¿¿ ïîòðåáè òà iíòåðåñè?  ÿêîìó âîíà ñüîãîäíi íàñòðî¿?” Ôîðìóâàííÿ i ðîçâèòîê ïî÷óòòÿ åìïàòi¿ ïåðåäáà÷ຠãëèáîêå âèâ- ÷åííÿ åìîöiéíèõ ñòàíiâ, â ÿêèõ ìîæå ïåðåáóâàòè ëþäèíà. Åìîöiéíi ñòàíè â æèòòi ëþäèíè ìàþòü âåëèêå çíà÷åííÿ. Âîíè íà ïåâíèé ÷àñ çàáàðâëþþòü ïñèõi÷íó äiÿëüíiñòü ëþäèíè i âèÿâëÿþòüñÿ â ðiçíèõ ôîð- ìàõ. Óñi åìîöiéíi ñòàíè ìàþòü ïåðåõiäíèé õàðàêòåð. Ïðîòå òèïîâi ñòà- íè çóñòði÷àþòüñÿ ó ëþäåé äóæå ÷àñòî i ñóïðîâîäæóþòüñÿ õàðàêòåðíè- ìè äëÿ îñîáèñòîñòi ïðîÿâàìè. Óñi åìîöiéíi ñòàíè, ÿêèìè á ñóá’ºê- òèâíèìè âîíè íå áóëè, çàâæäè º ÿâèùåì äåòåðìiíîâàíèì, õî÷à ëþäèíà i íå çàâæäè ïîâíîþ ì³ðîþ óñâiäîìëþº ïðè÷èíó ñâîãî åìîöiéíîãî ñòàíó. Åìîöi¿ (â³ä ëàò. emoveo — õâèëþþ, âðàæàþ). Íàéïðîñòiøèì åìîöiéíèì ñòàíîì º ïî÷óòòºâèé òîí. Ïî÷óòòÿ ïðè öüîìó ïðîÿâëÿ- þòüñÿ ÿê åìîöiéíå çàáàðâëåííÿ, ñâîºðiäíèé ÿêiñíèé âiäòiíîê ïñèõi÷íîãî ïðîöåñó i óñâiäîìëþþòüñÿ íå ñàìi ïî ñîái, à ÿê îñîáëèâà âëàñòèâiñòü ïðåäìåòiâ ÷è äié, çäàòíèõ âèêëèêàòè â îñîáèñòîñòi ïåâíå ñòàâëåííÿ. Ëþäèíà íàâiòü íå çàâæäè óñâiäîìëþº, ùî éäåòüñÿ íå ñòiëüêè ïðî îá’ºêòèâíi âëàñòèâîñòi ïðåäìåòiâ, ñêiëüêè ïðî ¿¿ îñîáèñòå ñòàâëåííÿ äî íèõ (íóäíà êíèæêà, íåïðèºìíèé çàïàõ, âåñåëà ïðîãóëÿíêà). Åìîöiéíå çàáàðâëåííÿ, ïî÷óòòºâèé òîí ó äåÿêèõ âèïàäêàõ º ïðè- ðîäæåíèé. Íàïðèêëàä, áiëü ìຠâèðàæåíèé ïî÷óòòºâèé òîí. Àëå â áiëüøîñòi âèïàäêiâ ïî÷óòòºâi òîíè ñïðèéìàííÿ, óÿâëåíü âèÿâëÿþòüñÿ â³äáèòêàìè ìèíóëèõ åìîöiéíèõ ïðîöåñiâ, ìèíóëîãî äîñâiäó. Âèâ÷åííÿ ïî÷óòòºâîãî òîíó çîðîâèõ, ñëóõîâèõ òà iíøèõ âiä÷óòòiâ i ñïðèéìàííÿ ìຠïðàêòè÷íå çíà÷åííÿ. Òàê, ó ïîâñÿêäåííîìó æèòòi ëþ- äèíà äîñèòü ÷àñòî çâåðòàºòüñÿ äî ïèòàíü “ïñèõîëîãi¿ êîëüîðó” (êîëið îäÿãó, çàáàðâëåííÿ æèòëà òîùî). Çíà÷åííÿ êîëüîðó â íàøîìó æèòòi äîñèòü âåëèêå, àëå ìè íå çàâæäè öå óñâiäîìëþºìî, íå çàâæäè ïîìi÷àºìî. Çîâñiì íåäàâíî ëþäèíà çâåðíóëà óâàãó, ùî êîëið — íå ëèøå äîáðèé äðóã ó ãîäèíè âiäïî÷èíêó é ðîçâàã, ó ïîáóòi, à é äîáðèé, äiÿëüíèé ïîìi÷íèê ó ðîáîòi. Íàïðèêëàä, çàáàðâëåííÿ ïðèìiùåíü, âåðñòàòiâ, çàñîáiâ òðàíñ- ïîðòó ìîæå âïëèâàòè íà ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi é çàãàëüíå ñàìîïî÷óòòÿ ëþäåé çàëåæíî âiä ïðèºìíîãî ÷è íåïðèºìíîãî òîíó, ùî ñïðè÷èíþºòüñÿ ïåâíèìè êîëüîðîâèìè âiäòiíêàìè. Âiäîìèé ñïåöiàëiñò ó ñïðàâàõ çà- áàðâëåííÿ âèðîáíè÷èõ ïðèìiùåíü, çàñíîâíèê Iíñòèòóòó òåõíi÷íî¿ åñòå- òèêè ó Ôðàíöi¿ Æ. Âüºíî ïèñàâ: “Êîëið çäàòíèé íà âñå: âií ìîæå 80
- 81. íàðîäèòè ñâiòëî, ñïîêiéi çáóäæåííÿ. Âií ìîæå ñòâîðèòè ãàðìîíiþ i ñïðè÷èíèòè ñòðåñ; âií ìîæå ñïðè÷èíèòè é êàòàñòðîôó”. Ó íàøié êðà¿íi âèâ÷åííÿ ïñèõîëîãi¿ êîëüîðó ïîêè ùî íå îäåðæàëî øèðîêîãî ðîçâèòêó. À îñü â iíøèõ êðà¿íàõ öié ïðîáëåìi ïðèä³ëÿºòüñÿ áàãàòî óâàãè. Òàê, â ßïîíi¿, ÑØÀ, Íiìå÷÷èíi íà óðîêè ìàëþâàííÿ âiäâîäèòüñÿ äî 12 ãîäèí íà òèæäåíü. Íàâiòü ó ñòàðøèõ êëàñàõ àìåðèêàíñüêèõ øêië — 3 ãîäèíè. Âèïóñêíèêè øêië â ßïîíi¿ íà iñïèòàõ ïîâèííi çóìiòè ðîçðiçíèòè 240 êîëüîðiâ i âiäòiíêiâ. I íå òiëüêè ðîçðiçíèòè, à é óìiòè ãàðìîíiéíî ïîºäíàòè ¿õ. Âàæëèâî, ùî 240 êîëüîðiâ — öå äåðæàâíèé ñòàíäàðò áàðâíèêiâ ó ïðîìèñëîâîñòi êðà¿íè. Âèêëàäàííÿ çíàíü ç êîëüîðó â ÿïîíñüêié øêîëi íå ëèøå âèÿâëÿº ëþäåé òâîð÷î îáäàðîâàíèõ i âæå ÿêîþñü ìiðîþ ïiäãîòîâëåíèõ äî õóäîæíüî¿ äiÿëüíîñòi, äëÿ ðîáîòè àðõiòåêòîðà i äèçàé- íåðà, é ãîòóº êâàëiôiêîâàíi êàäðè äëÿ ïðîìèñëîâîñòi. Íåâìiííÿ ðîçðiçíÿòè êîëüîðè, òîáòî êîëîðèñòè÷íà áåçãðàìîòíiñòü, ïðèâîäèòü äî íèçüêî¿ ÿêîñòi â ïîëiãðàôi¿, õiìi¿ ïîëiìåðiâ, òåêñòèëüí³é ïðîìèñëîâîñòi, ïðàö³ îôîðìëþâà÷iâ òà ií. ×àñòî íåçäîëàííîþ ïåðåøêîäîþ òóò ñòຠåëåìåíòàðíà “ñëiïîòà” ïðàö³âíèêà, ÿêèé íå ðîçáèðàºòüñÿ â êîëüîði, òîíi, íàñè÷åíîñòi, i ÿêèìè á äîáðèìè íå áóëè ìàòåðiàëè i äîñêîíàëèì îáëàäíàííÿ, ðîáîòà íå äàñòü äîáðèõ ðåçóëüòàòiâ. Ïåðåøêîäîþ ñòຠñàìà ëþäèíà, ïðàöiâíèê. Íà çàïèòàííÿ, ÷îìó ïðåäìåòè ôàðáóþòü ó ðiçíi êîëüîðè, ìîæíà íàçâàòè êiëüêà ïðè÷èí. Îäíà ç íèõ — îïòèêî-ôiçè÷íà: áiëå çàáàðâëåí- íÿ õîëîäèëüíèêà ïîÿñíþºòüñÿ âiäáèòòÿì òåïëîâèõ ïðîìåíiâ. Äðóãà — ãiãiºíi÷íà: àáñóðäíî ïîôàðáóâàòè êîòåëüíþ ó áiëèé êîëið. Ïðîòå ãî- ëîâíèìè ïðè÷èíàìè º ôiçiîëîãi÷íi òà ïñèõîëîãi÷íi. Ôiçiîëîãi÷íèé âïëèâ íàñàìïåðåä ïîâ’ÿçàíèé ç ðîáîòîþ îðãàíiâ çîðó. Äîñëiäæåííÿ ïîêàçàëè, ùî îïòèìàëüíèìè ç ôiçiîëîãi÷íî¿ òî÷êè çîðó êîëüîðàìè º ñâiòëî-çåëåíèé, æîâòóâàòî-çåëåíèé, ñâiòëî-æîâòèé, çåëå- íóâàòî-áëàêèòíèé, ñâiòëî-áëàêèòíèé, áiëèé. ßêùî ïîâåðõíÿ, ÿêà áiëüøó ÷àñòèíó ðîáî÷îãî ÷àñó ïåðåáóâຠâ ïîëi çîðó ïðàö³âíèêà, çàáàðâëåíà ó âêàçàíi êîëüîðè, òî îêî âòîìëþºòüñÿ ìåíøå. Àëå ÿêèì áè îïòèìàëü- íèì íå áóâ êîëið, ðàíî ÷è ïiçíî îêî âñå æ òàêè âòîìëþºòüñÿ. Òîìó áóëî âñòàíîâëåíî, ùî âòîìëþâàíiñòü âiä îäíèõ êîëüîðiâ ìîæíà âiääàëèòè ÷è çìåíøèòè çà äîïîìîãîþ iíøèõ. Äëÿ öüîãî íåîáõiäíî ïåðåâîäèòè ïîãëÿä íà äîäàòêîâèé êîëið. Iç çàêîíiâ îïòè÷íîãî çìiøóâàííÿ êîëüîðiâ âiäîìî, ùî äëÿ êîæíîãî õðîìàòè÷íîãî êîëüîðó º iíøèé õðîìàòè÷íèé êîëið, ïðè çìiøóâàííi ç ÿêèì îäåðæóºìî àõðî- ìàòè÷íèé êîëið. Äîäàòêîâèìè êîëüîðàìè º, íàïðèêëàä, áëàêèòíî-çåëå- íèé i ÷åðâîíèé, áëàêèòíèé i æîâòîãàðÿ÷èé, ñèíié i æîâòèé, çåëåíóâàòî- æîâòèé i ôiîëåòîâèé, çåëåíèé i ïóðïóðíèé. 81
- 82. Îäíîãî ðàçó âåëèêàçàðóáiæíà òîðãîâåëüíà ôiðìà çàìîâèëà òåê- ñòèëüíèêàì êiëüêà ïàðòié òêàíèíè: ç ÷îðíèì â³çåðóíîêîì ïî ÷åðâîíî- ìó ïîëþ, ÷îðíèì — ïî áëàêèòíîìó i ÷îðíèì — ïî ôiîëåòîâîìó. Êîëè òêàíèíà áóëà ãîòîâà, çàìîâíèê âiäìîâèâñÿ ïðèéíÿòè ¿¿, ÷åðåç òå ùî ÷îðíèé â³çåðóíîê çäàâàâñÿ òî çåëåíóâàòèì íà ÷åðâîíîìó ïîëi, òî æîâ- òîãàðÿ÷èì íà áëàêèòíîìó i æîâòóâàòèì íà ôiîëåòîâîìó. Ñóä íå çìiã çðîáèòè âèñíîâê³â. I òîäi çâåðíóëèñÿ äî â÷åíèõ. Åêñïåðòè ïîâiäîìèëè, ùî ïðè÷èíîþ öüîãî ñòàëî ÿâèùå òàê çâàíîãî îäíî÷àñíîãî êîíòðàñ- òó: ÷îðíèé â³çåðóíîê ïiä âïëèâîì îòî÷óþ÷îãî òëà íàáóâຠâiäòiíîê êîëüîðó, äîäàòêîâîãî äî êîëüîðó òëà. Êîëè åêñïåðò çàêðèâ òëî òêà- íèíè áiëèì ïàïåðîì, â³çåðóíîê ñòàâ ÷îðíèì, áåç áóäü-ÿêèõ âiäòiíêiâ. Çà ïñèõîëîãi÷íèì âïëèâîì êîëüîðè áóâàþòü “âàæêèìè” é “ëåãêè- ìè”. Íà îäíîìó ç ïiäïðèºìñòâ ðiçíèì ãðóïàì ðîáiòíèêiâ çàïðîïîíóâà- ëè ïåðåíîñèòè ÿùèêè îäíàêîâî¿ ìàñè, àëå çàáàðâëåíi â ðiçíi êîëüîðè: ÷îðíèé, êîðè÷íåâèé, æîâòèé, áiëèé. Ïåðåâàæíà á³ëüø³ñòü çàÿâëÿëè, ùî áiëi é æîâòi ÿùèêè ëåãøi â³ä ÷îðíèõ i êîðè÷íåâèõ. Îòæå, ïåðåíåñåííÿ ÿùèêiâ îäíàêîâî¿ ìàñè çàëåæíî âiä ïñèõîëîãi÷íîãî âïëèâó ¿õ çàáàð- âëåííÿ ïî-ðiçíîìó âïëèâàëî íà âòîìëþâàíiñòü ðîáiòíèêiâ. ª îïèñàíèé äîñëiä, äå ÿùèêè ñòàëè çäàâàòèñÿ áiëüø ëåãêèìè ïiñëÿ òîãî, ÿê ¿õ ïåðå- ôàðáóâàëè ç ÷îðíîãî ó ñâiòëî-çåëåíèé êîëið. Íà iíøîìó ïiäïðèºìñòâi ðîáiòíèêè, ÿêi ïåðåíîñèëè âàæêi äåòàëi, ñêàðæèëèñÿ íà á³ëü ó ñïèíi. Ñêàðãè ïðèïèíèëèñÿ, êîëè äåòàëi ñòàëè ôàðáóâàòè íå â òåìíî-ñèíié, òåìíî-ñiðèé êîëüîðè, à ó ñâiòëèé, ïåðëèíî-ñiðèé. Êîëið ìîæå âïëèâàòè íà ñïðèéìàííÿ ëþäèíîþ òåïëà i õîëîäó. Ðîçðiçíÿþòü “òåïëi” êîëüîðè: ÷åðâîíèé, æîâòîãàðÿ÷èé, æîâòèé òà ií., ÿêi âèêëèêàþòü âðàæåííÿ òåïëà, à òàêîæ “õîëîäíi”: ñèíüî-çåëåíèé, çå- ëåíèé, ñèíié, æîâòî-çåëåíèé, ÿêi ñòâîðþþòü âðàæåííÿ ïðîõîëîäè. Òîìó êðàùå ãàðÿ÷èé öåõ çàáàðâëþâàòè ïðîõîëîäíèìè òîíàìè, à êàáiíåò ïîëiêëiíiêè, äå ðîçäÿãàþòüñÿ ïåðåä ëiêàðñüêèì îãëÿäîì, — æîâòî-ãà- ðÿ÷èì. Ïðèìiùåííÿ, ïîâåðíóò³ âiêíàìè íà ïiâäåíü, ñëiä ôàðáóâàòè ó ïðîõîëîäíi êîëüîðè, à íà ïiâíi÷ — ó òåïëi. Òàì, äå íåìຠñîíöÿ, òðåáà êîìïåíñóâàòè éîãî â³äñóòí³ñòü çà äîïîìîãîþ êîëüîðiâ. Êîëüîðè ìîæóòü ìàòè i áiëüø çàãàëüíèé âïëèâ íà àêòèâíiñòü ëþäñü- êî¿ äiÿëüíîñòi. Îäíi ç íèõ (÷åðâîíèé, êîðè÷íåâèé, æîâòîãàðÿ÷èé, æîâ- òèé) ñòèìóëþþòü, ïiäâèùóþòü àêòèâíiñòü ëþäèíè. Âîíè çáóäæóþòü íå- ðâîâó ñèñòåìó, çíiìàþòü ñîíëèâiñòü, âèêëèêàþòü çáiëüøåííÿ ÷àñòîòè äèõàííÿ i ïóëüñó, äîïîìàãàþòü ðîáîòi ì’ÿç³â, ñòèìóëþþòü ñåðöåâó äiÿëüíiñòü. ×åðâîíèé êîëið “êðè÷èòü” ïðî ñåáå. Ó øóìíîìó ïðèìiùåííi 82
- 83. ñòຠùå øóìíiøå,÷åðåç òå ùî ïîñèëþºòüñÿ ñëóõîâà ÷óòëèâiñòü. Çåëå- íèé i ñèíié êîëüîðè, íàâïàêè, çàñïîêîþþòü. Ñàìå òîìó, âiäìîâèâøèñü âiä ÷îðíèõ øêiëüíèõ äîøîê, çóïèíèëèñÿ íà ìàñëèíîâî-çåëåíèõ. Àëå çåëåíèìè íå ìîæóòü áóòè cõiäöi, ÷åðåç òå ùî ç’ÿâëÿºòüñÿ áiëüøå øàíñiâ ñïiòêíóòèñÿ. Ïðîòå ÿêùî âè îòî÷èòå ñåáå ñóöiëüíîþ çåëåííþ ëiñó, òî âèíèêíå “çåëåíèé øóì”, ñëóõ çàãîñòðèòüñÿ, áóäåòå äî âñüîãî ïðèñëó- õàòèñÿ i ïî÷óâàòèñÿ íåñïîêiéíî. Iíøi êîëüîðè, íàâïàêè, çàñïîêîþþòü, ñïðè÷èíÿþòü ïàñèâí³ñòü. Íàïðèêëàä, áëàêèòíèé êîëið äóæå ãàðíèé i ïîäîáàºòüñÿ áàãàòüîì ëþäÿì, ïîçèòèâíî äiº íà îðãàíè çîðó, àëå çà ïñèõîëîãi÷íèì âïëèâîì íàëåæèòü äî ïàñèâíèõ, àñòåíi÷íèõ êîëüîðiâ. Ç öiº¿ ïðè÷èíè çàíàäòî âåëèêà êiëüêiñòü áëàêèòíîãî êîëüîðó, çàáàðâ- ëåííÿ ïðèìiùåííÿ öåõó òiëüêè â áëàêèòíèé êîëið íåáàæàíå. Íåáàæà- íî òàêîæ âèêîðèñòîâóâàòè äëÿ âèðîáíè÷îãî iíòåð’ºðó áóäü-ÿêèé îäèí, íàâiòü íàéîïòèìàëüí³øèé êîëið. Äåÿêi êîëüîðè º íåéòðàëüíèìè. ²ñíóº äóìêà, ùî êîëüîðè çà ñòóïå- íåì çáóäæóþ÷îãî âïëèâó ðîçòàøîâóþòüñÿ â òîìó æ ïîðÿäêó, ùî é ó ñïåêòði. Ç îãëÿäó íà öå ââàæàþòü, ùî êîëüîðè êðàéíiõ äiëÿíîê ñïåêò- ðó íå ïîòð³áíî âèêîðèñòîâóâàòè ÿê îñíîâíi, äîáèðàþ÷è êîëüîðîâå ðiøåííÿ ïðîìèñëîâîãî iíòåð’ºðà. Ñëiä òàêîæ ïàì’ÿòàòè, ùî íàéêðàùå êîëüîðîâå ðiøåííÿ ç ÷àñîì âòðà÷ຠïñèõîëîãi÷íèé åôåêò, îñêiëüêè ïðàöiâíèêè ïîñòóïîâî àäàïòóþòüñÿ, çâèêàþòü äî íüîãî. Òîìó ââàæàºòüñÿ çà äîöiëüíå çàìiíèòè ÷è ÷àñòêîâî îíîâèòè êîëüîðîâó ãàìó. Ðîáèòè öå ñëiä ç óðàõóâàííÿì íîâîãî ñåçîíó, ðîêó. Îäíiºþ ç ïñèõîëîãi÷íèõ îñî- áëèâîñòåé êîëüîðó º éîãî âïëèâ íà ïñèõi÷íèé ñòàí ëþäèíè, ¿¿ íàñòðié. Íàïðèêëàä, ÷îðíèé i ôiîëåòîâèé êîëüîðè âiäîìi òèì, ùî äåïðåñèâíî äiþòü íà ïñèõiêó ëþäèíè, ïðèãíi÷óþòü ¿¿, æîâòèé òà æîâòîãàðÿ÷èé êî- ëüîðè ñòâîðþþòü áàäüîðèé íàñòðié. Ò. Äðàéçåð ó ïðàöi “Íîòàòêè ïðî åìîöi¿” ïèñàâ, ùî ïiñëÿ òîãî, ÿê ïîõìóðèé ìiñò Áëåêôðàåðñ Áðiäæ ó Ëîíäîíi áóâ ïîôàðáîâàíèé ó çåëåíèé êîëið, ê³ëüê³ñòü ñàìîãóáñòâ íà íüîìó çìåíøèëàñÿ áiëüø íiæ íà òðåòèíó. Ç ìóçèêîþ ìè çóñòði÷àºìîñÿ ÷àñòî, àëå ìóçèêà, ÿêà çâó÷èòü ïiä ÷àñ ðîáîòè, íà âèðîáíèöòâi ùå íå äëÿ âñiõ çâè÷íà. Ïðîòå iäåÿ âèêîðèñòàí- íÿ ôóíêöiîíàëüíî¿ ìóçèêè øèðîêî âèêîðèñòîâóºòüñÿ ÿê ôàêòîð, ùî ñïðèÿº óñïiøíîìó ïðîòiêàííþ òiº¿ ÷è iíøî¿ äiÿëüíîñòi. Åêñïåðèìåíòè äîâîäÿòü, ùî âèêîðèñòàííÿ ôóíêöiîíàëüíî¿ ìóçèêè çìåíøóº âòîìëþâàíiñòü ïðàö³âíèêiâ, ïîêðàùóº ¿õ ñàìîïî÷óòòÿ, çíiìຠïñèõi÷íå íàïðóæåííÿ, ïiäâèùóº ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi ïðè âèêîíàííi ìîíîòîííî¿ ðîáîòè òà ií. Îñü äåÿêi âèñëîâëþâàííÿ ïðàö³âíèêiâ: 83
- 84. • ïðèºìíî, êîëèäåíü ïî÷èíàºòüñÿ ïiñíåþ; • ëþáëþ ìóçèêó, âîíà ï³äáàäüîðþº, çíiìຠâòîìó i äîäຠñèë; • êîëè âìèêàþòü ìóçèêó, ç’ÿâëÿºòüñÿ ãàðíèé íàñòðié, à ç ãàðíèì íàñòðîºì êðàùå ïðàöþâàòè. Íà òåëåôîííîìó çàâîäi â îäíîìó çi ñêëàäàëüíèõ öåõiâ ïiñëÿ äâî- ð³÷íîãî âèêîðèñòàííÿ ôóíêöiîíàëüíî¿ ìóçèêè ïåðåäà÷i ðàïòîâî íà òèæäåíü áóëî ïðèïèíåíî. I îñü ùî ïî÷óëè åêñïåðèìåíòàòîðè âiä ïðàö³âíèêiâ: • çíèêëà ëåãê³ñòü ó ðóêàõ, à ÿê íàñëiäîê — ï³äâèùèëîñü ôiçè÷íå íàïðóæåííÿ; • ðîáî÷èé äåíü íà÷åáòî ñòàâ äîâøèì; • áåç ìóçèêè øóìè ïðåñiâ, øòàìïiâ çäàþòüñÿ áiëüø ïîìiòíèìè i ðiçêèìè; • âiäñóòíiñòü ìóçèêè âïëèíóëà íà íàñòðié, à âiä öüîãî çíèçèëàñÿ ïðîäóêòèâíiñòü. Ó ñïðèéìàííi ôóíêöiîíàëüíî¿ ìóçèêè âèðiøàëüíå çíà÷åííÿ ìຠÿêiñòü ìóçè÷íèõ òâîðiâ, òðèâàëiñòü ¿õ çâó÷àííÿ, à íå ñàì ôàêò òðàíñëÿöi¿ ìóçè- êè. Öå ³ ðèòì, i ìåëîäè÷íà ëiíiÿ, ³ ðiâåíü ãó÷íîñòi òà ií. Äîáèðàòè ìóçè÷í³ òâîðè äëÿ òðàíñëÿöi¿ íà âèðîáíèöòâi — ñïðàâà äóæå ñêëàäíà i âiäïîâiäàëüíà. Åêñïåðèìåíòàëüíi äîñëiäæåííÿ ç âèêîðèñòàííÿì ôóíêöiîíàëüíî¿ ìóçèêè, ïðîâåäåíi íà îäíîìó ç³ øâåéíèõ ïiäïðèºìñòâ Ôðàíöi¿, âêàçóþòü, ùî âñi ìåëîäi¿ ïîâèííi ìàòè ïî ìîæëèâîñòi áåçïåðåðâíi çâóêè, íå÷iòêèé ðèòì, íå äóæå ïîâiëüíèé òåìï i òîíàëüíiñòü, ùî âiäïîâiäຠòîíàëüíîñòi øâåéíèõ ìàøèí. Îòæå, íi òàíãî, íi äæàç íå ïiäõîäÿòü. ×àñò³øå çà âñå ï³äáèðàºòüñÿ ïiñåííèé æàíð, ³íîä³ — iíñòðóìåíòàëüíà ìóçèêà. Àëå äî ïðîãðàìè íåäîö³ëüíî âêëþ÷àòè ñîëiñòiâ, ÿêi ñïiâàþòü ôðàíöóçüêîþ ìîâîþ, ùîá óâàãà ðîáiòíèöü íå âiäâåðòàëàñÿ íà ñëîâà. Õîðîâå âèêîíàííÿ çîâñiì íå ïiäõîäèòü — ïðîäóêòèâíiñòü ïîìiòíî ïàäàº. Íå ìîæíà âèêîðèñòîâóâàòè ôóíêöiî- íàëüíó ìóçèêó â öåõàõ, äå âèðîáíè÷èé øóì äîñèòü âèñîêî¿ ÷àñòîòè i ïåðåâèùóº íîðìó ãó÷íîñòi (70 äåöèáåë). Âèçíà÷àþ÷è ÷àñ i òðèâàëiñòü çâó÷àííÿ ôóíêöiîíàëüíî¿ ìóçèêè, ñïåöi- àëiñòè ïåðåäáà÷àþòü òðè îñíîâèõ ïåðiîäè ïî 25–30 õâèëèí. I ïåðiîä. Ìóçèêà çóñòði÷ຠëþäåé, ÿêi éäóòü íà ðîáîòó. Öåé ïåðiîä ïî÷èíàºòüñÿ çà 25–30 i çàêií÷óºòüñÿ çà 5 õâèëèí äî ïî÷àòêó ðîáî÷î¿ çìiíè. Öå, ÿê ïðàâèëî, áðàâóðíi ìàðøi, âåñåëi ðèòìè. II ïåðiîä. Ìóçè÷íi ïåðåäà÷i ïiä ÷àñ âiäïî÷èíêó (20–25 õâèëèí îáiäíüî¿ ïåðåðâè). Êîíöåðòè íà çàìîâëåííÿ. 84
- 85. III ïåðiîä. Îñîáëèâîåôåêòèâíå âèêîðèñòàííÿ ìóçèêè â ïåðiîäè “âòÿãóâàííÿ” â ðîáîòó. Öå 15–20 õâèëèí íà ïî÷àòêó êîæíî¿ çìiíè. Ïðîòå íå âñiì ïîäîáàºòüñÿ ìóçèêà ïiä ÷àñ ðîáîòè. Äî öiº¿ êàòåãîði¿ ëþäåé íàëåæàòü ïðàö³âíèêi âiêîì ïiñëÿ 40 ðîêiâ. Âiäîìî, ùî ç âiêîì ïîãiðøóºòüñÿ óâàãà, çá³ëüøóºòüñÿ êiëüêiñòü çîâíiøíiõ ôàêòîðiâ, ùî çà- âàæàþòü ïðàöþâàòè. ² íà öå ñëiä çâàæàòè. Íàñòóïíèì åìîöiéíèì ñòàíîì º íàñòðié. Íàñòðié — öå çàãàëüíèé åìîöiéíèé ñòàí ëþäèíè, ùî õàðàêòåðèçóº ¿¿ ïðîòÿãîì ïåâíîãî ïåðiîäó ÷àñó (ðàäiñíèé, ñóìíèé, âåñåëèé, ïðèãíi÷åíèé òà ií.). Íàñòðié çàâæäè äåòåðìiíîâàíèé (ïðè÷èííî-îáóìîâëåíèé), õî÷ iíîäi ìè öèõ ïðè÷èí i íå óñâiäîìëþºìî. Âiçüìåìî, íàïðèêëàä, ôiçè÷íèé ñòàí. Çâ’ÿçîê ìiæ çäî- ðîâ’ÿì i íàñòðîºì íàðîäíà ìóäðiñòü âiäçíà÷èëà ó ïðèêàçöi: “Ó çäîðî- âîìó òiëi — çäîðîâèé äóõ”. Ó ïðàö³âíèêiâ, ÿêi ñòðàæäàþòü íà ðiçí³ õðîíi÷í³ çàõâîðþâàííÿ, ÷àñòî ñïîñòåðiãàºòüñÿ ïðèãíi÷åíèé íàñòðié àáî ðîçäðàòîâàíiñòü. Ó òàêîìó ñòàíi ëþäè íàâiòü íà ñëóøíi çàóâàæåííÿ êåðiâíèêà, àëå âèðàæåíi ðiçêî ìîæóòü ðåàãóâàòè áóðõëèâî. Îñü ÷îìó êåðiâíèêó íåîáõiäíî çíàòè ïðî ñòàí çäîðîâ’ÿ ñâî¿õ ïiäëåãëèõ i âðà- õîâóâàòè öå â óïðàâëiííi íèìè. Çàëåæíiñòü íàñòðîþ îêðåìî¿ ëþäèíè âiä ¿¿ ôiçè÷íîãî ñàìîïî÷óòòÿ ÷àñòî âiäñòóïຠíà äðóãèé ïëàí ïåðåä ñîöiàëüíèìè ôàêòîðàìè, ùî çóìîâëþþòü ïîçèöi¿, ÿêi âîíà çàéìຠâ ñóñïiëüñòâi.  óìîâàõ ñêëàäíèõ åêîíîìi÷íèõ òà ïîëiòè÷íèõ ïåðåáóäîâ â Óêðà¿íi ó âåëèêî¿ ê³ëüêîñò³ ëþäåé ñïîñòåðiãàþòüñÿ ïåñèìiñòè÷íi íàñòðî¿, çóìîâëåíi íåâèçíà÷åíiñòþ æèòòºâèõ ïåðñïåêòèâ, íèçüêèì ðiâíåì æèòòÿ, ãîñòðèìè ñîöiàëüíèìè òà íàöiîíàëüíèìè êðèçàìè. Ðàçîì ç òèì íàâiòü ó òàêèõ ñêëàäíèõ óìîâàõ áàãàòî ëþäåé çáåðiãàþòü îïòèìiñòè÷íi íàñòðî¿, ÿêi äîïîìàãàþòü ¿ì äîëàòè æèòòºâi òðóäíîùi, äîñÿãàòè ïîñòàâëåíî¿ ìåòè. Öå çóìîâëåíî òèì, ùî íàñòð³é ëþäèíè âåëèêîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä óñâiäîìëåííÿ i îöiíêè íåþ çíà÷óùîñòi òèõ ÷è iíøèõ ôàêòîðiâ ç âëàñíîãî é ñóñïiëüíîãî æèòòÿ. Ìîæëèâî, ç òiº¿ æ ïðè÷èíè (õî÷à òóò º é iíøi) ëàòèíî- òà ïiâíi÷íî- àìåðèêàíöi ïî-ðiçíîìó ñòàâëÿòüñÿ äî ðîáîòè. Ïåðøi ç æàõîì äèâëÿòü- ñÿ íà ñâî¿õ ïiâíi÷íèõ ñóñiäiâ, ÿêi òiëüêè é äóìàþòü, ùîá äåñü çàðîáèòè ãðîøåé. Íàâiùî öå ïîòðiáíî, äèâóþòüñÿ ìåøêàíöi ïiâäíÿ, íàñòiëüêè ñòàâàòè ðàáîì ïðàöi, ùî íàâiòü íå çàëèøàºòüñÿ ÷àñó äëÿ ðàäîùiâ âiä ¿¿ ðåçóëüòàòiâ. ßê ìîæíà òàíöþâàòè i ñïiâàòè íà êàðíàâàëàõ, ÿêùî çàâòðàøíié äåíü íåçàáåçïå÷åíèé ìàòåðiàëüíî, — îáóðþþòüñÿ, â ñâîþ ÷åðãó, ïiâíi÷íîàìåðèêàíöi. Öåé ïðèêëàä º ïiäòâåðäæåííÿì äóìêè, ùî íàñòðié ìîæå çóìîâëþâàòèñÿ i íàöiîíàëüíèì õàðàêòåðîì ëþäåé. 85
- 86. Äëÿ êîæíî¿ ëþäèíèïåâíèé íàñòðié º ïåðåâàæàþ÷èì. Çàëåæíî âiä öüîãî îäíèõ ëþäåé ìè íàçèâàºìî âåñåëèìè, æèòòºðàäiñíèìè, áàäüî- ðèìè, iíøèõ — ñóìíèìè, áàéäóæèìè. Òàêå ïåðåâàæàííÿ â íàñòðîÿõ ñòຠâëàñòèâiñòþ ïåâíî¿ ëþäèíè, ðèñîþ ¿¿ õàðàêòåðó. Íàñòðié âiäiãðຠâåëèêó ðîëü ó ïðîòiêàííi âñiõ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ i äiÿëüíîñòi ëþäèíè. Âií âïëèâຠíà ñòàâëåííÿ ëþäèíè äî ðîáîòè, äî îòî÷óþ÷èõ: ïðè ðàäiñíîìó íàñòðî¿ ëþäèíà íà âñå äèâèòüñÿ êðiçü “ðîæåâi îêóëÿðè”, à ïðè ñóìíîìó — áà÷èòü óñå ó “÷îðíîìó ñâiòëi”. Âiäîìî, ùî áàäüîðèé íàñòðié ïðàö³âíèêà çàâæäè ïiäâèùóº éîãî iíòåðåñ äî ðîáîòè, ïîêðàùóº ïðîòiêàííÿ ïñèõi÷íèõ ïðîöåñiâ (ñïðèéìàííÿ, ïàì’ÿòü, ìèñëåííÿ). Ïðèãíi÷åíèé íàñòðié ïðèçâîäèòü äî çíåâiðè ó ñâî¿ ñèëè, äî íååôåêòèâíî¿ ïðàöi. Âçàºìîäiÿ iíäèâiäóàëüíèõ íàñòðî¿â çóìîâëþº i ôîðìóº ãðóïîâèé íàñòðié ó êîëåêòèâi. Ñîöiàëüíà ïñèõîëîãiÿ âèâ÷ຠäàíå ãðóïîâå ÿâèùå i ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷í³ çàêîíîìiðíîñò³ éîãî ïðîÿâiâ. Íà âèðîáíèöòâi ãðóïîâèé íàñòðié ïåðø çà âñå çóìîâëþº ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó òðóäîâîìó êîëåêòèâi, ìiæîñîáèñò³ñí³ âçàºìèíè. Äëÿ ñïðèÿòëèâîãî êëiìàòó õàðàêòåðíèé ìàæîðíèé, ïiäíåñåíèé òîí ó ñòîñóíêàõ, âçàºìîäîâiðà, âçàºìîïîâàãà i âçàºìîðîçóìiííÿ êåðiâíèêiâ i ïiäëåãëèõ, óñiõ ÷ëåíiâ êî- ëåêòèâó. Âiäîìèé ïåäàãîã À. Ìàêàðåíêî õàðàêòåðèçóâàâ ìàæîðíèé íàñòðié òàê: “...ïîñòiéíà áàäüîðiñòü, íiÿêèõ ïîõìóðèõ îáëè÷, íiÿêèõ êèñ- ëèõ âèðàçiâ, ïîñòiéíà ãîòîâíiñòü äî äi¿, ðàéäóæíèé íàñòðié...” [11, ñ. 203]. Íàâïàêè, öèíi÷íèé íàñòðié, â îñíîâi ÿêîãî ëåæèòü âiäêðèòèé âèêëèê ñîöiàëüíèì íîðìàì æèòòÿ i ïîâåäiíêè ëþäåé, àãðåñèâíà êîíôðîíòàöiÿ ìiæ íèìè, ïåðåâàæàþ÷³ ïåñèìiñòè÷íi íàñòðî¿, õâîðîáëèâà çàçäðiñíiñòü, áàéäóæiñòü — óñå öå ïîêàçíèêè íåñïðèÿòëèâîãî ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî êëiìàòó ó ãðóïi. Áàãàòî â ÷îìó ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò âèðîáíè- ÷îãî êîëåêòèâó çàëåæèòü âiä éîãî êåðiâíèêà, ÿêèé, ïî ñóòi, º ãåíåðàòîðîì íàñòðîþ ñâî¿õ ïiäëåãëèõ. Âàæëèâî, ùîá êåðiâíèê íà ðîáîòi íiêîëè íå äîçâîëÿâ ñîái ìàòè ïîõìóðå, çàñìó÷åíå îáëè÷÷ÿ, íàâiòü ÿêùî â íüîãî íåïðèºìíîñòi àáî âií õâîðèé. Àäæå âiä éîãî ïîâåäiíêè, çîâíiøíüîãî âèãëÿäó çàëåæàòü ñàìîïî÷óòòÿ i íàñòðié éîãî ïiäëåãëèõ. Çâè÷àéíî, êåðiâíèê — æèâà ëþäèíà, ó ÿêî¿ ìîæóòü áóòè ïðè÷èíè äëÿ ïîãàíîãî íàñòðîþ. Îäíàê ïðè áàæàííi êîæíèé êåðiâíèê ìîæå îâîëîäiòè ìåòîäîì ñàìîíàâiþâàííÿ, àóòîãåííèõ òðåíóâàíü, ÿêi äàþòü çìîãó êåðóâàòè ñâî¿ì íàñòðîºì. Àìåðèêàíñüêèé ïñèõiàòð Ï. Åêìàí ïiñëÿ ïðîâåäåííÿ äîñëiäæåíü ñòâåðäæóº, ùî i âèðàç îáëè÷÷ÿ âïëèâຠíà åìîöi¿ ëþäèíè. Êîëè ó÷àñ- 86
- 87. íèêè åêñïåðèìåíòó —ñòóäåíòè êiëüêîõ êîëåäæiâ — iìiòóâàëè íà ñâî¿õ îáëè÷÷ÿõ åìîöi¿ ãíiâó, ñòðàõó, çàõîïëåííÿ, ó íèõ âèíèêàëè âiäïîâiäíi åìîöi¿. Ñêëàäíiøå áóëî ç ïîñìiøêàìè: àäæå ¿õ iñíóº 18 âèäiâ, i äàëåêî íå âñi âîíè îçíà÷àþòü ðàäiñòü. Íàñòðié ìîæå âèêîíóâàòè ðiçíi ôóíêöi¿: ñèãíàëüíó, ðåãóëÿòèâíó, ñïî- íóêàëüíó. Ñèãíàëüíà ôóíêöiÿ ïîëÿãຠâ òîìó, ùî åìîöiéíi ïåðåæèâàí- íÿ, íàñòðié ëþäèíè â³äáèâàþòüñÿ íà ¿¿ çîâíiøíiõ òà âíóòðiøíiõ ïðî- ÿâàõ. Òàê, îöiíþþ÷è íàñòðié ëþäèíè, ìè âæèâàºìî âèñëîâè òèïó “ïî- ìîëîäøàâ âiä ðàäîñòi”, “ãîðå çiãíóëî”. Íàñòðié ÷àñòî âèêëèêຠçìiíè ïóëüñó, ÷àñòîòè äèõàííÿ òà ií. Çà äîïîìîãîþ çàçíà÷åíèõ ïðîÿâiâ åìîöiéíèõ ïåðåæèâàíü êåðiâíèê ìîæå ñïîñòåðiãàòè, íàïðèêëàä, ÿê ñïðèéìàºòüñÿ êîæíîþ îêðåìîþ ëþäèíîþ i êîëåêòèâîì ó öiëîìó éîãî ðîçïîðÿäæåííÿ, íàêàç. Îäåðæàíà iíôîðìàöiÿ ìîæå áóòè âèêîðèñòàíà ïðè ôîðìóâàííi ïîäàëüøèõ óïðàâëiíñüêèõ ðiøåíü. Îäíàê ïðè öüîìó ñëiä óðàõîâóâàòè, ùî iíîäi çîâíiøíi ïðîÿâè ìîæóòü áóòè íå àäåêâàò- íèìè âíóòðiøíiì åìîöiéíèì ïåðåæèâàííÿì. Ñïîíóêàëüíà ôóíêöiÿ íàñòðîþ ïîëÿãຠâ òîìó, ùî îïòèìiñòè÷íèé, ïiäíåñåíèé íàñòðié êåðiâíèêà, ñïðèÿòëèâèé ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò âèðîáíè÷îãî êîëåêòèâó º ôàêòîðàìè, ùî ñòèìóëþþòü àêòèâíó òðóäîâó äiÿëüíiñòü ïðàö³âíèêà. I íàâïàêè, íåñïðèÿòëèâèé ìîðàëüíî- ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò, ïðèãíi÷åíi íàñòðî¿ ìîæóòü ñòàòè ïðè÷èíîþ çâiëüíåííÿ ç ðîáîòè. Íàñòðié ïîòðåáóº óïðàâëiííÿ. Âií ïîâèíåí ñòàòè âàæåëåì, çà äîïî- ìîãîþ ÿêîãî êåðiâíèê ñïðÿìîâóº êîëåêòèâíó ïîâåäiíêó. ßêùî æ ñïî- íóêàëüíà ôóíêöiÿ íàñòðî¿â i äóìîê ãðóïè óçãîäæóºòüñÿ iç çóñèëëÿìè êåðiâíèêà, òî åôåêò ñèñòåìè óïðàâëiííÿ ï³äâèùóºòüñÿ. Ãðóïîâèé, êîëåêòèâíèé, i îñîáëèâî ìàñîâèé, íàñòðié çäàòíèé øâèä- êî çàðàæàòè iíøèõ ëþäåé. Ëþäè, ñïiëêóþ÷èñü ç iíøèìè, í³áè îáìiíþþòüñÿ íàñòðîÿìè, ÷àñòî íåóñâiäîìëåíî. Öå ïîÿñíþºòüñÿ ïñèõi÷íèìè ìåõàíiçìàìè íàâiþâàííÿ i ñèëîþ âïëèâó íà iíäèâiäà òîãî íàñòðîþ, òiº¿ äóõîâíî¿ àòìîñôåðè, ÿêi âèíèêàþòü ó ãðóïi, êîëåêòèâi, íàòîâïi ëþäåé. Äîñëiäæåííÿ ïîêàçóþòü, ùî ëþäèíà çi ñòiéêèì ïðèãíi÷åíèì íàñòðîºì ïîøèðþº ñâié ñòàí ùîíàéìåíøå íà 10 îñiá, ÿêi ç íåþ ñïiëêóþòüñÿ. ßê ðåçóëüòàò — ó ãðóïi, ñiì’¿ ìîæå âèíèêàòè çàãàëüíèé ïðèãíi÷åíèé íàñòðié. Òîìó äëÿ çàãàëüíîãî ïñèõi÷íîãî ñòàíó ãðóïè íå- áàéäóæèé íàñòðié êîæíîãî ¿¿ ÷ëåíà. Íà Ñõîäi çáåðåãëàñÿ òðàäèöiÿ, â³äïîâ³äíî äî ÿêî¿ ëþäèíà íå ìຠïðàâà äåìîíñòðóâàòè íå òiëüêè ñâié ïîãàíèé íàñòðié, à é ãîðå, ïå÷àëü. Öÿ òðàäèöiÿ âèìàãຠçàâæäè çáåðiãàòè 87
- 88. ïðèâ³òíèé âèðàç îáëè÷÷ÿ,ùîá íå íàâàíòàæóâàòè ëþäåé ñâî¿ìè òóðáî- òàìè òà ïåðåæèâàííÿìè. Ó íàøié êóëüòóði íåìຠòàêî¿ òðàäèöi¿. Ç îä- íîãî áîêó, î÷åâèäíî, êîæåí ïîâèíåí ïðàãíóòè çâåðòàòèñÿ äî ëþäåé ç äîáðèì íàñòðîºì, äîáðîçè÷ëèâîþ ïîñìiøêîþ, ðàäiñòþ; ïàì’ÿòàòè, ùî âiä íüîãî áàãàòî â ÷îìó çàëåæèòü íàñòðié îòî÷óþ÷èõ. Ç iíøîãî áîêó, âiäîìî, ùî ïîñòiéíî âèðàæåíà æèòòºðàäiñíiñòü ó ïðîÿâi ñâî¿õ ïî÷óòòiâ, íàâiòü ïîçèòèâíèõ, ìàæîðíèõ, òàêîæ ïðèãíi÷åíî äiº íà ëþäåé, ñòîìëþº ¿õ i ÷àñòî âèêëèêຠðîçäðàòóâàííÿ, îñîáëèâî êîëè îïòèìiçì îäíiº¿ ëþäèíè íå âiäïîâiäຠíàñòðîþ iíøèõ ëþäåé. Òîìó âàæëèâèé íå òiëüêè õàðàêòåð åìîöiéíîãî ñòàíó ëþäèíè, à é âiäïîâiäíiñòü éîãî íàñòðîþ iíøèì, à òàêîæ ìiðà (ñòóïiíü) éîãî ïðîÿâó. Àôåêòè (â³ä ëàò. affectus — äóøåâíå õâèëþâàííÿ) — öå ñèëüíi êîðîòêîòðèâàëi åìîöi¿, ùî âèíèêàþòü ðàïòîâî i âèÿâëÿþòüñÿ ó çíà÷íèõ çìiíàõ ñâiäîìîñòi, ïîðóøåííÿõ âîëüîâîãî êîíòðîëþ çà äiÿëüíiñòþ ì’ÿçîâî¿ ñèñòåìè òà ñòàíîì âíóòðiøíiõ îðãàíiâ. Ïðèêëàäàìè àôåêòó ìîæóòü ñòàòè ñèëüíèé âèáóõ ãíiâó, iñòåðè÷íèé íå- ñòðèìàíèé ñìiõ, æàõ, ïåðåëÿê, âiä÷àé òà ií. Äëÿ íèõ âëàñòèâà íàäçâè÷àéíà ñèëà âèÿâó, âîíè íiáè âèðèâàþòüñÿ ç ëþäèíè, ÿêà íå ìîæå ¿õ ñòðèìàòè i îïàíóâàòè íèìè. Õàðàêòåðíîþ îçíàêîþ àôåêòiâ º “çâóæåííÿ ñâiäîìîñòi”. Ëþäèíà íåïîâíiñòþ óñâiäîìëþº ñâî¿ â÷èíêè i äi¿, “ãîâîðèòü i ðîáèòü òå, ÷îãî âîíà íå äîçâîëÿº ñîái ó ñïîêiéíîìó ñòàíi i ïðî ùî ãiðêî æàëêóº, êîëè ìèíå àôåêò” (I. Ïàâëîâ). Ïîñëàáëåííÿ êîðêîâîãî ãàëüìóâàííÿ âè- ÿâëÿºòüñÿ â ÿñêðàâèõ çîâíiøíiõ i âíóòðiøíiõ ïðîÿâàõ àôåêòó. Çìiíþºòüñÿ ðîáîòà çàëîç âíóòðiøíüî¿ ñåêðåöi¿ (ïîñèâiííÿ âîëîññÿ), íàñòàþòü ðiçêi çìiíè êðîâîîáiãó: ëþäèíà áëiäíå àáî ÷åðâîíiº (“ñïàëàõíóâ” âiä ãíiâó), ïîðóøóºòüñÿ äèõàííÿ (çàâìåð âiä ïåðåëÿêó), ñïîñòåðiãàþòüñÿ ðîçëàäè â äiÿëüíîñòi îðãàíiâ òðàâëåííÿ òà ií. Äëÿ àôåêòiâ õàðàêòåðí³ ðóõîâå çáóä- æåííÿ, øâèäêi íåêîîðäèíîâàíi, áåçëàäíi ðóõè, áóðõëèâà ñëîâåñíà ðåàêöiÿ. Àëå ìîæóòü ñïîñòåðiãàòèñÿ i ïðîòèëåæíi ÿâèùà. Íàïðèêëàä, æàõ ïàðàëiçóº äi¿ ëþäèíè, âîíà íiáè “êàì’ÿíiº”, ðóõè i äi¿ çîâñiì ïðèïèíÿþòüñÿ (ñòàí ñòóïîðó). Ó ðåçóëüòàòi ñèëüíîãî ïåðåëÿêó â ëþäèíè ìîæå ÷àñòêîâî ÷è ïîâíiñòþ çàãàëüìóâàòèñÿ öåíòð ìîâè (çà¿êàííÿ, îíiìiííÿ). Ïiñëÿ àôåêòó iíîäi íàñòàþòü çàñïîêîºííÿ i äåÿêà âòîìà, ó ñêëàäíiøèõ âèïàäêàõ — òàê çâàíèé àôåêòèâíèé øîê. Iíîäi ó ñòàíi àôåêòó âiäáóâàþòüñÿ çìiíà çâè÷íèõ óñòàíîâîê îñîáèñòîñòi, ëîìêà òèïîâî¿ ïîâåäiíêè. Òîìó îñîáëèâî øêiäëèâèìè º àôåêòè â óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi, ÿê³ çàâäàþòü íåïîïðàâíî¿ øêîäè àâòîðèòåòó êåðiâíèêà. Ó ñòàíi àôåêòó êåðiâíèê “âòðà÷ຠãîëîâó”, â÷èí- 88
- 89. êè ñòàþòü íåðîçóìíèìè,çäiéñíþþòüñÿ áåç óðàõóâàííÿ îáñòàâèí, íå óñâiäîìëþºòüñÿ çíà÷åííÿ ¿õ íàñëiäêiâ. Çóñòðiâøè îïið, òàêèé êåðiâíèê ùå áiëüøå çáóäæóºòüñÿ, âòðà÷àþ÷è âëàäó íàä ñîáîþ. Àôåêòè ñïðè÷èíþþòüñÿ ãîñòðèìè æèòòºâèìè ñèòóàöiÿìè, â ÿêi ïî- òðàïëÿº ëþäèíà. Àôåêò º ðåàêöiºþ íà çàãðîçó ¿¿ æèòòþ àáî æèòòþ áëèçüêèõ ëþäåé. Iíîäi àôåêò ïîñòóïîâî ôîðìóºòüñÿ ÿê íàêîïè÷åííÿ íåçàäîâîëåííÿ áóäü-÷èì àáî âçàºìèíàìè ç áóäü-êèì. ßê íàñëiäîê ëþäèíà âòðà÷ຠòåðïiííÿ. Ïîÿâ³ àôåêòèâíîãî ñòàíó ñïðèÿº òàêîæ ñï’ÿíiííÿ. Ó ãàçåò³ “Þðèäè÷íèé âiñíèê Óêðà¿íè” â³ä 24 ñ³÷íÿ 1996 ð. îïèñàíî âèïàäîê, ùî òðàïèâñÿ â îäíîìó ³ç ñië. Ãîëîâà êîëãîñ- ïó — Ëåîíòié Ëóêè÷. Íåäîáðîçè÷ëèâ³ ñòîñóíêè ì³æ íèì òà ìåøêàíöåì ñåëà Iëëåþ Íàéäüîíîâèì ðîçïàëþâàëèñÿ ïîñòóïîâî. Ïiñëÿ ïåðøî¿ çóñòði÷i Iëëÿ çìóøåíèé áóâ çàëèøèòè ïîñàäó ìåõàíiêà, ïiçíiøå ïiøîâ ç ïîñàäè çàâãàðà, à ïîò³ì ïðàöþâàâ áðèãàäèðîì òðàêòîðíî¿ áðèãàäè. Ãî- ëîâà ðîçóìiâ, ùî Íàéäüîíîâ ÿê ñïåöiàëiñò ïîòðiáåí êîëãîñïó, àëå ÿê ëþäèíó âií éîãî çîâñiì íå ñïðèéìàâ. Íå ðàç Ëåîíòié Ëóêè÷ çðèâàâñÿ, áà÷à÷è áëiäå, iç ñòèñíóòèìè ãóáàìè îáëè÷÷ÿ Iëëi, éîãî âïåðòi î÷i, ùî âèÿâëÿëè âiä÷àéäóøíó íåïîêîðó. Ãîëîâà ÷àñòî ëàÿâ áðèãàäèðà, à iíîäi íàâiòü áèâ íàãàéêîþ, ç ÿêîþ íà ðîáîòi íiêîëè íå ðîçëó÷àâñÿ. Iëëÿ îáðà- çè òà ïîêàðàííÿ çíîñèâ ìîâ÷êè. À êîëè ãíiâ ãîëîâè âùóõàâ, ïîâåðòàâñÿ i éøîâ ãåòü. ×îìó æ âií áóâ òàêèì çàìêíóòèì i íåòîâàðèñüêèì? ×îìó íå îïèðàâñÿ? Îäíà ç ïðè÷èí — òðàãi÷íi îáñòàâèíè âëàñíîãî æèòòÿ. Iëëÿ ðàíî âòðàòèâ áàòüêiâ, ç 15 ðîêiâ ïðàöþâàâ ó ïiäìàéñòðàõ, áóâ ñòàðàííèì i çäiáíèì. Ïiñëÿ øêîëè çàêií÷èâ ïðîôåñiéíå ó÷èëèùå i øâèäêî çàé- íÿâ iíæåíåðíó ïîñàäó. Îæåíèâñÿ, íàðîäèâñÿ ñèí, àëå ïî÷àëàñÿ âiéíà. Ó 1942 ð. ïîòðàïèâ ó ïîëîí i ïiñëÿ çâiëüíåííÿ ç íiìåöüêîãî òàáîðó ïî÷àëîñÿ æèòòÿ â òàáîðàõ ðàäÿíñüêèõ. Æiíêà, ïðî÷åêàâøè éîãî ï’ÿò- íàäöÿòü ðîêiâ, ïîìåðëà. Ñèíà â³äïðàâèëè äî äèòáóäèíêó, ñëiäè éîãî çàãóáèëèñÿ. Îäíîãî âå÷îðà â ñåë³ çàñiäàâ óïðàâëiíñüêèé àïàðàò ãîñïîäàðñòâà. Çáîðè, ÿê çàâæäè, ïðîäîâæèëèñÿ çà ÷àðêîþ i ñìà÷íîþ âå÷åðåþ. Çãà- äàâøè ïðî ùîñü, ãîëîâà ïîñëàâ çà Íàéäüîíîâèì. Òîé çàéøîâ iç ñëîâà- ìè: “Äëÿ ÷îãî ïîêëèêàâ, ñàìîãîí ç òîáîþ ïèòè, ÷è ùî?”. I Ëåîíòié Ëóêè÷ ñõîïèâñÿ çà íàãàéêó. Àëå öüîãî ðàçó ¿¿ ñâèñò øâèäêî ïðèïèíèâ- ñÿ. Ëåîíòié Ëóêè÷ ðàïòîì îõíóâ, îá³ì’ÿê i âïàâ ç ëàâêè. Íàéäüîíîâ ñòîÿâ i, íå ðîçóìiþ÷è òðàãåäi¿ ñâîãî â÷èíêó, äèâèâñÿ íà íiæ, ÿêèé ñòèñ- êàâ ó ðóöi. Ðiøåííÿ ñóääiâ áóëî îäíîñòàéíèì — ñìåðòíèé âèðîê. Iñíóþòü àôåêòè, ÿêi ìàþòü ïîçèòèâíèé õàðàêòåð. Âîíè ñïðè÷èíÿ- þòüñÿ ðàäiñíèìè ïîäiÿìè îñîáèñòîãî æèòòÿ ÷è îáñòàâèíàìè âåëèêîãî 89
- 90. ñóñïiëüíîãî çíà÷åííÿ (ÄåíüÏåðåìîãè). Öå ìîæå áóòè çàõîïëåííÿ ó ãëÿäà÷iâ òåàòðó, ÷è â ðàäiñíîìó íàòîâïi ëþäåé. Ó õóäîæíié ëiòåðàòóði îïèñàíî áàãàòî ëþáîâíèõ àôåêòèâíèõ ïåðåæèâàíü. Íàâiòü íàóêîâi âiäêðèòòÿ ïiñëÿ áàãàòîði÷íèõ íàïîëåãëèâèõ ïîøóêiâ iñòèíè iíîäi ñóï- ðîâîäæóþòüñÿ áóðõëèâèì âèáóõîì ðàäîñòi. Ïîäiáíi àôåêòèâíi ñòà- íè — íîðìàëüíå ÿâèùå. Ðåçóëüòàòè ìåäè÷íèõ äîñëiäæåíü ñâiä÷àòü, ùî ïîñòiéíå ñòðèìóâàííÿ ïîçèòèâíèõ àôåêòiâ ìîæå çàøêîäèòè ïñèõi÷íîìó i ôiçè÷íîìó çäîðîâ’þ îñîáèñòîñòi. Àëå ñèëüíi ïîçèòèâíi åìîöi¿ ìîæóòü òàêîæ íåãàòèâíî âïëèíóòè íà ëþäñüêèé îðãàíiçì i íàâiòü âèêëèêàòè øîêîâèé ñòàí, ÿêèé ïðèçâîäèòü äî ñìåðòi. Òàê, Ñîôîêë ïî- ìåð ïiä àïëîäèñìåíòè íàòîâïó, ÿêèé áóâ ó çàõîïëåííi âiä éîãî ãåíiÿ. Äiàãîð ðàïòîâî ïîìåð, êîëè äiçíàâñÿ ïðî ïåðåìîãó òðüîõ éîãî ñèíiâ íà Îëiìïiéñüêèõ Iãðàõ [18, ñ. 44]. Âèíèêíåííÿ àôåêòiâ çàëåæèòü íå òiëüêè âiä æèòòºâèõ ñèòóàöié, à é â³ä îñîáèñòîñòi, ¿¿ òåìïåðàìåíòó, âìiííÿ âîëîäiòè ñîáîþ, ñòàíó çäîðî- â’ÿ, íåðâîâî¿ ñèñòåìè. Ñõèëüíiñòü äåÿêèõ ëþäåé äî àôåêòiâ, îñîáëèâî íåãàòèâíèõ, ùî ñïàëàõóþòü ó íåçíà÷íèõ ñèòóàöiÿõ, ÷àñòî º îçíàêîþ íåâèõîâàíîñòi. Öå ëþäè iñòåðè÷íi, ç íèçüêèì ð³âíåì êóëüòóðè, ÿêi íå çâèêëè êîíòðîëþâàòè ñâî¿õ ïî÷óòò³â. Çóñòði÷àþòüñÿ êàïðèçíi, åìîöiéíî ðîçïóùåíi ëþäè, ÿêi íà áóäü-ÿêó äðiáíèöþ âiäïîâiäàþòü àôåêòîì. Áîðîòèñÿ ç íåãàòèâíèìè àôåêòàìè íåîáõiäíî çà äîïîìîãîþ âîëüî- âèõ çóñèëü, ñïðÿìîâàíèõ íà ïåðåâåäåííÿ åìîöiéíî¿ åíåðãi¿ â iíøó äiÿëüíiñòü, äîâiëüíî çàòðèìàòè ðóõîâó ðåàêöiþ, ùî õàðàêòåðíà äëÿ àôåêòó. Ñòðèìàòèñÿ, íå âòðàòèòè âëàäè íàä ñîáîþ íà ïåðøié ñòàäi¿ àôåêòó ìîæå êîæíà ëþäèíà, àëå íà íàñòóïíèõ ñòàäiÿõ âîíà âæå âòðà- ÷ຠâîëüîâèé êîíòðîëü, ðîáèòü áåçâiäïîâiäàëüíi òà áåçðîçñóäíi äi¿. Âàæëèâó ðîëü ó áîðîòüái ç àôåêòàìè âiäiãðຠóñâiäîìëåííÿ ìîæëèâèõ ðåçóëüòàòiâ, íàñëiäêiâ àôåêòó. Îñòàííiìè äåñÿòèëiòòÿìè äåäàë³ áiëüøîãî çíà÷åííÿ íàáóâàþòü ñòàíè, ùî ñïðè÷èíÿþòüñÿ ñèòóàöiÿìè âåëèêîãî íàïðóæåííÿ — ñòðåñè. Ñòðåñ (â³ä àíãë. pressure — íàïðóæåííÿ) — öå ôîðìà ïñèõi÷íîãî íàïðóæåííÿ, ÿêà âèíèêຠâ ðåçóëüòàòi åìîöiéíèõ i ðîçóìîâèõ ïåðåâàíòàæåíü i âèêëèêຠçìiíè ôóíêöiîíàëüíîãî ñòàíó i ñà- ìîïî÷óòòÿ ëþäèíè. Â÷åíi-ïñèõîëîãè ãëèáîêî âèâ÷àþòü ÷àñòîòó âèíèêíåííÿ ñòðåñiâ ó æèòòi ëþäèíè çàëåæíî âiä ¿¿ ïðîôåñiéíî¿ äiÿëüíîñòi. Òàê, â óïðàâëiíñüê³é äiÿëüíîñòi àêòèâíi é ïðàöåëþáíi ìåíåäæåðè ÷àñòî ïiäïàäàþòü ïiä òèñê ñòðåñîâèõ íàâàíòàæåíü ó çâ’ÿçêó iç çðèâîì ïîñòà÷àíü, ðàïòîâèì ñïàäîì 90
- 91. ïîïèòó, áàíêðóòñòâîì áîðæíèêàòà ií. Ôàêòîðè, ùî ñïðè÷èíÿþòü ïîÿâó ñòðåñîâîãî ñòàíó, íàçèâàþòüñÿ ñòðåñîðàìè. Ïîíÿòòÿ “ñòðåñ” óâ³â âiäîìèé êàíàäñüêèé â÷åíèé Ñåëüº, ÿêèé òðè- âàëèé ÷àñ ïðàöþâàâ ó ÑØÀ. Ðîçãëÿäàþ÷è äèíàìiêó ïðîòiêàííÿ ñòðå- ñîâîãî ñòàíó, â÷åíèé âñòàíîâèâ îñíîâíi ñòàíè éîãî ðîçâèòêó. Íà ïåð- øîìó åòàïi íåâåëèêèé çà ñèëîþ ñòðåñ ìîæå íàâiòü àêòèâiçóâàòè äiÿëüíiñòü ìåíåäæåðà, çàðÿäèòè éîãî äîäàòêîâîþ åíåðãiºþ. Ó öåé ÷àñ âiäáóâàºòüñÿ ìîáiëiçàöiÿ àäàïòàöiéíèõ ðåçåðâiâ îðãàíiçìó, àêòèâiçóþòüñÿ åìîöi¿ i ïîâåäiíêà ëþäèíè. Ó ðåçóëüòàò³ ëþäèíà âiä÷óâຠïðèïëèâ æèò- òºâèõ ñèë, çàãîñòðþºòüñÿ óâàãà, ïîêðàùóºòüñÿ ïàì’ÿòü òîùî. Íàïðèê- ëàä, íåîáõiäíiñòü âiäðåàãóâàòè íà çìiíè ó ñòðóêòóði çàðîáiòíî¿ ïëàòè ìîæå ñïðèéìàòèñÿ ìåíåäæåðîì ÿê öiêàâà ïðîáëåìà i ìîáiëiçóâàòè éîãî îñîáèñòó åíåðãiþ, ïiäâèùèòè ðiâåíü éîãî àêòèâíîñòi. Ó ïîäiáíèõ ñèòóàöiÿõ íàâàíòàæåííÿ íà éîãî îñîáèñòi ëþäñüêi ðåñóðñè, âëàñíi çäiáíîñòi ñïðèéìàºòüñÿ ÿê íåçíà÷íå, ïðîáëåìè, ùî ïîñòàþòü, ìîæóòü íàâiòü ïðèâàáëþâàòè. Àëå ñòðåñîâi íàâàíòàæåííÿ çðîñòàþòü, íàêîïè- ÷óþòüñÿ i íåìຠ¿ì êiíöÿ i êðàþ. Êîíôëiêòè, ïîâ’ÿçàíi ç êîíòðàêòíèìè óìîâàìè íàéìó íà ðîáîòó, íåñêií÷åííi i, çäàºòüñÿ, íå ïiääàþòüñÿ âèðiøåííþ. Óâåñü ÷àñ íå çàìîâêຠòåëåôîí. Ïîñòiéíî ïåðåäàþòü ïîâiäîìëåííÿ ïðî íîâi ïîäi¿, ïðîáëåìè, ÿêi ïîòðåáóþòü íåãàéíîãî âèðiøåííÿ. Òîäi íàñòຠäðóãèé åòàï ðîçâèòêó ñòðåñó — ñòàäiÿ ðåçèñòåíòíîñòi (ïðèñòîñóâàííÿ). Âîíà ñóïðîâîäæóºòüñÿ ïîñòiéíèì íåðâî- âèì íàïðóæåííÿì, ñòiéêîþ âèòðàòîþ àäàïòàöiéíèõ ðåçåðâiâ îðãàíiçìó (ó áiëüø øâèäêîìó òåìïi, íiæ âîíè âiäíîâëþþòüñÿ). Ìåíåäæåð ïðèêëàäຠìàêñèìóì çóñèëü, ùîá ïîçáóòèñÿ äi¿ ñòðåñîðiâ. Ó òàêîìó ðåæèìi ëþäèíà íå ìîæå æèòè i ïðàöþâàòè äîâãî. I â ìiðó òîãî, ÿê âîíà ðåàãóº íà äiþ ñòðåñîðiâ, åíåðãåòè÷íèé çàïàñ îðãàíiçìó íàáëèæàºòüñÿ äî êðèòè÷íîãî. Òðèâàëi åìîöiéíi é ðîçóìîâi íàâàíòàæåííÿ çóìîâëþþòü ïîÿâó òðå- òüî¿ ñòàäi¿ ðîçâèòêó ñòðåñó — âèñíàæåííÿ àäàïòàöiéíèõ ðåçåðâiâ îðãàíiçìó ëþäèíè. Ïñèõi÷íå íàïðóæåííÿ äîñÿãຠíàéâèùîãî ðiâíÿ. Ç’ÿâëÿºòüñÿ ïî÷óòòÿ ñèëüíî¿ âòîìè, ðiçêî ïîãiðøóºòüñÿ ôiçè÷íà i îñîá- ëèâî ðîçóìîâà ïðàöåçäàòíiñòü. Çìåíøóþòüñÿ îáñÿã i êîíöåíòðàöiÿ óâàãè, íåäîñòàòíüî äîáðå âiäáóâàþòüñÿ ¿¿ ðîçïîäië i ïåðåêëþ÷åííÿ. Ïîãiðøóºòüñÿ ïàì’ÿòü: ëþäèíà ìîæå çàáóâàòè ïîðÿäîê âèêîíàííÿ äié. Óïîâiëüíþºòüñÿ ÷àñ ïðèéíÿòòÿ ðiøåíü, ñòຠíåçâ’ÿçíîþ âèìîâà, íiáè ïàðàëiçóºòüñÿ âîëÿ. Ïîÿâà ñòðåñîâîãî ñòàíó âèÿâëÿºòüñÿ i â ïîðóøåííi äiÿëüíîñòi ì’ÿ- çîâî¿ ñèñòåìè: ðóõè ñòàþòü ðiçêèìè, íåâèâiðåíèìè, íåêîîðäèíîâàíèìè, 91
- 92. íåäîöiëüíèìè, iíîäi, íàâïàêè,ñïîñòåðiãàþòüñÿ êâîëi, çàãàëüìîâàíi, ôiçè÷íà àêòèâíiñòü ëþäèíè ðiçêî ïàäàº. Ïðè òðèâàëîìó ïåðåáóâàíí³ ó ñòàíi âèñíàæåííÿ ìîæóòü ñïîñòåðiãàòèñÿ ñïàçìè ì’ÿçiâ. Îñîáëèâî ³ñòîòíi çìiíè âiäáóâàþòüñÿ ó ôóíêöiîíóâàííi ñàìîãî îðãàíiçìó ëþäèíè. Ç’ÿâëÿºòüñÿ “áåçïðè÷èííèé” ãîëîâíèé á³ëü, ïîðó- øóºòüñÿ ðîáîòà îðãàíiâ òðàâëåííÿ. Âiäáóâàþòüñÿ é âåãåòàòèâíi ðîçëà- äè: çìiíþºòüñÿ êîëið îáëè÷÷ÿ, ÷àñòîòà äèõàííÿ i ñåðöåáèòòÿ, ç’ÿâëÿºòü- ñÿ òðåìò³ííÿ êiíöiâîê ³ âíóòðiøíº òðåìò³ííÿ, ñóõiñòü ó ðîòi, çáiëüøóºòüñÿ ïîòîâèäiëåííÿ. Ðiçêî çðîñòຠçàëåæíiñòü ëþäèíè âiä àëêîãîëþ òà öèãàðîê, iíøèõ “ñòèìóëþþ÷èõ” ðå÷îâèí: êàâè, ìiöíîãî ÷àþ, íàðêîòèêiâ, ëiê³â. Ñïîñòåðiãàþòüñÿ ñòiéêi ïîðóøåííÿ ñíó, iìïîòåíöiÿ, ôðèãiäíiñòü. Ñòðåñ ìîæå ñïðè÷èíèòè íàâiòü áiîõiìi÷íi çìiíè ó ñêëàäi êðîâi. Ïðè òðèâàëîìó ñòðåñi ìîæóòü ³ñòîòíî ïîãiðøèòèñÿ âçàºìîâiäíîñèíè ÷ëåí³â êîëåêòèâó, ùî ïðèçâîäèòü äî éîãî äåçîðãàíiçàöi¿. Ó äåÿêèõ ëþäåé âèíèêຠíåòåðïèìiñòü äî â÷èíêiâ, ðåàêöi¿ îòî÷óþ÷èõ, óõèëåííÿ âiä âiäïîâiäàëüíîñòi çà äîðó÷åíi ñïðàâè.  ³íøèõ âèíèêຠ÷è çðîñòຠïîòðåáà ó ñàìîñòâåðäæåííi, ÿêà ìîæå ïðîÿâëÿòèñÿ íå ó âèêîíàííi âàæêèõ çàâäàíü, à ó ïîñòiéíèõ ñóïåðå÷êàõ ç îòî÷óþ÷èìè ùîäî ñâî¿õ ðåàëüíèõ i óÿâíèõ çàñëóã i çäiáíîñòåé. Ìîæóòü âèíèêàòè ïîìèëêîâi, íåñòiéêi óÿâëåííÿ ïðî ïîãàíå ñòàâëåííÿ äî ñåáå êîëåã. Ç’ÿâëÿºòüñÿ åìîöiéíà íåñòðèìàíiñòü ç íå³ñòîòíèõ ïðè÷èí. Ðîçïîðÿäæåííÿ i âêàçiâêè êåðiâíèêiâ ïî÷èíàþòü çäàâàòèñÿ íåïðàâèëüíèìè, íåñïðàâåäëèâèìè. Ïîäiáíi ñîöiàëüíî-íåãàòèâíi åôåêòè ñòðåñó ïîãiðøóþòü äiÿëüíiñòü êî- ëåêòèâó, çíèæóþòü ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi. ×àñòî íåñïðèÿòëèâèé ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó êîëåêòèâi — ðåçóëüòàò íå ñòiëüêè ïîãàíîãî äîáîðó êàäðiâ, ñêiëüêè ñòðåñîâèõ óìîâ æèòòÿ i äiÿëüíîñòi. Íàïðèêëàä, ÷åðåç äâà-òðè òèæíi ïiñëÿ çíèêíåííÿ åêñïåðèìåíòàëüíèõ ñòðåñîâèõ óìîâ, ÿê ïðàâèëî, çíèêàþòü óñi éîãî ñîöiàëüíî-íåãàòèâíi ïðîÿâè. Ñëiä õî÷à á íà ïåâíèé ÷àñ ñòâîðèòè óìî- âè, ùîá ìîæíà áóëî ç áîêó ïîáà÷èòè íiê÷åìíiñòü i íåîá´ðóíòîâàíiñòü îáðàç i íåãàðàçä³â, ñïðè÷èíåíèõ ñòðåñîì. Äëÿ öüîãî âèêîðèñòîâóþòü ñï³ëüíi êóëüòóðíi çàõîäè, ñâÿòà ÿê âèä ïñèõîëîãi÷íî¿ ðîçðÿäêè. Iíîäi ç’ÿâëÿºòüñÿ äóìêà: à ìîæå, ñëiä óíèêàòè áóäü-ÿêèõ íàâàíòà- æåíü, íå õâèëþâàòèñÿ, íå íàïðóæóâàòèñÿ i òèì ñàìèì “çåêîíîìèòè” àäàïòàöiéíi ðåçåðâè îðãàíiçìó, ïðîäîâæèòè ñâîº æèòòÿ? Ïðîòå ó ðå- àëüíîìó æèòòi öå íåìîæëèâî. Îñîáëèâî ó ïðîôåñiéíié äiÿëüíîñòi ìå- íåäæåðà, ðîáî÷èé äåíü ÿêîãî âêðàé íàïîâíåíèé i íàïðóæåíèé, áàãàòèé íà ñòðåñîâ³ ñèòóàöi¿. Î÷åâèäíî, ñëiä ç’ÿñóâàòè, ùî íàñàìïåðåä ñïðè÷è- íþº ñòðåñ, i ïî ìîæëèâîñòi çâåñòè äiþ íåãàòèâíèõ ôàêòîð³â äî ìiíiìóìó. 92
- 93. Îäíiºþ ç îñíîâíèõïðè÷èí âèíèêíåííÿ ñòðåñîâîãî ñòàíó º äåôiöèò ÷àñó. Íàïðèêëàä, îáñÿã ðîáîòè, ÿêó íåîáõiäíî âèêîíóâàòè ìåíåäæåðó âåëèêî¿ îðãàíiçàöi¿ ïðîòÿãîì ðîáî÷îãî äíÿ, — âåëè÷åçíèé, à òåìï ¿¿ âèêîíàííÿ äîñèòü âèñîêèé. ßêùî æ çàâäàíü áàãàòî i ñëiä çáåðiãàòè ñóâîðó ïîñëiäîâíiñòü äié, êîîðäèíóâàòè ¿õ â óìîâàõ äèíàìi÷íîãî çîâíiøíüîãî ñåðåäîâèùà (íàïðèêëàä, ðîáîòà îïåðàòîðà), äåôiöèò ÷àñó ìîæå ïðèçâåñòè äî àâàði¿ íà âèðîáíèöòâi, òðàâìè ïðàö³âíèêiâ òà ií. Ïðè÷èíîþ ñòðåñó ìîæå ñòàòè çâè÷êà ðîáèòè âñå ïîñïiõîì, äåÿêèì ëþäÿì öå íàâiòü ïîäîáàºòüñÿ. Ëþäèíà, ÿêà ïîñòiéíî ïîñïiøàº, íå ìîæå çîñåðåäèòèñÿ, çóïèíèòèñÿ i ãëèáîêî ðîçiáðàòèñÿ â çàâäàííÿõ, ùî ñòî- ÿòü ïåðåä íåþ. Ó ðåçóëüòàòi âèíèêຠðîçóìîâà ïåðåâòîìà, ëþäèíà âõî- äèòü ó ñòðåñîâèé ñòàí. Êåðiâíèê ïîâèíåí ïàì’ÿòàòè, ùî íåðèòìi÷íà ðîáîòà ôiçè÷íî i ïñèõi÷íî îñëàáëþº ëþäåé, ñïðè÷èíþº ãëèáîêèé ñòðåñ. Äîñëiäæåííÿ ²íñòèòóòó ñîöiàëüíî¿ ãiãiºíè iì. Ì. À. Ñåìàøêà ñâ³ä÷àòü, ùî íà ïiäïðèºìñòâàõ, äå ïðàöþþòü íåðèòì³÷íî, íàïðèêiíöi ìiñÿöÿ çàõâî- ðþâàíiñòü ³ñòîòíî ïåðåâèùóº ñåðåäíüîìiñÿ÷íó. Ñòðåñè ÷àñòî âèíèêàþòü ó ñèòóàöiÿõ íåâèçíà÷åíîñòi.  óìîâàõ ðèíêó ïîñòiéíèì ïàðòíåðîì áiçíåñó º ðèçèê, ðèçèê ìîæëèâî¿ íåâäà÷i. Áiçíåñ iíîäi íàãàäóº àçàðòíó ãðó, òîìó íàéáiëüøèõ óñïiõiâ äîñÿãຠòîé, õòî ìîæå îäíî÷àñíî òâåðåçî ïðîðàõóâàòè ÷è iíòó¿òèâíî âèçíà÷èòè ñòóïiíü ðèçèêó i íåçâàæàþ÷è íà ìîæëèâó íåâäà÷ó ïiòè íà âèïðàâäàíèé ðèçèê. Ñèëà âïëèâó ñòðåñó íà ïñèõiêó ëþäèíè çíà÷íîþ ìiðîþ çàëå- æèòü âiä óñâiäîìëåíî¿ ÷è íåóñâiäîìëåíî¿ ãîòîâíîñòi ëþäèíè äî âèêî- íàííÿ âèðîáíè÷èõ çàâäàíü ó òàêèõ ñèòóàöiÿõ. Iíîäi êåðiâíèê âèêëèêຠäî ñåáå ïiäëåãëîãî íà äiëîâó ðîçìîâó i ïîïåðåäíüî íå ïîâiäîìëÿº, ç ïðèâîäó ÷îãî âií öå ðîáèòü. Öå ââîäèòü ïðàö³âíèêà ó ñòàí ñòðåñó, ñèëà ÿêîãî çàëåæèòü i âiä ñòèëþ óïðàâëiííÿ êåðiâíèêà (íàïðèêëàä, ÿêùî âií äèêòàòîð, óïðàâëÿº çà äîïîìîãîþ ñòðàõó òà ïðèãíi÷åííÿ, ñèëà ñòðåñó äîñèòü âåëèêà). Ó ëþäèíè âèíèêຠòðèâîãà, ¿¿ î÷iêóº ïîäiÿ, ïðî ÿêó âîíà íå ìຠæîäíî¿ iíôîðìàöi¿. Ðîñiéñüêèé àäìiðàë Ìàêàðîâ, ÿêèé áàãàòî çðîáèâ äëÿ ìîðàëüíî-ïñèõîëîã³÷íî¿ ï³äãîòîâêè ôëîòó, ïèñàâ: “Ëþäèíà òàê ñòâîðåíà, ùî âîíà ïiäå íà ñìåðòü, ÿêùî íåáåçïåêà ¿é çíàéîìà, àëå ¿¿ ëÿêຠíàâiòü øóì âîäè ó òðþìi, ÿêùî âîíà äî öüîãî íå çâèêëà”. Îäíà ç ïðè÷èí âèñîêî¿ çàðîáiòíî¿ ïëàòè ìåíåäæåðiâ — âèñîêèé ðiâåíü âiäïîâiäàëüíîñòi, ÿêèé çóìîâëþº ïîñòiéíó äiþ ñòðåñó. Íàâiòü ïiñëÿ ðîáî- ÷îãî äíÿ ïiä ÷àñ âiäïî÷èíêó êåðiâíèê ïiäïðèºìñòâà íå ìîæå çâiëüíèòèñÿ âiä âèðîáíè÷èõ òóðáîò ó ñâî¿õ äóìêàõ. Ðîáîòà ìåíåäæåðà, óïðàâëiíöÿ 93
- 94. âèùî¿ ëàíêè íiêîëèíå ìຠ÷iòêîãî çàâåðøåííÿ i íå äຠâïåâíåíîñòi, ùî ðîáîòà âèêîíàíà óñïiøíî, çàâåðøåíà îñòàòî÷íî. Âèñîêèé ðiâåíü âiäïîâiäàëüíîñòi âèêëèêຠïñèõi÷íå íàïðóæåííÿ i â ðîáîòi iíøèõ êàòåãîðié ïðàö³âíèêiâ. Òàê, áóëà îáñòåæåíà ãðóïà ïåðå- êëàäà÷iâ, ÿêi îáñëóãîâóâàëè âåëèêèé ôîðóì, çäiéñíþþ÷è ñèíõðîííèé ïåðåêëàä äîïîâiäåé. Öåé âèä ïåðåêëàäó íå âèìàãຠïåðåðâè â ìîâi äîïîâiäà÷à, âií çäiéñíþºòüñÿ ïàðàëåëüíî i íàáàãàòî âàæ÷èé, íiæ ïåðå- êëàä ïîñëiäîâíèé. Öå ñòâîðþº ñòðåñîâèé ñòàí. Ó äîñëiäæóâàíèõ ÷àñ- òîòà ïóëüñó çðîñëà ùå äî ïî÷àòêó ðîáîòè (160 óä./õâ), ñïîñòåðiãàëè- ñÿ çìiíè â åëåêòðîêàðäiîãðàìi. I âñå öå ïðè ñèäÿ÷ié ðîáîòi, ó íåïîðóøíié ïîç³ (äàíi Ì. Øàðäàêîâà òà Ì. Êàðiìîâà). Ïðè÷èíîþ ñòðåñîâèõ íàâàíòàæåíü ìîæóòü ñòàòè íåáåçïå÷íi äëÿ æèòòÿ ëþäèíè óìîâè ïðàöi. Öå ìîæå áóòè íåáåçïåêà îäåðæàííÿ òðàâìè, îïiêó, ðàäiàöiéíîãî âèïðîìiíþâàííÿ òà iíøèõ øêiäëèâèõ âïëèâiâ íàâêîëèøíüîãî ñåðåäîâèùà. Öå òàêîæ íåáåçïåêà ìîðàëüíèõ òà ìàòåðiàëüíèõ ïîêàðàíü. Íåðiäêî ðîáîòà áóâຠçâ’ÿçàíà ç íåáåçïåêîþ ÿê äëÿ ñàìîãî ïðàö³âíèêà, òàê i äëÿ îòî÷óþ÷èõ. Çìåíøóþ÷è ñèëó âïëèâó ñòðåñó íà ëþäèíó, ñëiä ïàì’ÿòàòè, ùî ÷èì àêòèâíiøå âîíà äiº â ñèòóàöi¿ íåáåçïåêè, òèì ëåãøå ïåðåíîñèòü åìîöiéíi ïåðåæèâàííÿ. ßêùî æ ëþäèíà ïàñèâíà, òî äiÿ ñòðåñó ïîñèëþºòüñÿ. Ó ñóñïiëüñòâi îñíîâíîþ ïðè÷èíîþ åìîöiéíèõ ñòðåñiâ º âiäíîñèíè ìiæ ëþäüìè. Ó çâ’ÿçêó ç öèì ìîæíà çãàäàòè ïñèõîëîãi÷íèé åêñïåðè- ìåíò, ïðîâåäåíèé çàñíîâíèêîì àðàáñüêî¿ ìåäèöèíè Àáó ²áí Ñiíîþ (Àâiöåííà, 980–1037). Äâîì áàðàíàì äàâàëè ¿æó îäíàêîâî¿ ÿêîñòi é êiëüêîñòi. Îäèí æèâ ó çâè÷àéíèõ óìîâàõ, à ïîðÿä ç äðóãèì íà ïðèâ’ÿçi òðèìàëè âîâêà. Íåçâàæàþ÷è íà íîðìàëüí³ õàð÷óâàííÿ é äîãëÿä, äðó- ãèé áàðàí ñòàâ õóäíóòè i ñêîðî çàãèíóâ. Öåé åêñïåðèìåíò ó íàøi äíi áóâ ïðîâåäåíèé ó ìîäèôiêàöi¿ ç ìèøàìè i êîòàìè, à òàêîæ ç êîòàìè i ñîáàêàìè. Ó ìèøåé, ÿêi çíàõîäèëèñÿ ïîðÿä ç êîòîì, âiä ñòðàõó íàñòàâ íàñòiëüêè âèðàæåíèé ñïàçì ñóäèí, ùî ó áiëüøîñòi ç íèõ âiäìèðàëè êiíöi ëàïîê i õâîñòà. Ïðè ñóìiñíîìó ïðîæèâàííi ñîáàê i êîòiâ ó îñòàííiõ ðîçâèâàëàñÿ ãiïåðòîíiÿ. Äîñëiäæåííÿ, ïðîâåäåíi ç ëþäüìè, ïîêàçàëè, ùî â óìîâàõ ïîñòiéíîãî íåðâîâîãî íàïðóæåííÿ, ñïðè÷èíåíîãî ñòðà- õîì, ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi çíèæóºòüñÿ íà 40 %, ðîçâèâàþòüñÿ ñåðöåâî- ñóäèííi òà iíøi çàõâîðþâàííÿ. Íà îñíîâi òiëüêè ñèëè i òðèâàëîñòi çîâíiøíiõ âïëèâiâ ùå íå ìîæíà ïåðåäáà÷èòè, íàñêiëüêè ñòðåñîâîþ áóäå ðåàêöiÿ ëþäèíè. Âåëèêó ðîëü òóò âiäiãðàþòü îñîáëèâîñòi õàðàêòåðó ñàìî¿ ëþäèíè, ¿¿ äîñâiä, âè- 94
- 95. òðèâàëiñòü íåðâîâî¿ ñèñòåìè.ßêùî ëþäèíà íàäòî àêòèâíà, íàäì³ðíî ÷åñòîëþáíà, ñòàâèòü ïåðåä ñîáîþ áàãàòî çàâäàíü, ö³ëåé, ÿêèõ âàæêî äîñÿãòè, âèêîíàòè, ÿêùî ëþäèíà ðåâíèâà äî ÷óæîãî óñïiõó, ïðàãíå äî âåðøèí äiëîâî¿ êàð’ºðè áåç äîñòàòíiõ íà òå ïðè÷èí, çàâæäè ïîñïiøàº, òî âîíà ñõèëüíà äî íàêîïè÷åííÿ ñòðåñiâ. Îäíiºþ ç òàêèõ åìîöiéíèõ îñîáëèâîñòåé îñîáèñòîñòi º ¿¿ òðèâîæ- íiñòü. Òðèâîæíiñòü — öå ñõèëüíiñòü ëþäèíè äî ïåðåæèâàíü òðèâîãè, ùî õàðàêòåðèçóºòüñÿ íèçüêèì ïîðîãîì âèíèêíåííÿ. Ñèòóàòèâíà òðèâîæíiñòü ïîâ’ÿçàíà ç êîíêðåòíîþ çîâíiøíüîþ ñèòóàöiºþ. Àëå ÿêùî òàêèé ñòàí ÷àñòî ïîâòîðþºòüñÿ, òî ñèòóàòèâíà òðèâîæíiñòü ñòຠñòiéêèì ñòàíîì i ïåðåòâîðþºòüñÿ íà îñîáèñòiñíó òðèâîæíiñòü, ÿêà º ñòàáiëüíîþ âëàñòèâiñòþ îñîáèñòîñòi. Ó òàêî¿ ëþäèíè òðèâîãà ãíiçäèòüñÿ ó ïiäñâiäî- ìîñòi. Òðèâîæíà ëþäèíà äèâèòüñÿ íà âñå êðiçü “òåìíi îêóëÿðè”, ç íåäîâiðîþ: ÷è íå çàãðîæóº ¿é ùîñü? Òîìó öÿ ëþäèíà ïîìi÷ຠ⠳íøèõ ëèøå íåäîëiêè, ðåàëüíi é íàäóìàíi, ïðèïèñóº ¿ì íåäîáði íàìiðè, àãðåñèâíiñòü. Çâiäñè — íåïðèÿçíü äî íèõ, à iíîä³ é âîðîæiñòü. Òðè- âîæíà îñîáà ëåãøå äèñöèïëiíóºòüñÿ. Âîíà íàìàãàºòüñÿ íåóõèëüíî äîò- ðèìóâàòèñÿ âñòàíîâëåíèõ ïðàâèë i íîðì, íå ëþáèòü ïðîÿâëÿòè iíiöiàòèâó i ñàìîñòiéíiñòü, ðîáèòè ðèçèêîâàíi êðîêè. Òîìó âîíà áiëüøå ïîâàæຠòàêîãî êåðiâíèêà, ÿêèé äຠ÷iòêi é îäíîçíà÷íi âêàçiâêè, ðîçïîðÿäæàºòüñÿ âïåâíåíî i áåðå âiäïîâiäàëüíiñòü íà ñåáå. Ôàòàëüíà âiääàíiñòü êåðiâíèöòâó — õàðàêòåðíà ðèñà òðèâîæíèõ ëþäåé. Öi ëþäè ñõèëüíi äî ïiäîçðiëîñòi, ñêðiçü áà÷àòü ÿêiñü íåäîëiêè i ïîñïiøàþòü ïîâiäîìèòè ïðî öå “êóäè ñëiä”. Îñîáëèâî íåâïåâíåíî òàêi ëþäè ïî÷óâàþòü ñåáå ó ñêëàäíèõ, íåâèçíà÷åíèõ ñèòóàöiÿõ. Ùîá ñêîðiøå çóïèíèòèñÿ íà ïåâ- íîìó ðiøåííi, âîíè, ïîñïiøàþ÷è, ñïðîùóþòü îáñòàâèíè i ðîáëÿòü ïðèìiòèâíi âèñíîâêè, ÿêèõ æîðñòêî äîòðèìóþòüñÿ, iãíîðóþ÷è âñi iíøi âàðiàíòè. Àäæå ó ñâiòi ñòàáiëüíèõ äóìîê ñïîêiéíiøå æèòè. Çðîçóìiëî, ùî òðèâîæíiñòü ìîæå íàáóâàòè âèãëÿäó áàãàòüîõ ëþäñüêèõ ÿêîñòåé i íàâiòü çìiíèòè ñòðóêòóðó îñîáèñòîñòi. Îñîáëèâî íåáåçïå÷íà òðèâîæ- íà îñîáà íà ïîñàäi ìåíåäæåðà, êåðiâíèêà âåëèêî¿ îðãàíiçàöi¿. ßê ïðà- âèëî, òàêi óïðàâëiíöi õàðàêòåðèçóþòüñÿ õâîðîáëèâîþ ïiäîçðiëiñòþ, ïàòîëîãi÷íîþ íåäîâiðîþ äî ³íøèõ, ÷àñòî âèêîðèñòîâóþòü äèêòàòîðñüêi çàñîáè i ïðèéîìè óïðàâëiííÿ. Óñâiäîìëþþ÷è ñòðåñ ÿê íåâiä’ºìíó ÷àñòèíó æèòòÿ ëþäèíè, ñëiä ïà- ì’ÿòàòè, ùî àäàïòàöiéíi ðåçåðâè îðãàíiçìó, çàêëàäåíi ãåíåòè÷íî i ïåðåäàíi ó ñïàäêîâ³ñòü, íå áåçìåæíi. Ñòðåñîâi íàâàíòàæåííÿ íåîáõiäíî ðåãóëþâàòè i òðèìàòè ïiä êîíòðîëåì. Ïåðø çà âñå âàæëèâî âñòàíîâè- 95
- 96. òè ìîìåíò —ïî÷àòîê äi¿ ñòðåñó, ÿêèé ñóïðîâîäæóºòüñÿ ÷àñòî òàêèìè îçíàêàìè, ÿê íàäìiðíà äðàòiâëèâiñòü, îáðàçëèâiñòü, äåïðåñiÿ, ïîòÿã äî ñïèðòíîãî, öèãàðîê, ïîðóøåííÿ ñíó òà ií., i ïðàâèëüíî çóñòðiòè éîãî. ßêùî öüîãî íå ïåðåäáà÷èòè, ñòðåñ ïîãëèíå ëþäèíó. Ñòàòèñòèêà ñâiä÷èòü, ùî ñåðåä êåðiâíèêiâ óñiõ ðàíãiâ 34 % ñòðàæäàþòü íà ñåðöåâî-ñóäèíí³ çàõâîðþâàííÿ, à ó âiöi 40–49 ðîêiâ áiëüø íiæ ó ïîëîâèíè ÷îëîâiêiâ- êåðiâíèêiâ ñïîñòåð³ãàºòüñÿ ãiïåðòîíiÿ. ßêùî ëþäèíà óñâiäîìèëà, ùî ïåðåáóâຠó ñòàíi ñòðåñó, òî âîíà ïîâèííà äîòðèìóâàòèñÿ ïåâíîãî ïëàíó äié. Ïî-ïåðøå, òðåáà âiäâiäàòè ëiêàðÿ i îòðèìàòè ÷iòêó êàðòèíó âëàñíî- ãî çäîðîâ’ÿ. Ïî-äðóãå, ñëiä âñòàíîâèòè, ñêiëüêè ãîäèí ïîòðiáíî äëÿ íîðìàëüíî- ãî, âiäòâîðþþ÷îãî ñíó. ßêùî öüîãî çàìàëî, ïðè íåîáõiäíîñòi ìîæíà íàâiòü òèì÷àñîâî âæèâàòè ñíîòâîðíå. Ïî-òðåòº, ñëiä ïðîêîíòðîëþâàòè ñâî¿ âèòðàòè ÷àñó, ïðîàíàëiçóâàòè ñëóæáîâi îáîâ’ÿçêè: âèäiëèòè ãîëîâíi, ùî âåäóòü äî ïîñòàâëåíî¿ ìåòè. Ïðîäóìàòè ìîæëèâi çìiíè â îðãàíiçàöi¿ âëàñíî¿ ðîáîòè. ßêùî âè çàé- ìàºòåñü íå ñâîºþ ñïðàâîþ, òî ç’ÿñóéòå, ÷èì âè õîò³ëè á çàéìàòèñüÿ, ÿê âè öå áóäåòå ðîáèòè i ðîáiòü öå. Ñëiäêóéòå çà äîòðèìàííÿì áàëàíñó ìiæ ïîñòàâëåíèìè çàâäàííÿìè i îñîáèñòèìè ìîæëèâîñòÿìè òà çäiáíîñòÿìè. Íå âòðà÷àéòå êîíòðîëü íàä ñîáîþ. Çàíàäòî ïiçíî ãîâîðèòè “Êîíòðî- ëþé ñåáå!” ëþäèíi, ÿêà âæå âòðàòèëà êîíòðîëü. Âií ïîâèíåí çäiéñíþâàòèñÿ íàáàãàòî ðàíiøå. Äåòàëüíî ïëàíóéòå ñâié ðîáî÷èé äåíü. Ñêëàäiòü ïåðåëiê ñïðàâ, ÿêi ñëiä çðîáèòè, i âèêðåñëþéòå ¿õ ó ìiðó âèêîíàííÿ. Öå âèêëèêà- òèìå ó âàñ ïîçèòèâíi åìîöi¿. Íàâ÷iòüñÿ â÷àñíî âiäìîâèòèñÿ âiä ðîáîòè i çðîçóìiéòå, ùî “íi” — öå íîðìàëüíà âiäïîâiäü. ßêùî æ íàñïðàâä³ íåìຠâèáîðó i çàâäàííÿ íàäõîäÿòü îäíå çà îäíèì, ïðèãàäàéòå, ùî âàì çàãðîæóº íåáåçïåêà i áóäü-ùî óíèêíiòü îñòàííüîãî, âèñíàæóþ÷îãî åòà- ïó ñòðåñó. Ïðîàíàëiçóéòå “ïðåòåíäåíòiâ” íà âàøå æèòòÿ i âèçíà÷iòü, íàñêiëüêè âè çíà÷óùi îäèí äëÿ îäíîãî. Óÿâiòü, êîãî á âè õîòiëè áà÷èòè, ÿêùî á âàì çàëèøèëîñÿ æèòè òðè ìiñÿöi, i ïî÷íiòü ðîáèòè öå çàðàç. Ïðèïèí³òü ïî÷óâàòèñÿ içîëüîâàíî, çðîáiòü ðiøó÷i êðîêè, ùîá êðàùå ïiçíàòè êîëåã, ðîçøèðèòè êîëî íåôîðìàëüíîãî ñïiëêóâàííÿ. Ïðîäóìàéòå ñâié âiëüíèé ÷àñ. Íàéêðàùi ëiêè âiä åìîöiéíèõ òà ðîçó- ìîâèõ ñòðåñiâ — ôiçè÷íà àêòèâíiñòü, àêòèâíi ôîðìè âiäïî÷èíêó. Ïiäòðèìóéòå ôiçè÷íó é ðóõîâó àêòèâíiñòü. 96
- 97. Âiäìîâòåñü âiä íàäìiðíîãîâæèâàííÿ àëêîãîëþ, ìiöíîãî ÷àþ, êàâè, öèãàðîê. Âåëèêå çíà÷åííÿ â æèòòi ëþäèíè ìàþòü ïðèñòðàñòi. Ïðèñòðàñòi — öå ñèëüíi, ñòiéê³, òðèâàëi ïî÷óòòÿ, ùî ïîâ’ÿçàíi ç ïåâíîþ ñïåöèôi÷íîþ äiÿëüíiñòþ i ïîðîäæóþòü íåîñëàáíó åíåðãiþ, ñïðÿìîâàíó íà äîñÿã- íåííÿ ïîñòàâëåíî¿ ìåòè. Öi ïî÷óòòÿ ïîâ’ÿçàíi çi ñòiéêèì ïðàãíåííÿì ëþäèíè äî ïåâíîãî îá’ºêòà. Òî÷íèé ïåðåêëàä ñëîâà “ïðèñòðàñòü” — ñòðàæ- äàòè âiä âiäñóòíîñòi îá’ºêòà, ïðàãíóòè îâîëîäiòè íèì. Ùîäî ïðèñòðàñòåé Ì. Ãîãîëü ñêàçàâ: “Íåc÷èñëåííi, ÿê ìîðñüêi ïiñêè, ëþäñüêi ïðèñòðàñòi ... ñïî÷àòêó ïiäâëàäíi ëþäèíi ... ïîòiì âîëîäàði ¿¿”. ßêùî æ ëþäèíà ñüîãîäí³ çàõîïëåíà îäíèì, à çàâòðà — iíøèì, òî òðåáà ãîâîðèòè íå ïðî ïðèñòðàñòi, à ïðî çàõîïëåííÿ. Çàõîïëåííÿ — öå ñèëüíi, àëå íå ñòiéêi ïåðåæèâàííÿ, âèêëèêàíi òèì÷àñîâèìè iíòåðåñàìè îñîáèñòîñòi. Äëÿ çàõîïëåííÿ õàðàêòåðíå ïàíóâàííÿ ïî÷óòòiâ íàä ðî- çóìîì. Çàõîïëåííÿ âëàñòèâå ëþäÿì, çäàòíèì øâèäêî ñïàëàõóâàòè i øâèäêî çãàñàòè, òîáòî ñõèëüíèì äî àôåêòàöi¿. Íå êîæíà ëþäèíà ìຠïðèñòðàñòi, àëå êîæíà ëþäèíà ìຠçàõîïëåííÿ. Çàõîïëåííÿ ìîæå ïå- ðåðîñòè ó ïðèñòðàñòü. Ïðèñòðàñòü õàðàêòåðèçóº íå òiëüêè åìîöiéíó, à é iíòåëåêòóàëüíó ñôåðó. Ïðèñòðàñòü âèçíà÷ຠñïðÿìîâàíiñòü îñîáèñòîñòi. Æèòòºâèé øëÿõ ëþäèíè ³ñòîòíî çàëåæèòü âiä ïðèñòðàñòåé, ÿêi øòîâõàþòü óïåðåä, äî äîñÿãíåííÿ ìåòè. “Íiùî âåëèêå â ñâiòi íå âiäáóâàëîñÿ áåç ïðèñòðàñ- òåé” (Ã. Ãåãåëü). Ïðåäìåòîì ÷è îá’ºêòîì ïðèñòðàñòåé ìîæóòü áóòè íàóêà, òåõíiêà, ìèñòåöòâî, ðiçíi ãàëóçi äiÿëüíîñòi. Îá’ºêòàìè ìîæóòü áóòè òàêîæ ëþ- äèíà, ïåâíi ðå÷i. Îñíîâíà îçíàêà ïðèñòðàñòåé — ¿õ äiéîâèé õàðàêòåð. Ïðèñòðàñòi çàâæäè i âñiõ ëþäåé ñòèìóëþþòü äî àêòèâíî¿ äiÿëüíîñòi, ÷åðåç ÿêó ïðèñòðàòü çàäîâîëüíÿºòüñÿ i íà îñíîâi ÿêî¿ âîíà ðîçâè- âàºòüñÿ. Ïðèñòðàñòi çàâæäè âèÿâëÿþòüñÿ â çîñåðåäæåíîñòi, çiáðàíîñòi ñèë ëþäèíè, ó ¿õ ñïðÿìîâàíîñòi íà îâîëîäiííÿ ïåâíèì îá’ºêòîì. “Ìàñ- øòàá” ïðèñòðàñòi, ¿¿ ñîöiàëüíà çíà÷óùiñòü ìîæóòü áóòè ðiçíèìè, ÿê i çìiñò. Àëå ñïiëüíèì äëÿ ïðèñòðàñòåé º ïîâíå çàõîïëåííÿ ïðåäìåòîì. Ïðèñòðàñòü ïîëîíèòü ëþäèíó, çàõîïëþº i âèÿâëÿºòüñÿ ïî-ðiçíîìó çà- ëåæíî âiä íàÿâíîñòi ÷è âiäñóòíîñòi ïåðåøêîä äî ¿¿ çàäîâîëåííÿ. Ïðèñòðàñòü º ñêëàäíîþ åìîöiéíîþ âëàñòèâiñòþ îñîáèñòîñòi, ïîâ’ÿ- çàíîþ ç ¿¿ ïiçíàâàëüíîþ i âîëüîâîþ äiÿëüíiñòþ. I. Ïàâëîâ çàêëèêàâ ìîëîäü, ÿêà ïðèñâÿòèëà ñåáå íàóöi, ïðèñòðàñíî ¿¿ ëþáèòè: “Ïàì’ÿòàéòå, ùî íàóêà âèìàãຠâiä ëþäèíè óñüîãî ¿¿ æèòòÿ. I êîëè á ó âàñ áóëî äâà 97
- 98. æèòòÿ, òî ¿õáè íå âèñòà÷èëî âàì. Âåëèêîãî íàïðóæåííÿ i âåëèêî¿ ïðèñòðàñòi âèìàãຠíàóêà âiä ëþäèíè. Áóäüòå ïðèñòðàñíi ó âàøié ðîáîòi i ó âàøèõ øóêàííÿõ”. Ïîçèòèâíi ïðèñòðàñòi çáàãà÷óþòü æèòòÿ ëþäèíè, ðîáëÿòü éîãî êðà- ñèâèì, çìiñòîâíèì, öiêàâèì, ïðèíîñÿòü ñóñïiëüíó êîðèñòü. ª i íåãàòèâíi ïðèñòðàñòi, ÿêi çàâäàþòü íåïîïðàâíî¿ øêîäè æèòòþ ëþäèíè. Çàðàäè íèõ ëþäèíà çäàòíà íà àìîðàëüíi â÷èíêè i çäiéñíþº äi¿, ùî éäóòü óñóïåðå÷ iíòåðåñàì iíøèõ ëþäåé, ñóñïiëüñòâà. Íàïðèêëàä, ïðèñòðàñòü äî àëêîãîëþ, ãðîøåé, âëàäè, ðå÷åé. Òàêi ïðèñòðàñòi ïðèíè- æóþòü ëþäèíó, çàáèðàþòü êðàùi ¿¿ ñèëè â iì’ÿ íèçüêîãî. Ïðèñòðàñòü ìຠñõîæiñòü ç àôåêòîì, àëå âîäíî÷àñ âiäðiçíÿºòüñÿ âiä íüîãî. ßê àôåêò, âîíà çàõîïëþº ëþäèíó, ìîæå íàáèðàòè âåëèêî¿ ñèëè, ïðîðèâàòèñÿ íàçîâíi ó âèãëÿäi àôåêòó, õî÷à ìîæå çàäîâîëüíèòèñÿ i ñïîêiéíèì îáäóìàíèì ñïîñîáîì. “Àôåêò, ÿê âîäà, ùî ïðîðâàëà ãðåá- ëþ, — ïèñàâ ². Êàíò, — ïðèñòðàñòü äiº, ÿê ïîòiê, ÿêèé âñå ãëèáøå i ãëèáøå âèðèâຠñâîº ðóñëî”. Çìiñò é õàðàêòåð ïðèñòðàñòåé âèçíà÷à- þòüñÿ ñóñïiëüíèì ðîçâèòêîì ëþäåé, ¿õ ïðàêòèêîþ, âèõîâàííÿì. Íàâiòü òîé ôàêò, ùî ó äåÿêèõ ëþäåé ïî÷óòòÿ, ÿêå º ðåçóëüòàòîì íîðìàëüíîãî çàäîâîëåííÿ ¿õ ïîòðåá, ñòຠ¿õ îñíîâíîþ ìåòîþ, äî ÿêî¿ âîíè ïðàãíóòü (ïèÿöòâî). Òàêi ïðèñòðàñòi çóìîâëåíi íå ôiçè÷íîþ ïðèðîäîþ öèõ ëþ- äåé, à ¿õ ñóñïiëüíèì áóòòÿì, êîëîì ¿õ äiÿëüíîñòi. Ñòðèæíåì îñîáèñòîñòi ñó÷àñíîãî ìåíåäæåðà º éîãî âîëÿ ³ âìiííÿ çäiéñíþâàòè âîëüîâèé âïëèâ íà ïiäëåãëèõ. Âîëÿ — öå ïñèõi÷íà äiÿëüíiñòü ëþäèíè, ÿêà âèÿâëÿºòüñÿ â óñâiäîìëåíèõ äiÿõ, ñïðÿìîâàíèõ íà äîñÿãíåííÿ ïîñòàâëåíî¿ ìåòè, çäiéñíåííÿ ÿêî¿ ïîâ’ÿçàíå ç ïîäîëàííÿì ïåðåøêîä. Âî- ëüîâà äiÿëüíiñòü ïîëÿãຠâ òîìó, ùî ëþäèíà çäiéñíþº âëàäó íàä ñî- áîþ, êîíòðîëþº ìèìîâiëüíi iìïóëüñè, à iíîäi çàãàëüìîâóº ¿õ. Âîëÿ i ðîçóì — ïîíÿòòÿ íå òîòîæíi. Ëþäèíà ìîæå áóòè ðîçóìíîþ, ïðèéìàòè ïðàâèëüíi é íåîáõiäíi ðiøåííÿ, îäíàê íå âèêîíóâàòè ¿õ, ÷åðåç òå ùî íå âèñòà÷ຠâîëüîâèõ çóñèëü, íåäîñòàòíÿ âîëüîâà ðåãóëÿöiÿ ïîâåäiíêè. Âîäíî÷àñ ìîæíà ñïîñòåðiãàòè ëþäåé, ùî ðîçâèâàþòü áóð- õëèâó äiÿëüíiñòü, âèÿâëÿþ÷è íàïîëåãëèâiñòü ó äîñÿãíåííi ïîñòàâëåíèõ öiëåé, àëå ñàìi öi öiëi ìiëêi, ÷àñòî íåðîçóìíi. Âåëèêi çóñèëëÿ âèòðà÷à- þòüñÿ íåäîöiëüíî (“êèïó÷à áåçäiÿëüíiñòü”). Âîëÿ i ïî÷óòòÿ. Ïî÷óòòÿ ìîæóòü ñòèìóëþâàòè ïîÿâó âîëüîâèõ äié. Âåëèêå êîõàííÿ ìîæå ñïîíóêàòè ëþäèíó ÿê íà âåëèêi ïîäâèãè, òàê i íà âåëèêi çëî÷èíè. Ïåðåæèâàííÿ ìîæóòü áóòè ñòðèìóþ÷èì çàñîáîì ïîâåäiíêè. 98
- 99. Âîíè í³áè íàêëàäàþòüâåòî íà äi¿, â÷èíêè ëþäèíè. Òàê, ïî÷óòòÿ ñîâiñòi ñòðèìóº ëþäèíó âiä íåïîðÿäíîãî â÷èíêó. Ïðîòå íàé÷àñòiøå ïî÷óòòÿ çà- âàæàþòü âèõîâàííþ âîëüîâèõ äié. Ïîñòຠïîòðåáà äiÿòè âñóïåðå÷ ïî÷óò- òÿì (íàïðèêëàä, ïîäîëàííÿ ïî÷óòòÿ ñòðàõó). Ëþäèíà áîðåòüñÿ ç ãîðåì âåëèêî¿ âòðàòè, ãíiâîì, áóðõëèâîþ ðàäiñòþ, çàãàëüìîâóº íåíàâèñòü àáî ðåâíîùi, ÿêùî âîíè çàâàæàþòü ñïðàâi. Ñàìå â òàêèõ âèïàäêàõ âîëÿ âèêî- íóº îäíó ç îñíîâíèõ ñâî¿õ ôóíêöié — ãàëüìiâíó. ßêùî çâåðíóòèñÿ äî ñïåöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi÷íî¿ ëiòåðàòóðè, òî ìîæ- íà çóñòðiòè áëèçüêî 30 âèçíà÷åíü âîëüîâèõ ÿêîñòåé. Ðîçãëÿíåìî äåÿêi ç íèõ. Öiëåñïðÿìîâàíiñòü — âìiííÿ ïiäêîðèòè ñâîþ ïîâåäiíêó ñòiéêèì æèòòºâèì öiëÿì. Öiëåñïðÿìîâàíà ëþäèíà âìiº ñòàâèòè ñóñïiëüíî çíà- ÷óù³ öië³ é äîñÿãàòè ¿õ. Íåäîñòàòíÿ öiëåñïðÿìîâàíiñòü âîëi, ÿêà ñâiä÷èòü ïðî ñëàáîâiëëÿ ëþäèíè, õàðàêòåðèçóºòüñÿ âiäñóòíiñòþ ó íå¿ ñòiéêèõ öiëåé i ñõèëüíiñòþ â çâ’ÿçêó ç öèì ëåãêî ïiääàâàòèñÿ âèïàäêîâèì áà- æàííÿì. Ëþäèíà, ÿêà æèâå áåç ïåðñïåêòèâè, íàâiòü íå çíàº, äëÿ ÷îãî ïðîæèëà â÷îðàøíié äåíü, i íå çíàº, ÿê i äëÿ ÷îãî æèòèìå çàâòðà. Öiëåñïðÿìîâàíà ëþäèíà òî÷íî çíàº, çà ùî áîðåòüñÿ i êóäè éäå. ×àñòî êàæóòü ïðî ðîçñiÿíiñòü óâàãè âåëèêèõ â÷åíèõ, äîñëiäíèêiâ. Âií, ìîâëÿâ, i êðàâàòêó îäÿãíå çàäîì íàïåðåä i íå ïîìiòèòü. Òàê, öå ðîçñiÿíiñòü ÷è íàäçâè÷àéíà çîñåðåäæåíiñòü íà ïðîáëåìi, ÿêó â÷åíèé âèðiøóº äåíü i íi÷. Ëþäèíà ³ç ñèëüíîþ âîëåþ ïðè äîñÿãíåííi ïîñòàâëåíî¿ ìåòè ïî÷ó- âàºòüñÿ ÿê ãîí÷èé ïåñ, ÿêèé íå ïîêèíå ïåðåñëiäóâàòè çâiðà, íàâiòü ÿêùî âùåíò ðîçáèòi íîãè; ÿê ñêàêîâèé êiíü, ÿêèé âïàäå ìåðòâèì, àëå íå çiéäå ç äèñòàíöi¿. Ñëiä â÷èòèñÿ òðèìàòè ìåòó. ßêùî âè íå çíàºòå, ÷îãî õî÷å- òå i ùî âàì ïîòðiáíî, òî âè íå çìîæåòå âçíàòè, ÷è äîñÿãëè ñâ ìåòè. ßêùî âè íå çíàºòå, êóäè éäåòå, òî âè íiêîëè íå äiçíàºòåñü, äiéøëè äî ìåòè ÷è íi. Íåöiëåñïðÿìîâàíèõ ëþäåé âëó÷íî çîáðàçèëà íàðîäíà ìóäðiñòü: “Íi òå, íi ñå, íå çðîçóìiëî, ùî öå çà ëþäè, íi â ãîðîäi Áîãäàí, íi â ñåëi Ñåëèâàí”. Íàïîëåãëèâiñòü — âìiííÿ àêòèâíî, åíåðãiéíî äiÿòè i ïåðåñëiäóâàòè ìåòó äî ¿¿ äîñÿãíåííÿ. Íàïîëåãëèâiñòü âèÿâëÿºòüñÿ â ïîäîëàííi çîâíiøíiõ i âíóòðiøíiõ ïåðåøêîä. Âîëüîâà ëþäèíà çäàòíà äî âåëèêîãî íàïðóæåí- íÿ ñèë, ïðè÷îìó òðóäíîùi, ÿêi âèíèêàþòü, ëèøå ïîñèëþþòü ¿¿ áàæàííÿ ïðîäîâæèòè ñïðàâó. ßïîíñüêà ïðèêàçêà ñòâåðäæóº: “ßêùî òè ìîëîäèì íå âiä÷óâ òðóäíîùiâ, òî ¿õ íåîáõiäíî êóïèòè çà âåëèêi ãðîøi”. Äëÿ òîãî ùîá äîñÿãòè ãîëîâíî¿ ìåòè â æèòòi, ïîòðiáíà íàïîëåãëèâiñòü: ñîòíþ ðàç³â âèïðîáóâàòè, ñîòíþ ðàç³â âèïðàâèòè i äîñÿãòè ñâ ìåòè (Ò. Åäiñîí). 99
- 100. Òðàïëÿþòüñÿ i âèêðèâëåíiïðîÿâè íàïîëåãëèâîñòi, ÿêà º îçíàêîþ ñëàáêî¿ âîëi. Íàñàìïåðåä öå âïåðòiñòü. Âïåðòiñòü — öå íåîáäóìà- íèé, íi÷èì íå âèïðàâäàíèé ïðîÿâ âîëi, ÿêèé ïîëÿãຠâ òîìó, ùî ëþäèíà íàïîëÿãຠíà ñâîºìó ðiøåííi, íå âðàõîâóþ÷è îáñòàâèí, ùî çìiíèëèñÿ. Âïåðòiñòü íàé÷àñòiøå âèÿâëÿºòüñÿ òîäi, êîëè ëþäèíà ïåðåæèâຠñèëü- íå ïî÷óòòÿ îáðàçè àáî ïåðåáóâຠó ñòàíi ãíiâó, êîëè ñàìîëþáñòâî äóæå çàãîñòðåíå. Êîëè çâóæóºòüñÿ ñâiäîìiñòü i íåìຠ¿¿ äîñòàòíüî¿ ðîáîòè. Ó òàêîìó ðàç³ ëþäèíà âèçíຠëèøå ñâî¿ àðãóìåíòè i íå õî÷å âèçíàòè îá’ºêòèâíó òî÷êó çîðó. Ðiøó÷iñòü — ïîçèòèâíà ÿêiñòü âîëi, ÿêà âèÿâëÿºòüñÿ â óìiííi ïðèé- ìàòè ðiøåííÿ: • ñâîº÷àñíî, òîáòî áåç ìàðíèõ âèòðàò ÷àñó, àëå íå ïîñïiøàþ÷è; • ïðîäóìàíî, òîáòî â ðåçóëüòàòi îáãîâîðåííÿ, àëå áåç çàéâèõ ñóìíiâiâ; • òâåðäî, òîáòî íå çìiíþþ÷è áåç âàæëèâèõ ïðè÷èí, ïðèéíÿòå ðiøåííÿ. Ðiøó÷iñòü âèÿâëÿºòüñÿ íå ëèøå ó âèçíà÷åííi öiëåé, à é ó äîáîði çàñîáiâ i øëÿõiâ ¿õ äîñÿãíåííÿ. Íåîáõiäíèé á³ê ðiøó÷îñòi — åíåðãiéíèé ïåðåõiä âiä äîáîðó äié äî ñïîñîáó ¿õ âèêîíàííÿ. Íåîáõiäíî âèðiøóâàòè ïðîáëåìó îäðàçó, íå âiäêëàäàþ÷è. Íàéñêëàäíiøå — ðîçïî÷àòè, ïåðå- áîðîòè ñòðàõ ïåðåä íåâiäêëàäíèì ðiøåííÿì. Íå ïiääàâàòèñÿ ñïîêóñi âiäòÿãíóòè ïðîöåäóðó ïðèéíÿòòÿ ðiøåííÿ. Ïîäîëàòè âëàñíó ñëàáêó âîëþ áóäå ëåãøå, ÿêùî íàïåðåä âñòàíîâèòè äëÿ ñåáå æîðñòêi ñòðîêè âèðiøåííÿ ïèòàíü, ðîçáèòè ðiøåííÿ ïðîáëåìè íà ðÿä ïîñë³äîâíèõ åòàïiâ. Îñîáëèâî ÿñêðàâî ðiøó÷iñòü âèÿâëÿºòüñÿ ó ñêëàäíèõ æèòòºâèõ ñèòóàöiÿõ. Íà ïåðøèé ïîãëÿä çäàºòüñÿ, ùî ðiøó÷à ëþäèíà ëåãêî i âiëüíî âèáèðຠöiëi, àëå öå íå òàê. Ðiøó÷à ëþäèíà òàêîæ ïåðåæèâຠñêëàäíó âíóòðiøíþ áîðîòüáó, äîëຠñóïåðå÷ëèâi ñïîíóêàííÿ. Íåðiøó÷i ëþäè äîâãî îáäóìóþòü, ñóìíiâàþòüñÿ. Ðîçäâîºííÿ äóìîê, ïî÷óòòiâ — õàðàêòåðíà îñîáëèâiñòü íåðiøó÷î¿ ëþäèíè. Âîíà âèòðà÷ຠ÷àñ, à ïîòiì âñå-òàêè ïðèéìຠðiøåííÿ, ïðîòå íå íàéêðàùå. Ñâî¿ ä³¿ âèçíà÷àº, ÷àñòî âèõîäÿ÷è iç ÷óæèõ ðîçäóìiâ. Âiä ðiøó÷îñòi ñëiä âiäðiçíÿòè iìïóëüñèâíiñòü, ÿêà õàðàêòåðèçóºòü- ñÿ ïîñïiøíiñòþ ó ïðèéíÿòòi ðiøåíü, íåîáäóìàíèìè â÷èíêàìè. Iìïóëüñèâ- íà ëþäèíà íå îáì³ðêîâóº ñâî¿õ äié, íå âðàõîâóº, äî ÷îãî âîíè ïðèçâå- äóòü, à ïîñïiøíî ïðèéìຠðiøåííÿ, à ïîòiì ðîçêàþºòüñÿ ó çðîáëåíîìó. ¯¿ ïîñïiøíiñòü ÷àñòî ïîÿñíþºòüñÿ òèì, ùî ïðèéíÿòè ðiøåííÿ äëÿ íå¿ íàäòî ñêëàäíèé ïðîöåñ ³ ùî âîíà íàìàãàºòüñÿ çðîáèòè öå ÿêíàé- 100
- 101. øâèäøå. Íåðiøó÷à ëþäèíàòàêîæ ïîñòiéíî âiäêëàäຠïðèéíÿòòÿ ðiøåííÿ i áåç êiíöÿ éîãî ïåðåãëÿäàº. Îäíèì ³ç íàéõàðàêòåðí³øèõ ïðîÿâiâ âîëi â ïðîôåñiéíié äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà º âìiííÿ ðèçèêóâàòè. Ðèçèê — âìiííÿ ñóá’ºêòà äiÿòè â óìîâàõ íåâèçíà÷åíîñòi, êîëè âií ïåðåäáà÷ຠìîæëèâi íåñïðèÿòëèâi íàñëiäêè ó ðàç³ íåâäà÷i. Ðèçèê ìîæå áóòè ñèòóàòèâíèì. Ïðè öüîìó ðîçðàõóíîê — íà âèãðàø, î÷iêóâàíà âå- ëè÷èíà ÿêîãî ó ðàç³ óñïiõó ïåðåâèùóº ðiâåíü íåñïðèÿòëèâèõ íàñëiäêiâ ïðè íåâäà÷àõ. Íàäñèòóàòèâíà àêòèâíiñòü îñîáèñòîñòi âiäáèâàºòüñÿ â àëüòðó¿ñòè÷íîìó ðèçèêó, ðèçèêó çàðàäè ðèçèêó. Öåé ôàêò âèÿâëåíèé íà ñïåöiàëüíîìó ïðèëàäi — ðèçèêîìåòð³. Íàäñèòóàòèâíà ôîðìà ðèçè- êó ÷àñòî ñïîñòåðiãàºòüñÿ ó ìîíòàæíèêiâ-âèñîòíèêiâ, àâòîãîíùèêiâ, ìîíòåðiâ âèñîêîâîëüòíèõ ëiíié åëåêòðîïåðåäà÷. Ðèçèê ìîæå áóòè òà- êîæ âèïðàâäàíèé i íåâèïðàâäàíèé, ÿê ðîçóìíå âèâàæåííÿ âñiõ “çà” i “ïðîòè” òà ÿê áåçðîçñóäñòâî. Ç âîëåþ òiñíî ïîâ’ÿçàíà òàêà îñîáèñòà ÿêiñòü, ÿê âiäïîâiäàëüíiñòü. Àìåðèêàíñüêèé ïñèõîëîã Ä. Ðîòòåð óâ³â ïîíÿòòÿ “ëîêóñ êîíòðîëþ” - (â³ä ôð. controle — ìiñöå, ïåðåâiðêà). ßêùî ïðàöiâíèê ñõèëüíèé ïîÿñ- íþâàòè ñâîþ ïîâåäiíêó i ñâî¿ â÷èíêè çîâíiøíiìè ôàêòîðàìè (äîëÿ, îáñòàâèíè, âèïàäîê òîùî), òî êàæóòü ïðî çîâíiøíþ (åêñòåðíàëüíó) ëîêàëiçàöiþ êîíòðîëþ. Îñîáè, ÿêi íàëåæàòü äî ö³º¿ êàòåãîði¿, çàâæäè çíàéäóòü ïîÿñíåííÿ íåçàäîâiëüíié îöiíöi ñâ äiÿëüíîñòi (ìàòåðiàëè â÷àñíî íå ïiäâåçëè, âåðñòàò çëàìàâñÿ, áðèãàäèð ïîãàíî ïîÿñíèâ) ÷è ñâ ïîâåäiíêè (ñïiçíèâñÿ íà ðîáîòó, ÷åðåç òå ùî â÷àñíî íå áóëî òðàíñïîðòíèõ çàñîáiâ, áóäèëüíèê çëàìàâñÿ òîùî). Ïñèõîëîãàìè âñòà- íîâëåíî: ñõèëüíiñòü äî çîâíiøíüî¿ ëîêàëiçàöi¿ êîíòðîëþ ïîâ’ÿçàíà ç òàêèìè ðèñàìè îñîáèñòîñòi, ÿê áåçâiäïîâiäàëüíiñòü, íåâïåâíåíiñòü ó ñâî¿õ ìîæëèâîñòÿõ òà çäiáíîñòÿõ, òðèâîæíiñòü, ñõèëüíiñòü äî âiäñòðî÷åííÿ çäiéñíåííÿ ñâî¿õ íàìiðiâ. ßêùî æ ïðàöiâíèê, ÿê ïðàâèëî, áåðå íà ñåáå âiäïîâiäàëüíiñòü çà ñâî¿ äi¿ i ïðè÷èíó ¿õ áà÷èòü ó ñâî¿õ çäiáíîñòÿõ i õàðàêòåði, òî º âñi ïiäñòàâè ââàæàòè, ùî ó íüîãî ïåðåâàæຠâíóòðiøíÿ ëîêàëiçàöiÿ (iíòåðíàëüíà). Îñîáèñòîñòi, ùî ìàþòü âíóòðiøíþ ëîêàëiçàöiþ, âiäïîâi- äàëüíiø³, ïîñëiäîâíiø³ ó äîñÿãíåííi ìåòè, ñõèëüíi äî ñàìîàíàëiçó, òîâàðèñüêi, íåçàëåæíi. Âèðiøàëüíîãî çíà÷åííÿ öÿ ðèñà íàáóâຠâ óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi. ßêùî òîðãîâèé àãåíò íå âèêîíóº ñâî¿õ ïëàíîâèõ çàâäàíü, òî ìåíåä- æåð ïî çáóòó, à íå àãåíò ïîâèíåí íåñòè âiäïîâiäàëüíiñòü ïåðåä 101
- 102. êîìåðöiéíèì äèðåêòîðîì. Êåðiâíèêíå ìຠïðàâà “ðîçìèâàòè” âiäïîâi- äàëüíiñòü, ïîêëàäàþ÷è ¿¿ íà ïiäëåãëèõ. Íà ñòîëi êîëèøíüîãî ïðåçèäåí- òà ÑØÀ Ã. Òðóìåíà áóâ çàïèñ: “Áiëüøå âiäïîâiäàëüíiñòü çâàëþâàòè íi íà êîãî”. Îáãîâîðåííÿ — ñï³ëüíå, âiäïîâiäàëüíiñòü — îñîáèñòà. Ïîêè ìè âèðîáëÿºìî óïðàâëiíñüêå ðiøåííÿ, îáãîâîðåííÿ â³äáóâàºòüñÿ ñï³ëüíî. À êîëè ïî÷èíàºìî ðåàëiçóâàòè óïðàâëiíñüêå ðiøåííÿ, âiäïîâiäàëüíiñòü áåðå íà ñåáå êåðiâíèê. À ñüîãîäíi æ ÿê? ×àñòî êåðiâíèê i ïiäëåãë³ âèðîáëÿþòü óïðàâëiíñüêå ðiøåííÿ ðàçîì, à ïîòiì êåðiâíèê ïåðåäຠâiäïîâiäàëüíiñòü ïiäëåãëèì ³ î÷iêóº íà îñòàòî÷íèé ðåçóëüòàò. Íàøi ìåíåäæåðè ÷àñòî íå âìiþòü i íå õî÷óòü áðàòè íà ñåáå âiäïî- âiäàëüíiñòü. Âiäïîâiäàëüíiñòü íå ìîæå áóòè äåëåãîâàíà. Îäèí ç êëàñèêiâ ìåíåäæìåíòó Ì. Ôîëëåò çàçíà÷èëà, ùî ñóòíiñòü óïðàâëiííÿ ïîëÿãຠâ óìiííi äîñÿãòè âèêîíàííÿ ðîáîòè iíøèìè. Îòæå, âîëüîâèé âïëèâ êåðiâíèêà íà ïiäëåãëèõ âèÿâëÿºòüñÿ â éîãî âèìîãëèâîñòi. Âèìîãëèâiñòü ìåíåäæåðà ïîâèííà õàðàêòåðèçóâàòèñÿ ñìiëèâiñòþ, ïîñòiéíiñòþ i ãíó÷êiñòþ ïðîÿâó çàëåæíî âiä ñèòóàöi¿, ñàìîñòiéíiñòþ. Ñòàâèòè âèìîãè ñëiä äèôåðåíöiéîâàíî, óðàõîâóþ÷è iíäèâiäóàëüíi, ïîñòiéíi i òèì÷àñîâi ïñèõîëîãi÷íi îñîáëèâîñòi é ñòàí ïiäëåãëèõ. Äåÿêi ïiäëåãëi îáóðþþòü- ñÿ: “×îìó öå Ïåòðîâó ìîæíà, à ìåíi çàáîðîíÿºòüñÿ?” Ìåíåäæåðó ñëiä ¿ì ïîÿñíþâàòè, ùî ¿õ âèñëîâè íåïðàâîìiðíi. Ó êîæíîãî ïðàö³âíèêà ñâî¿ ïðàâà i îáîâ’ÿçêè. ßêùî îáîâ’ÿçêiâ áiëüøå i ðåçóëüòàòè ïðàöi êðàùi, òî é ïðàâ áiëüøå. Ñòàðà óïðàâëiíñüêà ïðèêàçêà ñòâåðäæóº, ùî äîáðîãî êîíÿ òðèìàþòü íà äîâøîìó ïðèâ’ÿçi. Öå îçíà÷àº, ùî êëàñíî- ìó ïðîôåñiîíàëó, ÿêèé ïðèíîñèòü ôiðìi áàãàòî êîðèñòi, ïðèáóòêiâ, íà- äàºòüñÿ âiäïîâiäíî áiëüøå ïðàâ i ñâîáîä, éîãî äi¿ ìåíøîþ ì³ðîþ êîíòðîëþþòüñÿ, âçàºìîäiÿ ïîáóäîâàíà íà âèñîêîìó ñòóïåíi äîâiðè. Âèìîãëèâiñòü ìåíåäæåðà âèÿâëÿºòüñÿ â óìiííi ïðèìóñèòè ïiäëåãëèõ ïðàöþâàòè, âèêîðèñòîâóþ÷è ðiçíi çàñîáè — âiä æàðòó äî íàêàçó, âïëè- âàþ÷è íà ïiäëåãëèõ âëàñíèì ïðèêëàäîì, ñòàâëåííÿì äî ñïðàâè, äî ëþäåé. Âèìîãëèâiñòü òiñíî ïîâ’ÿçàíà ç êðèòè÷íiñòþ. Êðèòè÷íiñòü — öå çäàòíiñòü ìåíåäæåðà àíàëiçóâàòè âiäõèëåííÿ âiä íîðìè â äiÿëüíîñòi òà ïîâåäiíöi iíøèõ, ÿêà âèðàæàºòüñÿ â ñàìîñòiéíîìó, âiëüíîìó êðèòè÷- íîìó àíàëiçi. Ïðè öüîìó êðèòèêà ïîâèííà áóòè àðãóìåíòîâàíîþ, ãëè- áîêîþ, ëîãi÷íîþ. Ñàìå öèì âîíà âiäðiçíÿºòüñÿ âiä ïðîÿâiâ êðèòèêàí- ñòâà (êðèòèêà çàðàäè êðèòèêè). Îäíiºþ ç íàéâàæëèâiøèõ õàðàêòåðèñ- òèê êðèòèêè º ¿¿ äîáðîçè÷ëèâiñòü. Ïiäëåãëi ïîâèííi áóòè âïåâíåíi, ùî êðèòèêà êåðiâíèêà ñïðÿìîâàíà íå íà ¿õ îñîáèñòiñòü, à íà êîíêðåòíi íåäîëiêè, ïîìèëêè, äîïóùåíi â ðîáîòi. Ïðÿìà êðèòèêà, íàâiòü ñïðàâåä- 102
- 103. ëèâà, ÷àñòî âèêëèêàºó ïiäëåãëèõ àãðåñèâíå ñòàâëåííÿ äî êåðiâíèêà, îáðàçó, ñòðåñ òà iíøi íåãàòèâíi íàñëiäêè. Òîìó â óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi ðåêîìåíäóþòüñÿ íåïðÿìi êðèòè÷íi çàóâàæåííÿ, âïëèâè i ïî ìîæëèâîñòi íå ó ïðèñóòíîñòi òðåòüî¿ îñîáè. Ïðèíöèïîâiñòü — óìiííÿ ëþäèíè êåðóâàòèñÿ ó ñâî¿õ â÷èíêàõ ñòiéêèìè ïðèíöèïàìè, ïiäïîðÿäêîâóâàòè ¿ì äðóãîðÿäíi. Ïðèíöèïîâiñòü ïîºäíóºòüñÿ ç âèñîêîþ ìîðàëüíiñòþ îñîáèñòîñòi, ç óìiííÿì ïiäêîðèòè ñâî¿ îñîáèñòi iíòåðåñè i ïîòðåáè iíòåðåñàì i ïîòðåáàì ôiðìè, ñóñïiëüñòâà. Âiäñóòíiñòü ïðèíöèïîâîñòi ïðèçâîäèòü äî íåïîñòiéíîñòi ó ïîâåäiíöi. Ïðî òàêó ëþäèíó âàæêî ñêàçàòè, ÿêèé âèáið âîíà çðîáèòü â êîíê- ðåòí³é ñèòóàöi¿. Âîíà ââàæàº, ùî â æèòòi ñëiä ìàòè ÿêîìîãà ìåíøå ïðèíöèïiâ — òiëüêè òi, çà ÿêi òðåáà ñòîÿòè íàñìåðòü.  óñiõ iíøèõ âèïàäêàõ ñëiä áóòè áåçïðèíöèïíèì. Ñàìîñòiéíiñòü — óìiííÿ ïiäêîðèòè ñâîþ ïîâåäiíêó âëàñíèì ïîãëÿ- äàì, ïåðåêîíàííÿì, ïðèíöèïàì, à íå îðiºíòóâàòèñÿ íà òèñê îòî÷óþ÷èõ. Ñàìîñòiéíiñòü âèÿâëÿºòüñÿ â óìiííi êðèòè÷íî ñòàâèòèñÿ äî ÷óæèõ âïëèâiâ, îöiíþþ÷è ¿õ âiäïîâiäíî äî ñâî¿õ ïîãëÿä³â i ïåðåêîíàíü. Ñàìîñòiéíiñòü âèÿâëÿºòüñÿ ÿê ó ìîòèâàöi¿ âîëüîâî¿ äi¿, òàê i â õàðàêòåði ïðèéíÿòèõ ðiøåíü. Ñàìîñòiéíà ëþäèíà çàâæäè ãîòîâà ðîçãëÿíóòè ÷óæi ïîðàäè, îöiíèòè ¿õ i, ÿêùî âîíè ðîçóìíi, ïðèéíÿòè. Âîíà âìiº áóòè ñàìîêðèòè÷- íîþ äî âëàñíèõ äié, âèÿâëÿº äèñöèïëiíîâàíiñòü. Îñü ÿê âêàçóº íà ñòóïåíi ïðîÿâó ñàìîñòiéíîñòi îäèí ç êåðiâíèêiâ àãðàðíîãî ñåêòîðó ×åðêàñüêî¿ îáëàñòi. Êåðiâíèêiâ ìîæíà ïîäiëèòè íà òðè òèïè. Ïðåäñòàâíèê ïåðøîãî òèïó ââàæàº, ùî äîñòàòíüî ëèøå çàãàëüíîãî êåðiâíèöòâà. ßêùî éîìó ëèøå íàòÿêíóòè íà íåäîëiêè â ðîáîòi ÷è â éîãî îñîáèñòîñòi — íî÷i íå äîñïèòü, âèïðàâèòü óñi íåäîðîáêè i ïiäå äàëi. Éîìó ëèøå çàâàæàòè íå òðåáà, ãîñïîäàðñòâî äîñÿãíå íàéâèùèõ ðåçóëüòàòiâ. Ïðåäñòàâíèê äðó- ãîãî òèïó âèêîíóº ñòiëüêè, ñêiëüêè âèìàãàþòü. Ïðàãíå ëèøå âèêîíàòè ïëàí. Ïåðñïåêòèâíèìè ïèòàííÿìè íå çàéìàºòüñÿ. Ìàëî áóäóº, íå ðîçâè- âຠãîñïîäàðñòâà. Çàäîâîëüíÿºòüñÿ ìiíiìóìîì. I áóäå öå ãîñïîäàðñòâî ó “ñåðåäíÿ÷êàõ”. Ïðåäñòàâíèê òðåòüîãî òèïó ïëàíó íå âèêîíóº. Ïîòðå- áóº ïîñòiéíîãî âòðó÷àííÿ âèùîãî êåðiâíèêà, ÿêèé çà íüîãî ïðàöþº, ïðèé- ìຠðiøåííÿ, ïðèìóøóº âîðóøèòèñÿ, äiÿòè. I ÿêùî çâåðõó ñèëüíèé êåðiâíèê — óñå áóäå äîáðå, àëå çà ðàõóíîê ÷àñó é åíåðãi¿ öüîãî êåð³â- íèêà. Áåçóìîâíî, íèí³ ïîòð³áí³ ìåíåäæåðè ïåðøîãî òèïó. Âèòðèìêà i ñàìîâëàäàííÿ — çäàòíiñòü âîëîäiòè ñîáîþ, ïîñòiéíî êîíòðîëþâàòè ñåáå i ñâîþ ïîâåäiíêó, óïðàâëÿòè ñâî¿ìè áàæàííÿìè, 103
- 104. åìîöiÿìè, â÷èíêàìè. Öåâìiííÿ ãàëüìóâàòè ñâî¿ ïñèõi÷íi òà ôiçè÷íi ïðîÿâè, ÿêi çàâàæàþòü äîñÿãíåííþ ìåòè. Âèòðèìàíà ëþäèíà òåðïëÿ÷à i âèòðèâàëà. “Ìàé áåçìåæíå òåðïiííÿ”, — âêàçóº êåðiâíèêó iíñòðóêöiÿ àìåðèêàíñüêî¿ êîðïîðàöi¿ “Äæåíåðàë ìîòîðñ”. Âèòðèìêà âèÿâëÿºòüñÿ â óìiííi ãàëüìóâàòè íåáàæàíi ïî÷óòòÿ òà ¿õ çîâíiøíi ïðîÿâè. Òàêi ëþäè çäàòíi ïîäîëàòè ñâié ñòðàõ, áiëü, óòîìó, ñòðèìàòè ãíiâ, çáåðiãàòè ñïîêié ïiä ÷àñ íåáåçïåêè. Íåâèòðèìàíié ëþäèíi âàæêî ãàëüìóâàòè ñâî¿ áà- æàííÿ, íåäîðå÷íi ïî÷óòòÿ. Âèòðèìêà âèÿâëÿºòüñÿ â óìiííi ãàëüìóâàòè iìïóëüñèâíi äi¿, òîáòî â÷èíêè, ÿêi âèíèêàþòü ïiä âïëèâîì íåáàæàíèõ ñïîíóêàíü, ïî÷óòòiâ. Óìiííÿ êåðóâàòè ñâî¿ìè åìîöiÿìè âêðàé ïîòð³áíå êåðiâíèêîâ³. Ñïîêiéíèé, âïåâíåíèé ó ñîái êåðiâíèê áåç ïîòðåáè íå ïiäâèùèòü ãîëîñó, âìiº âîëîäiòè ñîáîþ i, ÿê ïðàâèëî, êîðèñòóºòüñÿ àâ- òîðèòåòîì ñåðåä ïiäëåãëèõ. Âèòðèìêà ðîáèòü êåðiâíèêà ñàìîêðèòè÷- íèì, äîïîìàãຠóòðèìóâàòèñÿ âiä íåîáäóìàíèõ â÷èíêiâ, ôiçiîëîãi÷íîþ îñíîâîþ âèòðèìêè º âèñîêèé ðiâåíü ðîçâèòêó ïðîöåñó ãàëüìóâàííÿ â êîði ïiâêóëü ãîëîâíîãî ìîçêó. Öå çàáåçïå÷óº êîði ìîæëèâiñòü êîíò- ðîëþâàòè i ðåãóëþâàòè ïiäêîðêîâi ïðîöåñè, ÿêi çóìîâëþþòü åìîöiéíi ñòàíè, ïðîòiêàííÿ íàøèõ ïî÷óòòiâ. Ðàçîì ç òèì âèòðèìêà ïåâíîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä iíäèâiäóàëüíèõ îñîáëèâîñòåé òèïó íåðâîâî¿ ñèñòåìè. Òàê, âðiâíîâàæåíiñòü çáóäæåííÿ i ãàëüìóâàííÿ ñïðèÿº ôîðìóâàííþ ö³º¿ âîëüîâî¿ ÿêîñò³ îñîáèñòîñò³, à ¿õ íåâðiâíîâàæåíiñòü óñêëàäíþº éîãî. Ìóæíiñòü i ñìiëèâiñòü — ãîòîâíiñòü ëþäèíè éòè äî äîñÿãíåííÿ ìåòè, äîëàþ÷è ïåðåøêîäè. Ïîíÿòòÿ “ìóæíiñòü” øèðøå â³ä ïîíÿòòÿ “ñìiëèâiñòü”. Ìóæíiñòü õàðàêòåðèçóº áiëüø çðiëèé, âèùèé ðiâåíü ðîçâèò- êó âîëi ëþäèíè. Ìóæíiñòü ïåðåäáà÷ຠíå òiëüêè ñìiëèâiñòü, à é íàïîëåãëè- âiñòü, âèòðèìêó, ãîòîâíiñòü ³òè íà áóäü-ÿêi æåðòâè â iì’ÿ ïîñòàâëåíî¿ ìåòè. Äåÿêi ëþäè çäàòíi íà ñìåðòåëüíó íåáåçïåêó, àëå íå ìîæóòü äîâãî äîëàòè òðóäíîùi. Òàêèõ ëþäåé íàçèâàþòü ñìiëèâèìè, àëå íå ìóæíiìè. Ñìiëèâiñòü ïîâ’ÿçàíà ç ðóõîâîþ àêòèâíiñòþ, òîäi ÿê ìóæíÿ ëþäèíà íå òiëüêè àêòèâíà, à é âèòðèìàíà, òîáòî çäàòíà âèòðèìóâàòè âåëèêi ôiçè÷íi òà ìîðàëüíi ïåðåâàíòàæåííÿ. Iíîäi ñïîñòåðiãàºòüñÿ áàæàííÿ ó äåÿêèõ ëþäåé âèäàâà- òèñÿ ñìiëèâèìè. Öå ïðîÿâëÿºòüñÿ ó äðiáíèöÿõ, ç ìàëèì ðèçèêîì. Ó òàêèõ ëþäåé öþ ñìiëèâiñòü ÿê ðóêîþ çíiìຠó ñïðàâä³ íåáåçïå÷íèõ ñèòóàöiÿõ. Ìîëîäåöòâî, õâàöòâî êâàëiôiêóþòü ÿê íåïîòðiáíó ñìiëèâiñòü, ÿê íåãàòèâíó ÿêiñòü âîëi. Áàãàòîðàçîâèé ïðîÿâ ñìiëèâîñòi ïðè äîñÿãíåííi ìåòè íàçè- âàºòüñÿ õîðîáðiñòþ, âiäâàãîþ. Âiäñóòíiñòü ñìiëèâîñòi º ïðîÿâîì ñëàáêî¿ âîëi — öå áîÿãóçòâî, âèêëèêàíå ïî÷óòòÿì ñòðàõó. Ñòðàõ çà ñåáå, çà ñâîº æèòòÿ êåðóº äiÿìè òàêî¿ ëþäèíè, ÿêà â ðåçóëüòàòi ìîæå ëåãêî çìiíèòè, çðàäèòè ñâîºìó îáîâ’ÿçêó. 104
- 105. ²ñíóþòü ëþäè, âÿêèõ º ñõèëüíiñòü óíèêàòè áóäü-ÿêèõ ìîæëèâîñòåé ïðîÿâèòè çóñèëëÿ âîëi, êðiì âèïàäêiâ, êîëè áåç íèõ íiÿê íå ìîæíà îáiéòèñü. Òîäi êàæóòü ïðî ëiíîùi. “Íàéá³ëüø ëiíèâà ëþäèíà íå äî âñüîãî ëiíèâà: âîíà íå ëiíóºòüñÿ ìðiÿòè, ñëóõàòè, âçàãàëi ïåðåæèâàòè òàêi ïðèºìíi âiä÷óòòÿ, ÿêi íå ïîòðåáóþòü â³ä íå¿ æîäíèõ çóñèëü. Íàâïà- êè, ëiíîùi ÿêðàç i âèÿâëÿþòüñÿ ó ëþäèíè â áàæàííi âiääàâàòèñÿ ïðè- ºìíèì ÷è íàâiòü áàéäóæèì äëÿ íå¿ ïî÷óòòÿì, íå äîêëàäàþ÷è æîäíèõ çóñèëü. Îòæå, ëiíîùi ìîæíà âèçíà÷èòè, ÿê âiäâåðòàííÿ ëþäèíè âiä çó- ñèëü” (Ê. Óøèíñüêèé). Ëiíîùi ðîçâèâàþòüñÿ íà îñíîâi íåãàòèâíèõ çâè÷îê, âèðîáëåíèõ ó ðåçóëüòàòi ïåâíîãî ñïîñîáó æèòòÿ i äiÿëüíîñòi. Ïîñòóïîâî âîíè ïåðå- òâîðþþòüñÿ íà ñõèëüíiñòü, òîáòî çàâæäè ìîæíà ñåáå âèïðàâäàòè. Òàêi ðîçäóìè, ÿê íåñòà÷à ÷àñó, ñêëàäíiñòü òîãî ÷è iíøîãî çàâäàííÿ, âiäñóòíiñòü íàñòðîþ áðàòèñÿ äî ðîáîòè, ñòàþòü ìîòèâàìè ëiíîùiâ. Öiêàâî, ùî ëþäè, ÿê ïðàâèëî, íå ñõèëüíi ãîâîðèòè ïðî ñâî¿ íåäîëiêè, à îñü ëiíîùi âèçíàþòü óñi. “Ëiíèâèé ÿ, öå òî÷íî”. Ó òàêîìó âèãëÿäi ëiíîùi º øèðìîþ, çà ÿêîþ ïðèõîâóþòüñÿ íiêîìó íå âiäîìi çäiáíîñòi. I öå ïðèíîñèòü çàäîâî- ëåííÿ. Øêîäà, ÿêó íàíîñÿòü ëiíîùi, îáåðòàºòüñÿ âåëèêèìè âòðàòàìè — íåâèïðàâäàíèìè íàäiÿìè, íåçàâåðøåíèìè íàìiðàìè, áåçäiÿëüíiñòþ, ïàñèâíiñòþ — äëÿ ëþäèíè i äëÿ äåðæàâè. “Íå ìîæå áóòè ãåíiÿ áåç âèê- ëþ÷íî¿ ïðàöåçäàòíîñòi... ß çíàâ áàãàòüîõ ëþäåé, — ïèñàâ Ê. Ëiáêíåõò, — ÿêi ñàìi ââàæàëè ñåáå ãåíiÿìè i ââàæàëèñÿ òàêèìè ó ñâîºìó ñåðåäîâèùi, àëå ÿêi íå áóëè ïðàöåçäàòíèìè, i íà äiëi âîíè âèÿâëÿëèñÿ ëèøå ëåäàðÿ- ìè, îáäàðîâàíèìè êðàñíîìîâíiñòþ i òàëàíòîì ñòâîðþâàòè ðåêëàìó” (Ñîöèàëüíàÿ ïñèõîëîãèÿ ëè÷íîñòè. — Ë., 1974). Äîñëiäæóþ÷è ïðè÷èíè ëiíîùiâ, àìåðèêàíñüêèé iíæåíåð, äîñëiäíèê i îðãàíiçàòîð âèðîáíèöòâà Ô. Òåéëîð ä³éøîâ âèñíîâêó, ùî ëiíîùi — íàéáiëüø çëiñíi i çáèòêîâi ïðîÿâè äëÿ ïiäïðèºìöÿ. Êîëè åíåðãiéíà âiä ïðèðîäè ëþäèíà ïðàöþº ïîðÿä ç ëiíèâîþ, ¿¿ ëîãiêà ñòຠòàêîþ: “Äëÿ ÷îãî ìåíi ïðàöþâàòè ñòàðàííî, ÿêùî öåé ëåäàð îäåðæóº ñòiëüêè æ, ñêiëüêè ÿ, à ïðàöþº âäâ³÷³ ìåíøå?” Ïðîâîäèëîñÿ ñïîñòåðåæåííÿ çà îäíiºþ åíåðãiéíîþ âiä ïðèðîäè ëþäèíîþ, ÿêà ïî äîðîçi íà ðîáîòó i ç ðîáîòè éøëà çi øâèäêiñòþ 3–4 ìèë³ çà ãîäèíó, ÷àñòî ïîâåðòàëàñÿ ïiñëÿ ðîáîòè äîäîìó ìàéæå áiãöåì. Êîëè æ öåé ïðàö³âíèê ç’ÿâëÿâñÿ íà ðîáîòi, òî îäðàçó æ ñòàâàâ êâîëèì i ðóõàâñÿ çi øâèäêiñòþ ùîíàéáiëüøå îäíà ìèëÿ çà ãîäèíó. Âií ãîòîâèé áóâ çàìó÷èòè ñåáå, àáè òiëüêè áóòè âïåâíåíèì, ùî íå ïðàöþº áiëüøå â³ä ëåäà÷êóâàòîãî òîâàðèøà. 105
- 106. Áîðîòèñÿ ç ëiíîùàìèìîæíà ëèøå âêëþ÷åííÿì ó òðóäîâó äiÿëüíiñòü, ôîðìóþ÷è çâè÷êó äî ïðàöi, äî òðóäîâèõ çóñèëü. I çäiéñíþâàòè çà öèì ñóâîðèé êîíòðîëü. Âåëèêó ðîëü ïðè öüîìó âiäiãðຠîñîáèñòèé ïðèêëàä. Ñóêóïíiñòü óñiõ íàâåäåíèõ ïîçèòèâíèõ ÿêîñòåé ñêëàäຠñèëó âîëi ëþäèíè. Ó êîæíî¿ ëþäèíè º âñi âîëüîâi ÿêîñòi, àëå ðîçâèíóòi âîíè íåîäíàêîâî. ßê ïîçèòèâíi, òàê i íåãàòèâíi ÿêîñòi âîëi íå º ïðèðîäæåíè- ìè. Âîíè ðîçâèâàþòüñÿ ó ïðîöåñi æèòòÿ i äiÿëüíîñòi. Ê. Óøèíñüêèé çàçíà÷àâ, ùî âîëÿ íàøà, ÿê i íàøi ì’ÿçè, çìiöíþºòüñÿ òiëüêè âiä äiÿëüíîñòi, ÿêà ïîñòiéíî ïîñèëþºòüñÿ: íàäìiðíèìè âèìîãàìè ìîæíà ïiäiðâàòè i âîëþ, i ì’ÿçè i çóïèíèòè ¿õ ðîçâèòîê; àëå íå äàþ÷è ¿ì âïðàâè, ìè íåîäìiííî ìàòèìåìî ñëàáêi ì’ÿçè i ñëàáêó âîëþ. Ùîäåííà ïðàöÿ òà ïîäîëàííÿ òðóäíîùiâ ìîæóòü ñòàòè äîáðîþ øêîëîþ äëÿ çìiöíåííÿ âîëi. Âåëèêå çíà÷åííÿ â ðîáîòi ìåíåäæåðà ìàþòü éîãî âîëüîâi ÿêîñòi. Àâòîðè êíèãè “×àñ êåð³âíèêà. Åôåêòèâí³ñòü çàñòîñóâàííÿ” Å. Âîóòi- ëàéíåí òà É. Íiññiñåí ñòâåðäæóþòü, ùî íàâiòü ÿêùî ëþäèíà áàãàòî çíຠé óìiº, àëå ïðè öüîìó âiäñóòíÿ âîëÿ, äîáðèì ìåíåäæåðîì âîíà íå ñòàíå. Êëþ÷åì çàãàëüíîãî óñïiõó ôiðìè ñòຠêåðiâíèê, îðãàíiçàòîð âèðîáíèöòâà, â ÿêîãî º ñèëüí³ áàæàííÿ i âîëÿ äî óïðàâëiííÿ ëþäüìè é ñîáîþ. Ñõèëüí³ñòü äî îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi ïåðåäáà÷ຠñàìîñòiéíå âêëþ÷åííÿ â îðãàíiçàöiéíó äiÿëüíiñòü, ïîòðåáó â ¿¿ çäiéñíåííi, ïîñòiéíó ãîòîâíiñòü äî ¿¿ âèêîíàííÿ, åìîöiéíî-ïîçèòèâíå ñàìîïî÷óòòÿ ïðè ¿¿ âèêîíàííi é ïî÷óòòÿ íåçàäîâîëåííÿ çà âiäñóòíîñòi òàêî¿ äiÿëüíîñòi. ÑÏÈÑÎÊ ÂÈÊÎÐÈÑÒÀÍί ÒÀ ÐÅÊÎÌÅÍÄÎÂÀÍί ËIÒÅÐÀÒÓÐÈ 1. Àëåêñååâ À. À., Ãðîìîâà Ë. À. Ïñèõîãåîìåòðèÿ äëÿ ìåíåäæåðîâ. — Ë., 1971. 2. Àíäðîùóê Ã. Ñîâðåìåííûé ìåíåäæåð // Çåðêàëî íåäåëè. — 20 ìàÿ. — Ñ. 11. 3. Âåñíèí Â. Ð. Îñíîâû ìåíåäæìåíòà. — Ì., 1996. 4. Âîëêîâ È. Ä. Ðóêîâîäèòåëþ î ÷åëîâå÷åñêîì ôàêòîðå. — Ë., 1989. 5. Ãåíîâ Ô. Ïñèõîëîãèÿ óïðàâëåíèÿ. — Ì., 1982. 106
- 107. 6. Äâîðåöêàÿ Ã.Â., Ìàõíàðûëîâ Â. Ï. Ñîöèîëîãèÿ òðóäà. — Ì., 1989. 7. Äèêàðåâà À. À., Ìèðñêàÿ Ì. È. Ñîöèîëîãèÿ òðóäà. — Ì., 1989. 8. Äèçåë Ïîë Ì., Ìàê-Êèíëè Ðàíüÿí. Ïîâåäåíèå ÷åëîâåêà â îðãàíèçàöèè. — Ì., 1993. 9. Êîëîìèíñêèé ß. Ë. ×åëîâåê: ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1980. 10. Ëýíä Ï. Ìåíåäæìåíò — èñêóññòâî óïðàâëÿòü (ñåêðåòû è îïûò ïðàêòè÷åñ- êîãî ìåíåäæìåíòà). — Ì., 1995. 11. Ìàêàðåíêî À. Ñ. Êîëëåêòèâ è âîñïèòàíèå ëè÷íîñòè. — Ì., 1972. 12. Ìåñêîí Ì., Àëüáåðò Ì., Õåäîóðè Ô. Îñíîâû ìåíåäæìåíòà. — Ì., 1997. 13. Îáîçîâ Í. Í., Ù¸êèí Ã. Â. Ïñèõîëîãèÿ ðàáîòû ñ ëþäüìè. — Ê., 1999. 14. Ïðàêòè÷åñêèå ñîâåòû äåëîâûì ëþäÿì / Ïîä ðåä. Â. Å. Õðóöêîãî. — K., 1991. 15. Ðóñèíîâ Ô. Ì., Íèêóëèí Ë. Ô., Ôàòêèí Ë. Â. Ìåíåäæìåíò è ñàìîìåíåä- æìåíò â ñèñòåìå ðûíî÷íûõ îòíîøåíèé. — Ì., 1996. 16. Ñàöêîâ Í. ß. Ìåòîäû è ïðèåìû äåÿòåëüíîñòè ìåíåäæåðà è áèçíåñìå- íà. — Áåëàÿ Öåðêîâü, 1993. 17. Ñåêðåòû óìåëîãî ðóêîâîäèòåëÿ / Ïîä ðåä. Ê. Ì. Ëàäåíçàê. — Ì., 1986. 18. Òàãäèñè Ä. Ã. Øîê. — Ì., 1980. 19. Óòêèí Ý. À. Ïðîôåññèÿ — ìåíåäæåð. — Ì., 1992. 20. Ôèëèïïîâ À. Â. Ðàáîòà ñ êàäðàìè: ïñèõîëîãè÷åñêèé àñïåêò. — Ì., 1990. 21. Øèïóíîâ Â. Ã., Êèøêåëü Å. Í. Îñíîâû óïðàâëåí÷åñêîé äåÿòåëüíîñòè. — Ì., 1996. 22. Ù¸êèí Ã. Â. Ïðàêòè÷åñêàÿ ïñèõîëîãèÿ ìåíåäæìåíòà. — Ê., 1994. 107
- 108. Òåìà 5 ÀÂÒÎÐÈÒÅÒ I ÂËÀÄÀ ÊÅÐIÂÍÈÊÀ ÂÈÐÎÁÍÈÖÒÂÀ §1. Àâòîðèòåò êåðiâíèêà — ñóá’ºêòèâíà ñòîðîíà óïðàâëiííÿ Âèñîêèé ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé ñòàòóñ äຠëþäèíi âåëèêó ìî- ðàëüíó âëàäó — íåôîðìàëüíèé àâòîðèòåò, ÿêèé âiäêðèâຠìîæëèâîñòi âïëèâàòè íà iíøèõ ëþäåé. Iíîäi êåðiâíèêè äóìàþòü òàê: “ß — êåðiâíèê, ìîº çàâäàííÿ — êåðó- âàòè ïiäëåãëèìè (òîáòî âèðîáíè÷èì ïðîöåñîì), à ïiäëåãëi ïîâèííi ìåíå ïîâàæàòè i ñëóõàòèñÿ”. Ïðîòå öå çîâñ³ì íå òàê. Îá³éíÿâøè ïîñàäó óïðàâëiíöÿ, ëþäèíà, ÿê ïðàâèëî, íå ìຠîñîáèñòîãî àâòîðèòåòó. Ðàçîì ç ïîñàäîþ âîíà îäåðæóº ïîâíîâàæåííÿ i âëàäó, ÿêi äîäàþòü ñèëè âïëèâó îñîáèñòîñòi êåðiâíèêà ëèøå íà ïåðøèõ ïîðàõ. Àâòîðèòåò æå òðåáà çàâîéîâóâàòè. Íàêàçè àâòîðèòåòíîãî êåðiâíèêà ìàþòü âåëèêó ïåðåêîíëèâó ñèëó i ñïðèéìàþòüñÿ ïiäëåãëèìè áåç íàéìåíøîãî ñóìíiâó. Âïåâíåíiñòü ó éîãî äiÿõ ïîçáàâëÿº ëþäåé, îñîáëèâî ó êðèòè÷íèõ ñèòóàöiÿõ, âiä òðèâàëèõ ðîçì³ðêîâóâàíü ùîäî ïðàâèëüíîñòi ïðèéíÿòîãî ðiøåííÿ. Ïðàöþº, ñêàæ³ìî, â îäíîìó ç ãîñïîäàðñòâ òàëàíîâèòèé àãðîíîì. Äî íüîãî ïðè¿çäÿòü ç iíøèõ ãîñïîäàðñòâ êîëåãè çà ïîðàäîþ. Íi âèìàãàòè â³ä íèõ ðîáèòè òàê ÷è iíàêøå, íi ïîêàðàòè çà çíåâàæëèâå ñòàâëåííÿ äî éîãî ïîðàä, íi çàîõîòèòè äî âïðîâàäæåííÿ äîñâiäó âií íå ìîæå. I âñå- òàêè äî éîãî ñëiâ ïðèñëóõàþòüñÿ, éîãî ðåêîìåíäàöi¿ âèêîíóþòüñÿ íå ãiðøå (à ÷àñòî íàâiòü êðàùå), íiæ íàêàçè òà iíñòðóêöi¿, ùî ïiäêð³ïëåíi ïðàâîâèìè íîðìàìè. Òàêèé àãðîíîì ó ïñèõîëîãi÷íîìó ðîçóìiííi òà- êîæ ìຠâëàäó íàä ëþäüìè, ÿêi éîìó í³ ïðÿìî, í³ îïîñåðåäêîâàíî íå ïiäïîðÿäêîâàíi. Öå âëàäà ðîçóìó, ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi îñîáè- 108
- 109. ñòîñòi. Ïîðàäè òàêîãîàãðîíîìà ìàþòü ñèëó ïðàâîâîãî íàêàçó. Àâòî- ðèòåò º äiéîâèì ïîêàçíèêîì åôåêòèâíîñòi êåðiâíèöòâà, iíñòðóìåíòîì óïðàâëiííÿ. Çà âiäñóòíîñòi àâòîðèòåòó âñi äóìêè êåðiâíèêà çäàþòüñÿ íåãëèáî- êèìè, òàêèìè, ùî íå çàñëóãîâóþòü íà óâàãó. Äîáðîòà ñïðèéìàºòüñÿ ÿê íåùèðà, iç ïðèõîâàíèì çìiñòîì, ïîðàäè — ÿê ëåãêîâàæíi é íåêîìïåòåíòíi. Âèêîðèñòîâóºòüñÿ áóäü-ÿêà ìîæëèâiñòü òëóìà÷åííÿ éîãî äié ÿê íåãà- òèâíèõ, çíåöiíåííÿ ¿õ. Àâòîðèòåò — öå ãðîìàäñüêå âèçíàííÿ îñîáèñòîñòi, îöiíêà êî- ëåêòèâîì âiäïîâiäíîñòi ñóá’ºêòèâíèõ ÿêîñòåé ëþäèíè îá’ºêòèâ- íèì ïîòðåáàì äiÿëüíîñòi. Æèòòÿ ïîêàçóº, ùî ïðîöåñ ôîðìóâàííÿ àâòîðèòåòó — ñïðàâà êîïiòêà i òðèâàëà. Ïðîòå öåé ïðîöåñ ìîæíà ïðèñêîðèòè, ÿêùî çíàòè, ÿêi ñàìå ÿêîñòi êåðiâíèêà º âèçíà÷àëüíèìè ó ôîðìóâàííi àâòîðèòåòó, ÿêi éîãî â÷èíêè âèêëèêàþòü ïîâàãó ó ïiäëåãëèõ, à ùî âiäøòîâõóº. Àâòîðèòåò — öå ñòiéêå ñòàâëåííÿ äî iíøî¿ ëþäèíè, ÿêå âèðàæàºòüñÿ íàñàìïåðåä ó ïî÷óòòÿõ äîâiðè i ïîâàãè äî íå¿. Ñàìå öèì ñòàâëåííÿ äî àâòîðèòåòó âiäðiçíÿºòüñÿ âiä ñèòóàòèâíèõ ïåðåæèâàíü çàäîâîëåíîñòi iíøîþ ëþ- äèíîþ. Ñåðåä ñêëàäîâèõ àâòîðèòåòó îñîáëèâî âàæëèâó ðîëü âiäiãðຠäîâiðà. Äîâiðà ç’ÿâëÿºòüñÿ iç ïåðåêîíàíîñòi ó íàÿâíîñòi â iíøî¿ îñîáè ïåâíèõ çàñëóã, âïåâíåíîñòi, ùî âîíà äiº êîìïåòåíòíî i ïðàâèëüíî, íå ïiäâåäå ó ñêëàäíié ñèòóàöi¿, âèÿâèòü ùèðiñòü i äîáðó âîëþ. Äîâiðà ³ñòîòíî çìiíþº ìiæîñîáèñòiñíå ñïðèéìàííÿ. Äi¿ îñîáè, ÿêà çàñëóãîâóº íà äîâiðó, ìîæóòü çäàâàòèñÿ ïðàâèëüíèìè íàâiòü òîä³, êîëè âîíè íåáåçïåðå÷íi ç ïðîôåñiéíî¿ ÷è ìîðàëüíî¿ òî÷êè çîðó. Ïîìèëêè i íåäîëiêè íàäiëåíîãî äîâiðîþ êåðiâíèêà ÷àñòî íå ïîìi÷àþòüñÿ ÷è çäà- þòüñÿ íå³ñòîòíèìè, âèïàäêîâèìè. I íàâïàêè, çà âiäñóòíîñòi äîâiðè áóäü- ÿêi ñëîâà i äi¿ ëþäèíè ïiääàþòüñÿ ñóìíiâó. Àâòîðèòåò çàëåæèòü âiä ïðîôåñiéíî-äiëîâèõ, ìîðàëüíî-êîìó- íiêàòèâíèõ òà àäìiíiñòðàòèâíî-óïîðÿäíèöüêèõ (ñòèëþ óïðàâëií- íÿ) ÿêîñòåé. Ïðîôåñiéíà äîâiðà ëþäåé äî êåðiâíèêà çîâñiì íå îçíà- ÷àº, ùî âií ïîâèíåí çíàòè áóõãàëòåðñüêèé îáëiê êðàùå â³ä áóõãàëòå- ðà. Íàâiòü ìîæíà ñêàçàòè, ùî êåð³âíèê, ÿêèé ââàæàº, ùî âií çíຠáiëüøå çà ãîëîâíèõ ñïåöiàëiñòiâ ñâ ôiðìè, ïiäïðèºìñòâà, ìîæå çàâäàòè øêî- äè. Äîâiðà íàðîäæóºòüñÿ òîäi, êîëè ïiäëåãëi çíàþòü, ùî êåðiâíèê ïåðø íiæ ïðèéíÿòè ðiøåííÿ âèáðàâ êðàùå ç òèõ, ùî éîìó çàïðîïîíóâàëè ñïåöiàëiñòè. Ïðîôåñiéíà äîâiðà ôîðìóºòüñÿ i íà îñíîâi ÿêîñòi âèêî- íàííÿ êåðiâíèêîì ñâî¿õ ñëóæáîâèõ îáîâ’ÿçêiâ òà ðiâíÿ ðîçâèòêó ó íüî- 109
- 110. ãî ïðîôåñiéíî çíà÷óùèõÿêîñòåé. Öå íàñàìïåðåä äiëîâà ñïðÿìîâàíiñòü îñîáèñòîñòi, ÿêà ïåðåäáà÷ຠiíòåðåñ äî óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi, ïî- òðåáó çàéìàòèñÿ íåþ. Óïðàâëiíåöü, ìåíåäæåð ïîâèíåí âiä÷óâàòè ðàäiñòü âiä âèêîíóâàíî¿ ðîáîòè i âiä ðåçóëüòàòiâ ïðàöi çàâäÿêè âiäïîâiäíîñòi âèìîãàì i óìîâàì ðîáîòè, âèÿâëÿòè iíiöiàòèâó i ñàìîñòiéíî ïðèéìàòè ðiøåííÿ, êîðèñòóþ÷èñü ñâî¿ìè ïðàâàìè, âèêîíóþ÷è ñâî¿ îáîâ’ÿçêè, i áðàòè íà ñåáå âñþ âiäïîâiäàëüíiñòü: áðàòè ó÷àñòü ó ñàìîóïðàâëiííi íà âñiõ ðiâíÿõ. Ìå- íåäæåð ïîâèíåí ëþáèòè ñâîþ ïðîôåñiþ, îäåðæóâàòè çàäîâîëåííÿ âiä ïðîöåñó âèêîíàííÿ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi. Äîáðèé óïðàâëiíåöü ââàæຠñåáå ÷àñòèíîþ ñâîãî ãîñïîäàðñòâà, à ãîñïîäàðñòâî — ÷àñòèíîþ ñâîãî æèòòÿ. Ñåðåä ïðîôåñiéíî âàæëèâèõ ÿêîñòåé ñó÷àñíîãî ìåíåäæåðà îñîá- ëèâå ìiñöå ïîñ³äຠäiëîâà ïiäïðèºìëèâiñòü. Öiêàâà åòèìîëîãiÿ ñëîâà “ïiäïðèºìëèâèé”. Ó Ñëîâíèêó ðîñ³éñüêî¿ ìîâè çà ðåäàêöiºþ Ñ. Îæåãîâà âîíî òðàêòóºòüñÿ ÿê óìiííÿ çàïðîâàäèòè áóäü-ùî â ïîòðiáíèé ìîìåíò, âèíàõiäëèâèé, ïðàêòè÷íèé. Áiëüø ðîçãîðíóòå òëóìà÷åííÿ ïîäàíî ó ñëîâ- íèêó Â. Äàëÿ: “Áóòè ïiäïðèºìëèâèì — îçíà÷ຠçàìèñëþâàòè, âèðiøóâàòè, âèêîíóâàòè áóäü-ÿêó íîâó ñïðàâó, áðàòèñÿ çà âèêîíàííÿ ÷îãîñü çíà÷óùî- ãî”, à ñëîâî “ïiäïðèºìëèâèé” òðàêòóºòüñÿ òàê: “ñõèëüíèé, çäàòíèé äî ìàñøòàáíèõ äié, ñìiëèâèé, ðiøó÷èé, âiäâàæíèé äî òàêèõ ñïðàâ”. Äiëîâà ïiäïðèºìëèâiñòü — öå é äîáðå ðîçâèíóòà äiëîâà óÿâà, âìiííÿ ïåðåäáà÷àòè íàïåðåä íàñëiäêè ïðèéíÿòòÿ ðiøåíü, åôåêò âiä óâåäåííÿ íî- âèõ ôîðì ãîñïîäàðþâàííÿ, áà÷èòè äàëi áåçïîñåðåäíüî äàíîãî, äèâèòèñÿ â ìàéáóòíº. Äî äiëîâèõ ÿêîñòåé ñó÷àñíîãî ìåíåäæåðà íàëåæèòü òàêîæ âìiííÿ äiÿòè â óìîâàõ íåâèçíà÷åíîñòi. Â÷àñíî àíàëiçóâàòè i çíàõîäèòè ïðà- âèëüíå ðiøåííÿ, îïåðàòèâíî îðiºíòóâàòèñÿ ó ñêëàäíèõ óìîâàõ ðîáîòè, íå âïàäàòè ó âiä÷àé. Ìè ÷àñòî çóñòði÷àºìîñÿ ç êåðiâíèêàìè, ÿêi ñòðàæ- äàþòü “óïðàâëiíñüêèì áîÿãóçòâîì”. Âîíè ñõèëüí³ çàíàäòî ïàñóâàòè ïåðåä îáñòàâèíàìè, ìèðèòèñÿ ç íèìè, æåðòâóþ÷è ñâî¿ìè ïðèíöèïàìè, îñîáëèâî ÿêùî äîäåðæàííÿ öèõ ïðèíöèïiâ ìîãëî á çàøêîäèòè ¿õ ïîïóëÿðíîñòi â î÷àõ ÿê ïiäëåãëèõ, òàê i âèùîãî êåðiâíèöòâà. Äiëîâà ñïðÿìîâàíiñòü ïåðåäáà÷ຠïðàãíåííÿ îñîáèñòîñòi ïîñòiéíî ñàìîâäîñêîíàëþâàòèñü. Öå ïåðåäáà÷ຠïîñòiéíå ïðàãíåííÿ äî âñüîãî íîâîãî, éîãî âïðîâàäæåííÿ. ²íøèìè ñëîâàìè, ïîâèííà áóòè ñòiéêà óñ- òàíîâêà íà íîâå, ñïðèéíÿòëèâiñòü äî çìií. Ñüîãîäíi, â óìîâàõ æîðñòêî¿ êîíêóðåíöi¿, ìåíåäæåð ïîâèíåí ïîñòiéíî øóêàòè íîâ³ ôîðìè ðîáîòè, âèâ÷àòè ïåðåäîâèé äîñâiä, ìàêñèìàëüíî ïðàãíóòè äî ïðîôåñiéíîãî ñïiëêóâàííÿ ç êîëåãàìè, âìiëî êîðèñòóâàòèñÿ íîâîþ iíôîðìàöiºþ. 110
- 111. Íåîáõiäíî áàãàòî ÷èòàòèi âèâ÷àòè íîâó ïðîôåñiéíó ëiòåðàòóðó, îâîëîäiâàòè íàéíîâiøèìè ìåòîäàìè i ïðèéîìàìè óïðàâëiííÿ. Ãëèáîêi ïðîôåñ³éíi çíàííÿ, òîáòî âèñîêèé ïðîôåñiîíàëiçì ìåíåäæåðà, — îñíîâà äiëîâîãî àâòîðèòåòó. Äiëîâà ñïðÿìîâàíiñòü — öå é âèñîêà ñîöiàëüíà àêòèâíiñòü êåðiâíè- êà. Âií ïîâèíåí äîáðå îðiºíòóâàòèñü ó ñó÷àñíîìó ñòàíîâèùi êðà¿íè, âìiëî ïîºäíóâàòè îñîáèñòi é ñóñïiëüíi iíòåðåñè, âèÿâëÿòè ñîöiîöåíò- ðèçì, áóòè ïàòðiîòîì ñâ äåðæàâè. Õàðàêòåðèçóþ÷è ìîðàëüíi ÿêîñòi îñîáèñòîñòi, ìè âèçíà÷àºìî ¿¿ ñòàâ- ëåííÿ äî ëþäåé, äî âèêîíóâàíî¿ ðîáîòè i äî ñåáå. Öå òàêi ÿêîñòi, ÿê ñêðîìíiñòü, ïðàöåëþáíiñòü, ñòàðàííiñòü, äîáðîñîâiñíiñòü, îõàéíiñòü (ó ðîáîòi ç äîêóìåíòàìè, ó çîâíiøíüîìó âèãëÿäi), ñïðàâåäëèâiñòü, äîáðîçè÷ëèâiñòü, ïðèâiòíiñòü, ââi÷ëèâiñòü, ïîâàãà äî ëþäåé, ÷óéíiñòü, ïîðÿäíiñòü òà ií. Íèíi â íàø³é äåðæàâ³ íàñòàëè âàæêi ÷àñè, i öå íå ìîæå íå âiäáèòèñÿ íà ìîðàëüíîñòi êîæíîãî ¿¿ ÷ëåíà i íàðîäó. Ê. Ðîäæåðñ — çàñíîâíèê àìåðèêàíñüêî¿ ãóìàíiñòè÷íî¿ (“îðiºíòîâàíî¿ íà ëþäèíó”) øêîëè ïñèõîëîãi¿ âèñëîâëþº äóìêó, ùî ñüîãîäíi äî ëþäèíè ïåðåñòàëè ñòà- âèòèñÿ ïî-ëþäñüêè, òîìó âîíà é ñòຠíåëþäåì. Ìåíåäæåð, ôîðìóþ÷è îñîáèñòèé àâòîðèòåò, ìຠáóòè çðàçêîì ìîðàëüíîñòi â êîëåêòèâi. Ó ïiäëåãëèõ ïîâèííà áóòè äîâiðà äî éîãî ìîðàëüíèõ ÿêîñòåé. Íàéáiëüøå â áiçíåñ³ öiíóþòüñÿ äîáðà ðåïóòàöiÿ i íàäiéíiñòü, îáîâ’ÿçêîâiñòü. Áiçíåñ — ñïðàâà ñóòî iíäèâiäóàëüíà, ïåðñîíiôiêîâàíà, êîëè çà ðåçóëüòàòè ñâ äiÿëüíîñòi âè âiäïîâiäàºòå íå òiëüêè ìàòåðiàëüíî, à é ñâî¿ì ³ì’ÿì. Ñòàâëåííÿ ðiçíèõ ëþäåé äî âàøî¿ ôiðìè âïëèâຠíà âàøó äiÿëüíiñòü i çáóò ãîòîâî¿ ïðîäóêöi¿. Äîâiðà ç áîêó íàñåëåííÿ ñòâîðþº óìîâè äëÿ ñòàá³ëüíî¿ äiÿëüíîñòi. Ïåðåêîíàâøèñü ó âèñîêié ÿêîñòi ïîñëóã, ñïîæèâà÷³ é ïàðòíåðè áóäóòü çàöiêàâëåíi â ïî- äàëüøîìó ñïiâðîáiòíèöòâi ç âàìè. Íàâïàêè, ïiäðèâ ðåïóòàöi¿ ïðèçâî- äèòü âðåøò³-ðåøò äî ãðîøîâèõ âòðàò. Õòî ìàòèìå ñïðàâó ç íåïîðÿä- íîþ ëþäèíîþ? Ïàðòíåðè, âòðàòèâøè äî âàñ äîâiðó, çàìîðîçÿòü óãîäè, à ñïîæèâà÷³ ïðîñòî âiäìîâëÿòüñÿ âiä òîâàðó. Ñëóõè øâèäêî ïîøè- ðÿòüñÿ, ñòâîðÿòü ïiäïðèºìöþ äóðíó ñëàâó i çàïîä³þòü âåëèêî¿ øêîäè iìiäæó òà êàð’ºði. Ó áiçíåñi äiþòü íåôîðìàëüíi çàêîíè, çãiäíî ç ÿêèìè á³ëüø³ñòü äiëîâèõ âiäíîñèí áàçóºòüñÿ íå íà äîêóìåíòàõ, à íà ñëîâåñíié óãîäi, òîáòî íà äîâiði äî ñëîâà ïàðòíåðà i ïîâàãè äî âëàñíèõ çîáîâ’ÿçàíü. Ïîðÿäíiñòü ïåðåäáà÷ຠiíøó âàæëèâó ìîðàëüíó ÿêiñòü — ÷åñíiñòü. Êàæóòü, ùî íàñòàëè ÷àñè, êîëè ÷åñíèì áóòè ïðîñòî íåìîæëèâî. 111
- 112. Àíãëiéñüêèé äðàìàòóðã Ó.Øåêñï³ð ñòâåðäæóâàâ: “Íå áóâຠ÷àñiâ íàñòiëüêè âàæêèõ, ùîá ïåðåñòàòè áóòè ÷åñíèì”. À iíäiéñüêi ôiëîñîôè â÷àòü, ùî ÷åñíiñòü — íå ñòiëüêè ìàíåðà ïîâåäiíêè, ñêiëüêè ñòàí äóøi. Àáî âií º, àáî éîãî íåìàº. Ïîðÿäíiñòü íå iñíóº íàïîëîâèíó. ²òàëiéñüêi ïñèõîëîãè âñòàíîâèëè, ùî â áóäü-ÿêîìó êîëåêòèâi 25 % ñëóæáîâöiâ àáñîëþòíî ÷åñíi, 25 % — ïîòåíöiéíi çëîäi¿ i çðàäíèêè, ðåøòà — äåñü ïîñåðåäèíi (Êîìñîìîëüñêàÿ ïðàâäà. — 1995. — 21 èþíÿ). Áiëüøiñòü êåðiâíèêiâ äîáðå ðîçóìiþòü çíà÷óù³ñòü äëÿ ôîðìóâàííÿ àâòîðèòåòó ñiìåéíèõ âiäíîñèí. Äîáðèé ñiì’ÿíèí çàâæäè êîðèñòóºòüñÿ ïîâàãîþ ñåðåä êîëåã, ìຠäîáðó ðåïóòàöiþ. Ó äiëîâîìó ñâiòi ÑØÀ º îäíå íåïèñàíå ïðàâèëî. Äîòðèìóºòüñÿ âîíî äîñèòü ñóâîðî, à ñóòü éîãî ó òàêîìó. ßêùî õî÷åø çðîáèòè êàð’ºðó i âëàøòóâàòèñÿ ó ïðîöâiòàþ÷ó ôiðìó ÷è âiäîìèé ñâî¿ìè òðàäèöiÿìè áàíê, òî ñëiä íàñàì- ïåðåä ïîêàçàòè íå äèïëîì óíiâåðñèòåòó, à ... øëþáíó óãîäó, òà ùå é ç òðèði÷íèì ñòàæåì. Àíêåòóâàííÿ, ïðîâåäåíå ãàçåòîþ “Íüþ-Éîðê òàéìñ”, ïîêàçàëî, ùî íå îäèí iç 30 ìåíåäæåðiâ âåëèêèõ ôiíàíñîâèõ òà iíäóñòðiàëüíèõ îðãàíiçàöié íå âçÿâ íà ðîáîòó íåîäðóæåíèõ ìîëîäèõ àìåðèêàíöiâ. Îäèí ç äèðåêòîðiâ áàíêó ïîÿñíèâ, ùî îäðóæåíi ïðàöþ- þòü ñòàáiëüíiøå, ñåðéîçíiøå, ç âåëèêîþ âiääàíiñòþ ôiðìi, ïî÷óòòÿì îáîâ’ÿçêó äî âèêîíóâàíèõ ñïðàâ. Äiëîâà âiääà÷à, âèíàõiäëèâiñòü i ÷åñíiñòü ó ðîáîòi îäðóæåíèõ ìåíåäæåðiâ âèù³, íiæ ó íåîäðóæåíèõ. Ïðàâèëî ïðiîðèòåòà îäðóæåíèõ ïðè íàéìàíí³ íà ðîáîòó íàðîäèëî- ñÿ â ÑØÀ. Ïðîòå ñüîãîäíi éîãî äîòðèìóþòüñÿ ó Êàíàäi òà ßïîíi¿.  ßïîíi¿ öå ïðàâèëî âèêîðèñòîâóþòü ó êîíöåðíàõ ³ç ñóïåðñó÷àñíèìè òåõíîëîãiÿìè. Ó Ïiâäåííié Êîðå¿ îäðóæåíèì âiääàþòü ïåðåâàãó þðèäè÷íi êîíòîðè, ñóäíîáóäiâíi ôiðìè i òîðãîâåëüíi êîðïîðàöi¿, ÿêi íàéìàþòü êîìiâîÿæåðiâ. Ó Ôiíëÿíäi¿ áàãàòî ôiðì ïî÷àëè çàîõî÷óâàòè øëþáè ìiæ ñâî¿ìè ñïiâðîáiòíèêàìè, ïîâiäîìëÿº ãàçåòà “Ôiíâåñò”. Äîñèòü âèñîêî öiíóþòüñÿ òàêi ìîðàëüíi ÿêîñòi êåðiâíèêà, ÿê ÷óéíiñòü, ñïðàâåäëèâiñòü â îöiíöi ñâî¿õ â÷èíêiâ i â÷èíêiâ iíøèõ, ïðè ðîçïîäiëi ìàòåðiàëüíèõ áëàã. ×óéíiñòü — íàñàìïåðåä óâàãà äî ëþäåé. Ðîçâèâà- þ÷è â ñîái çâè÷êó âèÿâëÿòè óâàãó, ñïîñòåðåæëèâiñòü äî ïîòðåá òà iíòåðåñiâ iíøèõ ëþäåé, ¿õ ïî÷óòòiâ i ïåðåæèâàíü, ìè âîäíî÷àñ ðîçâè- âàºìî â ñîái ÷óéíiñòü. Ëþäè, ÿêi áàéäóæi äî îòî÷óþ÷èõ, çàéíÿòi ëèøå ñîáîþ, ñòðàæäàþòü â³ä “äóøåâíîãî äàëüòîí³çìó”. Óñi ëþäè äëÿ “äó- øåâíîãî äàëüòîí³êà” — íà îäíå ëèöå. À ÿêùî öå ìåíåäæåð? Òîäi äëÿ íüîãî êîëåêòèâ — îäíîìàíiòíà ìàñà, ÿêîþ òðåáà óïðàâëÿòè, íå áà÷à÷è iíäèâiäóàëüíèõ çäiáíîñòåé i ìîæëèâîñòåé êîæíîãî. Âåëèêå 112
- 113. ñîöiàëüíå äîñëiäæåííÿ ðîáiòíèêiâÑØÀ, ïðîâåäåíå ó 80-õ ðîêàõ îðãàíiçàöiºþ Ïàáëiê Àäæåíäà Ôîðóì, äàëî òðèâîæíi ðåçóëüòàòè: • ìåíø íiæ 25 % ïðàöþþ÷èõ äàëè ïîçèòèâíó âiäïîâiäü íà ïèòàí- íÿ “×è çàâæäè Âè íà ðîáî÷îìó ìiñöi ðîáèòå âñå ìîæëèâå?”; • ïîëîâèíà îïèòàíèõ çàÿâèëà, ùî íà ðîáî÷îìó ìiñöi âîíè ðîá- ëÿòü ëèøå ñòiëüêè, ñê³ëüêè ïîòð³áíî äëÿ çáåðåæåííÿ ìiñöÿ; • 75 % îïèòàíèõ âèçíàëè, ùî ìîãëè á ïðàöþâàòè íàáàãàòî êðàùå é åôåêòèâíiøå. Ðåçóëüòàòè öèõ äîñëiäæåíü õàðàêòåðíi íå ëèøå äëÿ ÑØÀ; âîíè âiäáèâàþòü çàãàëüíó êàðòèíó áiëüøîñòi ïðîìèñëîâî ðîçâèíåíèõ êðà¿í ñâiòó. Êåðiâíèê ïîâèíåí ïîáà÷èòè â êîæíîìó ïðàö³âíèêîâ³ íàéá³ëüøó öiííiñòü — éîãî íåïîâòîðíó i ïðåêðàñíó îñîáèñòiñòü — i òîé äîñÿãíå íàéêðàùèõ ðåçóëüòàò³â ó ñâî¿é äiÿëüíîñòi. I ãîëîâíå — çðîáèòü öå ç ðàäiñòþ, íå ñòiëüêè âiä òîãî, ùî ãiäíî îöiíèëè éîãî çíà÷óùiñòü i âåëè- êó öiííiñòü, à é âiä òîãî, ùî ñàìå â äiÿëüíîñòi, ó ïîäîëàííi âåðøèí âîíà, öÿ îñîáèñòiñòü, i ðåàëiçóºòüñÿ. Äîñèòü ðiäêî çóñòði÷àºòüñÿ ñüîãîäíi òàêà ìîðàëüíà ðèñà îñîáèñòîñòi, ÿê ñêðîìíiñòü. Âìiííÿ ðîáèòè áàãàòî äîáðîãî i êîðèñíîãî äëÿ ëþäåé, êîëåêòèâó, êðà¿íè i ïðè öüîìó íå âèñòàâëÿòè âëàñíîãî “ÿ”, íå ïiäêðåñ- ëþâàòè çíà÷óùîñòi âëàñíî¿ îñîáèñòîñòi — ñàìå òàêó ïîâåäiíêó ïåðåäáà- ÷ຠöÿ ÿêiñòü. Äåÿêi ëþäè âiäêèäàþòü ñêðîìíiñòü ÿê íåïîòðiáíó ïðîôåñiîíàëüíîìó ìåíåäæåðîâ³ ðèñó, îòîòîæíþþ÷è ¿¿ ³ç ñîðîì’ÿçëèâiñòþ. Âèçíà÷àþ÷è ñîðîì’ÿçëèâiñòü, ìè íàçèâàºìî ñòðàõ ïåðåä ïóáëi÷íèìè âè- ñòóïàìè, ìîâíi óñêëàäíåííÿ, í³ÿêîâiííÿ, ïðîáëåìó ó âñòàíîâëåííi êîìóíiêàòèâíèõ çâ’ÿçêiâ òà ií. Ñïðàâä³, ñîðîì’ÿçëèâiñòü ïîðîäæóº ³ öiëó íèçêó ïðîáëåì â óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà: • òðóäíîùi â êîíòàêòóâàííi ç íåçíàéîìèìè ëþäüìè, çíàõîäæåííi íîâèõ ïàðòíåðiâ, äðóçiâ, íàëàãîäæåíí³ íîâèõ âiäíîñèí; • íåãàòèâíi åìîöiéíi ñòàíè, òàêi ÿê òðèâîæíiñòü, äåïðåñiÿ, ñàìîòíiñòü; • âiäñóòíiñòü íàïîëåãëèâîñòi ó âiäñòîþâàííi ñâî¿õ äóìîê, íåâìiííÿ ïåðåêîíàòè ñï³âðîçìîâíèêiâ ó ïðàâèëüíîñòi ñâ òî÷êè çîðó; • çàéâà ñòðèìàíiñòü óñêëàäíþº iíøèì ëþäÿì ïðîöåñ îöiíêè iñòèí- íèõ ÿêîñòåé i çäiáíîñòåé ñîðîì’ÿçëèâî¿ ëþäèíè; • íåâìiííÿ ïîäàòè ñåáå ñïîíóêຠîòî÷óþ÷èõ ëþäåé ââàæàòè ñî- ðîì’ÿçëèâó ëþäèíó íåäîáðîçè÷ëèâîþ, âèñîêîìiðíîþ, íå çàöiêàâëåíîþ ó ñïiëêóâàííi. Íiùî òàê íå âiäøòîâõóº ëþäåé âiä êåðiâíèêà i íå ðóéíóº éîãî àâòîðè- òåòó, ÿê ãðóáiñòü. Ãðóáèé äî ïiäëåãëèõ êåðiâíèê äîáðå çíàº, ùî âîíè íå 113
- 114. ìîæóòü âiäïîâiñòè éîìó.×àñòî òàêèé êåðiâíèê ìîæå ïóáëi÷íî îáðàçèòè ëþäèíó, ïðèíèçèòè ¿¿ ãiäíiñòü. Êàòåãîði¿ ìîðàëüíîñòi — ââi÷ëèâiñòü, ïîðÿäíiñòü, òàêòîâíiñòü — âiäíîñÿòü äî “ïàòÿêàííÿ”, äðiáíèöü, íà ÿêi íå ñë³ä çâåðòàòè óâàãè. Àâòîðèòåò êåðiâíèêà, çóìîâëþþ÷è óñïiøíå âèêîíàííÿ ñêëàäíèõ i âiäïîâiäàëüíèõ âèðîáíè÷èõ çàâäàíü, âåëèêîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä ñòè- ëþ i ìåòîäiâ ðîáîòè ç ïiäëåãëèìè. Ñòèëü êåðiâíèöòâà — öå ñòiéêà ñèñòåìà ñïîñîáiâ, ìåòîäiâ, ïðèéîìiâ âïëèâó êåðiâíèêà íà êîëåêòèâ, îðãàíiçàöi¿ ñï³ëüíî¿ äiÿëüíîñòi äëÿ äîñÿãíåííÿ çíà÷óùèõ öiëåé. Ó ñó÷àñíié ëiòåðàòóði ç óïðàâëiííÿ ñòèëü âçàºìîäi¿ êåðiâíèêà ç ïiäëåãëèìè ðîçãëÿäàºòüñÿ íà îñíîâi ïiäõîäó íiìåöüêîãî ïñèõîëîãà Ê. Ëåâiíà, ÿêèé ïðàöþâàâ ó 30-õ ðîêàõ ó ÑØÀ. Âií ðîçð³çíÿº òðè îñíîâíèõ ñòèëi êåðiâíèöòâà: àâòî- êðàòè, äåìîêðàòè i ëåéçåñôåðè (â³ä àíãë. laisser-faire — íåâòðó÷àííÿ, ïîòóðàííÿ). Öÿ êëàñèôiêàöiÿ ä³ñòàëà øèðîêîãî âèçíàííÿ íå òiëüêè â íàóöi, à é â ïîâñÿêäåííîìó æèòòi. Àâòîðèòàðíèé ñòèëü óïðàâëiííÿ íàéïîøèðåí³øèé ó ãîñïîäàðñüêié ñèñòåìi íàøî¿ äåðæàâè (ðèñ. 1). Ïåðåáóäîâà, íà æàëü, íå çìiíèëà íi òèïó ãîñïîäàðþâàííÿ, íi àäìiíiñòðàòèâíî¿ ñèñòåìè. ÒÈÏ ÀÄ̲ͲÑÒÐÀÒÈÂÍÀ ÒÈÏ ÃÎÑÏÎÄÀÐÞÂÀÍÍß ÑÈÑÒÅÌÀ ÊÅвÂÍÈÊÀ Ðèñ. 1 Êåðiâíèê ó öüîìó ëàíöþãó — íàéóðàçëèâ³øå ìiñöå. Âií ïåðåáóâຠìiæ äâîìà âîãíÿìè: ïiäïîðÿäêîâàíèì éîìó êîëåêòèâîì i àäìiíiñòðàòèâ- íîþ ñèñòåìîþ. Àâòîðèòàðíèé ñòèëü óïðàâëiííÿ õàðàêòåðèçóºòüñÿ íàäìiðíîþ öåíòðàëiçàöiºþ âëàäè: êåðiâíèê çîñåðåäæóº âñþ âëàäó â ñâî¿õ ðóêàõ, áåðå íà ñåáå âñi, íàâiòü ÷àñòêîâi, ôóíêöi¿ óïðàâëiííÿ i íàìàãàºòüñÿ âèêëþ÷èòè âñi íåîáõiäíi ñàìîðåãóë³âíi ìåõàíiçìè öüîãî ïðîöåñó. Àâòîêðàò ñàìîâëàñíî ðîçâ’ÿçóº áiëüøiñòü ïèòàíü æèòòÿ êîëåêòèâó, íi ç êèì íå ðàäèòüñÿ, íå ïðàãíå äî êîëåãiàëüíîñòi â ðîáîòi. ×àñòî íå çâàæຠíà äóìêó ñïåöiàëiñòiâ, ïîðóøóº îôiöiéíó ñóáîðäèíàöiþ. Öå ïðè- çâîäèòü äî òîãî, ùî ãîëîâíi ñïåöiàëiñòè çìóøåíi âiäìîâëÿòèñÿ âiä ñâî¿õ ðàíiøå ïðèéíÿòèõ ðiøåíü òà íàêàçiâ, ðîçïîðÿäæåíü, ÿêi íå ñïîäî- áàëèñÿ êåðiâíèêîâ³. Ïðîâîäÿ÷è äiëîâi íàðàäè, àâòîðèòàðíèé êåðiâíèê 114
- 115. âëàäíî i êàòåãîðè÷íîôîðìóëþº ñâîþ äóìêó, ìîæå áóòè ðiçêèì. Çà- ïåðå÷åíü i êðèòèêè íå ëþáèòü i íå ïðèõîâóº öüîãî. Íå ïðàãíå äî çãîäè ç áiëüøiñòþ, íå íàìàãàºòüñÿ çðîáèòè ðiøåííÿ ñïiëüíîþ ñïðàâîþ, íå øóêຠïiäòðèìêè, íåîáõiäíî¿ äëÿ ¿¿ ðåàëiçàöi¿. Òàêèé óïðàâëiíåöü ìຠäîãìàòè÷íå ìèñëåííÿ, ïðè ÿêîìó òiëüêè îäíà âiäïîâiäü ïðàâèëüíà (ÿê ïðàâèëî, öå äóìêà êåðiâíèêà), à âñi iíøi — ïîìèëêîâi. Àâòîðèòàðíi ó÷àñíèêè äiëîâî¿ íàðàäè äiþòü äèíàìi÷íî, àã- ðåñèâíî, iíîäi ñàìîâïåâíåíî, íàìàãàþòüñÿ ïðîâåñòè ñâî¿ iäå¿ i ïðîåêòè, íå çâåðòàþ÷è óâàãè íà ïîãëÿäè ³ äóìêè îòî÷óþ÷èõ. Ó ¿õí³õ ïàðòíåðiâ ïî ñïiëêóâàííþ ðiäêî ç’ÿâëÿºòüñÿ ìîæëèâiñòü âèñëîâèòèñÿ i äî êiíöÿ ñôîðìóëþâàòè ñâîþ ïðîïîçèöiþ. Àâòîðèòàðíèé êåðiâíèê ìຠõâîðîá- ëèâå óïðàâëiíñüêå ÷åñòîëþáñòâî: éîãî âíåñîê ó ïðèéíÿòòÿ ðiøåííÿ çàâæäè ïîâèíåí áóòè íàéáiëüøèì. Öå äèðåêòèâíèé ñòèëü, ïðè ÿêîìó êåðiâíèê ñõèëüíèé äî ïåðåáiëü- øåííÿ àäìiíiñòðàòèâíèõ ìåòîäiâ âïëèâó. Ñòèìóëþþ÷è òðóäîâó àêòèâ- íiñòü ïiäëåãëèõ, âií âèêîðèñòîâóº ïåðåâàæíî íåãàòèâíi ñòèìóëè: çàó- âàæåííÿ, ïîïåðåäæåííÿ, äîêîðè, ïîãðîçè, äîãàíè, ïîêàðàííÿ, ïîçáàâëåí- íÿ ïiëüã, çàáîðîíè, ÿêi âèêëèêàþòü ó ïiäëåãëèõ ïî÷óòòÿ íåñïîêîþ, òðè- âîãè, ñòðàõó, ïðèãíi÷åííÿ. Òàêîæ öå ïîðîäæóº ðîçäðàòóâàííÿ ïðîòè êåðiâíèêà, à iíîäi é åìîöiéíi âèáóõè, äåìîíñòðàòèâíó íåïîêîðó íàêà- çàì, ùî áóëè âiääàíi ó äèðåêòèâíié ôîðìi. Ïðè ïàíóâàííi àäìiíiñòðàòèâíî-êîìàíäíî¿ ñèñòåìè ñïîñòåðiãàºòüñÿ äóæå âåëèêà iíòåíñèâíiñòü êîíòðîëþ çà ðîáîòîþ ïiäëåãëèõ ç áîêó êåðiâíèêà. Âií ïðàãíå îñîáèñòî êîíòðîëþâàòè âñå i âñiõ. Íiêîìó íå äîâiðÿº, ïîñòiéíî òðèìຠâ ïîëi çîðó âñi ñòîðîíè æèòòÿ êîëåêòèâó. Öèì âií äîñÿãຠòî÷íîãî é îáîâ’ÿçêîâîãî âèêîíàííÿ ñâî¿õ âèìîã, ïîñèëþº çàëåæíiñòü ïiäëåãëèõ âiä ñåáå, àëå âîäíî÷àñ çàâäຠøêîäó. Íàïðèêëàä, ÿêùî êåðiâíèê ôiðìè, äå ïðàöþþòü áëèçüêî 200 ïðîôåñiéíî ïiäãîòîâëåíèõ òâîð÷èõ ïðàö³âíèêiâ, íå äîçâîëÿº ïðèéìàòè ðiøåííÿ æîäíîìó çàñòóïíèêó i çàâiäóþ÷îìó âiääiëîì, òî òàêèé ñòèëü êåðiâíèöòâà êîøòóâàòèìå íàäòî äîðîãî. Ó öié ôiðìi âñå ðîáèòüñÿ ç îãëÿäó íà òå, ùî “øåôó öå ñïîäîáàºòüñÿ ÷è í³”. Àâòîðèòàðíi ëiäåðè ñõèëüíi äî ñòåðåîòèïiâ, ìàþòü äóæå æîðñòêi óñòàíîâêè íà ëþäåé, ùî ôîðìóþòü ÷îðíî-áiëå ñïðèéìàííÿ. Êåðiâíèê, ÿêèé äîâãî êîðèñòóºòüñÿ àâòîðèòàðíèì ñòèëåì, ïåðåêîíàíèé: ÿêùî îäíå — äîáðå, iíøå — îáîâ’ÿçêîâî ïîãàíî. Âií ñõèëüíèé äî “íàâiøó- âàííÿ ÿðëèêiâ”, ïåðåáiëüøóþ÷è çíà÷åííÿ ïåðøîãî âðàæåííÿ ïðî ëþ- äèíó. Ñòåðåîòèïè íàäòî ñòiéêi é ïîäîëàòè ¿õ âàæêî. 115
- 116. Óïðàâëiííÿ ïðè òàêîìóñòèëi æîðñòêå. Óñïiõè ó âèðîáíèöòâi äîñÿ- ãàþòüñÿ íàäìiðíîþ âèìîãëèâiñòþ, ïðè öüîìó çàáóâàºòüñÿ ïðèíöèï, ñôîð- ìóëüîâàíèé À. Ìàêàðåíêîì: “Ìàêñèìóì âèìîã äî îñîáèñòîñòi i ìàê- ñèìóì ïîâàãè äî íå¿”. Îöiíêà äiÿëüíîñòi ïiäëåãëèõ çäiéñíþºòüñÿ êðiçü ïðèçìó ëèøå îäíîãî êðèòåðiþ — âèêîíàâñüêî¿ äèñöèïëiíè. Äîáðèé âèêîíàâåöü — äîáðèé ïiäëåãëèé. Âñå iíøå íå ìຠçíà÷åííÿ. Àâòîðèòàðíèé ñòèëü ³ñòîòíî îáìåæóº ñïiëêóâàííÿ ìiæ êåðiâíèêîì i ïiäëåãëèìè. Òàêèé êåðiâíèê íå âðàõîâóº iíäèâiäóàëüíèõ îñîáëèâîñ- òåé ïiäëåãëèõ, íå çâåðòຠóâàãè íà ìiæîñîáèñòiñíi ñòîñóíêè, òðèìຠâåëèêó ñîöiàëüíó äèñòàíöiþ. Ó íåôîðìàëüíèõ ñòîñóíêàõ òàêi óïðàâëiíöi îôiöiéíi é õîëîäíi. ¯õ åêñïðåñiÿ — âèðàç îáëè÷÷ÿ, ïîçà, ðóõè, iíòîíàöiÿ, ìîâà i íàâiòü ìàíåðà îäÿãàòèñÿ — ïiäêðåñëþº ãîëîâóþ÷å ñòàíîâèùå êåðiâíèêà, éîãî íåðiâíiñòü ó ñòàòóñi ç ïiäëåãëèìè. Óñå öå ðîçðàõîâàíå íà òå, ùîá âèêëèêàòè ó ï³äëåãëèõ òðåìòiííÿ i ãîòîâíiñòü ïîêiðëèâî âèêîíóâàòè ðîçïîðÿäæåííÿ. Ïîä³áíà ïîâåä³íêà — öå ¿õ çàñiá ïîñè- ëåííÿ îñîáèñòîãî âïëèâó íà êîëåêòèâ. Àâòîêðàòè ÷àñòî ïðåòåíäóþòü íà âèêëþ÷íiñòü, íåçàìiííiñòü. Ïiäëåãëèõ ñïðèéìàþòü ëèøå ÿê îá’ºêò âïëèâó, à íå ÿê êîëåãó ó ñï³ëüíié ä³ÿëüíîñòi. Iíòåðåñè ëþäèíè ïiäêîðÿþòü iíòåðåñàì ñïðàâè, çàáóâàþ÷è, ùî àäìiíiñòðàòèâíi ñèñòåìè ìàþòü áóòè ìàêñèìàëüíî ãóìàíiçîâàíi. Ó íèõ ïðàöþþòü ëþäè, i öi ñèñòåìè ïîâèííi ïðàöþâàòè äëÿ ëþäåé, à íå ëþäè äëÿ íèõ. Àâòîêðàò íå çàöiêàâëåíèé ó çãóðòîâàíîñòi êîëåêòèâó, òîìó ùî öå ñïðèÿòèìå ïîñèëåííþ âçàºìîâïëèâiâ ïiäëåãëèõ i îáìåæèòü éîãî îñîáèñòó âëàäó. Çãóðòîâàíèé êîëåêòèâ ìîæå ïðîòèñòîÿòè âîëüîâî- ìó òèñêó ç áîêó àäìiíiñòðàöi¿. Òîìó äèðåêòèâíèé ëiäåð ÷àñòî çàî- õî÷óº íàâiòü ðîçêîë ó êîëåêòèâi, ñòâîðåííÿ â íüîìó óãðóïîâàíü. Âií ïiäòðèìóº ëèøå îäèí òèï çãóðòóâàííÿ — ºäíàííÿ íàâêîëî éîãî îñîáè øëÿõîì “ðîçäóâàííÿ” ïðåñòèæó âëàñíî¿ ïåðñîíè. ×åðåç öå íåôîðìàëüí³ ëiäåðè ñïðèéìàþòüñÿ íà ðiâíi ñóïåðíèêiâ, ó ð³çí³ ñïî- ñîáè ñòðèìóºòüñÿ ï³äâèùåííÿ ¿õ àâòîðèòåòó i âïëèâ íà ïiäëåãëèõ. Äèêòàòîð äiº çà ïðèíöèïîì: “ïîäiëÿé i âëàäàðþé”. Ïðàãíå âçàºìî- äiÿòè ç êîæíèì ïðàöiâíèêîì îäèí íà îäèí, âiäîêðåìëþþ÷è éîãî âiä iíøèõ. Öå ñïðîùóº ºäèíîâëàäíå êåðiâíèöòâî, ðîáèòü ëþäåé áåç- çàõèñíèìè ïåðåä ñèëüíîþ îñîáîþ, ïîñèëþº ¿õ òðèâîãó, ïñèõîëîãi÷íó ãîòîâíiñòü ïiäêîðèòèñÿ. Ôðàíöóçüêèé äîñëiäíèê Ð. Ìþøåëëi çâåðíóâ óâàãó íà ìåðåæó êîìóíiêàöié i íà òå, ÿê âîíà âïëèâຠíà ðîáîòó ãðóïè, íà ¿¿ ìîðàëüíèé ñòàí. Ìåðåæà êîìóíiêàöié — ñóêóïíiñòü øëÿõiâ ïåðåäàâàííÿ iíôîðìà- 116
- 117. öi¿, ùî íàäàº÷ëåíàì ãðóïè íåîäíàêîâi ìîæëèâîñòi îäåðæàííÿ iíôîðìàöi¿. Àâòîðèòàðíèé ëiäåð íå ïðàãíå äî ãëàñíîñòi. Ïðî öå ñâiä- ÷èòü ìåðåæà êîìóíiêàöié ïðè àâòîðèòàðíîìó ñòèëi óïðàâëiííÿ, âèçíà÷åíà Ð. Ìþøåëëi (ðèñ. 2). Ó òàêié âèñîêîöåíòðàëiçîâàíié ñèñòåìi iíôîðìàöiÿ ïî ãîðèçîíòàëi ìàéæå íå ôóíêöiîíóº, “íèçîâi” ÷ëåíè êîëåêòèâó ïðàêòè÷íî íå îäåð- æóþòü iíôîðìàöi¿; ïî âåðòèêàëi — òiëüêè ó ðàçi ïîòðåáè i ç âîëi êåðiâíèêà. Ïiäëåãëi ç³ ñâ iíiöiàòèâè íà êàíàë iíôîðìàöi¿ íå âèõî- äÿòü, ïèòàíü êåðiâíèêîâ³ ó áiëüøîñòi âèïàäêiâ íå ñòàâëÿòü, ïîðàä íå äàþòü. Çâè÷àéíî, òàêà ñèñòåìà êîìóíiêàöi¿ íå ìîæå íå âïëèíóòè íà íàñòðié ïiäëåãëèõ òà åôåêòèâíiñòü ðîáîòè âñiº¿ ãðóïè. Çàëåæíî âiä ìîòèâiâ âèêîðèñòàííÿ âëàäè àâòîðèòàðíèé ñòèëü ìîæå íàáóâàòè ÿê íåãàòèâíî¿, òàê i ïîçèòèâíî¿ ñïðÿìîâàíîñò³. Òàê, ó ïîíÿòòÿ “æîðñòêèé êåðiâíèê” iíîäi âêëàäàºòüñÿ ðiçíèé çìiñò: öå ìîæå áóòè äîãìàòè÷íèé ñàìîäåðæåöü, ÿêèé íiêîãî íå ñëóõຠi òðèìຠñâî¿õ ïiäëåãëèõ íà “êîðîòêîìó ìîòóçêó”, àáî êåð³âíèê, ó ÿêîãî º íàïåðåä ðîçðîáëåíèé ÷³òêèé ïëàí ä³é, â³í ìîæå ïîäîëàòè âñi ïåðåïîíè é ðåàëiçóâàòè ïëàí. Æîðñòêèé, àëå íå æîðñòîêèé. Åëåìåíòè àâòîðèòàð- íîãî ñòèëþ, íåçâàæàþ÷è íà éîãî çîâí³øíþ íåïðèâàáëèâiñòü, ìîæóòü áóòè âèêîðèñòàíi ó òàêèõ ñèòóàö³ÿõ: • ó êîëåêòèâi çàïóùåíà ðîáîòà, âiäñóòíÿ äèñöèïëiíà; • ïðè ãîñòðîìó äåôiöèòi ÷àñó, êîëè íåãàéíî ñëiä âèêîíàòè ñêëàä- íó i âiäïîâiäàëüíó ñïðàâó, êåðiâíèê íå ìຠ÷àñó äëÿ ðîçãîðíóòîãî, êîëåãiàëüíîãî äiëîâîãî ñïiëêóâàííÿ; • êîëè ïðîôåñiéíà ï³äãîòîâêà êåð³âíèêà äîñèòü âèñîêà ³ â³í íå ïîòðåáóº äîïîìîãè ïîñàäîâèõ îñiá, ÷åðåç òå ùî âîíè íåäîñòàòíüî êâàëiôiêîâàí³; 117
- 118. • ÿêùî çÿêî¿ñü ïðè÷èíè çàäóì êåðiâíèêà ïîâèíåí çáåðiãàòèñÿ â òàºìíèöi; • â åêñòðåìàëüíèõ óìîâàõ âèðîáíè÷èõ àâàðié òà ³í. I âñå æ ïñèõîëîãè ðåêîìåíäóþòü âèêîðèñòîâóâàòè àâòîðèòàðíèé ñòèëü êåðiâíèöòâà ó âèêëþ÷íèõ ñèòóàö³ÿõ. À ìîëîäîìó óïðàâëiíöþ, ÿêèé çà ñòóïåíåì ïðîôåñiéíî¿ ïiäãîòîâëåíîñòi ñòî¿òü íèæ÷å â³ä ñâî¿õ ïiäëåãëèõ àáî íà îäíîìó ç íèìè ðiâíi, öåé ñòèëü âçàãàëi íå ðåêîìåí- äóºòüñÿ. Ó ïðîòèâíîìó ðàç³ âèíèêຠçàãðîçà ïîâíiñòþ âòðàòèòè ïiäòðèìêó êîëåêòèâó. Òàêèé ñòèëü òàêîæ íåâèïðàâäàíèé ó ðîáîòi ãðîìàäñüêèõ îðãàíiçàöié. ßêùî æ âèêîðèñòàííÿ äèðåêòèâíîãî ñòèëþ çóìîâëåíå ëèøå íå- çäîðîâèì áàæàííÿì ëþäèíè äåìîíñòðóâàòè ñâîþ âëàäó àáî ïðàãíåí- íÿì äî ºäèíîâëàääÿ, òî ïðîöåñ óïðàâëiííÿ íàáèðຠíåãàòèâíî¿ ñïðÿìîâàíîñòi. Âií ïðèçâîäèòü äî ðîçâèòêó ó ïiäëåãëèõ ïàñèâíîñòi, áàéäóæîñòi, ãàëüìóº ïðîÿâè òâîð÷î¿ iíiöiàòèâè, ñàìîñòiéíîñòi. Íàâåäå- ìî ïðèêëàä. 1940 ðiê. Íàêàç Ïðåçèäi¿ Âåðõîâíî¿ Ðàäè ÑÐÑÐ. Áåç äîç- âîëó çàëèøèâ ðîáî÷å ìiñöå — òþðåìíå óâ’ÿçíåííÿ âiä äâîõ äî ÷îòè- ðüîõ ìiñÿöiâ. Ïðîãóë áåç ïîâàæíèõ ïðè÷èí — óâ’ÿçíåííÿ äî øåñòè ìiñÿöiâ. Âèïóñê íåÿêiñíî¿ ïðîäóêöi¿ ïðèðiâíþâàâñÿ äî íàíåñåííÿ íà- âìèñíî¿ øêîäè — ï’ÿòü ðîêiâ. Íà ðåàëiçàöiþ âñiõ öèõ çàõîäiâ ïîêëà- äàëèñÿ âåëèêi íàäi¿. Ïðîòå íà ïðàêòèöi öå íå òiëüêè íå äàëî î÷iêóâàíèõ ðåçóëüòàòiâ, à é ñïðè÷èíèëîñÿ äî ñåðéîçíèõ íåãàòèâíèõ íàñëiäê³â: çá³ëüøèëàñü ê³ëüê³ñòü ïåðåñòðàõóâàëüíèêiâ, ÿêi ïåðåäàâàëè ñïðàâè äî ñóäó áåç áóäü-ÿêèõ ïðè÷èí, êàðàþ÷è áåçíåâèííèõ ëþäåé; áóëè çâåäåí³ íàíiâåöü iíiö³àòèâà i ñàìîñòiéíiñòü ïðàö³âíèêiâ. Çãàäóº êîëèøí³é íà- ÷àëüíèê öåõó Ëåíiíãðàäñüêîãî ïðÿäèëüíî-òêàöüêîãî êîìáiíàòó Ãðè- ãîð’ºâ: “Ïðî ÿêiñòü ïðîäóêöi¿ ìàéñòðè íå õîòiëè ñàìîñòiéíî âèðiøóâàòè ïèòàííÿ, ùîá íå áðàòè íà ñåáå çàéâî¿ âiäïîâiäàëüíîñòi. Âîíè ïðîñòî ìîãëè ïîäçâîíèòè ìåí³ î 3-é ãîäèíi íî÷³, ùîá ñïèòàòè, ÿê ä³ÿòè â òîìó ÷è iíøîìó âèïàäêó”. Äîñëiäæåííÿ ïðîäóêòèâíîñòi êîæíîãî ñòèëþ äîâåëè ùî íàé- åôåêòèâí³øèì º äåìîêðàòè÷íèé ñòèëü óïðàâëiííÿ, ÿêèé ñòâîðþº óìîâè äëÿ åôåêòèâíîãî âèðîáíèöòâà òà ñïðèÿòëèâèé ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷- íèé êëiìàò ó êîëåêòèâi. Äåìîêðàò ó ðîáîòi øèðîêî ñïèðàºòüñÿ íà ñâî¿õ ïiäëåãëèõ, äåëåãóº âiäïîâiäàëüíiñòü ñâî¿ì çàñòóïíèêàì ç óñiõ îïå- ðàòèâíèõ ïèòàíü, íàäiëÿº ¿õ âiäïîâiäíèìè ïðàâàìè òà ïîâíîâàæåííÿìè. Âiäáóâàºòüñÿ ðîçïîäië âëàäè íà îñíîâi âçàºìíî¿ äîìîâëåíîñòi, àëå ïðè öüîìó êåðiâíèê çàëèøຠçà ñîáîþ ïðàâî âèðiøóâàòè ìàãiñòðàëüí³, 118
- 119. ìàñøòàáí³ ïðîáëåìè (õî÷àìîæå i íå ñêîðèñòàòèñÿ öèì ïðàâîì). Éîãî ìèñòåöòâî ïîëÿãຠâ óìiííi êîðèñòóâàòèñÿ âëàäîþ i ïðè öüîìó í³êîëè íå àïåëþâàòè äî íå¿. Äåëåãóâàííÿ ïîâíîâàæåíü — öå âìiííÿ, ÿêå ïîâèíåí ñôîðìóâàòè â ñîái êîæåí êåðiâíèê. Íàñàìïåðåä öå äຠìîæëèâiñòü âèâiëüíèòè âåëèêó ÷àñòèíó âëàñíîãî ðîáî÷îãî ÷àñó. Ïåðåãëÿäàþ÷è ïåðåëiê ñïðàâ íà íàéáëèæ÷èé ïåðiîä ðîáîòè, ìåíåäæåð-äåìîêðàò çàâæäè ñòàâèòü ïå- ðåä ñîáîþ çàïèòàííÿ: “ßêi ñïðàâè ïîòðåáóþòü ñàìå ì áåçïîñåðåä- íüî¿ ó÷àñòi? Íàñêiëüêè öå âàæëèâî?”. I òiëüêè äóæå òåðìiíîâi ïèòàííÿ, ÿêi ïîòðåáóþòü íåãàéíîãî âèðiøåííÿ, ïðèéìຠäî ðîçãëÿäó. ßêùî ó ïiäïîðÿäêóâàííi ìåíåäæåðà º äîáðå ïiäãîòîâëåíi ïðîôåñiéíî i âiäïîâiäàëüíi îñîáè, òî éîãî ïðÿìèé îáîâ’ÿçîê äåëåãóâàòè ¿ì ÷àñòèíó óïðàâëiíñüêèõ çàâäàíü. Ôiðìi ïîòðiáíî ìàòè êiëüêà ïðàö³âíèê³â ç äîñ- òàòíüî çíà÷óùèìè ïîâíîâàæåííÿìè. I öå íå òiëüêè äëÿ òîãî, ùîá ó ìàéáóòíüîìó áóëî ç êîãî îáðàòè íîâîãî äèðåêòîðà. Íàïðèêëàä, ó êîðïîðàöi¿ “Òàéì” äèðåêòîð ÷àñòî ïåðåâîäèâ ðåäàêòîðiâ íà äåÿêèé ÷àñ ç îäíîãî æóðíàëó â iíøèé i ïðèçíà÷àâ ¿õ ïî ÷åðçi âèêîíóâàòè îáîâ’ÿçêè äèðåêòîðà. Öå âíîñèëî íîâi iäå¿ — i â ãîëîâó äèðåêòîðà òàêîæ. Êðiì òîãî, òàêà ðîòàöiÿ ðîçáèâàëà êëàíîâi ãðóïè â îêðåìèõ æóðíàëàõ. Ìåíåäæåð òàêîæ ïîâèíåí áóòè ãîòîâèé äåëåãóâàòè ïîâíîâàæåííÿ íàâiòü òîäi, êîëè âîíè íå áóäóòü âèêîíàíi íà òàêîìó ñàìîìó ÿêiñíîìó ðiâíi, ÿê öå ìiã áè çðîáèòè âií ñàì. Àäæå äåëåãóþ÷è ïîâíîâàæåííÿ, ìåíåäæåð ðîçâèâຠñâî¿õ ïiäëåãëèõ, òóðáóºòüñÿ ïðî ï³äâèùåííÿ ¿õíüîãî ïðîôåñiéíîãî ð³âíÿ. Äåÿêi ìåíåäæåðè íå âìiþòü öüîãî ðîáèòè, ââàæàþ÷è, ùî “øâèäøå çðîáèòè ñàìîìó”, àáî ïîáîþþ÷èñü, ùî äåëåãóâàííÿ ïîâíîâàæåíü áóäå ñïðèéìàòèñÿ ïiäëåãëèìè ÿê ïðîôåñiéíà íåêîìïåòåíòíiñòü i óïðàâëií- ñüêà ñëàáêiñòü êåðiâíèêà. Ìåíåäæåðè ñó÷àñíèõ âåëèêèõ ôiðì i êîìïàíié ñâiòó äåëåãóâàííÿ ïðàâ i îáîâ’ÿçêiâ ââàæàþòü îäíiºþ ç íàéãîëîâíiøèõ ïðîáëåì óïðàâëiííÿ. Àäæå ïðè æîðñòêèõ íîðìàõ êåðîâàíîñòi ëþäèíà ïðîñòî ôiçè÷íî íå ìîæå ñàìîòóæêè åôåêòèâíî óïðàâëÿòè âåëèêîþ êiëüêiñòþ ëþäåé. Ó ïðîòèâíîìó ðàç³ êîìïàíiÿ íàçàâæäè çàëèøèòüñÿ äðiáíîþ ôiðìîþ, ÿêà íå ìຠìîæëèâîñòåé äëÿ ïîäàëüøîãî çðîñòàí- íÿ. Ïðàö³âíèêè òàêî¿ êîìïàí³¿ çàâæäè áóäóòü ñòîÿòè ó ÷åðçi äî “øåôà”, ÷åêàþ÷è éîãî óñíîãî ÷è ïèñüìîâîãî ðîçïîðÿäæåííÿ. Ó ñâîþ ÷åðãó, êåðiâíèê áóäå çàâæäè ïåðåâàíòàæåíèé äåòàëÿìè, ïîòî÷íèìè äðiáíèìè ïðîáëåìàìè ³ íå çìîæå âèð³øóâàòè ñïðàâä³ âåëèê³, ìàñøòàáí³ ïðîáëå- 119
- 120. ìè, ÿêi ïîòðåáóþòüéîãî îñîáèñòî¿ áåçïîñåðåäíüî¿ ó÷àñòi. Îñîáèñòå i ñiìåéíå æèòòÿ òàêîãî êåðiâíèêà îïèíèòüñÿ ïiä çàãðîçîþ, à äðóçiâ â³í çàáóäå. ßêùî æ êåðiâíèê çàõâîð³º, òî éîãî íiêèì áóäå çàìiíèòè. Ìåíåäæåð-äåìîêðàò ïðàãíå çàáåçïå÷èòè ïîçèòèâíó ñàìîðåãóëÿöiþ óïðàâëiíñüêî¿ ñèñòåìè. Êîíòðîëü çà äiÿëüíiñòþ ïiäëåãëèõ çäiéñíþº, àëå íå äî äðiáíèöü, çàîõî÷óº ¿õ äî ñàìî- i âçàºìîêîíòðîëþ. Öèì âií ïiäêðåñëþº ñâîþ äîâiðó äî ïiäëåãëèõ, ðîçâèâຠ¿õ ñàìîñòiéíiñòü òà iíiöiàòèâó. Öå ïîñèëþº ó ïiäëåãëèõ ïî÷óòòÿ íåáàéäóæîñòi äî ñïiëüíèõ ñïðàâ, ñïîíóêຠäî âiäâåðòîãî îáìiíó äóìêàìè. ßïîíñüêi ìåíåäæåðè ââàæàþòü, ùî ñëóõíÿíi âèêîíàâöi, ÿêi òî÷íî äîòðèìóþòüñÿ iíñòðóêöié, íå º äîáðèìè ïðàöiâíèêàìè. Ïðàö³âíèêè ïîâèííi ðîçâèâàòè â ñîái çäiáíiñòü çìiíþâàòè, óäîñêîíàëþâàòè ïðàâèëà òà iíñòðóêöi¿. Ðàçîì ç òèì âîíè ïîâèííi òî÷íî i øâèäêî ¿õ âèêîíóâàòè. Êåðiâíèêè æ ïîâèííi ïîñò³éíî çàîõî÷óâàòè ¿õ äî öiº¿ äiÿëüíîñòi, ñòâîðþâàòè óìîâè äëÿ òîãî, ùîá öÿ ðîáîòà áóëà ïîñòiéíîþ i ñïðèÿëà äîñÿãíåííþ öiëåé âñiº¿ ôiðìè. Òèïîâèì äëÿ äåìîêðàòè÷íîãî ñòèëþ óïðàâëiííÿ º âèêîðèñòàííÿ ïîçè- òèâíèõ ñòèìóëiâ äî ðîáîòè: çàîõî÷åííÿ, ïåðñïåêòèâè “çàâòðàøíüî¿ ðàäîñòi”, ñïèðàþ÷èñü íà ïðèðîäíèé ïîòÿã ëþäèíè äî ïðèºìíîãî, ùî ïîâíiøå çàäîâîëüíÿº ¿¿ ïîòðåáè. Ñâî¿ âèìîãè äåìîêðàò âèñëîâëþº íàé÷àñòiøå â ì’ÿêié, êîíñóëüòàòèâíié ôîðìi: ïîáàæàííÿ, ïîðàäè, ðåêîìåíäàöi¿. Äåìîêðàòè÷íèé ñòèëü îçíà÷àº, ùî ó êåðiâíèêà º ïðàã- íåííÿ âðàõîâóâàòè äóìêó iíøèõ ñïåöiàëiñòiâ, ïåðåâiðÿòè ñâî¿ äóìêè, iäå¿, ðiøåííÿ êîëåãiàëüíî. Ïðè öüîìó îáîâ’ÿçêîâèìè º êîìïðîìiñè, ó ðåçóëüòàò³ ó÷àñíèêè äiëîâî¿ íàðàäè ïåðåêîíóþòüñÿ, ùî ó ñïiëüíî ïðèé- íÿòîìó ðiøåííi º i ¿õ âíåñîê, ùî ¿õ ñïiâðîáiòíèöòâî êåðiâíèêó äîïàìà- ãàº.  óñiõ ç’ÿâëÿºòüñÿ áàæàííÿ “òÿãíóòè â îäèí á³ê”. Àëå ïîâíiñòþ ñïèðàòèñÿ íà êîëåãiàëüíiñòü ó ðîáîòi òàêîæ íåäîöiëüíî. Êåðiâíèê ïî- âèíåí áóòè ó ñâî¿õ ðiøåííÿõ òðîõè ïîïåðåäó êîëåêòèâó, áðàòè íà ñåáå áiëüøó ÷àñòèíó âiäïîâiäàëüíîñòi çà ïðèéíÿò³ ðiøåííÿ. Òàêîæ íå çàâæ- äè º ÷àñ äëÿ êîëåãiàëüíîãî îáãîâîðåííÿ. ßê óæå çàçíà÷àëîñÿ, ó ïðîöåñi óïðàâëiííÿ ïðèíöèïîâîãî çíà÷åííÿ íàáóâຠïîòiê iíôîðìàöi¿. Ìåíåäæåð, ïî ñóòi, º iíôîðìàöiéíèì öåíò- ðîì. Iíôîðìàöiÿ íàäõîäèòü äî íüîãî â ñèëó éîãî îôiöiéíîãî ïîëî- æåííÿ, ñòàòóñó, i âîíà ìຠáóòè îöiíåíà. Ó ñâîþ ÷åðãó, ìåíåäæåð ïîâè- íåí ïåðåäàâàòè íåîáõiäíó iíôîðìàöiþ ÿê óñåðåäèíi ïiäðîçäiëó, òàê i çà éîãî ìåæàìè. Íàïðèêëàä, óïðàâëiííÿ â ÿïîíñüêèõ ôiðìàõ ïîáóäî- âàíå íà iíôîðìàöi¿, à â éîãî îñíîâó ïîêëàäåíî iäåþ: “óñi ðiâíi óïðàâ- ë³ííÿ i óñ³ ïðàö³âíèêè ïîâèííi êîðèñòóâàòèñÿ ñïiëüíîþ iíôîðìàöiºþ ïðî ïîëiòèêó i äiÿëüíiñòü ôiðìè”. 120
- 121. Ìåðåæà êîìóíiêàöi¿ ïðèäåìîêðàòè÷íîìó ñòèëi óïðàâëiííÿ ñõåìàòè÷íî ïîêàçàíà íà ðèñ. 3.  óïðàâëiííi âèðîáíèöòâîì ñëiä ïðàãíóòè äî ãëàñíîñòi: ïðîöåñ ïðèé- íÿòòÿ ðiøåíü ìຠáóòè âiäêðèòèé äëÿ âñiõ. Ïîñòiéíi íàðàäè iç öiëåñïðÿìîâàíîþ iíôîðìàöiºþ ïîêðàùóþòü ñòîñóíêè ìiæ ëþäüìè, çëàãîäæåíiñòü ó äiÿõ, ãðóïîâó îðiºíòàöiþ, ðîçâèâàþòü ó ïðàö³âíèê³â ïî÷óòòÿ ñïiëüíî¿ âiäïîâiäàëüíîñòi, ùî ïîçèòèâíî âïëèâຠíà ïðîäóêòèâ- íiñòü ïðàöi. Ïðè äåìîêðàòè÷íîìó ñòèëi óïðàâëiííÿ ëþäè ìîæóòü íàâ÷àòèñÿ îäèí ó îäíîãî ïî ãîðèçîíòàëi, êîëè êîæíèé ñòຠäæåðåëîì iíôîðìàöi¿, çíàíü äëÿ iíøîãî i îäåðæóº ïiäòðèìêó òà äîïîìîãó ç ðiçíèõ íàïðÿìêiâ. Ïîíàä 30 % ðîáî÷îãî ÷àñó êåðiâíèê-äåìîêðàò âèòðà÷ຠíà âiäâiäó- âàííÿ âèðîáíè÷èõ ïiäðîçäiëiâ, çóñòði÷i ç ïðàö³âíèêàìè áåçïîñåðåäíüî íà ðîáî÷èõ ìiñöÿõ. Ó ïðîöåñi òàêîãî ñïiëêóâàííÿ âií ãëèáøå ïiçíຠïiäëåãëèõ, ¿õ ïîòðåáè, òóðáîòè, äîïîìàãຠâèðiøóâàòè âèðîáíè÷³ òà îñîáèñòi ïðîáëåìè. Òàê, òåîðåòèêè ÿïîíñüêîãî ìåíåäæìåíòó ââàæà- þòü çà ïîòð³áíå ïîñòiéíó ïðèñóòíiñòü êåðiâíèêiâ íà âèðîáíèöòâi. ¯õ çîáîâ’ÿçóþòü âiòàòèñÿ ç ïiäëåãëèìè çà ðóêó, íàçèâàòè ¿õ ïîâíå iì’ÿ, ç’ÿñîâóâàòè, ÷è º íà ìiñöÿõ ïîòð³áí³ òåõíi÷íi çàñîáè, íå çàëèøàòè ïîçà óâàãîþ æîäíèõ “äðiáíèöü”. Ìåíåäæåð íà ìiñöi îðãàíiçîâóº óñóíåííÿ óñêëàäíåíü, äຠâiäïîâiäíi ðîçïîðÿäæåííÿ. ßêùî æ ïðèïóñòèòè, ùî ïðîõîäèòü ÷àñ, à iíôîðìàöiÿ äî êåðiâíèêà íå äîõîäèòü, íåäîðîáêè i ïåðåøêîäè çàëèøàþòüñÿ, òî ó ïðàö³âíèêiâ âèíèêຠïî÷óòòÿ õðîíi÷íî¿ àïàòi¿, ÿêà ïðèçâîäèòü äî áåçâiäïîâiäàëüíîñòi. 121
- 122. Äóæå êîðèñíî çóñòði÷àòèñüêåðiâíèêó ç ïðàö³âíèêàìè ó âiëüíèé âiä ðîáîòè ÷àñ. Íà öèõ çóñòði÷àõ êåðiâíèê âèñëóõîâóº êðèòè÷íi çàóâàæåí- íÿ íà àäðåñó îêðåìèõ ñëóæá, áåðå ¿õ äî âiäîìà i ïîòiì ó ðîáî÷îìó ïîðÿäêó âèðiøóº ïîñòàâëåíi ïèòàííÿ. Äîñëiäæåííÿ ïîêàçóþòü, ùî âñòà- íîâëåííÿ íåôîðìàëüíèõ âiäíîñèí ìiæ êåðiâíèêîì i ïiäëåãëèìè, óñó- íåííÿ íàïðóæåíîñòi â ¿õ ñòîñóíêàõ ñïðèÿþòü êðàùîìó ðîçâ’ÿçàííþ âèðîáíè÷èõ ïðîáëåì i ïiäâèùåííþ ïðîäóêòèâíîñòi ïðàöi. Ñëiä ïàì’ÿ- òàòè, ùî òàêi çóñòði÷i — åôåêòèâíå äæåðåëî iíôîðìàöi¿. Äåìîêðàò ïîñòiéíî òóðáóºòüñÿ ïðî çãóðòîâàíiñòü òðóäîâîãî êî- ëåêòèâó, ïðàãíå ïiäòðèìóâàòè ºäíiñòü ïðàö³âíèêiâ, ïîïåðäæຠóñêëàä- íåííÿ â ëþäñüêèõ ñòîñóíêàõ. Äîáð³ ñòîñóíêè äîïîìàãàþòü ¿ì ñïiâðîáiòíè÷àòè. Äåìîêðàò ïðàöþº ç êîëåêòèâîì ó öiëîìó, íiêîãî îñîá- ëèâî íå â³äîêðåìëþº, íå ïîðóøóº îôiöiéíî¿ ñóáîðäèíàöi¿, íå ïðîòèñ- òàâëÿº ñâî¿õ çàñòóïíèêiâ ¿õ ïiäëåãëèì, íå ñòåðåîòèïíèé â îöiíêàõ i ïîâåäiíöi. Âií äîáðå îðiºíòóºòüñÿ â ëþäÿõ, âìiº àáñòðàãóâàòèñÿ âiä âëàñíèõ ÿêîñòåé, ñóá’ºêòèâ³çìó â îöiíêàõ i àäåêâàòíî ðîçóì³òè ³íøèõ ëþäåé. Äåìîêðàò âðàõîâóº â ðîáîòi iíäèâiäóàëüíi âëàñòèâîñòi îñî- áèñòîñòi ïiäëåãëèõ: âèâ÷ຠ¿õ ïîòðåáè, iíòåðåñè, ïðè÷èíè ñîöiàëüíî¿ àêòèâíîñòi é ïðàãíå ïîãîäèòè ¿õ ç iíòåðåñàìè ñïðàâè. Ïðè îðãàíiçàöi¿ âèðîáíè÷î¿ äiÿëüíîñòi âðàõîâóº ïñèõîëîãiþ îñîáèñòîñòi ïiäëåãëîãî, ïiäáèðຠäëÿ íüîãî äîðó÷åííÿ i çàâäàííÿ, âèçíà÷ຠçàñîáè âïëèâó, çìiñò âèìîã. Ëiáåðàëüíèé ñòèëü ÷àñòî íàçèâàþòü âñåäîçâîëÿþ÷èì, àíàðõi÷íèì. Îñíîâíà éîãî âiäìiòíiñòü — íåçíà÷íà àêòèâíiñòü êåðiâíèêà â óïðàâëií- íi. Éîãî ìàëî öiêàâèòü ïðîöåñ ïîâñÿêäåííî¿ ðîáîòè, âií íå ÷àñòî â³äâ³äóº âèðîáíè÷³ ïiäðîçäiëè, ñëàáî çäiéñíþº ôóíêöi¿ êîíòðîëþ. Áiëüøó ÷àñòèíó ðîáî÷îãî ÷àñó òàêèé êåðiâíèê âèòðà÷ຠíà íàðàäè, êàáiíåòíó ðîáîòó. ßê ðåçóëüòàò — ñëàáêà îáiçíàíiñòü çi ñòàíîì ñïðàâ íà ïiäïðèºìñòâi. Ëiáåðàë — ëþäèíà íåâèìîãëèâà. ×àñòî ñïðàâà äîõî- äèòü äî òîãî, ùî âií çìóøåíèé óìîâëÿòè ïiäëåãëèõ âèêîíàòè òó ÷è iíøó ðîáîòó i íàâiòü ñàì áåðåòüñÿ çà âèêîíàííÿ äîðó÷åíü, íå âèêîíà- íèõ éîãî ïiäëåãëèìè. Íåâèìîãëèâiñòü äî óïðàâëiíñüêèõ êàäðiâ çâåðõó äî íèçó, ïîáëàæëèâiñòü ñåðåäíüî¿ óïðàâëiíñüêî¿ ëàíêè äî ïðàö³âíèê³â äåçîðãàíiçóþòü âåñü êîëåêòèâ ãîñïîäàðñòâà, i âií ñòຠíåïðàöåçäàò- íèì. Ïîêèäàþòü ïiäïðèºìñòâî íàéiíiöiàòèâíiø³ é äîñâiä÷åíi ïðàöiâíèêè, à òi, ÿêi çàëèøèëèñÿ, íå ï³äâèùóþòü ïðîôåñ³éíîãî ð³âíÿ, ÷åðåç òå ùî íåìຠâ êîãî â÷èòèñÿ. Áðèãàäèðè, íà÷àëüíèêè öåõiâ, ÿêi º ëiáåðàëàìè, íå áàæàþòü ðóõàòè ñâîþ äiëîâó êàð’ºðó, áîÿòüñÿ âiäïîâiäàëüíîñòi, ââà- 122
- 123. æàþòü, ùî ñâîºþïðèíöèïîâiñòþ i âèìîãëèâiñòþ ïîãiðøàòü ñòîñóíêè ç ïiäëåãëèìè. Êåðiâíèê íà âëàñíèé ðîçñóä àáî ç îïîñåðåäêîâàíî¿ iíiöiàòèâè íå- ôîðìàëüíîãî ëiäåðà äåëåãóº, ïåðåäîðó÷ຠéîìó ñâî¿ ïîâíîâàæåííÿ. ßê ïðàâèëî, äî öüîãî ëiäåðà ó êåðiâíèêà º îñîáèñòà ñèìïàòiÿ, i òiëüêè ç íèì âií âèð³øóº âñi ïèòàííÿ, ïðîáëåìè ãîñïîäàðþâàííÿ, âiäìåæóâàâ- øèñü âiä óñiõ iíøèõ ÷ëåíiâ êîëåêòèâó. Ïðè öüîìó ñòóïiíü îñîáèñòî¿ ó÷àñòi êåðiâíèêà â óïðàâëiííi íå äîñÿãຠîïòèìàëüíîãî ðiâíÿ. Ãðóïà ïîëèøåíà ñàìà íà ñåáå, âíàñëiäîê ÷îãî ¿¿ ÷àñòî î÷îëþº ñòèõiéíèé ëiäåð. ßêùî æ ìiæ êåðiâíèêîì i íåôîðìàëüíèì ëiäåðîì âèíèêຠêîíôëiêò, òî ëiäåð, íå çâåðòàþ÷è óâàãè íà êåðiâíèêà, âòðó÷àºòüñÿ â óïðàâëiííÿ, ÿâíî ïåðåõîïëþº â íüîãî âëàäó, ùî ïðàêòè÷íî äåçîðãàíi- çóº óïðàâëiííÿ i ðîáèòü éîãî íååôåêòèâíèì. ßêùî æ êåðiâíèê íå âèòðèìóº òèñêó ëiäåðà i ïîñòóïàºòüñÿ, òî âií, ïî ñóòi, âèïóñêຠç ðóê âëàäó, ÿêó íåãàéíî ïiäõîïëþº íåôîðìàëüíèé ëiäåð. ×åðåç âiäñóòí³ñòü êîíòðîëþ çà ïëàíîâèì âèêîíàííÿì ðîáiò ÷àñòî âèíèêຠäåôiöèò ðîáî÷îãî ÷àñó, àâðàëüíi ñèòóàöi¿, âñå ðîáèòüñÿ ïîñïiõîì. Äî êðèòèêè ëiáåðàëüíèé ëiäåð ñòàâèòüñÿ áàéäóæå, ñïðèéìຠ¿¿ ç ãîòîâíiñòþ, îáiöÿº âèïðàâèòèñÿ, àëå ïðîäîâæóº ïðàöþâàòè ïî-ñòàðîìó. Îöiíþþ÷è äîöiëüíiñòü âèêîðèñòàííÿ ëiáåðàëüíîãî ñòèëþ êåðiâíèöòâà, ñëiä òî÷íî âèçíà÷èòè ìîòèâè, ùî ñïîíóêàëè äî íüîãî. Ëiáåðàëüíèé ñòèëü ìîæå áóòè ðåçóëüòàòîì ñóá’ºêòèâíèõ îñîáëèâîñòåé îñîáèñòîñòi êåðiâíèêà. Öå ìîæóòü áóòè àáî ñëàáê³ ïðîôåñiîíàëè, íàïðèêëàä ìîëîäi ñïåöiàëiñòè, àáî ëþäè, ÿêi âèêîíóþòü ñâî¿ óïðàâëiíñüêi ôóíêöi¿ âèõîäÿ÷è ç òàêòè÷íèõ ìiðêóâàíü îñîáèñòî¿ êàð’ºðè, ç ïðèöiëîì íà iíøó ðîáîòó, àáî öå ëþäè ç òàêèìè ðèñàìè õàðàêòåðó, ÿê íàäì³ðíà äîáðîçè÷ëèâiñòü, ñëàáêà ñèëà âîëi, çàéâà äîâiðëèâiñòü. Ïðè÷èíîþ ëiáåðàëüíîãî ñòèëþ ìîæå áóòè i áàæàííÿ çáåðåãòè ñâîº çäîðîâ’ÿ. Ëiáåðàëüíèé ñòèëü äîöiëüíî âèêîðèñòîâóâàòè ëèøå òàì, äå öüîãî ïîòðåáóþòü iíòåðåñè ñïðàâè, êîëåêòèâó, à íå îñîáèñòi iíòåðåñè ³ íàõèëè êåðiâíèêà. Íàïðèêëàä, ó ñèòóàöiÿõ, êîëè ðîáîòà íîñèòü iíäèâiäóà- ëiçîâàíèé õàðàêòåð, êîëè ïiäëåãëi ìîæóòü ñàìîñòiéíî ïëàíóâàòè ñâîþ äiÿëüíiñòü, à êåðiâíèê âèêîíóº ëèøå êîíòðîëþþ÷³ ôóíêöi¿. Âèêîðèñ- òàííÿ öüîãî ñòèëþ ïðÿìî ïðîïîðöiéíå ðiâíþ ñâiäîìîñòi é âiäïîâiäàëü- íîñòi ïðàö³âíèêiâ. Åëåìåíòè ëiáåðàëüíîãî ñòèëþ ñëiä âèêîðèñòîâóâà- òè â óïðàâëiííi êîëåêòèâàìè iíòåëåêòóàëiâ.  îðãàíiçàöi¿ iíòåëåêòóàëiâ âiëüíà, òâîð÷à àòìîñôåðà. Ïîñòiéíî ïðîâîäÿòüñÿ êîíñóëüòàöi¿, ïðÿìèõ íàêàçiâ óíèêàþòü, íàìàãàþòüñÿ äiéòè çãîäè. 123
- 124. Öiêàâî, ùî äåÿê³êåðiâíèêè ïðîÿâëÿþòü åëåìåíòè ëiáåðàëüíîãî ñòè- ëþ ó âiäíîñèíàõ ç âèùèì êåðiâíèöòâîì, à ç ïiäëåãëèìè — íiêîëè. Öå, çâè÷àéíî, ïîìèëêà. Õîðîøèé ìåíåäæåð íàâiòü ó ñóìíiâíèõ âèïàäêàõ áåðå íà ñåáå ïðîâèíó ñâî¿õ ïiäëåãëèõ, ÿêùî öå ìîæëèâî. Áóäó÷è äîáðå îáiçíàí³ ç óñ³ìà ñòèëÿìè óïðàâëiííÿ, òàëàíîâèòi ìå- íåäæåðè íå ïðàãíóòü ñëiïî êîïiþâàòè, ìåõàíi÷íî ïåðåíîñÿ÷è ¿õ íà ñâîþ äiÿëüíiñòü, à âèðîáëÿþòü ñâié, âiäìiííèé âiä iíøèõ ñòèëü äiÿëüíîñòi. Éîãî ìàíåðà êåðiâíèöòâà íå ñõîæà íi íà ÿêó iíøó. Òàêèé îðãàíiçàòîð âèðîáíèöòâà çíຠi âìiº êîðèñòóâàòèñÿ âñiìà çàñîáàìè óïðàâëiíñüêîãî ñïiëêóâàííÿ, ñïiâïåðåæèâàííÿ, âïëèâó íà ëþäåé, ïåðåêîíàííÿ, íàâiþâàí- íÿ, âîëüîâîãî òèñêó, ïðèìóñó i ò. ³í. Íàïðèêëàä, º êåðiâíèêè, ÿêi çîâíi äóæå íàãàäóþòü àâòîêðàòà. Íå ïîñìiõàþòüñÿ, ñóâîði, íåáàãàòîñëiâíi, æîðñòêi ó âèìîãàõ, ìîæóòü “âè- áóõíóòè” i ðiçêî âiä÷èòàòè çà ïðîâèíó. Àëå âîíè ÷óéíi, ïðèñëóõàþòüñÿ äî ïiäëåãëèõ, ïðîâîäÿòü ñïiëüíó ëiíiþ, íå çëîâæèâàþòü ñâîºþ âëàäîþ, ïðàâèëüíî ñïðèéìàþòü êðèòèêó, ïðèíöèïîâi òà äîáðîçè÷ëèâi. Òàêèì ÷èíîì, îñíîâíèìè ñêëàäîâèìè ñòðóêòóðè àâòîðèòåòó ìåíåä- æåðà º ãëèáîê³ ïðîôåñiéíi çíàííÿ, ìîðàëüíî-êîìóíiêàòèâíi ÿêîñòi òà ñòèëü óïðàâëiííÿ. Õàðàêòåðèçóþ÷è ïîíÿòòÿ “àâòîðèòåò”, ìè âèêîðèñòîâóºìî òàêi ïà- ðàìåòðè. Øèðîòà àâòîðèòåòó — êiëüêiñíà õàðàêòåðèñòèêà. Öå ñôåðà âïëèâó, ê³ëüê³ñòü ÷ëåíiâ êîëåêòèâó, çàëó÷åíèõ äî àâòîðèòåòíèõ âiäíîñèí ç êåðiâíèêîì. Øèðîòà àâòîðèòåòó çàëåæèòü âiä âçàºìíîñòi àâòîðèòåòíèõ âiäíîñèí, âiä åòè÷íîãî i ñîöiàëüíîãî ðiâíÿ ðîçâèòêó êîëåêòèâó. Êåðiâíèê — iíiöiàòîð i äîìiíóþ÷èé ÷ëåí àâòîðèòåòíèõ âiäíîñèí. Âií ìîæå àâàíñóâàòè äîâiðó i ïîâàãó ó÷àñíèêàì êîëåêòèâó, î÷³êóþ÷è âçàºìíîñòi, äåìîíñòðóþ÷è ïðèêëàä ñòàâëåííÿ îäèí äî îäíîãî ó÷àñíèêiâ êîëåêòè- âó. Êåðiâíèêîâ³ íåîáõiäíî óñâiäîìëþâàòè ñòóïiíü ñâîãî àâòîðèòåòó, ìàòè ÷iòêó óñòàíîâêó íà àâòîðèòåò. Àäæå àâòîðèòåò êåðiâíèêà — öå íåîáõiäíà óìîâà àâòîðèòåòó êîëåêòèâó ÿê âíóòðiøíüîãî, òàê i çîâíiøíüîãî. Ãëèáèíà àâòîðèòåòó — ÿêiñíà õàðàêòåðèñòèêà. Âiäïðàâíîþ òî÷- êîþ äëÿ öiº¿ õàðàêòåðèñòèêè º ïî÷àòêîâèé ðiâåíü àâòîðèòåòó (ÿê ïðà- âèëî, öå äiëîâèé àâòîðèòåò ó ÷îëîâi÷îìó i ìîðàëüíèé àâòîðèòåò ó æiíî÷îìó âèðîáíè÷îìó êîëåêòèâi). Îòæå, àâòîðèòåò êåðiâíèêà ñêëà- äàºòüñÿ ç äâîõ êîìïîíåíòiâ: àâòîðèòåòó ïîñàäè i àâòîðèòåòó îñîáèñ- òîñòi. Ó ïðîöåñi ðîçâèòêó ñïiâïðàöi êåðiâíèêà ç êîëåêòèâîì éîãî àâòî- ðèòåò ïîãëèáëþºòüñÿ. Ó æiíî÷îìó êîëåêòèâi íàáèðຠñèëè äiëîâèé àâ- 124
- 125. òîðèòåò, ó ÷îëîâi÷îìóôîðìóºòüñÿ ìîðàëüíèé àâòîðèòåò íà îñíîâi äiëîâîãî. Ãëèáèíó àâòîðèòåòó õàðàêòåðèçóþòü òàêîæ òi âèäè äiÿëüíîñòi, ÿêi îõîïëþº àâòîðèòåò. ßê ïðàâèëî, âiä êåðiâíèêà íå âèìàãàºòüñÿ ìàòè ïîâíèé, âñåîõîïëþþ÷èé àâòîðèòåò. Äîñòàòíüî áóòè àâòîðèòåòíèì â îñíîâíèõ âèäàõ æèòòºäiÿëüíîñòi êîëåêòèâó. Àâòîðèòåò âïëèâຠíà âñi iíøi âèäè äiÿëüíîñòi. Ñòàáiëüíiñòü — ÷àñîâà õàðàêòåðèñòèêà àâòîðèòåòó — º ðåçóëüòà- òîì éîãî ñèñòåìàòè÷íîãî ïiäòâåðäæåííÿ i ðîçâèòêó. Êîëåêòèâ ïîâè- íåí îòðèìóâàòè ðåãóëÿðíi äîêàçè òîãî, ùî êåðiâíèê — “êðàùèé ç íàñ” i âîäíî÷àñ “îäèí iç íàñ”, íàéâèùîþ ìiðîþ ãiäíèé ïîâàãè i äîâiðè, òîáòî àâòîðèòåòíîãî ñòàâëåííÿ ÿê ìîðàëüíîãî ïðàâà íà êåðiâíèöòâî. Êåðiâíèê, ÿê ïðàâèëî, øâèäêî âòðà÷ຠàâòîðèòåò, ÿêùî ÷ëåíè êîëåêòè- âó äåäàë³ áiëüøå ïåðåðîñòàþòü éîãî â ìîðàëüíîìó, äiëîâîìó é iíøèõ çíà÷óùèõ äëÿ æèòòºäiÿëüíîñòi êîëåêòèâó âiäíîøåííÿõ. Âòðà÷åíèé àâ- òîðèòåò âiäòâîðèòè äîñèòü âàæêî, ³íîä³ — íåìîæëèâî. §2. Ïñåâäîàâòîðèòåòè, ¿õ âèäè ³ ïðè÷èíè âèíèêíåííÿ Âèçíàííÿ i äîâiðà ñåðåä ïiäëåãëèõ çäîáóâàþòüñÿ êåðiâíèêîì ó ðåçóëüòàòi äîáðîñîâiñíî¿, ÷åñíî¿ òà íàïîëåãëèâî¿ ïðàöi. Øòó÷íi ïðèéî- ìè çäîáóòòÿ ïðåñòèæó (÷îãî òiëüêè çàðàäè íüîãî íå ðîáèëè: áóäóâà- ëèñÿ ïðåñòèæíi çàâîäè òàì, äå äëÿ íèõ íå áóëî êàäðiâ; çâîäèëèñÿ ïðåñòèæíi ïàëàöè, âiëëè) çäàòíi ïîðîäèòè ëèøå ïñåâäîàâòîðèòåòè, òîá- òî ôàëüøèâi. Ôàëüøèâèé àâòîðèòåò õèòðà ëþäèíà ìîæå ñòâîðèòè i ïiäòðèìóâàòè çà äîïîìîãîþ çíàíü òà çäiáíîñòåé iíøèõ ëþäåé, àëå ðàíî ÷è ïiçíî öå ðîçêðèâàºòüñÿ, i àâòîðèòåò âòðà÷àºòüñÿ. Ó ïðîöåñi ïåðåáóäîâè íàøî¿ äåðæàâè ç’ÿâèëîñÿ áàãàòî ïñåâäî- äåìîêðàòiâ. Çîâíi âîíè ïîâîäÿòüñÿ ÿê äåìîêðàòè, âèñòóïàþòü çà ãëàñíiñòü, äåìîíñòðóþòü êîëåãiàëüíiñòü ó ðîáîòi, çàîõî÷óþòü äî êðèòè- êè. Àëå â ðîáîòi äiþòü íà âëàñíèé ðîçñóä, iãíîðóþòü äóìêó êîëåêòèâó. Ñëiä äîáðå âèâ÷èòè ïñåâäîàâòîðèòåòè, ¿õ ïñèõîëîãi÷íó ñóòíiñòü, îñêiëüêè âîíè çàâäàþòü êîëåêòèâó âåëèêèõ çáèòê³â. ²ñíóº áàãàòî ðiçíîâèäiâ òàêîãî ÿâèùà. “Àâòîðèòåò” ïðèãí³÷åííÿ, çà ñëîâàìè À. Ìàêàðåíêà, — íàéñòðàø- í³øèé i äèêèé. ßê ïðàâèëî, éîãî äîìàãàþòüñÿ ëþäè íèçüêî¿ çàãàëüíî¿ 125
- 126. êóëüòóðè. Ïñåâäîàâòîðèòåò ïðèãíi÷åííÿïîëÿãຠó ïðàãíåííi êåðiâíèêà øëÿõîì äåìîíñòðàöi¿ ïåðåâàãè ó ïðàâàõ, áåçïåðåðâíèõ ïîãðîç ñêîðèñòà- òèñÿ âëàäîþ, òðèìàòè ïiäëåãëèõ ó ïîñòiéíîìó çáóäæåííi, ñòàíi ñòðàõó ïå- ðåä ìîæëèâiñòþ ïîêàðàííÿ. Ïiäëåãëi óíèêàþòü ñïiëêóâàííÿ ç òàêèì êåðiâíèêîì, âîíè ïî÷èíàþòü âiä÷óâàòè ñâîþ ìàëîçíà÷óùiñòü, íåïîâíîöiííiñòü. Âîíè íå ïðîÿâëÿþòü iíiöiàòèâè, ãîðäîñòi çà ñâié êîëåê- òèâ. Îñü ïîêàçîâå âèñëîâëþâàííÿ îäíîãî ç ïiäëåãëèõ: “Ñêàæó âiäâåðòî ïðî ñåáå: ÿ ÷iòêî áà÷ó íåäîëiêè ó ñâîºìó ãîñïîäàðñòâi. Àëå ÿ ìîâ÷àâ, òîìó ùî íàâ÷àâñÿ çàî÷íî â iíñòèòóò³. Ïîòiì ìîâ÷àâ, òîìó ùî ïiäõîäèëà ÷åðãà íà îäåðæàííÿ êâàðòèðè. Òåïåð òðåáà ìîâ÷àòè, áî º ìîæëèâiñòü îá³éíÿòè âèùó ïîñàäó. Ìîâ÷àâ i òîìó, ùî âiä ãîëîâè êîëãîñïó çàëåæàòü i ìîÿ ïîñàäà, i çàðîáiòíà ïëàòà, i îñâiòà, i âñå iíøå”. Óæå ç öüîãî ïðèêëàäó áà÷èìî, ÿê ïñåâäîàâòîðèòåò “âèõîâóº” ó ïiäëåãëèõ áîÿãóçòâî, ñêåïòèöèçì, ïiäëàáóçíèöòâî; ç ïñèõîëîãi¿ âiäîìî: ÿêùî ïiäëàáóçíèöòâî ïðîÿâëÿºòüñÿ òðèâàëèé ÷àñ, òî âîíî ñòຠðèñîþ õàðàêòåðó. Êåðiâíèêè, ÿêi ìàþòü “àâòî- ðèòåò” ïðèãíi÷åííÿ, áîÿòüñÿ ïîñìiõàòèñÿ íà î÷àõ ó ïiäëåãëèõ. ßê ïðàâèëî, âîíè ïîõìóði, ïîñòiéíî çàêëîïîòàíi, íà ¿õ îáëè÷÷ÿõ “íàïèñàí³” íàäìiðíà çàéíÿòiñòü i âåëè÷åçíà âiäïîâiäàëüíiñòü çà äîðó÷åíó ñïðàâó. Òÿæiííÿ äî “àâòîðèòåòó” ïðèãíi÷åííÿ ó ðåçóëüòàòi ïðèçâîäèòü êåð³âíèêà äî êðàõó, i êîëåêòèâ çâiëüíÿºòüñÿ âiä íüîãî. “Àâòîðèòåò” ðåçîíåðñòâà. Êåðiâíèê ââàæàº, ùî ïîñòiéíi áåñiäè ïîâ÷àëüíîãî õàðàêòåðó ïîñèëþþòü éîãî âïëèâ íà ëþäåé (çàìiñòü òîãî, ùîá äå ïîòðiáíî çàñòîñóâàòè âëàäó àáî îáìåæèòèñÿ ëàêîíi÷íèì çàó- âàæåííÿì). Ëþäè ïî-ðiçíîìó ðåàãóþòü íà ðåçîíåðñòâî: îäíi íå ïåðå- íîñÿòü ñëîâåñíî¿ “íàêà÷êè” i áóäü-ùî íàìàãàþòüñÿ ¿¿ óíèêíóòè. Iíøi âõîäÿòü ó ñòàí àãðåñi¿ i éäóòü íà âiäêðèòèé êîíôëiêò ç êåðiâíèêîì. À òðåòi çâèêàþòü äî íüîãî, âñå ìîâ÷êè âèñëóõîâóþòü i ïðîäîâæóþòü ïðàöþâàòè ÿê çàâæäè. “Àâòîðèòåò” ïåäàíòèçìó — öå ñõèëüíiñòü êåðiâíèêà äî ñóöiëü- íîãî êîíòðîëþ, äî äðiáíèöü. ßê ïðàâèëî, ñòðàæäàþòü âiä öüîãî ïðàã- íåííÿ íåêîìïåòåíòíi êåðiâíèêè, ÿêi íå êîðèñòóþòüñÿ ïðîôåñiéíîþ äîâiðîþ ñåðåä ïiäëåãëèõ. Âîíè çàñòîñîâóþòü íàäóìàíi êðèòåði¿ îöiíêè ïðàöi ëþäåé, ÿêi íå ìàþòü íi÷îãî ñïiëüíîãî çi çìiñòîì ðîáîòè, àëå ÿê³ äîçâîëÿþòü çà÷åïèòè ëþäèíó íà áþðîêðàòè÷íèé ãà÷îê, äàòè âiä÷óòè ñâîþ âëàäó. Ó òàêèõ óìîâàõ ëþäè âåñü ÷àñ ïîðóøóþòü óñòàíîâêè êåðiâíèêà, ÷åðåç òå ùî íå ðîçóìiþòü ¿õ êîðèñòi é ñåíñó. Òóò êåðiâíèê i äåìîíñòðóº ñâîþ âëàäó. “Ñòàâèòü íà ìiñöå” ïiäëåãëèõ, ÿêi ç íåäîñòàò- 126
- 127. íüîþ ïîâàãîþ ñòàâëÿòüñÿäî éîãî ðiøåíü, i çàäîâîëåíèé. Ôàêòè÷íî òàêi êåðiâíèêè çàâäàþòü øêîäè ñïðàâi, âèêëèêàþ÷è íåçàäîâîëåííÿ ó ïiäëåãëèõ, âiäâåðòàþ÷è óâàãó âiä îñíîâíèõ çàâäàíü. “Àâòîðèòåò” ïiäêóïó âèÿâëÿºòüñÿ òîä³, êîëè êåðiâíèê äîäåðæóºòüñÿ ïðàâèëà: “ß òîái îáiöÿþ òå é òå, ÿêùî çðîáèø òå é òå”. ²íøèìè ñëîâà- ìè, âèíàãîðîäà çà ïðàöþ ïðÿìî çàëåæèòü âiä îñîáèñòèõ ïðèìõ êåðiâíèêà. Öå âèêðèâëþº çìiñò ñëóæáîâèõ âiäíîñèí, ïîðîäæóº ïðè- ñëóæíèöòâî. Äiëîâ³ âiäíîñèíè ó òàêîìó ðàç³ íàáóâàþòü ôîðìè îñîáè- ñòî¿ âiääàíîñòi êåðiâíèêîâ³, ÿêèé âèäàºòüñÿ áëàãîäiéíèêîì çà ðàõóíîê äåðæàâè. Òàêèé êåðiâíèê ëåãêî ïiäïèñóº ïîçèòèâíó õàðàêòåðèñòèêó íåäîáðîñîâiñíîìó ïðàö³âíèêó çà ïðèíöèïîì: “Äðóæáó ïàì’ÿòàé, à çëî- áó çàáóâàé”. “Àâòîðèòåò” âiäñòàíi ïðîÿâëÿºòüñÿ â òîìó, ùî êåðiâíèêîâ³ çäàºòüñÿ: ÷èì äàëi âií âiä ïiäëåãëèõ, ÷èì ðiäøå âií ç íèìè áà÷èòüñÿ, òèì ñèëüíiøèé éîãî âïëèâ íà íèõ. Ïðèõèëüíèêè òàêîãî àâòîðèòåòó ïðàãíóòü çàêðiïèòè éîãî øëÿõîì ñòâîðåííÿ øòó÷íèõ, áþðîêðàòè÷íèõ áàð’ºðiâ ìiæ ñîáîþ i ïiäëåãëèìè, âñòàíîâëåííÿ äëÿ ñåáå ðiçíèõ ïðèâiëå¿â, øòó÷íîãî âèîêðåìëåííÿ ç êîëåêòèâó, ñàìîçâåëè÷óâàííÿ. Çâè÷àéíî, âiäñòàíü ó ñîöiàëüíîìó ïëàíi ìຠçáåðiãàòèñÿ, àëå âñòà- íîâëþâàòè ¿¿ ñëiä ç óðàõóâàííÿì iíäèâiäóàëüíèõ ÿêîñòåé ïiäëåãëèõ. Îäí³ ëþäè íå íàïðîøóþòüñÿ íà ïàíiáðàòñòâî ç êåðiâíèêîì, òðèìàþòü- ñÿ ç ãiäíiñòþ.Òóðáóâàòèñÿ, ùî âîíè çàíàäòî íàáëèçÿòüñÿ, íåìຠñåíñó. Iíøà êàòåãîðiÿ ëþäåé ïðåòåíäóº íà ïðèâiëåéîâàíå ïîëîæåííÿ ó êåðiâíèêà. ¯õ ñïðàâä³ òðåáà òðèìàòè ïîäàëi âiä ñåáå. Äåÿê³ ëþäè íà- ìàãàþòüñÿ ïåðåíåñòè ïðèÿòåëüñüêi ÷è ðîäèííi ñòîñóíêè íà ñôåðó ñëóæ- áè. ¯õ òàêîæ ñë³ä ïðèòðèìóâàòè. Îäíàê òiëüêè âèáîðîì îïòèìàëüíî¿ âiäñòàíi íå ìîæíà çìiöíèòè àâòîðèòåò. Ïðîòå ÿêùî çíåâàæàòè öèì ôàêòîðîì, àâòîðèòåò ëåãêî âòðàòèòè. “Àâòîðèòåò” äîáðîòè âèíèêຠíà îñíîâi íåïðàâèëüíîãî ðîçóìiííÿ ñóòíîñòi ÷óéíîãî ñòàâëåííÿ äî ïiäëåãëèõ i õàðàêòåðèçóºòüñÿ íèçüêîþ âèìîãëèâiñòþ. Äîáðîòà, ÿêà íå ïîºäíóºòüñÿ ç âèñîêîþ âèìîãëèâiñòþ, ïîñëàáëþº âîëþ ëþäèíè, äåçîðãàíiçóº, çðèâຠïåðñïåêòèâó ðîñòó, çàâ- äຠøêîäè îñîáèñòîñòi é ñïðàâi. Ïðàêòèêà óïðàâëiííÿ äຠïðèêëàäè çàâîþâàííÿ äåøåâîãî àâòîðèòåòó çà ðàõóíîê áåçïðèíöèïíîãî ñòàâ- ëåííÿ äî ïiäëåãëèõ, íèçüêî¿ âèìîãëèâîñòi äî íèõ. Ó öüîìó ðàç³ êåðiâíèê ïåðåòâîðþºòüñÿ íà ïàíiáðàòà, ÿêèé óñiºþ ñâîºþ äiÿëüíiñòþ ïiäêðåñëþº, ùî âií òàêèé ñàìèé ïðàö³âíèê, ÿê i âñi ³íø³. Ñâî¿ ðîçïîðÿäæåííÿ, ÿê ïðàâèëî, âèïðàâäîâóº âêàçiâêàìè çâåðõó. Íåðiäêî â ðîçìîâàõ ç 127
- 128. ïiäëåãëèìè âèêîðèñòîâóº âèñëiâ:“Âè, áðàòêè, íå ïiäâåä³òü ìåíå”. Íiêîëè íå âiäìîâèòüñÿ âçÿòè ó÷àñò³ ó âèïèâöi ç ïiäëåãëèìè. Ó ïñèõîëî㳿 öåé ñòèëü óïðàâëiííÿ ä³ñòàâ íàçâó “ïñåâäîäåìîêðàòè÷íèé àâòîðèòåò”. Ïàíiáðàòñòâî, ÿêå âèäàºòüñÿ çà ÷óéíå ñòàâëåííÿ, áàæàííÿ âñiì äîãîäè- òè, ó òîìó ÷èñëi é òèì, õòî ïîðóøóº òðóäîâó äèñöèïëiíó, ïðèçâîäèòü äî êðóãîâî¿ ïîðóêè, ðóéíóº êîëåêòèâ. “Áåç ùèðî¿, âiäâåðòî¿, ãàðÿ÷î¿ òà ðiøó÷î¿ âèìîãëèâîñòi íå ìîæíà ïî÷èíàòè âèõîâàííÿ êîëåêòèâó, i òîé, õòî äóìຠïî÷àòè ç íåâïåâíåíèõ, óëåñëèâèõ óìîâëÿíü, òîé ðîáèòü ïîìèëêó”, — ââàæຠÀ. Ìàêàðåíêî [6, ñ.194]. “Àâòîðèòåò” ÷âàíñòâà — öå çâåðõíiñòü, ðîçäóòà ïèõàòiñòü, çàñ- íîâàíà íà ìèíóëèõ àáî óÿâíèõ, íàäóìàíèõ çàñëóãàõ. ×âàíñòâî — íàäìiðíå çàõîïëåííÿ âëàäîþ. ×âàíëèâèé êåðiâíèê ôîðìàëüíî àáî ïiäêðåñëåíî ïîáëàæëèâî ñòàâèòüñÿ äî ïiäëåãëèõ, íå âíèêຠ⠿õí³ ïîòðåáè. Óñiì ñâî¿ì âèãëÿäîì, ïîçîþ, íàïóñêíîþ ïîâàæíiñòþ âií ïðè- íèæóº ïiäëåãëèõ, ïiäêðåñëþþ÷è âèêëþ÷íiñòü ñâ ïåðñîíè. Òàêèì êåðiâíèêàì çäàºòüñÿ, ùî öi çàñëóãè ïîñòàâèëè éîãî íà íåäîñÿæíó âè- ñîòó, ÿêà ïðèìóøóº ïiäëåãëèõ çàêðèâàòè î÷i íà éîãî íåâäàëi ðiøåííÿ. ×âàíëèâèé êåðiâíèê ÷àñòî àðãóìåíòóº ñâîþ äiÿëüíiñòü, ïîñèëàþ÷èñü íà ñâié âiê, îñâiòó i ñîöiàëüíå ïîëîæåííÿ. Äîñèòü ÷àñòî âîíè âèñëîâ- ëþþòüñÿ òàê: “Îñü äîæèâåòå äî ìî¿õ ðîêiâ, òîäi é áóäåòå ñóäèòè”, “Ñïî÷àòêó îòðèìàéòå äèïëîì, à ïîòiì é ïîãîâîðèìî”, “Çàéìåòå ìîº ìiñöå, òîäi é áóäåòå âèðiøóâàòè”. Ïðîòå ÷èì áiëüøå ÷âàíñòâà ó êåð³âíèêà, òèì óâàæíiøå ïðèäèâëÿ- þòüñÿ äî éîãî ïðîìàõiâ ïiäëåãëi, òèì áiëüø ðiçêî êðèòèêóþòü. Äëÿ ÷âàíëèâîãî êåðiâíèêà õàðàêòåðíà çàõîïëåíiñòü âëàäîþ, ÿêà ïðîÿâëÿºòü- ñÿ â éîãî ïåðåêîíàíîñòi, ùî äîñÿãíóòi âèðîáíè÷i óñïiõè äàþòü éîìó äîäàòêîâi ïðàâà, äîäàòêîâó âëàäó íàä iíøèìè ëþäüìè, ÿêèì âií íå ñëóãà, à áëàãîäiéíèé áàòüêî: çàõî÷å — ìèëîñòèâî çàäîâîëüíèòü ïðî- õàííÿ, íå çàõî÷å — âiäìîâèòü. Çàõîïëåííÿ âëàäîþ íàé÷àñòiøå ïðîÿâ- ëÿºòüñÿ ó êåðiâíèêiâ, ÿêi ïîñòiéíî êîðèñòóþòüñÿ àâòîðèòàðíèì ñòèëåì êåðiâíèöòâà, áî ó ëþäèíè, ÿêà ïîñòiéíî âiääຠíàêàçè, ìîæå âèíèêíóòè ïî÷óòòÿ çâåðõíîñòi, ùî ïîñëàáëþº ¿¿ çäàòíiñòü äî ñàìîêðèòèêè i áà- æàííÿ ïiäâèùóâàòè ñâié ïðîôåñiîíàëiçì. À öå çàêðèâຠøëÿõè ðîç- âèòêó, ïðèçâîäèòü äî çíèêíåííÿ ïðîñòîòè i äîñòóïíîñòi ó ñòîñóíêàõ ç ëþäüìè. Ëàêìóñîâèì ïàïiðöåì äëÿ ÷âàíñòâà º êðèòèêà. ßêùî êðèòèêà ñïðè÷èíþºòüñÿ äî âèáóõó îáðàæåíîãî ñàìîëþáñòâà, òî öå îçíà÷àº, ùî õâîðîáà äóæå ïîøèðèëàñü. Êåðiâíèê âiäiðâàâñÿ âiä ëþäåé, âòðàòèâ 128
- 129. âïëèâ íà íèõ,âòðàòèâ àâòîðèòåò, ÿê áè âií íå ÷âàíèâñÿ i íå ïðèêðèâàâ- ñÿ ìèíóëèìè çàñëóãàìè. Íåìຠíi÷îãî áiëüø ðóéíiâíîãî äëÿ àâòîðè- òåòó, íiæ íåçàñëóæåíi ïî÷åñòi. Âîíè ïðèçâîäÿòü äî ñàìîçàñïîêîºííÿ i çàçíàéñòâà, ìîðàëüíî ðîçáåùóþòü ëþäèíó. Êîëåêòèâ íàäîâãî çàòÿ- ãóºòüñÿ ó íèçêó êîíôëiêòiâ, âòðà÷ຠâïåâíåíiñòü ó ñâî¿ ñèëè, äåçîðãàíi- çóºòüñÿ. ßê ïðîáëåìó ÷âàíñòâà âèðiøóþòü â iíøèõ, âèñîêîðîçâèíåíèõ êðà¿- íàõ? Æóðíàëiñò ãàçåòè “Àðãóìåíòû è ôàêòû” (1989. — ¹18) çâåð- íóâñÿ ³ç çàïèòàííÿì äî ïiäïðèºìöÿ ç Ôðàíöi¿ Ì. Ôàäóëÿ: “ßê âè áó- äóºòå ñâî¿ âiäíîñèíè ç ïiäëåãëèìè?” Òîé âiäïîâiâ: “Ãîëîâíå — íiêîëè íå ïðèíèæóâàòè ëþäèíó, íå äåìîíñòðóâàòè, ùî òè — êåðiâíèê, à âií — ïiäëåãëèé. Ðîçóìíà ëþäèíà öå ïðåêðàñíî ðîçóìiº é ñàìà, à iíøi ó íàñ ïðîñòî íå ïðàöþþòü”. Àíàëiçóþ÷è ïðîöåñ ôîðìóâàííÿ ïñåâäîàâòîðèòåòiâ, ïñèõîëîã ª. Âåíäðîâ íàçâàâ ê³ëüêà ïðè÷èí ¿õ âèíèêíåííÿ. 1. Êåðiâíèê ââàæàº: ïîêè ùî íåìຠïîòðåáè ðàäèòèñÿ ç ïiäëåãëèìè, ðàõóâàòèñÿ ç íèìè, áî ñâiäîìiñòü ïiäëåãëèõ ùå íå íà äîñòàòíüîìó ðiâíi. 2. Êåðiâíèê ââàæàº: ïiäëåãëi ïîâèííi éîãî áîÿòèñÿ. Õî÷à âiäîìî, ùî òàêi ÿêîñòi ïiäëåãëèõ, ÿê îõàéíiñòü, âèêîíàâñüêà äèñöèïëiíà, ÷iòêiñòü ó ðîáîòi, âèõîâóþòüñÿ íàñàìïåðåä íå ãðóáiñòþ, íå êðèêîì i íå ïîêà- ðàííÿì, à ñèëîþ àâòîðèòåòó êåðiâíèêà. 3. Äîñÿãòè ïñåâäîàâòîðèòåòó ëåãøå i ìàòè éîãî çðó÷íiøå, íiæ iñòèííèé. Ìîæíà ìåíøå âèìàãàòè âiä ñåáå, íå çàâàíòàæóâàòè ñåáå óâàæ- íèì âèâ÷åííÿì ñïðàâ i â÷èíêiâ, àíàëiçîì ìîòèâiâ, ùî ñïîíóêàëè äî ¿õ çäiéñíåííÿ. Íàáàãàòî ëåãøå êàðàòè, êðè÷àòè, íiæ ïðîôåñiéíî i ïðà- âèëüíî îðãàíiçóâàòè âèðîáíè÷èé ïðîöåñ. 4. Ãðóáiñòü, ÷âàíëèâiñòü, ñàìîäóðñòâî ìîæóòü áóòè çàñîáîì ñàìîçà- õèñòó, áî ñàìå íîðìàëüíi ëþäñüêi ñòîñóíêè îäðàçó æ ç’ÿñóþòü éîãî íåâèõîâàíiñòü, íåêîìïåòåíòíiñòü, íåïðèäàòíiñòü äî óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi. Öèì ïîÿñíþºòüñÿ i õâîðîáëèâà íåòåðïèìiñòü òàêèõ ãîðå- êåðiâíèêiâ äî êðèòèêè. 5. Òàêi ðèñè õàðàêòåðó, ÿê âëàñòîëþáñòâî, çàâèùåíà ñàìîîöiíêà, ñïðèÿþòü ïîÿâi ïñåâäîàâòîðèòåòó. 6. Ñïðè÷èíþº ïîÿâó ïñåâäîàâòîðèòåòó ïîâåä³íêà âèùîãî êåðiâíèöòâà. 129
- 130. ÑÏÈÑÎÊ ÂÈÊÎÐÈÑÒÀÍί ÒÀ ÐÅÊÎÌÅÍÄÎÂÀÍί ËIÒÅÐÀÒÓÐÈ 1. Âåñíèí Â. Ð. Îñíîâû ìåíåäæìåíòà. — Ì., 1996. 2. Âîëêîâ È. Ã. Ëè÷íîñòü ðóêîâîäèòåëÿ è ñòèëü óïðàâëåíèÿ. — Ì., 1992. 3. Äâîðåöêàÿ Ã. Â., Ìàõíàðûëîâ Â. Ï. Ñîöèîëîãèÿ òðóäà. — Ì., 1989. 4. Äîíîâàí Õ. Êàê ðàáîòàòü ñ èíòåëëåêòóàëàìè // Àìåðèêà. — 1991. — Àâã. 5. Ëè÷íîå êà÷åñòâî / Ê. Ìåëëåð è äð. — Ì., 1996. 6. Ìàêàðåíêî À. Ñ. Êîëëåêòèâ è âîñïèòàíèå ëè÷íîñòè. — Ì., 1972. 7. Ñàöêîâ Í. ß. Ìåòîäû è ïðèåìû äåÿòåëüíîñòè ìåíåäæåðà è áèçíåñìå- íà. — Áåëàÿ Öåðêîâü, 1993. 8. Õüþñìàí Ð. Ê., Õýòôèëä Äæ. Ä. Ôàêòîð ñïðàâåäëèâîñòè. — Ì., 1992. 130
- 131. Òåìà 6 ÊÎËÅÊÒÈ ßÊ ÎÁ’ªÊÒ ÓÏÐÀÂËIÍÍß §1. Ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íå ïîíÿòòÿ ñïiëüíîñòi é ãðóïè. Âèäè òà êëàñèôiêàöiÿ ãðóï Îñü óæå äåñÿòèëiòòÿ ïðîáëåìè ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿ — âçàºìîäiÿ ëþäåé ó ãðóïàõ, ðîëü êîëåêòèâíî¿ ïðàöi â ðiçíèõ ñôåðàõ íàóêè, òåõíiêè i âèðîáíèöòâà, ïðîáëåìè ãðóïîâî¿ ñóìiñíîñòi — ïåðåáóâàþòü ó öåíòði óâàãè äîñëiäíèêiâ áàãàòüîõ êðà¿í. Äîíåäàâíà óïðàâëiííÿ âèðîáíè÷èìè îðãàíiçàöiÿìè â íàøié äåðæàâi ïîâ’ÿçóâàëîñÿ ëèøå ç åêîíîìi÷íèìè òà âèðîáíè÷èìè ïðîáëåìàìè é àáñîëþòíî íå ðîçãëÿäàëèñÿ ñîöiàëüíî- ïñèõîëîãi÷íi çàêîíîìiðíîñòi, ùî äiþòü ó òðóäîâèõ êîëåêòèâàõ. Ëþäè- íà â êîëåêòèâi çìiíþºòüñÿ, çìiíþþòüñÿ ¿¿ ðåàêöi¿ íà íàâêîëèøíié ñâiò, ïî÷óòòÿ, äóìêè i íàâiòü îáëè÷÷ÿ; âèíèêຠçîâñiì iíøå ïñèõi÷íå ÿâèùå, ÿêå ìîæå iñíóâàòè òiëüêè ó ïðîöåñi áåçïîñåðåäíüîãî ñïiëêóâàííÿ. Iíäèâiäóàëüíi ïñèõîëîãi÷íi ïðîöåñè ìîæóòü âèäîçìiíþâàòèñÿ çàëåæ- íî âiä ïðèñóòíîñòi ÷è âiäñóòíîñòi iíøèõ ëþäåé, i ïðàêòèêà âèðîáíèöòâà ïîâíiñòþ ïiäòâåðäæóº ñïðàâåäëèâiñòü öüîãî ïîëîæåííÿ. Âèâ÷àþ÷è ïðîáëåìè ïñèõîëîãi¿ îðãàíiçàöi¿ âèðîáíèöòâà, ïñèõîëîã iç Ñàíêò-Ïå- òåðáóðãà Ì. Ñåíöèöüêèé íàâîäèòü òàêèé ïðèêëàä. Ó âèðîáíè÷îìó îá’ºäíàííi “Ñâiòëàíà” íà îäíié ç äiëüíèöü çíèçèëàñÿ ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi. Ïðàö³âíèöi ñêàðæèëèñÿ íà ïiäâèùåíó âòîìó. Ïñèõîëîãè âèÿâè- ëè íàäçâè÷àéíî íèçüêå çàäîâîëåííÿ ïðàöåþ. Ïðè÷èíîþ öüîãî ñòàëà içîëüîâàíiñòü ïðàöiâíèöü îäíà âiä îäíî¿, âiäñóòíiñòü êîíòàêòiâ ìiæ íè- ìè, áåç ÷îãî íå ìîæå îáõîäèòèñÿ æîäíèé êîëåêòèâ, îñîáëèâî æiíî÷èé. Äiàãíîç ïñèõîëîãà — äåôiöèò ñïiëêóâàííÿ. Êåðiâíèê ó ñâî¿é ðîáîòi ìຠñïðàâó íå òiëüêè ç êîæíèì ïðàö³âíèêîì îêðåìî, à ïåðåâàæíî ç ðiçíèìè ãðóïàìè òà êîëåêòèâàìè, i öèì îáóìîâëåíèé ùå îäèí àñïåêò ïðåäìåòà ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ — ïñèõîëîãiÿ îñîáèñòîñòi ó ãðóïi. 131
- 132. Ëþäèíà âiä÷óâຠïîòðåáóó ñïiëêóâàííi iç ñîái ïîäiáíèìè i îäåðæóº çàäîâîëåííÿ âiä òàêîãî ñïiëêóâàííÿ. Áiëüøiñòü ç íàñ àêòèâíî øóêຠâçàºìîäi¿ ç iíøèìè ëþäüìè. I â áàãàòüîõ âèïàäêàõ íàøi êîíòàêòè ç iíøèìè ëþäüìè íåòðèâàëi. Îäíàê ÿêùî äâîº ÷è áiëüøå ëþäåé ïðîâî- äÿòü äîñèòü áàãàòî ÷àñó â áåçïîñåðåäíié áëèçüêîñòi îäèí âiä îäíîãî, âîíè ïîñòóïîâî ïî÷èíàþòü ïñèõîëîãi÷íî óñâiäîìëþâàòè é iñíóâàííÿ îäèí îäíîãî. ×àñ, íåîáõiäíèé äëÿ òàêîãî óñâiäîìëåííÿ, i ñòóïiíü óñâiäîìëåííÿ äóæå ñèëüíî çàëåæàòü âiä ñèòóàöi¿ i õàðàêòåðó âçàºìî- çâ’ÿçêó ëþäåé. Óñâiäîìëåííÿ, ùî ïðî íèõ äóìàþòü i ÷îãî âiä íèõ ÷åêàþòü, ïðèìóøóº ëþäåé ó ïåâíèé ñïîñ³á çìiíþâàòè ñâîþ ïîâåäiíêó, ñòâåðäæóþ÷è òèì ñàìèì iñíóâàííÿ ñîöiàëüíèõ âçàºìèí. Êîëè òàêèé ïðîöåñ âiäáóâàºòüñÿ, âèïàäêîâå îá’ºäíàííÿ ëþäåé ñòຠãðóïîþ. Ãðóïà — öå äâi ÷è áiëüøå îñ³á, ÿêi âçàºìîäiþòü òàê, ùî êîæ- íà îñîáà âïëèâຠíà iíøèõ i âîäíî÷àñ ïåðåáóâຠïiä ¿õ âïëè- âîì. Êîæíèé ç íàñ íàëåæèòü îäíî÷àñíî äî áàãàòüîõ ãðóï. Çà âèðà- çîì áiëîðóñüêîãî ïñèõîëîãà ß. Êîëîìiíñüêîãî, óñå æèòòÿ ëþäèíè — öå áåçïåðåðâíå “õîäiííÿ ïî ãðóïàõ”. Ìè — ÷ëåíè êiëüêîõ ðîäèííèõ ãðóï: ñâ áåçïîñåðåäíüî¿ ñiì’¿, ñiìåé áàáóñü i äiäóñiâ, äâîþðiäíèõ ñåñòåð i áðàòiâ, ðîäè÷iâ æiíêè ÷è ÷îëîâiêà i ò. ³í. Áiëüøiñòü ëþäåé íàëåæèòü òàêîæ äî êiëüêîõ ãðóï äðóçiâ — êîëî ëþäåé, ÿêi äîñèòü ðåãóëÿðíî áà÷àòüñÿ îäèí ç îäíèì. Äåÿêi ãðóïè, ç ÿêèìè íàì âèïàäຠâçàºìîäiÿòè, âèÿâëÿþòüñÿ íåäîâãîâi÷íèìè i ¿õ ìiñiÿ ïðîñòà. Êîëè ìiñiþ âèêîíàíî, ÷è êîëè ÷ëåíè ãðóïè âòðà÷àþòü äî íå¿ iíòåðåñ, ãðóïà ðîçïà- äàºòüñÿ. Òàêèì ÷èíîì, âiä íàðîäæåííÿ äî ñìåðòi êîæíà ëþäèíà º ÷ëåíîì ðiçíèõ ãðóï i íi ñàìó ëþäèíó, íi òå, ùî âîíà ðîáèòü ÷è ïåðåæè- âàº, íå ìîæíà çðîçóìiòè, ÿêùî àáñòðàãóâàòèñÿ âiä ãðóïè (âiä ôàêòó òàêî¿ ó÷àñòi). Çà êiëüêiñòþ ÷ëåíiâ îá’ºäíàííÿ ëþäåé ïîäiëÿþòü íà âåëèêi é ìàëi. ¯õ ìîæíà ùå íàçâàòè äèñòàíòíèìè i êîíòàêòíèìè (çàëåæíî âiä íàÿâíîñòi áåçïîñåðåäíiõ êîíòàêòiâ). Âiäíîñíî ñòiéêà, íå÷èñëåííà çà ñêëà- äîì, ïîâ’ÿçàíà ñïiëüíèìè öiëÿìè ãðóïà ëþäåé, â ÿêié çäiéñíþºòüñÿ áåçïîñåðäíié êîíòàêò ìiæ ¿¿ ÷ëåíàìè, íàçèâàºòü- ñÿ ìàëîþ ãðóïîþ. Åêñïåðèìåíòàëüíå âèâ÷åííÿ ìàëèõ êîíòàêòíèõ ãðóï áåðå ñâié ïî÷àòîê iç ñåìiíàðó ïñèõîëîãiâ, ÿêèé âiäáóâñÿ 1946 ð. ó ìiñòi Ãàðâàðä (ÑØÀ). Ïñèõîëîãè íàìàãàëèñÿ äîñëiäèòè ìåõàíiçì âçàºìîäi¿ ëþäåé ó ñï³ëüíié âèðîáíè÷ié äiÿëüíîñòi. Óñi, õòî âõîäÿòü äî ìàëî¿ ãðóïè, çíàþòü îäèí îäíîãî îñîáèñòî, ñïiëêóþòüñÿ ìiæ ñîáîþ ó ïðîöåñi ðîçâ’ÿçàííÿ âèðîáíè÷èõ çàâäàíü. Ëþäèíà âõîäèòü îäíî÷àñíî â êiëüêà ìàëèõ ãðóï. Êîæíèé ÷ëåí ìàëî¿ ãðóïè ìîæå ñïiëêóâàòèñÿ ç 132
- 133. iíøèìè â ìiðóáàæàííÿ i ïîòðåáè. Ïðàêòè÷íî ÷ëåíè ãðóïè íàäàþòü ïåðåâàãó îäíèì ïåðåä iíøèìè. Äåÿêi êîíòàêòè ìàþòü áëèçüêèé õàðàê- òåð (íà îñîáèñòiñí³é ÷è äiëîâié îñíîâi). Öå ïåðâiñíà ãðóïà, ÷è íàéá- ëèæ÷å êîëî ñïiëêóâàííÿ, îôîðìëåíà ó âèãëÿäi ìiêðîãðóïè — âiä äâîõ äî ñåìè îñiá. ¯¿ ÷ëåíè çàëèøàþòüñÿ ÷ëåíàìè ìàëî¿ ãðóïè, áî íå îáðè- âàþòüñÿ äiëîâi âiäíîñèíè. Ìàëà ãðóïà º ÿñêðàâèì âiäáèòòÿì âåëèêèõ ñïiëüíîò, ïðîáëåì ðiçíèõ ãàëóçåé ñîöiàëüíî¿ ïðàêòèêè. Õàðàêòåðíîþ îñîáëèâ³ñòþ âåëèêèõ ãðóï º âiäñóòíiñòü áåçïîñåðåäíüîãî êîíòàêòó ìiæ ëþäüìè. Êîíòàêò âñòà- íîâëþºòüñÿ çà äîïîìîãîþ ìàñîâèõ êîìóíiêàöié. Òàêi ãðóïè îá’ºäíó- þòü ëþäåé, ùî çíàõîäÿòüñÿ â ðiçíèõ ÷àñòèíàõ îäíiº¿ ÷è íàâiòü áàãà- òüîõ êðà¿í (ïîëiòè÷íi ïàðòi¿, ðåëiãiéíi îá’ºäíàííÿ). Îñîáëèâiñòþ âåëè- êèõ ãðóï º ¿õ ñòðóêòóðíà ñêëàäíiñòü. Òàêi îá’ºäíàííÿ ì³ñòÿòü áàãàòî îðãàíiçîâàíèõ i íåîðãàíiçîâàíèõ îá’ºäíàíü. Âåëèêi ãðóïè ïðåäñòàâëåíi äåðæàâàìè, íàöiÿìè, ïàðòiÿìè, êëàñàìè, ñîöiàëüíèìè ñïiëüíîòàìè, ùî ð³çíÿòüñÿ çà ïðîôåñiéíèìè, åêîíîìi÷íèìè, ñòàòåâèìè, êóëüòóðíèìè òà iíøèìè îçíàêàìè. Öi ãðóïè âïëèâàþòü íà ïñèõîëîãiþ i ïîâåäiíêó îñîáèñòîñòi îïîñåðåäêîâàíî: ÷åðåç ïîëiòèêó, iäåîëîãiþ, ÿêó âîíè ïðî- âîäÿòü, ÷åðåç ñòâîðþâàíó êóëüòóðó òà ií. Áåçïîñåðåäíiì ïðîâ³äíèêîì iäåîëîãi¿ ñîöiàëüíèõ ãðóï ùîäî êîæíî¿ êîíêðåòíî¿ îñîáèñòîñòi º ìàëà ãðóïà. Ó íié ëþäèíà ïðîâîäèòü áiëüøó ÷àñòèíó ñâîãî æèòòÿ. Îòæå, çàãàëüíîïðèéíÿòó òåçó ïðî çàëåæíiñòü ïñèõiêè i ïîâåäiíêè îñîáèñòîñòi âiä ñîöiàëüíîãî ñåðåäîâèùà ïðàâèëüíî áóëî á âèñëîâèòè ÿê çàëåæ- íiñòü îñîáèñòîñòi âiä ïñèõîëîãi¿ òà âiäíîñèí, ùî iñíóþòü ó ìàëèõ ãðó- ïàõ. Çà ñïîñîáîì óòâîðåííÿ ðîçðiçíÿþòü ãðóïè óìîâíi òà ðåàëüíi. Óìîâíà ãðóïà ñòâîðþºòüñÿ äîñëiäíèêîì çà ïåâíîþ, âèîêðåìëåíîþ íèì îçíàêîþ. Öå ìîæå áóòè âiêîâà, ñòàòåâà, íàöiîíàëüíà, à ó ïñèõîëîãi¿ ïðàöi — ïðîôåñiéíà îçíàêà. Îñîáèñòiñòü, ÿêà âõîäèòü â óìîâíó ãðóïó, íå ìຠíi ïðÿìèõ, íi îïîñåðåäêîâàíèõ âiäíîñèí, i ÷ëåíè öiº¿ ãðóïè ìî- æóòü íå òiëüêè íiêîëè íå çóñòði÷àòèñÿ, à é íå çíàòè íi÷îãî îäèí ïðî îäíîãî. Ïðîòå íà îñíîâi ñïiëüíî¿ îçíàêè, çà äîïîìîãîþ ÿêî¿ âîíè îá’ºäíàëèñü ó ïîä³áíó ãðóïó, ìàþòü ñïiëüíi ñîöiàëüíi òà ïñèõîëîãi÷íi õàðàêòåðèñòèêè i º îá’ºêòàìè âèâ÷åííÿ ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿. Âèâ÷åí- íÿ âåëèêèõ óìîâíèõ ãðóï ó ïñèõîëîãi¿ óïðàâëiííÿ äຠçìîãó â ðåçóëüòàòi âèîêðåìëåííÿ çàãàëüíèõ ¿õ âëàñòèâîñòåé âèðîáëÿòè íàóêîâî îá´ðóí- òîâàíó ñòðàòåãiþ i òàêòèêó ðîáîòè ç íèìè. Ðåàëüíà ãðóïà — öå ãðóïà ëþäåé, ùî iñíóº ó ñïiëüíîìó ïðîñòîði é ÷àñi, ÷ëåíè ÿêî¿ îá’ºäíàíi ðåàëüíèìè âçàºìîâiäíî- 133
- 134. ñèíàìè òà ìiæîñîáèñòiñíèìèñòîñóíêàìè. Äëÿ ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿ ðåàëüíi ãðóïè ñòàíîâëÿòü âåëèêèé iíòåðåñ, îñêiëüêè áåç ¿õ âèâ÷åííÿ çáiäíþºòüñÿ âèâ÷åííÿ é óìîâíèõ ãðóï. Ðåàëüíi ãðóïè, ó ñâîþ ÷åðãó, ïîäiëÿþòü íà îôiöiéíi (ôîðìàëüíi) i íåîôiöiéíi (íåôîðìàëüíi). Îá’ºäíàííÿ, ÿêi ñòâîðþþòüñÿ ñóñïiëüñòâîì äëÿ äîñÿãíåííÿ, ðåàëiçàöi¿ òèõ ÷è iíøèõ öiëåé, ìàþòü þðèäè÷íî çàêðiïëåíi ïðàâà é îáîâ’ÿçêè, íîðìàòèâíî âèçíà÷åíó ñòðóêòóðó i çàôiêñîâàíi îôiöiéíèì äîêóìåíòîì, íàçèâàþòüñÿ ôîðìàëüíèìè ãðóïà- ìè. Äëÿ óòâîðåííÿ òàêèõ ãðóï îñîáëèâî ñïðèÿòëèâèì º òðóäîâå ñåðå- äîâèùå. Çàâäÿêè ôîðìàëüíié ñòðóêòóði îðãàíiçàöi¿ i ¿¿ çàâäàííÿì îäíi é òi ñàì³ ëþäè çáèðàþòüñÿ ðàçîì ùîäíÿ, ³íîäi ïðîòÿãîì áàãàòüîõ ðîêiâ. Ëþäè, ÿêi â iíøèõ óìîâàõ íàâðÿä ÷è íàâiòü çóñòðiëèñÿ á, ÷àñòî çìóøåíi ïðîâîäèòè áiëüøå ÷àñó ç êîëåãàìè, íiæ ó ñâî¿é âëàñíié ñiì’¿. Áiëüøå òîãî, õàðàêòåð çàâäàíü, ÿêi âîíè ðîçâ’ÿçóþòü, ó áàãàòüîõ âèïàäêàõ çìóøóº ¿õ ÷àñòî ñïiëêóâàòèñÿ i âçàºìîäiÿòè. Âèðîáíè÷i êîëåêòèâè (ôîðìàëüíi ãðó- ïè) äîñèòü ðiçíîìàíiòíi çà ñòðóêòóðîþ. ¯õ ðiçíîìàíiòíiñòü çàëåæèòü âiä õàðàêòåðó âèðîáíèöòâà, ñêëàäíîñòi ïðîäóêöi¿, óìîâ ïðàöi. Òðóäîâi êîëåê- òèâè ðiçíÿòüñÿ çà âiêîì ïðàö³âíèêiâ, çà ñòàòòþ, äîñâiäîì ðîáîòè, ðiâíåì îñâiòè. Ëþäè, ÿê ïðàâèëî, çíàþòü, ÷îìó âîíè ñòàþòü ÷ëåíàìè ôîðìàëüíèõ îðãàíiçàöié. Àáî âîíè áàæàþòü äîñÿãòè öiëåé îðãàíiçàöi¿, àáî ¿ì ïîòð³áí³ çàîõî÷åííÿ ó âèãëÿäi ìàòåðiàëüíîãî ïðèáóòêó, àáî íèìè êåðóþòü ìîòèâè ïðåñòèæó, ïîâ’ÿçàíi ç íàëåæíiñòþ äî öiº¿ îðãàíiçàöi¿. Îôiöiéíà (ôîðìàëüíà) îðãàíiçàöiÿ áåçîñîáîâà: ïðàâàìè i îáîâ’ÿç- êàìè íàäiëÿºòüñÿ íå ÿêàñü ïåâíà ëþäèíà, à áóäü-ÿêà, ùî çàéìຠäàíå ðîáî÷å ìiñöå ÷è ïîñàäó. Ïðè öüîìó âèíèêàþòü ñîöiàëüíi ÷åêàííÿ, òîá- òî âiä íå¿ ÷åêàþòü ïåâíî¿ ïîâåäiíêè ùîäî ðåàëiçàöi¿ ãðîìàäñüêèõ ôóíêöié, ïåðåäáà÷åíèõ óçÿòîþ íà ñåáå ðîëëþ. I âiä òîãî, íàñêiëüêè ñîöiàëüíi ÷åêàííÿ çá³ãàþòüñÿ ç ðîëüîâîþ ïîâåäiíêîþ îñîáèñòîñòi çà- ëåæèòü óñïiõ âèðîáíè÷î¿ äiÿëüíîñòi, ñàìî¿ îñîáè i âñüîãî êîëåêòèâó. Âàæëèâî, ùîá êîæíèé ðîáiòíèê i ñëóæáîâåöü ó ñèñòåìi ôîðìàëüíèõ âiäíîñèí ÷iòêî çíàâ, ùî âií ïîâèíåí ðîáèòè âiäïîâiäíî äî ïîñàäî- âèõ iíñòðóêöié, çà ùî âií âiäïîâiäຠó ñâî¿é ðîáîòi. Äîñëiäæåííÿ ïî- êàçóþòü, ùî â äåÿêèõ âèïàäêàõ êîíôëiêò ìiæ êåðiâíèêîì i ïiäëåãëèìè âèíèêຠñàìå ÷åðåç íå÷iòêå óÿâëåííÿ ÿê ïiäëåãëèìè, òàê i êåðiâíèêàìè ñâî¿õ ñëóæáîâèõ îáîâ’ÿçêiâ. Áåç ÷iòêî¿ ðåãëàìåíòàöi¿ îáîâ’ÿçêiâ i çíàííÿ ¿õ êîæíèì ÷ëåíîì êîëåêòèâó íåìîæëèâî âèõîâóâàòè ïî÷óòòÿ âiäïîâi- äàëüíîñòi òà äèñöèïëiíîâàíîñòi. Ïðîòå îêðiì âèðîáíè÷èõ iíòåðåñiâ ëþäèíà ìຠùå é îñîáèñòi, äóõîâíi ïîòðåáè: ñàìîîñâiòà, çàõîïëåííÿ ñïîðòîì, êîëåêöiîíóâàííÿ. Ñïiëüíiñòü 134
- 135. iíòåðåñiâ, öiëåé, ïîòðåáàó ñïiëêóâàííi, âçàºìíi ñèìïàòi¿ òà iíøi ëþäñüêi âiäíîñèíè º îñíîâîþ, íà ÿêié âèíèêàþòü ìàëi íåôîðìàëüíi ãðóïè. Ãðó- ïè, ÿêi ñòâîðþþòüñÿ íà îñíîâi ºäèíî¿ ñïðÿìîâàíîñòi ïñèõi÷íî¿ ìîòèâàöi¿ — ñèìïàòiÿ, ñïiëüíiñòü ïåðåêîíàíü, ïðîôåñiéíà êîìïåòåíòíiñòü, þðèäè÷íî çàôiêñîâàíèé ñòàòóñ òà ií., — íàçèâàþòüñÿ íåôîðìàëüíè- ìè. Òàêà ãðóïà íå ïåðåäáà÷åíà øòàòíèì ðîçïèñîì, ïîñàäîâèìè iíñòðóêöiÿìè; îôiöiéíi äîêóìåíòè òóò íå ìàþòü ñèëè. Ïî÷àòîê äîñëiäæåííÿ íåôîðìàëüíèõ ãðóï áóâ ïîêëàäåíèé âiäîìîþ ñåðiºþ åêñïåðèìåíòiâ, ïðîâåäåíèõ Å. Ìåéî. Ó ëèñòîïàäi 1924 ð. ãðóïà äîñëiäíèêiâ ïî÷àëà ïðîâîäèòè åêñïåðèìåíò íà çàâîäi Õîòîðíà, ùî íàëåæàâ êîìïàíi¿ “Âåñòåð Åëåêòðèê” ó ìiñòi ×è÷åðî (ÑØÀ). Íà ïåð- øîìó åòàïi åêñïåðèìåíòó áóëî ïîñòàâëåíå çàâäàííÿ âèçíà÷èòè âïëèâ iíòåíñèâíîñòi îñâiòëåííÿ íà ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi. Ïðàö³âíèê³â áóëî ïîäiëåíî íà ãðóïè: êîíòðîëüíó òà åêñïåðèìåíòàëüíó. Íà çäèâóâàííÿ äîñëiäíèêiâ, êîëè çáiëüøèëè îñâiòëåííÿ äëÿ åêñïåðèìåíòàëüíî¿ ãðóïè, ï³äâèùèëàñü ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi îáîõ ãðóï. Òå ñàìå âiäáóâàëîñÿ, êîëè îñâiòëåííÿ áóëî çìåíøåíå. Äîñëiäíèêè ä³éøëè âèñíîâêó, ùî ñàìå îñâiòëåííÿ íå³ñòîòíî âïëèâàëî íà ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi. Âîíè çðîçóìiëè, ùî åêñïåðèìåíò íå âäàâñÿ ÷åðåç iíøi, ïîêè ùî íåâiäîìi ôàêòîðè. Ïîâ’ÿçàíå ç Õîòîðíñüêèì åêñïåðèìåíòîì âåëèêå âiäêðèòòÿ Ìåéî ïî- ëÿãàëî â òîìó, ùî ñîöiàëüíi òà ïñèõîëîãi÷íi ôàêòîðè âïëèâàþòü íà ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi ³ñòîòí³øå, íiæ ôiçè÷íi. Áóëî ç’ÿñîâàíî íàéâàæëèâiøi ïðè÷èíè âñòóïó ëþäåé äî íåôîð- ìàëüíèõ ãðóï. 1. Ïî÷óòòÿ íàëåæíîñòi — îäíà ç íàéñèëüí³øèõ åìîöiéíèõ ïîòðåá ëþäèíè. Ëþäèíà ùå ç äèòèíñòâà ïðàãíå äî íàëåæíîñòi ïåâíié ñïiëüíîòi: äèòÿ÷èé ãóðò, êëóáè, ñïîðòèâíi òîâàðèñòâà, ñiì’ÿ òà ií. Íàëåæíiñòü äî íåôîðìàëüíî¿ ãðóïè ìîæå äàòè ëþäÿì ïñèõîëîãi÷íi âèãîäè, ùî íå ìåíø âàæëèâi, íiæ îäåðæóâàíà çàðïëàòà. Ëþäèíà çàâæäè õî÷å áóòè êîìóñü ïîòðiáíîþ, i íå çàâæäè öÿ ïîòðåáà ìîæå áóòè çàäîâîëåíà ó ôîðìàëüíèõ îðãàíiçàöiÿõ. 2. Äîïîìîãà.  iäåàëüíîìó âàðiàíòi ïiäëåãëi ïîâèííi ìàòè ìîæëè- âiñòü áåç çàéâèõ ñóìíiâiâ çâåðòàòèñÿ äî ñâîãî áåçïîñåðåäíüîãî êå- ðiâíèêà çà ïîðàäîþ ÷è ç ìåòîþ îáãîâîðåííÿ âëàñíèõ ïðîáëåì. ßêùî öüîãî íå âiäáóâàºòüñÿ, òî ïðàö³âíèê çíàõîäèòü öþ äîïîìîãó â íåôîð- ìàëüíèõ âiäíîñèíàõ. ×îìó ëþäè íå çâåðòàþòüñÿ ïî äîïîìîãó äî êåðiâíèêà? Ïî-ïåðøå, áàãàòî ïiäëåãëèõ ââàæàþòü, ùî êåðiâíèê ôîð- ìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿ áóäå ìàòè ïðî íèõ ïîãàíó äóìêó, ÿêùî âîíè ïèòà- òèìóòü éîãî, ÿê âèêîíàòè òó ÷è iíøó ðîáîòó. 135
- 136. Ïî-äðóãå, äåÿêi ïðàö³âíèêèáîÿòüñÿ ãîñòðî¿ êðèòèêè ó âiäïîâiäü. Êðiì òîãî, ó êîæíié îðãàíiçàöi¿ ³ñíóº áàãàòî íåïèñàíèõ ïðàâèë, ùî ñòîñóþòüñÿ äðiáíèõ ïðîöåäóðíèõ ïèòàíü, íàïðèêëàä: ÿêîþ òðèâàëîþ ïîâèííà áóòè ïåðåðâà íà ÷àé, ÿê êåðiâíèê ñòàâèòüñÿ äî íåôîðìàëüíèõ ðîçìîâ, æàðòiâ, ÿê ñëiä îäÿãàòèñÿ, ùîá çàñëóæèòè çàãàëüíå ñõâàëåííÿ. Çðîçóìiëî, ùî ïðàö³âíèê äîáðå ïîäóìàº, ïåðø íiæ çâåðíóòèñÿ ïî äî- ïîìîãó äî êåðiâíèêà ³ íàé÷àñòiøå çâåðòàºòüñÿ äî ëþäåé, ÿêi éîìó ñèìïàòè÷íiø³, ïðèºìíiøi, ñòàâëÿòüñÿ äî íüîãî äîáðîçè÷ëèâî, iç ðîçóìiííÿì. Îäåðæàííÿ äîïîìîãè ïðèíîñèòü êîðèñòü i òîìó, õòî ¿¿ îäåðæàâ, i òîìó, õòî ¿¿ íàäàâ. Ó ðåçóëüòàòi íàäàííÿ äîïîìîãè ëþäèíà íàáóâຠïðåñòèæó, àâòîðèòåòó i ñàìîñòâåðäæåííÿ, à îòðèìóþ÷èé äîïî- ìîãó — íåîáõiäíå êåðiâíèöòâî äî äi¿. Òàêèì ÷èíîì, ïîòðåáà ó äîïîìîçi âåäå äî âèíèêíåííÿ íåôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿. 3. Çàõèñò. Ëþäè äàâíî çíàëè, ùî ñèëà — ó ºäíîñòi. Óñâiäîìëåíà ïîòðåáà â çàõèñòi çàëèøàºòüñÿ âàæëèâîþ ïðè÷èíîþ îá’ºäíàííÿ ëþäåé ó òi ÷è iíøi ãðóïè. Ïåðøi ïðîôñïiëêè çàðîäèëèñÿ ñàìå â ñîöiàëüíèõ ãðóïàõ, ÿêi çáèðàëèñÿ é îáãîâîðþâàëè ïðåòåíçi¿ äî êåð³âíèöòâà. I íèíi ÷ëåíè íåôîðìàëüíèõ îðãàíiçàöié, ùî ñêëàäàþòüñÿ ç ïðàö³âíèêiâ íèçîâèõ ðiâíiâ, çàõèùàþòü îäèí îäíîãî âiä çàêîíiâ, iíñòðóêöié, ÿêi çàâäàþòü ¿ì øêîäè. Íàïðèêëàä, âîíè îá’ºäíóþòü çóñèëëÿ äëÿ òîãî, ùîá óñóíóòè øêiäëèâi óìî- âè ïðàöi, áîðîòèñÿ ç åêîëîãi÷íîþ êðèçîþ òîùî. Íå äèâíî, ùî öÿ çàõèñíà ôóíêöiÿ íàáóâຠùå áiëüøîãî çíà÷åííÿ, êîëè êåðiâíèêîâ³ íå äîâiðÿþòü. 4. Ñïiëêóâàííÿ. Ïîòðåáà ó ñïiëêóâàííi ïîòðåáóº ïîñòiéíîãî çàäî- âîëåííÿ, i öå íåîáõiäíî âðàõîâóâàòè ïðè îðãàíiçàöi¿ âèðîáíè÷îãî òà óïðàâëiíñüêîãî ïðîöåñiâ. Íàïðèêëàä, ëþäè áàæàþòü çíàòè, ùî âiä- áóâàºòüñÿ íàâêîëî íèõ, îñîáëèâî êîëè öå ñòîñóºòüñÿ ¿õíüî¿ ðîáîòè. I âñå æ ó áàãàòüîõ ôîðìàëüíèõ îðãàíiçàöiÿõ ñèñòåìà âíóòðiøíiõ êîíòàêòiâ äóæå ñëàáêà, à iíîäi êåðiâíèöòâî íàâìèñíî ïðèõîâóº âiä ïiäëåãëèõ ïåâíó iíôîðìàöiþ. Òîìó îäíiºþ ç âàæëèâèõ ïðè÷èí íàëåæ- íîñòi äî íåôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿ º äîñòóï äî íåôîðìàëüíèõ äæå- ðåë iíôîðìàöi¿ (÷óòîê). 5. Ñèìïàòi¿ é àíòèïàòi¿. Ëþäè ÷àñòî ïðèºäíóþòüñÿ äî íåôîð- ìàëüíèõ ãðóï äëÿ òîãî, ùîá áóòè áëèæ÷å äî òèõ, êîìó âîíè ñèìïàòèçó- þòü. Âçàºìíi ñèìïàòi¿ öåìåíòóþòü íåôîðìàëüíó ãðóïó, àëå ÿêùî âîíè çíèêàþòü, òî ãðóïà ðîçïàäàºòüñÿ. Íàïðèêëàä, áóõãàëòåðè òà åêîíîìiñòè ÷àñòî ïðàöþþòü ó âåëèêèõ êiìíàòàõ, äå íåìຠïåðåãîðîäîê ìiæ ñòîëà- ìè. Öi ëþäè ìàþòü áàãàòî ñïiëüíîãî é âiä÷óâàþòü ñèìïàòiþ îäèí äî îäíîãî ÷àñòêîâî âiä òîãî, ùî âèêîíóþòü ïîäiáíó ðîáîòó. Òàê, âîíè 136
- 137. ìîæóòü ðàçîì îáiäàòè,îáãîâîðþâàòè ñâî¿ âèðîáíè÷i òà îñîáèñòi ñïðà- âè ïiä ÷àñ ïåðåðâè íà ÷àé òîùî. Ðåçóëüòàòè äîñëiäæåíü ïîêàçóþòü, ùî ëþäè ñõèëüíi âñòàíîâëþâà- òè áiëüø òiñíi âiäíîñèíè ç òèìè, õòî ïåðåáóâຠó áåçïîñåðåäíié áëèçüêîñòi äî íèõ, íiæ ç òèìè, õòî ïåðåáóâຠíà âiäñòàíi êiëüêîõ ìåòðiâ. Íà ðîáîòi ëþäè ñõèëüíi âçàºìîäiÿòè ç òèìè, õòî ïîðÿä. Ïðè÷îìó òiñíi îñîáèñòi êîíòàêòè ìiæ öèìè ëþäüìè çáåðiãàþòüñÿ íå òiëüêè íà âèðîáíèöòâi, à é ó íåðîáî÷èé ÷àñ. Àíàëiçóþ÷è ïðè÷èíè âñòóïó ëþäåé äî íåôîðìàëüíèõ ãðóï, ñëiä ïàì’ÿòàòè, ùî íåôîðìàëüíà îðãàíiçàöiÿ º ñïîíòàííîþ ðåàêöiºþ íà íåçàäîâîëåíi iíäèâiäóàëüíi ïîòðåáè. Äåÿêi êåðiâíèêè íàïîëÿãàþòü, ùî íåôîðìàëüíi îðãàíiçàöi¿ — öå ðåçóëüòàò íååôåêòèâíîãî óïðàâëiííÿ. Îäíàê, ïî ñóòi, âèíèêíåííÿ íå- ôîðìàëüíèõ ãðóï, îðãàíiçàöié — ÿâèùå ïðèðîäíå i äîñèòü ïîøèðåíå. Äóæå âàæëèâî, àáè êåðiâíèêè óñâiäîìëþâàëè, ùî â êîæíié ôîðìàëüíié îðãàíiçàöi¿ iñíóº ñêëàäíå ïåðåïëåòiííÿ íåôîðìàëüíèõ ãðóï, ÿêi óòâî- ðèëèñÿ áåç âòðó÷àííÿ êåðiâíèöòâà i äèíàìi÷íî âçàºìîäiþòü ç ôîð- ìàëüíèìè. Ó ïðîöåñi âèêîíàííÿ ãðóïîâèõ çàâäàíü ëþäè âñòóïàþòü ó âçàºìîäiþ, ÿêà ñïðèÿº ïîÿâi ïî÷óòòiâ, ïîçèòèâíèõ i íåãàòèâíèõ åìîöié ñòîñîâíî îäèí îäíîãî i êåðiâíèöòâà. Öi åìîöi¿ ³ñòîòíî âïëèâàþòü íà åôåêòèâíiñòü ôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿, ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi, ïëèííiñòü êàäðiâ, ïðîãóëè, êiëüêiñòü ñêàðã òà iíøi ÿâèùà, âàæëèâi äëÿ äiÿëüíîñòi îðãàíiçàöi¿. Íåôîðìàëüíi ãðóïè, ÿêi º ñòðóêòóðíîþ îäèíèöåþ ôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿, çà ñïðÿìîâàíiñòþ óìîâíî ïîäiëÿþòü íà òðè âèäè: ïîçèòèâ- íî ñïðÿìîâàíi, íåéòðàëüíi (íåâèçíà÷åíîãî ñïðÿìóâàííÿ) i íåãàòèâíî ñïðÿìîâàíi. Ïîçèòèâíî ñïðÿìîâàíi (âiäêðèò³) — íåôîðìàëüíi ãðóïè. Öiëi, ïðàãíåííÿ, äóìêè ¿õ ÷ëåíiâ çá³ãàþòüñÿ ³ç çàãàëüíîêîëåêòèâíèìè. Âiäíîñèíè ìiæ êåðiâíèêàìè îðãàíiçàöi¿ i ÷ëåíàìè íåôîðìàëüíîãî îá’ºäíàííÿ íå ìàþòü êîíôëiêòíîãî, àíòàãîíiñòè÷íîãî õàðàêòåðó. Òàêi ãðóïè ëèøå çìiöíþþòü âíóòðiøíþ ñòðóêòóðó âèðîáíè÷îãî êîëåêòèâó, ïîçèòèâíî âïëèâàþòü íà ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó íüîìó i íå ïîòðåáóþòü ðåãëàìåíòàöi¿. Âîíè ìàþòü âåëèêi ïîòåíöiéíi ìîæëèâîñòi. Òàê, âiääàíiñòü íåôîðìàëüíié ãðóïi ìîæå ïåðåéòè ó âiääàíiñòü îðãàíi- çàöi¿. Áàãàòî ëþäåé âiäìîâëÿþòüñÿ âiä áiëüø âèñîêîîïëà÷óâàíèõ ïî- ñàä â iíøèõ âèðîáíè÷èõ îá’ºäíàííÿõ, òîìó ùî íå áàæàþòü ïîðèâàòè ñîöiàëüíi çâ’ÿçêè, ÿêèõ âîíè íàáóëè ó íåôîðìàëüíîìó îá’ºäíàííi. Iíîäi íîðìè åôåêòèâíîñòi íåôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿ ìîæóòü ïåðåâèùóâàòè íîðìè ôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿. Íàïðèêëàä, ïî÷óòòÿ êîëåêòèâiçìó, ÿêå 137
- 138. âèêëèêຠñèëüíå ïðàãíåííÿäî óñïiõó, ÷àñòî íàðîäæóºòüñÿ ñàìå â íå- ôîðìàëüíèõ óãðóïîâàííÿõ. Å. Êóçüìií, äîñëiäæóþ÷è âèðîáíè÷³ áðèãàäè, âiäçíà÷èâ, ùî íèçüêà ïðîäóêòèâíiñòü, âèñîêèé ðiâåíü ïëèííîñòi êàäðiâ ñïîñòåðiãàþòüñÿ ñàìå ñåðåä ïðàöiâíèêiâ, ÿêi íå º ÷ëåíàìè íåôîðìàëüíèõ ãðóï. Òîìó êåðiâíèêè, ÿêi íå çíàõîäÿòü ñïîñîáiâ åôåêòèâíî¿ âçàºìîäi¿ ç íåôîðìàëüíèìè ãðóïàìè, ïðèäóøóþòü ¿õ, ÷àñòî âòðà÷àþòü ïîòåíöiéíi ìîæëèâîñòi, íå âèêîðèñòîâóþòü ¿õ ïîòåíöiàëó. ßêùî íåôîðìàëüíi ãðóïè ïîâîäÿòüñÿ íåïðîäóêòèâíî, òàê, ùî öå çàâàæຠäîñÿãíåííþ ôîðìàëüíèõ öiëåé, òî ìè ìàºìî ñïðàâó ç íåãà- òèâíî ñïðÿìîâàíèìè (çàêðèòèìè) îá’ºäíàííÿìè. ¯õ íîðìè, öiííiñíi îðiºíòàöi¿ òà óñòàíîâêè íå çá³ãàþòüñÿ, à iíîäi é ñóïåðå÷àòü ñîöiàëüíèì i ãðóïîâèì íîðìàì ôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿, äî ÿêî¿ âîíè âõîäÿòü. Ïðè- ÷èíîþ ¿õ âèíèêíåííÿ íàé÷àñòiøå º åãî¿ñòè÷íå ïðàãíåííÿ îäíiº¿ ÷è êiëüêîõ âïëèâîâèõ îñiá äîìîãòèñÿ ïåðåâàãè, ïîñòàâèòè ñâî¿ iíòåðåñè âèùå â³ä iíòåðåñiâ êîëåêòèâó øëÿõîì ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî âïëè- âó. Òóò íåìຠïñèõîëîãi÷íî¿ ðiâíîñòi ìiæ ëþäüìè. Îäíi (ëiäåðè) çàé- ìàþòü ïîçèöiþ òèñêó íà ðiâíèõ çà ñòàòóñîì íà ðîáîòi, ñëóæái, iíøi — ïîçèöiþ ïñèõîëîãi÷íîãî ïiäêîðåííÿ, íåçäîðîâî¿ çàëåæíîñòi. Íåãàòèâ- íî ñïðÿìîâàíi ãðóïè ñòàâëÿòü ñâî¿ âèìîãè äî ëþäåé, ùî ïîòðàïëÿþòü ó ñôåðó ¿õ âïëèâó. Ñàìîñòâåðäæåííÿ òóò âiäáóâàºòüñÿ íà îñíîâi “ñâ” âíóòðiøíüîãðóïîâî¿ äóìêè, ùî éäå â ðîçðiç ç äóìêîþ âñüîãî êîëåêòè- âó. Öi ìiêðîãðóïè çàõèùàþòü íåäèñöèïëiíîâàíèõ ïðàö³âíèêiâ, çíèæó- þòü åôåêòèâíiñòü àäìiíiñòðàòèâíîãî òà iíøèõ âïëèâiâ íà ÷ëåíiâ êî- ëåêòèâó. Ïî íåôîðìàëüíèõ êàíàëàõ òàêîæ ìîæóòü ïîøèðþâàòèñÿ áðåõëèâi ÷óòêè, ÿêi âèêëèêàþòü íåãàòèâíå ñòàâëåííÿ äî êåðiâíèöòâà. Òåíäåíöiÿ äî îïîðó ð³çíèì íîâîçìiíàì, ùî âëàñòèâà äåÿêèì çàêðèòèì ãðóïàì, ìîæå çàòðèìóâàòè íåîáõiäíó ìîäåðíiçàöiþ âèðîáíèöòâà. ×àñ- òêîâî öå ïîÿñíþºòüñÿ òèì, ùî çìiíè ìîæóòü ïîãðîæóâàòè ïîäàëüøî- ìó iñíóâàííþ íåôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿. Ðåîðãàíiçàöiÿ, âïðîâàäæåííÿ íîâî¿ òåõíîëîãi¿, ðîçøèðåííÿ âèðîáíèöòâà i âiäïîâiäíî ïîÿâà âåëèêî¿ ãðóïè íîâèõ ñïiâðîáiòíèêiâ ìîæå ïðèâåñòè äî ðîçïàäó íåôîðìàëüíî¿ ãðóïè àáî äî ñêîðî÷åííÿ ìîæëèâîñòåé âçàºìîäi¿ i çàäîâîëåííÿ ñîöiàëüíèõ ïîòðåá. Êåðiâíèöòâî ìîæå ïîñëàáèòè öåé îïið, çàîõî÷óþ- ÷è ïiäëåãëèõ áðàòè ó÷àñòü ó ïðèéíÿòòi ðiøåíü. Ðàíiøå ïñèõîëîãè ââàæàëè: ÿêùî â êîëåêòèâi âèíèêຠçàêðèòà íå- ôîðìàëüíà ãðóïà, òî ¿¿ ñëiä çíèùèòè. Ñó÷àñíi ïñèõîëîãè ðåêîìåíäó- þòü ðàõóâàòèñÿ i ñïiâïðàöþâàòè ç íåþ. Çàáîðîíà íåôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿ íå âåäå äî çàäîâîëåííÿ ïîòðåá, ÿêi ñïîíóêàëè äî ¿¿ óò- 138
- 139. âîðåííÿ. Òîìó öåéøëÿõ íå âåäå äî ðîçâ’ÿçàííÿ ïðîáëåìè. Íàñàìïå- ðåä ñëiä ç’ÿñóâàòè, õòî º ëiäåðîì ó öüîìó íåôîðìàëüíîìó óãðóïîâàííi é ïðàöþâàòè ç íèì. ßêùî êîìïðîìiñ íåìîæëèâèé, òî ñëiä ðîçãëÿíóòè ïðè÷èíè âñòóïó êîæíîãî ÷ëåíà äî ãðóïè, ¿õ íåçàäîâîëåíi ïîòðåáè. Êåðóþ÷è òðóäîâèìè êîëåêòèâàìè, ìåíåäæåð ïîâèíåí óñâiäîìëþâà- òè, ùî â êîæíié ôîðìàëüíié îðãàíiçàöi¿, ÿê ïðàâèëî, iñíóþòü òàêîæ ð³çíî¿ ñïðÿìîâàíîñò³ íåôîðìàëüíi îá’ºäíàííÿ. Óñïiõ óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi çàëåæèòü âiä óìiííÿ ïðîðàõóâàòè ìîæëèâèé âïëèâ öüîãî óãðóïîâàííÿ íà çãóðòîâàíiñòü êîëåêòèâó, åôåêòèâíiñòü éîãî âèðîáíè- ÷î¿ äiÿëüíîñòi òà âiäïîâiäíî äî öüîãî ïëàíóâàòè ñâîþ ðîáîòó. Íå âñi ãðóïè, ç ÿêèìè ëþäèíà ñòèêàºòüñÿ ÷åðåç îñîáèñòiñíå ñïiëêóâàííÿ i âèðîáíè÷ó äiÿëüíiñòü, îäíàêîâî íà íå¿ âïëèâàþòü. Âèç- íà÷àþòü ôîðìóâàííÿ îñîáèñòîñòi ãðóïè, ÿêi º àâòîðèòåòíèìè, çíà÷óùè- ìè, òîáòî ðåôåðåíòíèìè äëÿ íå¿. Ãðóïè, ÷è¿ íîðìè, óñòàíîâêè i îðiºíòàöi¿ íå òiëüêè ïðèéìàþòüñÿ iíäèâiäîì äî óâàãè ïðè ðåàëiçàöi¿ ñîöiàëüíî¿ ïîâåäiíêè, à é ñòàþòü ìîòèâàìè ïîâåäiíêè îñîáèñòîñòi, íàçèâàþòüñÿ ðåôåðåíòíèìè, àáî åòà- ëîííèìè ãðóïàìè, ãðóïàìè ÷ëåíñòâà (â³ä àíãë. referent — ïîâiäîì- ëÿþ÷èé, êîíñóëüòàíò ç ïåâíèõ ïèòàíü). Êîæíà ëþäèíà ìຠñâîþ ðåôåðåíòíó ãðóïó, òîáòî ãðóïó ëþäåé, â ÿêié âîíà ôîðìóº ñâî¿ ïîãëÿäè, iäåàëè, ïåðåêîíàííÿ, óñòàíîâêè, ç ÿêèìè âîíà ðàõóºòüñÿ, ÷èºþ îöiíêîþ äîðîæèòü, çàêîíè i íîðìè æèòòÿ ÿêî¿ ñïðèéìຠÿê åòàëîíè âëàñíî¿ ïîâåäiíêè. Ðåôåðåíòíi ãðóïè ìîæóòü áóòè óÿâíèìè ÷è ðåàëüíèìè. Âîíè äàþòü ïåâíèé ñòàíäàðò, êðèòåðié, çà äîïîìîãîþ ÿêîãî iíäèâiä ìîæå îöiíþâàòè ñåáå é iíøèõ. Ïðîòå íàé- iñòîòí³øå íà ëþäèíó âïëèâàþòü ðåàëüíi ðåôåðåíòíi ãðóïè. Âèáið ñå- ðåä íèõ âiäáóâàºòüñÿ ïiä âïëèâîì áàãàòüîõ ôàêòîðiâ. Îäèí ³ç íèõ — ïåðåæèâàííÿ åìîöiéíîãî áëàãîïîëó÷÷ÿ. Ãðóïè, äå îñîáèñòiñòü ïåðå- æèâຠåìîöiéíå áëàãîïîëó÷÷ÿ, ïî÷óòòÿ ïñèõîëîãi÷íîãî çàõèñòó, íàé÷àñòiøå ñòàþòü ðåôåðåíòíèìè. Îñîáèñòiñòü ìîæå ìàòè íå îäíó, à êiëüêà ðåôåðåíòíèõ ãðóï, i öå iíîäi ïðèçâîäèòü äî ïîÿâè ðiçíèõ êîíôëiêòíèõ ñèòóàöié. Iíîäi ïðà- ö³âíèê íi ç êèì íå ðàõóºòüñÿ. Öå ÷àñòî ñâiä÷èòü ïðî òå, ùî êåðiâíèêîâ³ íå âäàëîñÿ âèÿâèòè ðåôåðåíòíó ãðóïó äàíîãî ïðàöiâíèêà, ñòîñîâíî äî ÿêî¿ âií âåäå ñåáå çîâñiì ïî-iíøîìó, íiæ äî óïðàâëiíöiâ, ÿêi íå º äëÿ íüîãî ðåôåðåíòíîþ ãðóïîþ. Êîíôîðìíiñòü âiäíîñíî äî îäíiº¿ ãðóïè ìîæå ïîºäíóâàòèñÿ ç íåãàòèâiçìîì ñòîñîâíî äî iíøèõ. Ðåôå- ðåíòíà ãðóïà — öå ñâîÿ ãðóïà, ëþäèíà ãîâîðèòü ïðî íå¿ “ìè”, à iíøi ÷ëåíè — “âîíè”. Ó ðåôåðåíòíié ãðóïi iíäèâiä çíàõîäèòü äëÿ ñåáå çðàçêè äëÿ íàñëiäóâàííÿ (öiëi, öiííîñòi, äóìêè, ïî÷óòòÿ, ñóäæåííÿ). 139
- 140. ßê ðåôåðåíòíà ãðóïàìîæå âèñòóïàòè i îäíà ëþäèíà (íàïðèêëàä, êåðiâíèê). Íåðåôåðåíòíà ãðóïà — ìàëà ãðóïà, ïñèõîëîãiÿ i ïîâåäiíêà ÿêî¿ ÷óæi àáî áàéäóæi äëÿ îñîáèñòîñòi. Áóäü-ÿêà ëþäñüêà ñïiëüíîòà çàâæäè ìຠòó ÷è iíøó îðãàíiçàöiéíó ñòðóêòóðó, ùî âèçíà÷ຠñèñòåìó îá’ºêòèâíèõ âiäíîñèí, â ÿêó âêëþ- ÷àºòüñÿ ëþäèíà ó ïðîöåñi ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi. Íà âèðîáíèöòâi, ÿê ïðà- âèëî, öi âiäíîñèíè âèíèêàþòü ó âèðîáíè÷èõ îðãàíiçàöiÿõ. “Ëþäñüêèé ôàêòîð” íà âèðîáíèöòâi — öå íå òiëüêè ñòàâëåííÿ ëþäèíè äî ïðàöi, à é ñóêóïíiñòü ¿¿ âiäíîñèí ç ëþäüìè ó ïðîöåñi ïðàö³ (Ñ. Ðóáiíøòåéí). Îðãàíiçàöiéíi ñòðóêòóðè íà âèðîáíèöòâi ìîæóòü ìàòè ðiçíó ïðèðî- äó i ñèñòåìàòèçóþòüñÿ ó äâà âèäè âiäíîñèí: äiëîâi é îñîáèñòi. Äiëîâi âiäíîñèíè óòâîðþþòü îôiöiéíó ñòðóêòóðó êîëåêòèâó, òîáòî ñòðóêòóðó, ùî âiäáèâຠñëóæáîâi âçàºìîâiäíîñèíè ó êîëåêòèâi (âiäíîñè- íè çàëåæíîñòi, ïiäêîðåííÿ, ñïiâðîáiòíèöòâà, âçàºìîäîïîìîãè òîùî). Îôiöiéíà ñòðóêòóðà êîëåêòèâó — öå ñóêóïíiñòü òåõíiêî-åêîíîìi÷íèõ, ñîöiàëüíî-ïîëiòè÷íèõ òà iäåîëîãi÷íèõ âiäíîñèí, ùî âèíèêàþòü ìiæ ÷ëå- íàìè òðóäîâîãî êîëåêòèâó ÿê âèêîíàâöÿìè ïåâíèõ âèðîáíè÷èõ ôóíêöié. Êåðiâíèöòâî íà îñíîâi øòàòíîãî ðîçïèñó i ïîñàäîâèõ iíñòðóêöié ðîçïîäiëÿº çàâäàííÿ ïî ãîðèçîíòàëi (ïiäðîçäiëè) òà âåðòèêàëi (ðiçíi ðiâíi óïðàâëiííÿ), âñòàíîâëþº ïîðÿäîê ïiäïîðÿäêóâàííÿ i êåðiâíèöòâà. Öå îôiöiéíi âiäíîñèíè. Îôiöiéíà ñòðóêòóðà çóìîâëþº ìîæëèâîñòi é õàðàêòåð ñòàíó íåîôiöiéíî¿ ñòðóêòóðè. Àäæå ëþäè ñòâîðþþòü êîëåêòèâ íå òiëüêè çà- ðàäè åêîíîìi÷íî¿ åôåêòèâíîñòi ñï³ëüíî¿ ïðàöi, à é çàðàäè îäåðæàííÿ çàäîâîëåííÿ ðiçíèõ ïîòðåá ëþäñüêîãî ñïiëêóâàííÿ, çóìîâëåíèõ iíäèâiäóàëüíîþ ñòðóêòóðîþ îñîáèñòîñòi, ùî âèçíà÷àºòüñÿ ïåâíîþ ñïðÿìîâàíiñòþ (iíòåðåñè, iäåàëè, öiëi, ïåðåêîíàííÿ, ñâiòîãëÿä òà ií.), âëàñ- íèì òèïîì òåìïåðàìåíòó, iíäèâiäóàëüíèì õàðàêòåðîì i çäiáíîñòÿìè, ðiçíèì ðiâíåì ðîçâèòêó åìîöié òà ïî÷óòòiâ. Î÷åâèäíî, ùî iñíóâàííÿ îñîáèñòèõ âçàºìèí ó ãðóïi — ÿâèùå çàêîíîìiðíå, i âàæëèâî íå ñàìå ¿õ iñíóâàííÿ, à õàðàêòåð âçàºìîçâ’ÿçêó ç âiäíîñèíàìè äiëîâèìè, îôiöiéíèìè. Îñîáèñòi âçàºìèíè ñóïðîâîäæó- þòü óâåñü ïðîöåñ âçàºìîäi¿ ïîñàäîâèõ îñiá, ï³äâèùóþ÷è â îäíèõ âè- ïàäêàõ åôåêòèâíiñòü ðîáîòè àïàðàòó óïðàâëiííÿ i çíèæóþ÷è â iíøèõ ïðîäóêòèâíiñòü òà ÿêiñòü ñïiëüíî¿ ïðàöi. Òàê, âiäñóòíiñòü ïðàãíåííÿ äî ñï³ëüíî¿ ðîáîòè, íåáàæàííÿ ïðàöþâàòè ðàçîì ðóéíóº äiëîâi âiäíîñèíè, ôîðìàëüíó îðãàíiçàöiþ ãðóïè. Çãàäàºìî ñëîâà ïñèõîëîãà Â. Ìÿñèùå- âà, ùî ñàìå ïîðóøåíi íåîôiöiéíi âiäíîñèíè — ïðè÷èíà íåâðîçiâ ó ëþäåé. Ùî áiëüøå îôiöiéíi âiäíîñèíè íàïîâíþþòüñÿ òîâàðèñüêèìè 140
- 141. íåôîðìàëüíèìè, òî çãóðòîâàíiøèéêîëåêòèâ i áiëüøèõ óñïiõiâ âií çìî- æå äîñÿãòè. Ïðîòå ïîðóøåííÿ i íåâïîðÿäêîâàíiñòü âèðîáíè÷î-ñëóæáîâèõ âiäíîñèí ìîæå ïðèçâåñòè äî ïîðóøåííÿ îñîáèñòèõ âçàºìèí. Áåç óïî- ðÿäêîâàíèõ ñëóæáîâèõ âiäíîñèí ïðàö³âíèêiâ âàæêî ðîçðàõîâóâàòè íà ïñèõîëîãi÷íèé êîíòàêò ìiæ íèìè, íà ñòâîðåííÿ ñïðèÿòëèâîãî ìî- ðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî êëiìàòó â êîëåêòèâi. ßê áà÷èìî, ìiæ äiëîâèìè é îñîáèñòèìè âçàºìîâiäíîñèíàìè iñíóº äiàëåêòè÷íèé çâ’ÿçîê. Àëå ïðîâ³äíà ðîëü ïîâèííà íàëåæàòè îôiöiéíié ñòðóêòóði. Öå çíàéøëî âèðàæåííÿ â íàðîäíié ìóäðîñòi: “Äðóæáà — äðóæáîþ, à ñëóæáà — ñëóæáîþ”. “Ïîòåïëiííÿ” ÷è “ïîõîëîäàííÿ” îñîáèñòèõ âçàºìèí ïðèðîäíå, i êîæíèé ïðàö³âíèê ìຠíà öå ìîðàëüíå ïðàâî, ïðîòå íå çàâäàþ÷è øêîäè ðîáîòi. I öå íàñàìïåðåä ñòîñóºòüñÿ êåðiâíèêà. Ìåíåäæåð ïîâèíåí âñòàíîâëþâàòè òàêi ôîðìàëüíi òà íåôîðìàëüíi âiäíîñèíè, ÿêi íàéêðàùå âiäïîâiäàþòü öiëÿì îðãàíiçàöi¿. Ó êîëåêòèâi ìîæóòü âèíèêàòè i äèç’þíêòèâíi (ðîç’ºäíóþ÷i) âçàºìè- íè, êîëè óñïiõ îäíiº¿ ëþäèíè ïðèçâîäèòü äî íåâäà÷³ iíøî¿. Ó òàêèõ âèïàäêàõ ëþäèíà ñïðèéìàºòüñÿ ÿê îá’ºêò, ùî ïîðîäæóº íåãàòèâíi ïî- ÷óòòÿ ðiçíî¿ iíòåíñèâíîñòi, ïî÷èíàþ÷è âiä íåçíà÷íî¿ íåçðó÷íîñòi é çàêií÷óþ÷è áëîêàäîþ âñiº¿ æèòòºäiÿëüíîñòi ëþäèíè. Çðîñòàííÿ âiä÷àþ ñïîíóêຠäî ï³äâèùåííÿ àãðåñèâíîñòi. Ëþäèíà çàñìó÷óºòüñÿ, ÿêùî îá’ºêò çíåíàâèñòi çäîðîâèé i ïðîöâiòàº, âiä÷óâຠçëiñòü i âiäðàçó â éîãî ïðèñóòíîñòi. Âîíà ðàäiº, êîëè ³íøîãî ïåðåñëiäóþòü íåâäà÷i, i âiä÷óâຠðîçäðàòóâàííÿ, íåñïîêié, êîëè õòîñü ³íøèé äîñÿãຠóñïiõó. Îñêiëüêè öi iìïóëüñè, ÿê ïðàâèëî, çàñóäæóþòüñÿ, âîíè ÷àñòî ñòðèìóþòüñÿ. ¯õ ìîæ- íà âèÿâèòè â åêñïðåñèâíèõ ðóõàõ, ó ïîñìiøöi, ÿêà øâèäêî ïðîìàéíóëà, êîëè ëþäèíà ïîáà÷èëà, ùî îá’ºêò ¿¿ çíåíàâèñòi ñïiòêíóâñÿ, ó ìiìi÷íîìó âèðàçi âiäðàçè, êîëè òîé äîñÿãຠóñïiõó, ÷è ó áàéäóæîìó çíèçóâàííi ïëå÷èìà, êîëè ó êîëåãè íåâäà÷à. §2. Ãðóïîâà äèôåðåíöiàöiÿ. Ñòàòóñ, ñîöiàëüíi ðîëi, ãðóïîâi íîðìè i öiííîñòi Íà îñíîâi âçàºìîâiäíîñèí i âçàºìîâïëèâiâ ÷ëåíiâ ãðóïè âèçíà÷àºòüñÿ ãðóïîâà äèôåðåíöiàöiÿ, òîáòî êîæíèé ÷ëåí ãðóïè âèçíà÷ຠñòàòóñ, ùî âiäðiçíÿº éîãî ïîëîæåííÿ âiä ïîëîæåííÿ iíøèõ. Ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé ñòàòóñ (â³ä ëàò. status — ïîëîæåííÿ, ñòàí) — öå ïîëîæåííÿ ñóá’ºêòà â ìàëié ãðóïi, ñòðóêòóði ¿¿ âiäíîñèí, ÿêå 141
- 142. âèçíà÷ຠéîãî ïðàâà,îáîâ’ÿçêè i ïðèâiëåi¿. Ñêëàäàþ÷è êîíêðåòíå óÿâëåííÿ ïðî ëþäèíó, ìè íàñàìïåðåä âèçíà÷àºìî ¿¿ ñîöiàëüíèé ñòà- òóñ.  iñòîði¿ ñóñïiëüñòâà áóâ ÷àñ, êîëè ñòàòóñ ïðèïèñóâàâñÿ ëþäèíi. Òàê, äâîðÿíèí òiëüêè íàðîäæóâàâñÿ, à éîãî âæå çàïèñóâàëè îôiöåðîì öàðñü- êî¿ àðìi¿. Ñòàòóñ òiº¿ ÷è iíøî¿ îñîáè ó òðóäîâîìó êîëåêòèâi ìîæå âèçíà÷àòèñÿ áàãàòüìà ôàêòîðàìè: ìiñöåì ó ïîñàäîâié iºðàðõi¿, ïîñà- äîþ, ðîçòàøóâàííÿì êàáiíåòó, îñâiòîþ, ñîöiàëüíèìè òàëàíòàìè, iíôîðìîâàíiñòþ i íàêîïè÷åíèì äîñâiäîì. Öi ôàêòîðè ìîæóòü ñïðèÿòè ÿê ïiäâèùåííþ, òàê i çíèæåííþ ñòàòóñó çàëåæíî âiä öiíí³ñíèõ îðiºíòàöié ãðóïè. Ñòàòóñ — öå ñòóïiíü àâòîðèòåòíîñòi îñîáèñòîñòi. Äîñëiäæåííÿ ïîêàçàëè, ùî ÷ëåíè ãðóïè, ÿêi ìàþòü äîñèòü âèñîêèé ñòàòóñ, çäàòíi ³ñòîòíî âïëèâàòè íà ðiøåííÿ ãðóïè. Îäíàê öå íå çàâæäè âåäå äî ïiäâèùåííÿ åôåêòèâíîñòi. Àäæå ëþäèíà, ÿêà ïðîïðàöþâàëà íà êîìïàíiþ êîðîòêèé ÷àñ, ìîæå ìàòè áiëüø öiííi iäå¿ i êðàùèé äîñâiä âiäíîñíî äî ïåâíî¿ ñïðàâè, íiæ ëþäèíà ç âèñîêèì ñòàòóñîì, íàáóòèì ó ðåçóëüòàòi áàãàòîði÷íî¿ ðîáîòè â ö³é îðãàíiçàöi¿. Ùîá ïðèéìàòè åôåêòèâíi ðiøåííÿ, ñëiä óðàõîâóâàòè âñþ iíôîðìàöiþ, îá’ºêòèâíî îöiíþâàòè âñi iäå¿. Ñïðèéìàþ÷è é îöiíþþ÷è ñòàòóñ êîíêðåòíî¿ îñîáèñòîñòi, êåðiâíèê ïîâèíåí óðàõîâóâàòè ÿêîìîãà áiëüøå ïðîôåñiéíî çíà÷óùèõ ÿêîñòåé ïiäëåãëîãî. Ó ïðîòèâíîìó âèïàäêó ìîæóòü âèíèêàòè íåïîðîçóìiííÿ ó âçàºìîâiäíîñèíàõ i íàâiòü ãîñòði êîíôëiêòíi ñèòóàöi¿. Íàïðèêëàä, êåðiâíèê ñïðèéìຠñòàòóñ ïiäëåãëîãî òiëüêè çà éîãî âèðîáíè÷èìè óñïi- õàìè. À ñàìîîöiíêà ïiäëåãëîãî ïîâ’ÿçàíà íàñàìïåðåä ç éîãî îðãàíi- çàöiéíîþ äiÿëüíiñòþ. Êåðiâíèê æå íå çâàæຠíà éîãî äîìàãàííÿ ó öié ñôåði. Ïðè òàêèõ ðîçá³æíîñòÿõ ó âçàºìíèõ ñîöiàëüíèõ ÷åêàííÿõ óñïiøíà âçàºìîäiÿ ñòຠíåìîæëèâîþ. Ñòàòóñ îñîáèñòîñòi âiäáèâàºòüñÿ ó ñèñòåìi ðîëåé, ÿêi âîíà âèêîíóº. Ñîöiàëüíà ðîëü — öå ïåâíèé ñïîñiá ïîâåäiíêè ëþäåé âiäïîâiäíî äî ¿õíüîãî ñòàòóñó, ïîçèöi¿ â ñóñïiëüñòâi òà ñèñòåìi ìiæîñîáèñòiñíèõ âçàºìèí. Ñîöiàëüíi ðîëi âèÿâëÿþòüñÿ â òîìó, ÿê ëþäèíà äiº, êîðèñòóºòüñÿ ñâî¿ìè ïðàâàìè i âèêîíóº îáîâ’ÿçêè; ÿêà âîíà â ðîäèí³, ÿêèé ïðàö³âíèê, ÿêèé òîâàðèø, ÿêèé êåðiâíèê. Iñíóþòü äâi îñíîâíi ñïðÿìîâàíîñòi ðîëåé äëÿ ñòâîðåííÿ ãðóïè, ùî ïðàöþâàòèìå íîðìàëüíî. Ïåðøà — ñóòî îôiöiéíà, öiëüîâà ðîëü, ùî çóìîâëþºòüñÿ ïîñàäîþ, ÿêó îá³éìຠïðàö³âíèê ó âèðîáíè÷îìó êîëåêòèâi. Îôiöiéíà ñîöiàëüíà ðîëü ïðàö³âíèêà âèçíà÷àºòüñÿ ïîñàäîâèìè iíñòðóê- 142
- 143. öiÿìè, ÿêi ðîçïîäiëÿþòüñÿòàê, ùîá äàòè ìîæëèâiñòü ãðóïóâàòè ëþäåé äëÿ âèêîíàííÿ êîëåêòèâíèõ çàâäàíü. I âiäïîâiäíî äî îôiöiéíî¿ ðîëi âèíèêàþòü ñîöiàëüíi ñïîäiâàííÿ, òîáòî âiä ïðàöiâíèêà ÷åêàþòü ïåâíî¿ ïîâåäiíêè ó çäiéñíåíí³ ñóñïiëüíèõ òà âèðîáíè÷èõ ôóíêöié, ïåðåäáà÷å- íèõ óçÿòîþ íà ñåáå ðîëëþ. Âiä òîãî, íàñêiëüêè ðîëüîâà ïîâåäiíêà çá³ãàºòüñÿ ç åòàëîíîì, çàëåæàòü íåîôiöiéíå äiëîâå ïîëîæåííÿ ³ àâòî- ðèòåò ïðàö³âíèêà. Äðóãà ðîëü — “ðîëü ó ãðóïi”. Âîíà íå òàê ïîìiòíà ïîðiâíÿíî ç îôiöiéíîþ, àëå ³ñòîòíî âïëèâຠíà àêòèâiçàöiþ æèòòÿ i äiÿëüíiñòü ãðóïè. Ó ãðóïi ñïîñòåðiãàºòüñÿ ðîçïîäië “ãðóïîâèõ ðîëåé”, ÿêi äóæå âàæëèâî çíà- òè äëÿ óñïiõó ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi. Àìåðèêàíñüêèé äîñëiäíèê Ì. Áåëáií âèîêðåìèâ êiëüêà ðîëåé, ÿêi ìîæóòü ãðàòè ÷ëåíè êîëåêòèâó. Êîæíà ðîëü ñïåöèôi÷íà é çóìîâëåíà ïîòðåáàìè óïðàâëiííÿ. “Ãîëîâà” — éîãî öiêàâëÿòü öiëi i çàâäàííÿ îðãàíiçàöi¿. Çàéìຠãîëîâóþ÷å ïîëîæåííÿ â êîëåêòèâi: ñëóõàº, óçàãàëüíþº, ôîðìóëþº âèñ- íîâêè, ðîçïîäiëÿº îáîâ’ÿçêè ó ãðóïi; ñõèëüíèé äî äîâiðè, âiëüíèé âiä ïî÷óòòiâ ðåâíîùiâ, çàçäðîùiâ. Âií — ñîöiàëüíèé ëiäåð. “Îôîðìëþâà÷ ðiøåíü” — ëiäåð ó ðîáîòi. Ïîâíèé åíåðãi¿, ïðàãíå âèïåðåäæàòè iíøèõ. Éîãî íàïîëåãëèâiñòü çàâæäè ñïðÿìîâàíà íà äî- ñÿãíåííÿ öiëåé êîëåêòèâó. Âií ðiçêèé, êîëþ÷èé, õâîðîáëèâî ñïðèéìຠêðèòèêó, áóâຠïðèñêiïëèâèì. Àëå ïðèñóòíiñòü öiº¿ ëþäèíè â êîëåêòèâi ïðèíîñèòü êîðèñòü: âií çìóøóº ðóõàòèñÿ âïåðåä, íàìàãàºòüñÿ ðåàëiçó- âàòè ïðèéíÿòi ðiøåííÿ. “Ïîðàäíèê” — ñïîêiéíèé, âðiâíîâàæåíèé, ìàêñèìàëüíî îá’ºêòèâ- íèé, ñõèëüíèé äî áåçïðèñòðàñíîãî, çâàæåíîãî àíàëiçó ñòàíó ñïðàâ, íå ñõèëüíèé äî åìîöiéíèõ ïîðèâiâ. Ïîâiëüíèé ó ïðèéíÿòòi ðiøåíü, íå ëþ- áèòü, êîëè éîãî ïiäãàíÿþòü, îáåðiãຠêîëåêòèâ âiä íåðåàëüíèõ ïëàíiâ. Çàñëóãîâóº íà äîâiðó, àëå éîìó íå âèñòà÷ຠëþäñüêîãî òåïëà, âåñåëîñòi. “Íîâàòîð” — ïîñòàâëÿº ãðóïi íîâi, îðèãiíàëüíi iäå¿, íîâi ìåòîäè ðîáîòè. Ìຠâèñîêèé êîåôiöiºíò iíòåëåêòóàëüíîñòi. Ãàðÿ÷èé, çàõîïëå- íèé, íåñòðèìàíèé. Ç ïðèâîäó éîãî ïðîïîçèöié íå ñëiä âæèâàòè òàêèõ âèñëîâ³â: “À õòî öèì áóäå çàéìàòèñÿ?”, “Íå ðîçóìiþ, ÷îãî âè äîìàãàº- òåñü?”, “Çàíàäòî ðèçèêîâàíî”, “Âè äîñèòü ìîëîäèé”. Ñëiä øóêàòè ðàöiîíàëüíå çåðíî â éîãî ïðîïîçèöiÿõ. “Ïðàêòèê-îðãàíiçàòîð” — õàðàêòåðèçóºòüñÿ ïðèñòðàñòþ äî ðåàëiçàöi¿ ïîñòàâëåíèõ çàâäàíü. Ìຠñèëüíèé õàðàêòåð, âíóòðiøíüî äèñöèïëiíîâàíèé, ñõèëüíèé äî ïîðÿäêó. Ëþáèòü ñêëàäàòè ãðàôiêè, ñõåìè, ïëàíè. Iíîäi éîìó íå âèñòà÷ຠãíó÷êîñòi. 143
- 144. “Ðîçâ³äíèê ðåñóðñiâ” —àêòèâíèé, äèíàìi÷íèé, ëåãêî ñïiëêóºòüñÿ, äîáðå âiä÷óâຠåìîöiéíó ñïðÿìîâàíiñòü äiëîâîãî ïàðòíåðà. Âèõîäèòü çà ìåæi ãðóïè, ìຠáåçëi÷ êîíòàêòiâ, ïðèíîñèòü íîâi iäå¿, ñâiæó iíôîðìàöiþ, ðiäêî çíàõîäèòüñÿ íà ìiñöi. Âií îõîðîíÿº ãðóïó âiä çàãíèâàííÿ i âòðàòè çâ’ÿçêó iç çîâíiøíiì ñâiòîì. Íåäîëiê — äåÿêà iìïóëüñèâíiñòü i âèñîêà åìîöiéíiñòü ðîáiòíèêà. “Äóøà ãðóïè” — ÷óéíèé, çàâæäè îáiçíàíèé ç ïîòðåáàìè i òóðáîòà- ìè êîëåã, ¿õ îñîáèñòèìè ñïðàâàìè. Âií íàéàêòèâíiøå â³ä óñiõ çäiéñíþº âíóòðiøíi êîìóíiêàöi¿. Âìiº i ëþáèòü ñëóõàòè, âìiº çíÿòè åìîöiéíå íà- ïðóæåííÿ, íå ëþáèòü îñîáèñòîãî âîðîãóâàííÿ i íåäîáðîçè÷ëèâîñòi. “Äîâîä÷èê” — íå çíàõîäèòü äóøåâíîãî ñïîêîþ äîòè, ïîêè íå ïå- ðåêîíàºòüñÿ, ùî ñïðàâó âèêîíàíî, íiùî íå çàáóòî. Ñèëüíèé õàðàêòåð, ñõèëüíèé äî ñàìîêîíòðîëþ. Ëþáèòü ìîðàëiçóâàòè, àïåëþþ÷è äî ïî- ÷óòòÿ îáîâ’ÿçêó, ïàòðiîòèçìó, ÷åñò³ êîëåêòèâó. Âií ìåòóøëèâèé, âðàçëè- âèé, çàíàäòî óâàæíèé äî äåòàëåé. Î÷åâèäíî, ùî íå â êîæíó ãðóïó îáîâ’ÿçêîâî ïîâèííi âõîäèòè âñi ïåðåë³÷åíi ïåðñîíàæi. Ìîæëèâî, i íàâiòü áàæàíî, ùîá îñîáè âèêîíóâà- ëè êiëüêà ñîöiàëüíèõ ðîëåé. Íåìîæëèâî çíàéòè îäíó îñîáó, òîáòî iäåàëüíîãî êåðiâíèêà, ÿêèé áè çàìiíèâ óâåñü ðîëüîâèé àíñàìáëü. Òîìó âàæëèâî âèâ÷èòè âñi ñèëüíi é ñëàáêi ñòîðîíè êîæíîãî ñïiâðîáiòíèêà i âèçíà÷èòè éîìó ìiñöå, äå âií íàéêðàùå ðåàëiçóâàòèìåòüñÿ. Ó ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿ ðîëü îñîáèñòîñòi ðîçãëÿäàºòüñÿ ç ðiçíèõ áîê³â: ïî-ïåðøå, ðîëü ñëiä çðîçóìiòè; ïî-äðóãå, ðîëü ñëiä ïðèéíÿòè; ïî- òðåòº, ðîëü ñëiä âèêîíàòè; ïî-÷åòâåðòå, íàøi ÷åêàííÿ ðîëåé iíøèõ ëþ- äåé ìàþòü ðiçíîïëàíîâèé õàðàêòåð. Òîìó ìè ïîâèííi çíàòè íå òiëüêè ñâî¿ ðîëi, ÿêi ðîçóìiºìî, ïðèéìàºìî é âèêîíóºìî, à é îðiºíòóâàòèñÿ â óñiõ iíøèõ ðîëÿõ. Iíàêøå íàì âàæêî íîðìàëüíî âçàºìîäiÿòè ç ³íøè- ìè. Iíîäi ìè äîâiðÿºìî ðîëi ëþäÿì, íå ïiäãîòîâëåíèì äî ¿õ ðîçóìiííÿ, ïðèéíÿòòÿ i âèêîíàííÿ. Äîðó÷àþ÷è ïiäëåãëèì âèêîíàííÿ ïåâíèõ ñîöiàëüíèõ ðîëåé, êåðiâíèê ïîâèíåí ïðîãíîçóâàòè ¿õ âïëèâ íà ôîðìó- âàííÿ îñîáèñòîñòi. §3. Ëiäåðñòâî ó ãðóïàõ i êîëåêòèâàõ. Òèïîëîãiÿ ëiäåðñòâà Õàðàêòåðèçóþ÷è äèíàìi÷í³ ïðîöåñè ó ìàëèõ ãðóïàõ, ïîòð³áíî ç’ÿñó- âàòè, ÿê ãðóïà îðãàíiçóºòüñÿ, õòî áåðå íà ñåáå ôóíêöi¿ óïðàâëiííÿ. 144
- 145. Ãðóïà, ÿê ïðàâèëî,íå áóâຠïàðèòåòíîþ (â³ä ëàò. paritatus — ðiâíiñòü, îäíàêîâå ïîëîæåííÿ), òîáòî ïîáóäîâàíîþ íà ðiâíîïðàâíèõ îñîáèñòiñíèõ âiäíîñèíàõ ¿¿ ÷ëåí³â, áåç åëåìåíòiâ êåðiâíèöòâà i ïiäïîðÿäêóâàííÿ. Ïðî- áëåìà ëiäåðñòâà i êåðiâíèöòâà º îäíiºþ ç àêòóàëüíèõ ó ñîöiàëüí³é ïñèõîëîãi¿. Àêòóàëüíiñòü âèâ÷åííÿ ëiäåðñòâà ÿê ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî ÿâèùà âèç- íà÷àºòüñÿ íàñàìïåðåä òèì, ùî âîíî º îäíèì ç íàéáiëüø çíà÷óùèõ ôàêòîðiâ ãðóïîâî¿ iíòåãðàöi¿, ùî ñïðèÿº äîñÿãíåííþ ãðóïîâèõ öiëåé ç íàéáiëüøèì åôåêòîì. Ïðîáëåìà ëiäåðñòâà áóëà ïîñòàâëåíà i ðîçðîáëÿëàñÿ ó âiò÷èçíÿíié ïñèõîëîãi¿ ùå ó 20–30-õ ðîêàõ (ó äîñëiäæåííÿõ Å. Àðêiíà, À. Çàëóæíî- ãî). Ïiä ëiäåðñòâîì ðîçóìiþòü îäèí ç ïðîöåñiâ îðãàíiçàöi¿ é óïðàâëiííÿ ìàëîþ ñîöiàëüíîþ ãðóïîþ, ùî ñïðèÿº äîñÿãíåííþ ãðóïîâèõ öiëåé â îïòèìàëüíi ñòðîêè i ç íàéá³ëüøèì åôåêòîì. Îñòàííiì ÷àñîì iíòåðåñ äî ïðîáëåìè ëiäåðñòâà ðiçêî ï³äâèùèâñÿ. Öå ïîâ’ÿçàíî ç äîñëiäæåííÿì ìàëèõ ãðóï i äຠçìîãó ïîáà÷èòè ðîëü ëiäåðiâ â óïðàâëiííi êîíòàêòíèìè ãðóïàìè. Ó ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿ äàâíî ïîñòàâàëî ïèòàííÿ ïðî ïðèðîäó ÿâèùà ëiäåðñòâà ³ ïðè÷èíè éîãî âèíèêíåííÿ. Iñíóþòü òðè îñíîâíèõ òåîðåòè÷- íèõ ïiäõîäè â ðîçóìiííi ïîõîäæåííÿ ëiäåðñòâà. “Òåîðiÿ ðèñ” (¿¿ iíîäi íàçèâàþòü õàðèçìàòè÷íîþ, âiä ãðåöüê. charisma — áëàãîäàòü, ÿêà çiéøëà íà ëþäèíó) âèõîäèòü ç íiìåöüêî¿ ïñèõîëîãi¿ êiíöÿ ÕIÕ — ïî÷àòêó ÕÕ ñò. i êîíöåíòðóº óâàãó íà ïðèðîä- æåíèõ ÿêîñòÿõ ëiäåðà. Çà öiºþ òåîðiºþ ëiäåðîì íå ìîæå áóòè áóäü- ÿêà ëþäèíà, à ëèøå òà, ÿêà ìຠïåâíó ñóêóïíiñòü ïñèõîëîãi÷íèõ ÿêîñòåé.  àìåðèêàíñüêié ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿ öi ðèñè ôiêñóâàëèñÿ îñîá- ëèâî ðåòåëüíî, âîíè ìàëè ñòàòè îñíîâîþ ïîáóäîâè ñèñòåìè òåñòiâ äëÿ âiäáîðó îñiá, ÿêi ìîæóòü áóòè ëiäåðîì. Óïåðøå òàêó ñïðîáó çðîáèâ ó 30-ò³ ðîêè àìåðèêàíñüêèé â÷åíèé Å. Áîãàðäióñ. Ê. Áåðä ó 1940 ð. ñêëàâ ñïèñîê iç 79 ðèñ, ùî çãàäóâàëèñÿ ðiçíèìè äîñëiäíèêàìè ÿê “ëiäåðñüêi”. Ñåðåä íèõ áóëî íàçâàíî iíiöiàòèâíiñòü, ïî÷óòòÿ ãóìîðó, êîíòàêòíiñòü, åíòóçiàçì, óïåâíåíiñòü, êðàñíîìîâíiñòü, äðóæåëþáíiñòü òà ií. Ó 1948 ð. Ð. Ñòîãäië (óíiâåðñèòåò øòàòó Îãàéî) äåòàëüíî é äîêëàäíî äîñëiäèâ õàðàêòåðí³ ÿêîñò³ ëiäåðiâ. Òàê³ ñïèñêè ïî÷àëè ñêëàäàòè iíøi äîñëiäíèêè, i ç’ÿñóâàëîñÿ, ùî ðåçóëüòàòè ¿õ äîñëiäæåíü àáñîëþòíî íå âiäïîâiäàþòü îäèí îäíîìó, ç íàçâàíèõ ðèñ 65 % çóñòði÷àþòüñÿ ëèøå ðàç, i ëèøå 5 % ðèñ áóëî íàçâàíî ÷îòèðè ðàçè (äîñëiäæåííÿ Å. Äæåííiíõ). Ïiñëÿ ïóáëiêàöi¿ öèõ ðåçóëüòàòiâ òåîðiÿ ðèñ áóëà ñïðîñòîâàíà. Î÷åâèäíî, ëiäåðñòâî ìຠáiëüø ñêëàäíó ïðèðîäó. “Òåîðiÿ ðèñ” íå äຠâiäïîâiäi íà ïèòàííÿ ùîäî ïîõîäæåííÿ ñàìîãî ôåíîìåíà ëiäåðñòâà. 145
- 146. Íà çìiíó “òåîði¿ðèñ” ïðèéøëà ñèòóàöiéíà òåîðiÿ ëiäåðñòâà. Çãiäíî ç öiºþ òåîðiºþ ñòâåðäæóºòüñÿ, ùî â îñíîâíîìó ëiäåðñòâî — öå ïðîäóêò ñèòóàöi¿. Ëiäåð âèñîâóºòüñÿ íà âiäïîâiäíó ðîëü â óìîâàõ íå òiëüêè ñïåöèôi÷íî¿, à é çàâæäè äîñòàòíüî çíà÷óùî¿ äëÿ æèòòºçäàòíîñòi ãðóïè ñèòóàöi¿. Ñèòóàöiÿ ïîòðåáóº âiä ÷ëåíiâ ãðóïè ïðîÿâó ïåâíî¿ ÿêîñòi, i ëþäè, ÿêi ïåðåâàæàþòü iíøèõ ó öié ÿêîñòi, ñòàþòü ëiäåðàìè. Ãîëîâíó ðîëü ó âèñóíåííi ëiäåðà âiäiãðຠãðóïà, ñàìå âîíà ÷åêຠïðîÿâó ïîòðiáíî¿ ðèñè âiä äàíî¿ ëþäèíè. Àìåðèêàíñüêèé ïñèõîëîã Õàðòëi çàïðîïîíó- âàâ ïîÿñíåííÿ, ÷îìó ñàìå êîíêðåòíà ñèòóàöiÿ ñïðè÷èíÿº ïîÿâó ëiäåðà. Ïî-ïåðøå, ââàæຠÕàðòëi, ÿêùî õòîñü ñòàâ ëiäåðîì â îäíié ñèòóàöi¿, òî íå âèêëþ÷åíî, ùî âií ñòàíå ë³äåðîì i â iíøié ñèòóàöi¿. Ïî-äðóãå, ÷åðåç ñòåðåîòèïí³ñòü ìèñëåííÿ ëþäè ðîçãëÿäàþòü ñèòóàöiéíèõ ëiäåðiâ ÿê ëiäåðiâ âçàãàëi. Ïî-òðåòº, ñòàâøè ëiäåðîì â îäíié ñèòóàöi¿, ëþäèíà íàáóâຠàâòîðèòåòó, i öåé àâòîðèòåò ïðàöþº íà ëþäèíó i â iíøèõ ñèòóàöiÿõ. Íåäîëiêiâ ó öié òåîði¿ áiëüø íiæ äîñòàòíüî. Àëå âîíà äîñèòü ïî- ïóëÿðíà. Ñàìå íà ¿¿ îñíîâi ïðîâåäåíî áàãàòî åêñïåðèìåíòàëüíèõ äîñëiäæåíü, ÿêi äîâîäÿòü, ùî ëiäåðñòâî çàëåæèòü íå ñòiëüêè âiä âëàñ- òèâîñòåé îñîáèñòîñòi, ñêiëüêè âiä ¿¿ ìiñöÿ i ïîçèöi¿ ó ñòðóêòóði âíóò- ðiøíüîãðóïîâèõ âiäíîñèí. Êîìïðîìiñíèé âàðiàíò ïðåäñòàâëåíèé ñèíòåòè÷íîþ òåîðiºþ ëiäåðñòâà. Çãiäíî ç öiºþ òåîðiºþ ëiäåð ðîçãëÿäàºòüñÿ ÿê ôóíêöiÿ ãðóïè, i âèâ- ÷àòè éîãî ñëiä íàñàìïåðåä ç òî÷êè çîðó öiëåé i çàâäàíü ãðóïè, íå çàáóâàþ÷è ïðè öüîìó ïðî ñòðóêòóðó îñîáèñòîñòi ëiäåðiâ. Ëiäåðñòâî äîñëiäæóºòüñÿ ÿê ïðîöåñ ìiæîñîáèñòiñíèõ âiäíîñèí ó ãðóïi, à ëiäåð — ÿê ñóá’ºêò êåðiâíèöòâà öèì ïðîöåñîì. Ñïåöèôiêà ëiäåðñòâà ÿê ôóíêöi¿ ñèòóàöi¿ i ðîëi ïîëÿãຠâ òîìó, ùî öþ ðîëü ëiäåðîâ³ íå äàþòü, à âií “áåðå” ¿¿ ñàì. Ëiäåð — òîé, õòî â ïåâíié ñèòóàöi¿ áåðå íà ñåáå áiëüøó í³æ ³íø³ âiäïîâiäàëüíiñòü çà âèêî- íàííÿ ãðóïîâèõ çàâäàíü. Ôåíîìåí ëiäåðñòâà â ìàëèõ ãðóïàõ ðîçãëÿ- äàºòüñÿ â êîíòåêñòi ñïiëüíî¿ ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi, òîáòî â îñíîâó ïî- êëàäàþòüñÿ íå ïðîñòî “ñèòóàöi¿”, à êîíêðåòíi çàâäàííÿ ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi, â ÿêèõ ïåâíi ÷ëåíè ãðóïè ìîæóòü ïðîäåìîíñòðóâàòè ñâîþ çäiáí³ñòü îðãàíiçóâàòè ãðóïó äî ðîçâ’ÿçàííÿ ïåâíèõ çàâäàíü. Âiäìií- íiñòü ëiäåðà âiä iíøèõ ÷ëåíiâ ãðóïè âèÿâëÿºòüñÿ íå â íàÿâíîñòi ó íüîãî îñîáëèâèõ ðèñ, à â íàÿâíîñòi áiëüø âèñîêîãî ðiâíÿ âïëèâó. Âií ïîñòó- ïîâî âèîêðåìëþºòüñÿ ç ãðóïè â ñèòóàöiÿõ, êîëè ãðóïà ïîòðåáóº 146
- 147. îðãàíiçàöiéíèõ ñï³ëüíèõ äié,êîîðäèíàöi¿ âíóòðiøíüîãðóïîâèõ âiäíîñèí, ðîçâ’ÿçàííÿ âíóòðiøíiõ òà çîâíiøíiõ êîíôëiêòiâ. Îòæå, ëiäåð — öå òàêèé ÷ëåí ìàëî¿ ãðóïè, ñòàíîâëåííÿ ÿêîãî âiäáóâàºòüñÿ â ðåçóëüòàòi âçàºìîäi¿ ÷ëåíiâ ãðóïè äëÿ ¿¿ îðãàíiçàöi¿ ïðè ðîçâ’ÿçàííi êîíêðåòíîãî çàâäàííÿ. Ìiðà âïëèâó íà ãðóïó òàêîæ íå º âåëè÷èíîþ ïîñòiéíîþ: çà îäíèõ ïåâíèõ îáñòàâèí ìîæëèâîñòi ëiäåðà ìîæóòü çðîñòàòè, à çà iíøèõ, íà- âïàêè, çíèæóâàòèñÿ. Öå çóìîâëþºòüñÿ áàãàòüìà ôàêòîðàìè, ó òîìó ÷èñëi é òèì, ÿê äîâãî iñíóº ãðóïà. Òåîðiÿ ëiäåðñòâà ÿê ôóíêöi¿ ãðóïè. Ôåíîìåíîì ëiäåðñòâà º ðå- çóëüòàò âíóòðiøíüîãðóïîâîãî ðîçâèòêó, óñi ÷ëåíè ãðóïè òîþ ÷è iíøîþ ìiðîþ — ÷ëåíè öüîãî ïðîöåñó, à ëiäåð — ÷ëåí ãðóïè ç íàéâèùèì ñòàòó- ñîì, ÿêèé íàéïîñëiäîâí³øå äîòðèìóºòüñÿ íîðì i öiííîñòåé ãðóïè. Âèðiøóþ÷è ïðîáëåìó óïðàâëiííÿ ãðóïîþ, âàæëèâî âèîêðåìèòè ïî- íÿòòÿ “ëiäåð” i “êåðiâíèê”. Ïîíÿòòÿ ëiäåðñòâà íàëåæèòü äî õàðàêòå- ðèñòèêè ïñèõîëîãi÷íèõ âiäíîñèí, ùî âèíèêàþòü ó ãðóïi “ïî âåðòèêàëi”, òîáòî ç òî÷êè çîðó âiäíîñèí äîìiíóâàííÿ i ïiäêîðåííÿ. Ïîíÿòòÿ êåðiâíèöòâà íàëåæèòü äî îðãàíiçàöi¿ âñiº¿ äiÿëüíîñòi ãðóïè, äî ïðîöå- ñó êåðiâíèöòâà íåþ. Ëiäåð — öå îñîáèñòiñòü, çà ÿêîþ âñi iíøi ÷ëåíè ãðóïè âèçíàþòü ïðàâî áðàòè íà ñåáå íàéâiäïîâiäàëüíiø³ ðiøåííÿ, ùî òîðêàþòüñÿ ¿õ iíòåðåñ³â i õàðàêòåðó äiÿëüíîñòi âñiº¿ ãðóïè. Öå íàéáiëüø ðåôåðåíòíà îñîáà ó ãðóïi. Iíîäi ïîíÿòòÿ “ëiäåð” îòîòîæíþþòü ç ïîíÿòòÿì “àâòîðèòåò”, ùî íå çîâñiì ïðàâèëüíî: çâè÷àéíî ëiäåð º àâòîðèòåòîì äëÿ ãðóïè, àëå íå êîæíèé àâòîðèòåò îáîâ’ÿçêîâî îçíà÷ຠëiäåðñüêi ìîæëèâîñòi éîãî íîñiÿ. Ëiäåð ïîâèíåí îðãàíiçóâàòè ðîçâ’ÿçàííÿ ÿêîãîñü ãðóïîâîãî çàâäàííÿ, àâòîðèòåò òàêî¿ ôóíêöi¿ íå âèêîíóº, âií ìîæå áóòè ïðèêëà- äîì, iäåàëîì, àëå çîâñiì íå áðàòè íà ñåáå ðîçâ’ÿçàííÿ çàâäàííÿ. Íàéáiëüø ÷iòêî âiäìiííîñòi ìiæ ïîíÿòòÿìè “ëiäåð” i “êåðiâíèê” îêðåñëèâ Á. Ïàðèãií: • ëiäåð â îñíîâíîìó ïîêëèêàíèé ðåãóëþâàòè ìiæîñîáèñòiñí³ ñòî- ñóíêè ó ãðóïi, ÿêi ìàþòü íåôîðìàëüíèé õàðàêòåð, ó òîé ÷àñ ÿê êåðiâíèê º íîñiºì ôóíêöié i çàñîáîì ðåãóëþâàííÿ îôiöiéíèõ âiäíîñèí ó ìåæàõ ñîöiàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿ øëÿõîì ñîöiàëüíîãî êîíòðîëþ i âëàäè, íà îñíîâi àäìiíiñòðàòèâíî-ïðàâîâèõ ïîâíîâàæåíü i íîðì æèòòÿ; • ëiäåðñòâî — öå ãðóïîâå ÿâèùå, ëiäåð íå ìîæå áóòè áåç ãðóïè. Îòæå, ëiäåðñòâî ìîæíà êîíñòàòóâàòè òiëüêè â óìîâàõ ìiêðîñåðåäîâèùà, 147
- 148. ÿêîþ i ºìàëà ãðóïà, êåðiâíèöòâî æ º åëåìåíòîì ìàêðîñåðåäîâèùà, òîáòî âîíî ïîâ’ÿçàíå ³ç ñèñòåìîþ ñóñïiëüíèõ âiäíîñèí; • êåðiâíèê áóäü-ÿêî¿ ðåàëüíî¿ ãðóïè àáî îáèðàºòüñÿ, àáî ïðèçíà- ÷àºòüñÿ, òîáòî öåé ïðîöåñ º öiëåñïðÿìîâàíèì i çäiéñíþºòüñÿ ïiä êîí- òðîëåì ðiçíèõ ñîöiàëüíèõ åëåìåíòiâ. Ëiäåðñòâî æ âèíèêຠñòèõiéíî, íåôîðìàëüíî i çàéìຠêëþ÷îâi ïîçèöi¿ ç âiäêðèòî¿ ÷è ïðèõîâàíî¿ çãîäè ãðóïè; • ÿâèùå ëiäåðñòâà ìåíø ñòàáiëüíå. Ïîÿâà òà iñíóâàííÿ ëiäåðà âåëèêîþ ìiðîþ çàëåæèòü âiä íàñòðîþ ãðóïè. Ïî ñóòi, ñòàíîâëåííÿ ëiäåðà â³äáóâàºòüñÿ ó ïðîöåñ³ ðîçâ’ÿçàííÿ ñóïåðå÷íîñòåé ì³æ ì³ðîþ äîìàãàíü ë³äåðà i ìiðîþ ãîòîâíîñòi iíøèõ ÷ëåíiâ ãðóïè ïðèéíÿòè éîãî âåäó÷ó ðîëü, áóòè êåðîâàíèìè. Ç’ÿñóâàòè ñïðàâæíi ìîæëèâîñòi ëiäåðà — îçíà÷ຠç’ÿñóâàòè, ÿê ñïðèéìàþòü ëiäåðà iíøi ÷ëåíè ãðóïè; • êåðiâíèê ôîðìàëüíî¿ îðãàíiçàöi¿ ìຠïiäòðèìêó ó âèãëÿäi äåëå- ãîâàíèõ éîìó îôiöiéíèõ ïîâíîâàæåíü i, ÿê ïðàâèëî, äiº â ¿õ ìåæàõ ó êîíêðåòíié ôóíêöiîíàëüíié ñôåði. Öi ïîâíîâàæåííÿ âií îòðèìóº ðà- çîì ³ç ïîñàäîþ. Íåôîðìàëüíèé ëiäåð ó ñâî¿õ äiÿõ ðîáèòü ñòàâêó íà ëþäåé, íà ¿õí³ âçàºìèíè. Îïîðà íåôîðìàëüíîãî ëiäåðà — âèçíàííÿ éîãî àâòîðèòåòó ãðóïîþ, ÷ëåíè ÿêî¿ ç âëàñíî¿ iíiöiàòèâè ïðèñëóõàþòü- ñÿ äî íüîãî; • ïðîöåñ ïðèéíÿòòÿ ðiøåíü êåðiâíèêîì áiëüø ñêëàäíèé, îïîñåðåä- êîâàíèé áàãàòüìà îáñòàâèíàìè, ÷àñòî ïîçà ìåæàìè ãðóïè. Ëiäåð ïðèé- ìຠáåçïîñåðåäíi ðiøåííÿ, ùî ñòîñóþòüñÿ òiëüêè ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi; • êåðiâíèê — îñîáà, íà ÿêó îôiöiéíî ïîêëàäåíî ôóíêöi¿ óïðàâ- ëiííÿ êîëåêòèâîì i îðãàíiçàöi¿ éîãî äiÿëüíîñòi. Âií íåñå âiäïîâiäàëü- íiñòü ïåðåä çàêîíîì çà ñòàí ñïðàâ ó ãðóïi, çà ðåçóëüòàòè ¿¿ äiÿëüíîñòi. Ëiäåð òàêî¿ âiäïîâiäàëüíîñòi íå íåñå. Ëiäåðñòâî âèçíà÷àºòüñÿ ÿê ïðî- öåñ âíóòðiøíüî¿ ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íî¿ îðãàíiçàöi¿ i ñàìîóïðàâëiííÿ âçàºìèíàìè i äiÿëüíiñòþ ÷ëåíiâ ãðóïè çà ðàõóíîê ¿õ iíäèâiäóàëüíî¿ iíiöiàòèâè. Îñîáèñòiñòü áåðå íà ñåáå íàáàãàòî áiëüøó ìiðó âiäïîâiäàëü- íîñòi, íiæ òîãî ïîòðåáóº ôîðìàëüíå çáåðåæåííÿ ñëóæáîâèõ i çàãàëü- íîïðèéíÿòèõ íîðì. ßê áà÷èìî, áóëî á ïîìèëêîþ îòîòîæíþâàòè ëiäåðñòâî i êåðiâíèö- òâî. Àëå áóëî á ïîìèëêîþ i ïðîòèñòàâëÿòè ¿õ. Ó ïñèõîëîãi÷íié ëiòåðà- òóði âiäçíà÷àºòüñÿ, ùî êåðiâíèê, áóäó÷è òiñíî ïîâ’ÿçàíèé ç îôiöiéíî îðãàíiçîâàíîþ ãðóïîþ, ìîæå âïîðàòèñÿ ç ¿¿ êåðiâíèöòâîì òiëüêè òîäi, êîëè ÷ëåíè ãðóïè ñïðèéìàòèìóòü éîãî ÿê ëiäåðà. Åôåêòèâíiñòü ãðóïî- âî¿ äiÿëüíîñòi i çãóðòîâàíiñòü êîëåêòèâó íàáàãàòî ï³äâèùóþòüñÿ, êîëè 148
- 149. êåðiâíèê i ëiäåðçá³ãàþòüñÿ â îäí³é îñîá³, òîáòî êîëè ëiäåð º îôiöiéíî çàðåºñòðîâàíîþ ïîñàäîâîþ îñîáîþ. ßêùî æ òàêîãî çá³ãó íåìàº, òî çàãàëüíèé ïñèõîëîãi÷íèé ñòàí îôiöiéíî¿ ãðóïè â öiëîìó âèçíà÷àòèìåòüñÿ âiäíîñèíàìè ìiæ îôiöiéíèì i íåîôiöiéíèì ëiäåðàìè. ßêùî âñi ìiæîñîáèñòiñíi âçàºìèíè ó êiíöåâîìó ï³äñóìêó ïiäïîðÿäêîâàíi çàãàëüíié ìåòi, íàÿâíiñòü íåôîðìàëüíèõ ëiäåðiâ ìîæå íå òiëüêè íå çàâàæàòè, à é äîïîìàãàòè êîëåêòèâó. Ïðîòå ëiäåð i êåðiâíèê ìîæóòü ïåðåáóâàòè íà ðiçíèõ ïîçèöiÿõ (íà- ïðèêëàä, íåôîðìàëüíèé ëiäåð ìîæå çàéìàòè ïîðiâíÿíî íåâèñîêèé ñòóïiíü ó ïîñàäîâié iºðàðõi¿) i íå çàâæäè â äðóæíiõ àáî íåéòðàëüíèõ ñòîñóíêàõ. ßêùî îôiöiéíèé êåðiâíèê ïðàãíóòèìå äî êîíôðîíòàöi¿ ç íåôîðìàëüíèì ëiäåðîì, òî íi÷îãî, êðiì øêîäè, öå íå ïðèíåñå. Òàêà òàêòèêà, ÿê ïðàâèëî, çàêií÷óºòüñÿ ïðîâàëîì êåðiâíèêà, áóäü-ÿêi íàïàäè íà ëiäåðà ëèøå çìiöíþþòü éîãî ïîçèöiþ â êîëåêòèâi i çãóðòîâóþòü êîëåêòèâ ñàìå íàâêîëî ëiäåðà, ïðîòèñòàâëÿþ÷è éîãî êåðiâíèêîâ³. Êî- ëåêòèâ ðîçïàäàºòüñÿ íà îêðåìi íåîôiöiéíi ãðóïè. Ðîçãëÿíåìî öå íà ïðèêëàäi âçàºìîâiäíîñèí êåðiâíèêà çi ñâî¿ìè áåçïîñåðåäíiìè çàñòóïíèêàìè. Ñêëàäíiñòü öüîãî ïèòàííÿ ïîëÿãຠâ òîìó, ùî iíîäi çàñòóïíèê ðîçãëÿäàºòüñÿ êîëåêòèâîì ÿê êåðiâíèê ó ïåðñïåêòèâi. I çàñòóïíèê, i êîëåêòèâ ÷åêàþòü öüîãî ìîìåíòó, âíóòðiøíüî ãîòóþòüñÿ äî íüîãî. Êîëè æ êåðiâíèê ïðèõîäèòü ó êî- ëåêòèâ çi ñòîðîíè (ùî òðàïëÿºòüñÿ äîñèòü ÷àñòî), òî çàñòóïíèê i êîëåêòèâ ìèìîâîëi ñòàþòü íåçàäîâîëåíèìè ó ñâî¿õ ÷åêàííÿõ. Ó öüîìó ðàç³ ìîæíà ïîðàäèòè êåðiâíèêó áóäóâàòè ñâî¿ âiäíîñèíè iç çàñòóï- íèêîì ÿê îäíèì ç íåôîðìàëüíèõ ëiäåðiâ, ïîâíiñòþ ïiäòðèìóþ÷è i íå çìåíøóþ÷è éîãî àâòîðèòåòó, ïiäêðåñëþþ÷è éîãî äîñâiä i êîìïå- òåíòíiñòü ó âèðiøåííi ïèòàíü. Ðàçîì ç òèì òóò òàêîæ íåîáõiäíî ðîçóìíî ðîçïîäiëÿòè i äåëåãóâàòè ïîâíîâàæåííÿ. À ñàìå: êåðiâíèê çàëèøຠçà ñîáîþ, ÿê ïðàâèëî, âèðiøåííÿ ïåðñïåêòèâíèõ i íàéçà- ãàëüí³øèõ ïèòàíü, äåëåãóþ÷è çàñòóïíèêó âèðiøåííÿ ÷àñòêîâèõ ôóíêöié óïðàâëiííÿ, ïåâíèõ âíóòðiøíiõ ïðîáëåì. Íå ñëiä áîÿòèñÿ ï³äâèùåííÿ àâòîðèòåòó çàñòóïíèêà. Ñèëüíèé ïðîôåñiîíàë, àâòîðè- òåòíèé êåðiâíèê ïîâèíåí ìàòè äîñâ³ä÷åíèõ, àâòîðèòåòíèõ çàñòóïíèêiâ, ùî º îäíiºþ ç âàæëèâèõ óìîâ ïiäòðèìàííÿ i ï³äâèùåííÿ âëàñíîãî àâòîðèòåòó êåðiâíèêà. Òàêèì ÷èíîì, êåðiâíèêîâ³ íà íîâié ïîñàäi íå ñëiä îäðàçó ëàìàòè âæå âñòàíîâëåíi òðàäèöi¿ êîëåêòèâó. Áóäü-ÿêi íîâîââåäåííÿ ïîâèííi ïî÷èíàòèñÿ ñàìå ç ëiäåðà, áî ëiäåð — ºäèíà ôiãóðà â êîëåêòèâi, ÿêà ìຠïðàâî â³äñòóïàòè âiä âñòàíîâëåíèõ ãðóïîâèõ íîðì. 149
- 150. Ó êîëåêòèâi ìîæåáóòè êiëüêà ëiäåðiâ. Ñó÷àñíà ìîäåëü òèïîëîãi¿ ëiäåðñòâà, ùî âèêîðèñòîâóºòüñÿ ó âiò÷èçíÿíié ïñèõîëîãi¿, áóäóºòüñÿ íà òðüîõ ðiçíèõ îñíîâàõ: çìiñò, ñòèëü, õàðàêòåð äiÿëüíîñòi ëiäåðà. Öþ ìîäåëü çàïðîïîíóâàâ âiäîìèé ïñèõîëîã Ë. Óìàíñüêèé. Çà çìiñòîì ðîçð³çíÿþòü òàê³ òèïè: • ëiäåð-îðãàíiçàòîð, ÿêèé âìiº øâèäêî i ÷iòêî ðîçïîäiëÿòè âèðîáíè÷i çàâäàííÿ, îïåðàòèâíî ïðèéìàòè ðiøåííÿ, çäiéñíþâàòè êîíòðîëü çà ¿õ âèêîíàííÿì; • ëiäåð-iíiöiàòîð, ÿêèé ìîæå âèñóâàòè ïðîïîçèöi¿, iíiöiàòèâè, âåñòè çà ñîáîþ îñîáèñòèì ïðèêëàäîì, ïðîïîíóâàòè ïðîãðàìó ïîâåäiíêè; • ëiäåð — ãåíåðàòîð åìîöiéíîãî íàñòðîþ, ÿêèé ïiäòðèìóº “ìà- æîðíèé” íàñòðié ó ãðóïi, çàðàæຠ³ çàðÿäæຠ÷ëåíiâ êîëåêòèâó ñâîºþ åíåðãiºþ, áàäüîðèì íàñòðîºì. Ìîæíà íàçâàòè òàêîæ ëiäåðà-íàòõíåííèêà, óìiëüöÿ, åðóäèòà, âè- êîíàâöÿ òà ií. Çà ñòèëåì êåðiâíèöòâà ëiäåðè áóâàþòü àâòîðèòàðíi, äåìîêðà- òè÷íi é òàêi, ùî îá’ºäíóþòü ïåðøèõ äâà òèïè. Çà õàðàêòåðîì äiÿëüíîñòi ðîçð³çíÿþòüñÿ òàê³ òèïè çàëåæíî âiä øèðîòè ìåæ, â ÿêèõ âèÿâëÿºòüñÿ ëiäåðñòâî: óíiâåðñàëüíèé (âèÿâëÿº ëiäåðñüêi ÿêîñòi â îñíîâíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi ãðóïè) òà ôóíêöiîíàëüíèé (âèÿâëÿº ëiäåðñüêi ÿêîñòi ëèøå â îäíîìó âèäi äiÿëüíîñòi); ñòiéêèé (ïîñòiéíî âèÿâëÿº ëiäåðñüêi ÿêîñòi) òà ñèòóàöiéíèé (âèÿâëÿº ëiäåðñüêi ÿêîñòi òiëüêè â ïåâíié ñèòóàöi¿). Ó ïðàêòè÷íié äiÿëüíîñòi ðiäêî çóñòði÷àþòüñÿ öi òèïè ëiäåðiâ ó ÷èñ- òîìó âèãëÿäi. Âñòàíîâëåíî, ùî ó ãðóïàõ áiëüø âèñîêîãî ðîçâèòêó ëiäåðiâ êiëüêiñíî áiëüøå i âîíè ðiçíîìàíiòíiøi çà ÿêiñòþ. Iäåàëüíèì ìîæíà ââàæàòè ñòàí, êîëè ïðàêòè÷íî êîæíèé ÷ëåí ãðóïè, âèêîíóþ÷è ïåâíó ñîöiàëüíó ôóíêöiþ, º ëiäåðîì ó òîìó ÷è iíøîìó âèäi äiÿëüíîñòi. Ëiäåðiâ ìàëèõ ãðóï òðåáà çíàòè: âèâ÷àòè ¿õ çàõîïëåííÿ, iíòåðåñè, ïîòðåáè, çäiáíîñòi. ×àñòî ëåãøå ñàìîãî ëiäåðà çàâîþâàòè, íiæ âiäøòîâõíóòè âiä íüîãî 10–15 ïiäëåãëèõ, äëÿ ÿêèõ âií àâòîðèòåò i ÿêi ïåðåáóâàþòü ïiä éîãî âïëèâîì. Ìèñòåöòâî êåðiâíèêà âèÿâëÿºòüñÿ â óìiíí³ êîîðäèíóâàòè ðîáîòó ëiäåðiâ, ñïèðàþ÷èñü íà ¿õíþ âëàäó i àâòîðèòåò, çðîáèòè ¿õ ñâî¿ìè ïîìi÷íèêàìè, âìiëî âèêîðèñòîâóþ÷è i ñïðÿìîâóþ÷è â ïîòðiáíå ðóñëî ìiæîñîáèñòiñíi âçàºìèíè i çâ’ÿçêè. Äëÿ êåðiâíèêà çîâñiì íå ïðèíèç- ëèâî îðiºíòóâàòèñÿ íà ëiäåðà, â ÿâíié ôîðìi äåìîíñòðóâàòè ïîâàãó äî íüîãî, äî éîãî ïîçèöié i ìîæëèâîñòåé. Ïîäiáíà ïîâåäiíêà ëèøå 150
- 151. çìiöíèòü àâòîðèòåò îôiöiéíîãîêåðiâíèêà i ïiäâèùèòü ðiâåíü çãóðòî- âàíîñòi ãðóïè. Ðiçíîìàíiòíiñòü ñèòóàöié, â ÿêèõ âèÿâëÿºòüñÿ ïîòðåáà âèñóâàòè ëiäåðà, ñòàâèòü ïåðåä äîñëiäíèêàìè ïèòàííÿ ïðî íåîáõiäíiñòü ïîäàëüøîãî äèôåðåíöiþâàííÿ çàçíà÷åíèõ òèïiâ ëiäåðiâ. §4. Ïðîáëåìà ðîçâèòêó i äèíàìiêà ãðóïè. Êðèòåðié ñòàáiëüíîñòi òðóäîâîãî êîëåêòèâó Âàæëèâîþ îñíîâîþ êëàñèôiêàöi¿ ãðóï º ñòóïiíü, àáî ðiâåíü, ¿õ ðîç- âèòêó. Ðiâåíü ãðóïîâîãî ðîçâèòêó — öå õàðàêòåðèñòèêà ñôîðìîâàíîñòi ìiæîñîáèñòiñíèõ âçàºìèí. Ó çàõiäíié ïñèõîëîãi¿ ïàðàìåòðàìè ñôîð- ìîâàíîñòi ãðóïè º òåðì³í ¿¿ iñíóâàííÿ, ê³ëüê³ñòü êîìóíiêàöié (êîíòàêòiâ çà ïåâíèé ÷àñ) òà ií. Âiò÷èçíÿíà ïñèõîëîãiÿ îñíîâîþ äëÿ âèÿâëåííÿ ðiâíÿ ðîçâèòêó ââà- æຠäiÿëüíiñòü ãðóïè, ¿¿ öiëi, öiííîñòi, âiä ÿêèõ çàëåæèòü õàðàêòåð ìiæîñîáèñòiñíèõ âçàºìèí. Ñàìå íà öié îñíîâi áóäóºòüñÿ ïñèõîëîãi÷íà òèïîëîãiÿ ãðóï, ùî ðiçíÿòüñÿ çà ðiâíåì ðîçâèòêó. Êîæíà ñîöiàëüíà ãðóïà ìຠñâîþ iñòîðiþ: çàðîäæóºòüñÿ, ïðîõîäèòü ïåâíi åòàïè ðîçâèòêó, äîñÿãຠíàéâèùîãî ðiâíÿ i ìîæå ïðèïèíèòè iñíóâàííÿ. Çàëåæíî âiä çíà÷óùîñòi ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi, ¿¿ çìiñòó, öiëåé i ìîòèâiâ, âiä õàðàêòåðó ìiæîñîáèñòiñíèõ âçàºìèí ìîæíà âèçíà÷èòè ïåâíó iºðàðõiþ êîíòàêòíèõ ãðóï, ÿêà ïåðåäáà÷ຠïîñòóïîâå óñêëàäíåí- íÿ i çìiíó âçàºìîâiäíîñèí. Äèôóçíà ãðóïà (êîíãëîìåðàò — âèïàäêîâà, íåçãóðòîâàíà ñïiëüíî- òà). Ìiæîñîáèñòiñíi âçàºìèíè iñíóþòü, àëå íå îïîñåðåäêîâàíi çìiñòîì ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi, ¿¿ öiëÿìè, çíà÷óùiñòþ, öiííîñòÿìè. Ñïiëüíà äiÿëüíiñòü ÷àñòî âiäñóòíÿ. Íàïðèêëàä, âèïàäêîâå çiáðàííÿ ëþäåé ó ÷åðçi, â àâòîáóñi, õâîðèõ ó ïàëàòi, íîâîóòâîðåíà áðèãàäà — óñå öå äèôóçíi ãðóïè. Òóò íåìຠíi êåðiâíèêà, íi ñïiëüíî¿ ìåòè, îòæå, i îðãàíiçàöi¿. Ïîñòóïîâî ïî÷èíàºòüñÿ ãðóïîâà äèôåðåíöiàöiÿ: ñòèõiéíå âèîêðåìëåííÿ ëiäåðiâ, óòâîðåííÿ äiàä, òðiàä. Âiäáóâàºòüñÿ ïðîöåñ óñâiäîìëåííÿ öiëåé i çàâ- äàíü ñïiëüíî¿ äiÿëüíîñòi, íàëåæíîñòi äî îäíiº¿ ñîöiàëüíî¿ ñïiëüíîòè. Öå âæå íàñòóïíèé ðiâåíü ãðóïîâîãî ðîçâèòêó. Àñîöiàöiÿ. Íàëåæíiñòü äî îäíiº¿ ñîöiàëüíî¿ ñïiëüíîòè ïî÷èíຠóñâiäîìëþâàòèñÿ ÷ëåíàìè ãðóïè ÿê êðèòåðié íàäiéíîñòi ¿õ ïîäàëüøî¿ âçàºìîäi¿. Íàïðèêëàä, íà êóðñàõ ïiäâèùåííÿ êâàëiôiêàöi¿ ãîëîâè 151
- 152. êîëãîñïiâ ç îäíîãîðàéîíó, îáëàñòi íàìàãàþòüñÿ ïîòðàïèòè äî îäí³º¿ ãðóïè (ñïiëüíi ðàéîííi, îáëàñíi êåðiâíèêè, áàãàòî ñïiëüíèõ çíàéîìèõ, ñïiëüíèõ ïðîáëåì). Ó öié ñèòóàöi¿ iíäèâiäè ìîæóòü ñòàòè åìîöiéíî áëèçü- êèìè îäèí îäíîìó, áî âîíè º ÷ëåíàìè îäíîãî âòîðèííîãî êîëåêòèâó. Àñîöiàöiÿ — öå îá’ºäíàííÿ, â ÿêîìó º çìiñòîâíi êîíòàêòè, âçàºìî- çàëåæíiñòü, äiëîâi é îñîáèñòiñí³ êîíòàêòè, êåðiâíèêè, ãðóïîâi ñïðàâè, ðîçïîäië ñîöiàëüíèõ ðîëåé.  àñîöiàöi¿ ìiæîñîáèñòiñí³ âçàºìèíè îïîñåðåäêîâàíi îñîáèñòî çíà- ÷óùèì äëÿ êîæíîãî çìiñòîì ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi. Îñîáëèâå ìiñöå ñåðåä ðiçíèõ ãðóï ïîñ³äຠêîðïîðàöiÿ, ùî óòâî- ðþº ïåâíå âiäõèëåííÿ âiä íîðìàëüíîãî ãðóïîâîãî ðîçâèòêó. Êîðïî- ðàöiÿ (â³ä ëàò. corporatio — îá’ºäíàííÿ, ñîþç) — öå çàìêíóòå îá’ºä- íàííÿ ëþäåé, äëÿ ÿêîãî õàðàêòåðíà içîëüîâàíiñòü. Êîæåí ðåàëiçóº âëàñíi çàäóìè, òîòîæí³ çàäóìàì iíøèõ. Êîðïîðàöiÿ — öå ãðóïà, â ÿêié ìiæîñîáèñòiñíi âçàºìèíè îïîñåðåäêîâàíi îñîáèñòî çíà÷óùèì, àëå àñîöiàëüíèì (iíîäi àíòèñîöiàëüíèì) çà óñòàíîâêàìè çìiñòîì ãðóïîâî¿ äiÿëüíîñòi. Ïðèêëàäîì ìîæóòü áóòè êîîïåðàòèâíi òîâàðèñòâà, ÿêi ïî- ñòà÷àþòü íåÿêiñíó ïðîäóêöiþ íà ðèíîê Óêðà¿íè, íå òóðáóþ÷èñü ïðî ñïîæèâà÷iâ, äáàþ÷è ëèøå ïðî âëàñíèé ïðèáóòîê. Êîðïîðàöiºþ ìîæíà íàçâàòè ãðóïó çëî÷èíöiâ, äëÿ ÿêî¿ õàðàêòåðíi ñòiéêi ñïiëüíi öiëi, ïðàã- íåííÿ äî ¿õ äîñÿãíåííÿ. Àëå öi öiëi âiäáèâàþòü ïîòðåáè é iíòåðåñè ëèøå ÷ëåíiâ äàíîãî óãðóïîâàííÿ, ôîðìóþòüñÿ íà îñíîâi ïðèâàòíèõ iíòåðåñiâ. Âèùîþ ôîðìîþ ðîçâèòêó ñïiëüíîñòi ëþäåé º êîëåêòèâ (â³ä ëàò. collectivus, collegere — çáèðàòè ðàçîì). Êîëåêòèâ — öå ãðóïà ëþäåé, ÿêà õàðàêòåðèçóºòüñÿ îðãàíiçîâàíiñòþ i ïñèõîëîãi÷íîþ çãóðòîâàíiñòþ ïðè äîñÿãíåííi ñïiëüíèõ öiëåé äiÿëüíîñòi, çóìîâëåíèõ ñóñïiëüíî êî- ðèñíèìè ìîòèâàìè. Ñóñïiëüíî êîðèñíà äiÿëüíiñòü — îäíà ç íåîáõiäíèõ óìîâ ñòâîðåí- íÿ, ðîçâèòêó i ñòàíîâëåííÿ êîëåêòèâó. Êîëåêòèâ — öå ãðóïà ëþäåé, ÿêîìó âëàñòèâi îçíàêè ãðóïè. Òîìó ìîæíà ââàæàòè, ùî áóäü-ÿêèé êî- ëåêòèâ — öå ãðóïà, àëå íå êîæíà ãðóïà — êîëåêòèâ. Êîëåêòèâè ðiçíÿòüñÿ çà çìiñòîì, ðîçì³ðîì, ñòðóêòóðîþ. Êîëåêòèâ íåçìiííî ìຠòi îçíàêè, ÿêi ñêëàäàþòü ñóòü ñîöiàëüíî¿ ñïiëüíîòè ëþäåé. Ó êîæíîãî ÷ëåíà êîëåêòèâó âèíèêຠñâîºðiäíå ïî÷óòòÿ êîëåêòè- â³çìó. Âèÿâëÿþ÷èñü ó ñïiëüíèõ ñïðàâàõ, ïî÷óòòÿ êîëåêòèâiçìó ïîñòóïî- âî çàêðiïëþºòüñÿ, ðîáèòüñÿ ñòiéêèì. Íà éîãî îñíîâi ôîðìóºòüñÿ àíàëîãi÷íà ðèñà îñîáèñòîñòi. Êîëåêòèâ³çì ÿê ïåðåæèâàííÿ i ÿê 152
- 153. âëàñòèâiñòü îñîáèñòîñòi ïåðåäáà÷àºâìiííÿ ïiäêîðÿòèñÿ ñïiëüíèì ðiøåííÿì, ïiêëóâàòèñÿ ïðî ÷åñòü êîëåêòèâó, ïðî éîãî óñïiõ. Êîëåêòèâ ìຠïîçèòèâíå çíà÷åííÿ äëÿ ñóñïiëüñòâà. Ó êîðïîðàöi¿ íàïðÿì âçàºìîâiäíîñèí iíäèâiäóàëiñòè÷íèé, i áóäóºòüñÿ â³í íà îñíîâi ñòðàõó ïåðåä ïîêàðàííÿì, ïiäîçðiëîñòi, íåäîâiðè. Ó êîëåêòèâi âçàºìíà äîâiðà, ÷åñíiñòü, ïîðÿäíiñòü, âçàºìîïîâàãà, îñîáèñòi iíòåðåñè íå ñóïåðå- ÷àòü êîëåêòèâíèì. Òðèâàëèé ÷àñ äåðæàâíîþ äîêòðèíîþ íàøî¿ êðà¿íè áóâ ïðiîðèòåò êîëåêòèâó íàä îñîáèñòiñòþ. ×àñòî êîëåêòèâ âèêîðèñòîâóâàâñÿ ÿê çàñiá ðîçïðàâè íàä îñîáèñòiñòþ. Ïàíóâàëî ïiäêîðåííÿ iíòåðåñiâ îñîáèñòîñòi iíòåðåñàì êîëåêòèâó çàìiñòü ¿õ ãàðìîíi¿. Öå ïðèçâîäèëî äî ôîðìóâàííÿ êîíôîðìiçìó, ñòðàõó ïåðåä áiëüøiñòþ, ïîçèöi¿ “êóäè âñi, òóäè i ÿ”. Ñâiòîâà öèâiëiçàöiÿ âèñóâຠÿêiñíî íîâå ðîçóìiííÿ êîëåêòèâíîñòi. Âèðîáíè÷èé êîëåêòèâ — öå ñåðåäîâèùå, äå ïðîõîäèòü áiëüøà ÷àñòè- íà æèòòÿ ëþäèíè. Âií ïîâèíåí äàâàòè ëþäèíi ìîæëèâiñòü äëÿ ñàìî- ðåàëiçàöi¿, ñàìîâèçíà÷åííÿ, ñàìîñòâåðäæåííÿ, áóòè çàñîáîì åìîöiéíîãî çàõèñòó, çàäîâîëüíÿòè âèùi ïîòðåáè (ïðàãíåííÿ, ñàìîàêòóàëiçàöiÿ) òà ³í. Ïðîòå íå ñëiä âïàäàòè ó êðàéíîù³, êîëè iíòåðåñè ïðàö³âíèêà çàâæ- äè äîìiíóþòü íàä iíòåðåñàìè êîëåêòèâó. Àäæå ëþäèíi ñëiä iíîäi ïå- ðåìàãàòè ñåáå, ïiäêîðÿþ÷è âëàñíi iíòåðåñè i äîìàãàííÿ êîëåêòèâíèì. I íå îáîâ’ÿçêîâî öå ðîáèòè ëèøå â åêñòðåìàëüíèõ ñèòóàöiÿõ. Æèâó÷è â ñóñïiëüñòâi, êîëåêòèâi, íåìîæëèâî áóòè ïîâíiñòþ âiëüíèì âiä íèõ. Çàâäàííÿ óïðàâëiíöÿ, ìåíåäæåðà — ñòâîðèòè óìîâè äëÿ íîðìàëü- íèõ ãàðìîíiéíèõ âçàºìîâiäíîñèí ïðàö³âíèêà i êîëåêòèâó. Ãðóï, ÿêi á âiäïîâiäàëè âñiì âèìîãàì êîëåêòèâó, ìàëî. Áiëüøiñòü ðåàëüíî iñíóþ÷èõ ìàëèõ ãðóï çàéìàþòü ïðîìiæíå ïîëîæåííÿ ìiæ ñëàáîðîçâèíåíîþ ãðó- ïîþ i âèñîêîðîçâèíåíèì êîëåêòèâîì. Íà øëÿõó äî êîëåêòèâó ãðóïà ïðîõîäèòü ðÿä åòàïiâ, i äèíàìiêà öüîãî ïðîöåñó ìຠiíäèâiäóàëüíèé õàðàêòåð. Âàæëèâîþ óìîâîþ óñïiøíî¿ äiÿëüíîñòi âèðîáíè÷îãî êîëåê- òèâó º éîãî ñòàáiëüíiñòü. Ñòàáiëüíiñòü êîëåêòèâó — íå îáîâ’ÿçêîâî ïîñòiéíiñòü ñêëàäó. Öå íàñàìïåðåä îïòèìàëüíà ìîäåëü éîãî ñòðóêòóðè. Âèçíà÷àþ÷è ¿¿, ïñèõîëîãè ðîçð³çíÿþòü íèçêó ñïiëüíèõ âèìîã, ùî çàáåçïå÷óþòü ñòàáiëüíiñòü. Ó êîëåêòèâi äîöiëüíî ìàòè ñïåöiàëiñòiâ ðiçíèõ ðiâíiâ ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi. Ç îäíîãî áîêó, ïðàö³âíèêàì-ïî÷àòêiâöÿì êîðèñíî áà÷è- òè ñâîþ ïðîôåñiéíó ïåðñïåêòèâó, ùî ïîçèòèâíî âïëèâຠíà ôîðìó- âàííÿ âèñîêîãî ðiâíÿ äîìàãàíü ¿õ îñîáèñòîñòi ïðè äîñÿãíåííi âåð- 153
- 154. øèí ïðîôåñiéíî¿ ìàéñòåðíîñòi.Ç iíøîãî áîêó, âèñîêîêâàëiôiêîâàíèì ðîáiòíèêàì iìïîíóº ïîâàãà äî íèõ ç áîêó ìîëîäèõ, òå, ùî ¿õ öiíóþòü, äî íèõ çâåðòàþòüñÿ ïî äîïîìîãó. Öå ñïðèÿº ï³äâèùåííþ çàäîâîëå- íîñòi îáîõ ñòîðií. Øâèäøå âiäáóâàºòüñÿ ïðîöåñ àäàïòàöi¿ ìîëîäèõ ïðàöiâíèêiâ. Îïòèìàëüíà ìîäåëü êîëåêòèâó ïåðåäáà÷ຠòàêîæ â³äì³íí³ñòü ó âiöi, æèòòºâîìó äîñâiäi. Ç îäíîãî áîêó, ñòàðøi çà âiêîì ïðàö³âíèêè “çàðà- æàþòüñÿ” âiä ìîëîäi åíòóçiàçìîì, íiáè ìîëîäøàþòü. Âåëèêèé çàïàñ åíåðãi¿, iíiöiàòèâ òà òâîð÷èõ ïîøóêiâ ìîëîäèõ ïðàö³âíèêiâ çìåíøóº ïðî- ÿâè êîíñåðâàòèçìó ç áîêó âåòåðàíiâ òðóäîâîãî êîëåêòèâó. Ìîëîäü åíåðãiéíî âèñòóïຠïðîòè çàñòàðiëèõ çâè÷îê i íîðì, ñòèìóëþº ïî÷óòòÿ íîâîãî. Ç iíøîãî áîêó, ìîëîäü ïðèâ÷àºòüñÿ äî áiëüøî¿ ñòðèìàíîñòi â ïîâåäiíöi, äèñöèïëiíîâàíîñòi, îðãàíiçîâàíîñòi. Íàéêðàùèé âàðiàíò ïå- ðåäáà÷ຠíàÿâíiñòü ó êîëåêòèâi ðiçíîâiêîâèõ ãðóï. Ïðè öüîìó àêòèâiçóºòüñÿ îáìií æèòòºâèì äîñâiäîì, ïîêðàùóþòüñÿ ìiæîñîáèñòiñí³ çâ’ÿçêè. Ó òàêèõ êîëåêòèâàõ áiëüø äiºâîþ º é êîëåêòèâíà äóìêà, âåëè- êîãî âèõîâíîãî åôåêòó íàáóâàþòü îñîáèñòèé ïðèêëàä i òðàäèöi¿, êðà- ùå ïîñòàâëåíà âçàºìîäîïîìîãà. Êîðèñíî, êîëè â êîëåêòèâ³ ïðàöþþòü ÷îëîâiêè é æiíêè. ²íøèìè ñëîâàìè, ñòàáiëüí³øèìè º ðiçíîñòàòåâi êîëåêòèâè. Îñê³ëüêè ïðè öüîìó ñòâîðþþòüñÿ óìîâè äëÿ çáàãà÷åííÿ åìîöiéíî-ïî÷óòòºâîãî ñòàíó êî- ëåêòèâó, ðiçíîìàíiòíiøèìè º çàõîïëåííÿ òà iíòåðåñè, ï³äâèùóºòüñÿ äiºâiñòü ãðîìàäñüêî¿ äóìêè. Íàïðèêëàä, ÷îëîâiêè íiÿêîâî ïî÷óâàþòüñÿ, êîëè ãðîìàäñüêà îöiíêà ¿õí³õ â÷èíêiâ äàºòüñÿ ó êîëåêòèâi, äå º æiíêè. Ìiøàíi êîëåêòèâè íàéáiëüø çãóðòîâàíi. Ïðèñóòíiñòü æiíîê ïîì’ÿêøóº àòìîñôåðó ó ÷îëîâi÷îìó êîëåêòèâi, âíîñèòü äîäàòêîâi ñòèìóëè. Âêëþ- ÷åííÿ ÷îëîâiêiâ ó æiíî÷i êîëåêòèâè òàêîæ äຠïîçèòèâíèé åôåêò. Ó ìiøàíèõ êîëåêòèâàõ ïðè çíà÷íîìó ïåðåâàæàíí³ ÷îëîâiêiâ âçàºìî- âiäíîñèíè îöiíþþòüñÿ ÷ëåíàìè êîëåêòèâó áiëüø ïîçèòèâíî, íiæ ïðè äîìiíóâàííi æiíîê. Ó æiíî÷èõ êîëåêòèâàõ íàÿâíi âçàºìîâiäíîñèíè îöiíþþòüñÿ áiëüø íåãàòèâíî, íiæ ó ÷îëîâi÷èõ. Íåîáõiäíî ðåãóëþâàòè êiëüêiñòü ïðàö³âíèêiâ ç ðiçíèìè ìîòèâàìè òðóäî- âî¿ äiÿëüíîñòi. Íàïðèêëàä, ÿêùî â êîëåêòèâi îá’ºäíàòè ïðàöiâíèêiâ, ÿêi ìà- þòü âèêëþ÷íèé ìîòèâ — ìàòåðiàëüíå çàîõî÷åííÿ, òî öå âèêëè÷å åãîöåíòðè÷íi íàñòðî¿. ßêùî â êîëåêòèâi ñïîñòåðiãàþòüñÿ òàêi íåãàòèâíi òåíäåíöi¿, òî òðåáà ïåðåãëÿíóòè éîãî ñêëàä i ââåñòè íîâèõ ïðàö³âíèêiâ, ó ÿêèõ äîìiíóþòü iíøi ìîòèâè òðóäîâî¿ àêòèâíîñòi. Ðåçóëüòàòè ñîöiîëîãi÷íèõ äîñëiäæåíü, ïðî- âåäåíèõ ó òðóäîâèõ êîëåêòèâàõ Êèºâà, ñâiä÷àòü, ùî ðàöiîíàëiçàòîðè, àêòèâíi 154
- 155. ïðàö³âíèêè, ç äîìiíóþ÷îþäiëîâîþ ñïðÿìîâàíiñòþ, ñòàíîâëÿòü ó ñåðåäíüî- ìó 25 %. Äðóãà ãðóïà — ñåðåäíÿêè. Öå ëþäè, ÿêi ïðàöþþòü “â³ä” i “äî”. Âîíè íå âèÿâëÿþòü îñîáëèâî¿ àêòèâíîñòi, òâîð÷î¿ iíiöiàòèâè, ñàìîñòiéíîñòi. Ìàþòü çäiáíîñòi, ìîæóòü åôåêòèâíî ïðàöþâàòè, àëå íå õî÷óòü. Ó ñòðóêòóði òðóäîâîãî êîëåêòèâó âîíè ñòàíîâëÿòü 55 %. Òðåòÿ ãðóïà — ïðàö³âíèêè ç íåãàòèâíèìè õàðàêòåðèñòèêàìè. ¯õ 20–25 %. Öå ëþäè, ÿêi ïîðóøóþòü íîð- ìè òðóäîâîãî çàêîíîäàâñòâà, ñîöiàëüíî çàïóùåíi, öèíi÷íi. Ñîöiîëîãè çà- çíà÷àþòü, ùî öi öèôðè äîñèòü ñòiéêi âïðîäîâæ îñòàííiõ äåñÿòè ðîêiâ. Ìåíåäæåð ç ïåðñîíàëó ïîâèíåí âèâ÷àòè ìîòèâè òðóäîâî¿ äiÿëüíîñòi ïðà- ö³âíèêiâ i âðàõîâóâàòè ¿õ â óïðàâëiíñüêié äiÿëüíîñòi. Áàæàíî ìàòè â êîëåêòèâi êiëüêà êðèòè÷íî íàëàøòîâàíèõ ëþäåé, ÿêi âèñëîâëþþòüñÿ ç ïðèâîäó íåäîëiêiâ íåçâàæàþ÷è íi íà êîãî i íi íà ùî. Çâè÷àéíî, ÿêùî öi âèñòóïè ïðîäèêòîâàíi âèêëþ÷íî äiëîâèìè ìîòèâàìè, òóðáîòîþ ïðî ñòàí ñïðàâ. Íàÿâíiñòü òàêî¿ êàòåãîði¿ ïðàöiâíèêiâ çàáåçïå- ÷óº êåðiâíèêîâ³ ïîòiê îá’ºêòèâíî¿ çâîðîòíî¿ iíôîðìàöi¿, ùî íåîáõiäíî äëÿ çàáåçïå÷åííÿ åôåêòèâíîãî óïðàâëiíñüêîãî ñïiëêóâàííÿ. Ðàçîì ç òèì ó êîëåêòèâi ïîâèííi áóòè i ïîñòóïëèâi ëþäè, íå ñõèëüíi êîæíîãî ðàçó ÷åðåç äðiáíèö³ äî êðàéíîùiâ çàãîñòðþâàòè ïðîáëåìè, ùî ïîñòàþòü, çäàòíi çàãàñèòè íåïîìiðíó êîíôëiêòíiñòü ñâî¿õ òåìïåðàìåíòíèõ ñï³âðîá³òíèêiâ. Âåëèêó êîðèñòü ïðèíîñÿòü ëþäè, ÿêi íàäiëåíi ïî÷óòòÿì ãóìîðó, âìiþòü âèêëèêàòè çàðàæàþ÷èé ñìiõ, ðîçðÿäèòè íàïðóæåíó ïñèõîëîãi÷íó ñèòóàöiþ âäàëèì æàðòîì. Íåîáõiäíî ìàòè â êîëåêòèâi é åíòóçiàñòiâ — ãðîìàäñüêèõ äiÿ÷iâ. Öå “ñîöiàëüíèé êëåé”, ÿêèé óòðèìóº ëþäåé ó êîëåêòèâi, ÿêùî íàâiòü óìîâè i çìiñò ïðàöi ãiðøi, íiæ ó iíøèõ êîëåêòèâàõ. Íà ñèñòåìó îñîáèñòèõ âçàºìèí i íà ñòàí ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî íàñòðîþ ó ãðóïi âïëèâຠ¿¿ êiëüêiñíèé ñêëàä, àäæå òðóäîâi ãðóïè ðiçíÿòüñÿ çà ðîçì³ðîì. Òåîðåòèêè óïðàâëiííÿ áàãàòî ÷àñó ïðàöþâàëè íàä âèçíà- ÷åííÿì iäåàëüíîãî ðîçìiðó ãðóïè. Íà äóìêó Ð. Äåâ³ñà (ÑØÀ), iäåàëüíà ãðóïà ïîâèííà ñêëàäàòèñÿ ç òðüîõ–äåâ’ÿòè îñiá. ßêùî ãðóïà ìàëà (äâ³- òðè îñîáè), òî ¿¿ ÷ëåíè çàíåïîêîºíi, ùî ¿õ ïåðñîíàëüíà âiäïîâiäàëüíiñòü çà ïðèéíÿòi ðiøåííÿ íàäòî î÷åâèäíà. ßêùî ãðóïà âåëèêà, òî ¿¿ ÷ëåíè ìîæóòü ìàòè ïðîáëåìè, íåâïåâíåíiñòü ó âèñëîâëþâàííi ñâ äóìêè ïå- ðåä iíøèìè. Óñêëàäíþºòüñÿ ñïiëêóâàííÿ ìiæ ÷ëåíàìè ãðóïè, ïîñèëþºòüñÿ òåíäåíöiÿ äî íåôîðìàëüíîãî ïîäiëó ãðóï íà ïiäãðóïè, ùî ìîæå ïðèçâå- ñòè äî ïîÿâè íåóçãîäæåíèõ, íåãàòèâíî ñïðÿìîâàíèõ óãðóïîâàíü. Âèçíà÷àþ÷è îïòèìàëüíèé ðîçì³ð âèðîáíè÷îãî êîëåêòèâó, âiò÷èçíÿíi ïñèõîëîãè ââàæàþòü, ùî òàì, äå âçàºìîäiÿ ó ãðóïi áåçïåðåðâíà, äîñòàòíüî 155
- 156. ñêëàäíà i âiäïîâiäàëüíà,îïòèìàëüíîþ º ê³ëüê³ñòü ï’ÿòü-ø³ñòü îñiá. Ïðîòå ó íåâåëèêèõ êîëåêòèâàõ (òðè–ï’ÿòü îñiá) ïîìiòíî ïàäຠçíà÷åííÿ êîëåê- òèâíî¿ äóìêè, çâóæóºòüñÿ êîëî âèáîðó ïàðòíåðiâ çà ìiæîñîáèñòiñíèìè ñòîñóíêàìè, âàæêî çàáåçïå÷èòè ó÷àñòü ïðàö³âíèêiâ â óïðàâëiííi, íåìຠìîæëèâîñòi ñóìiùóâàòè ïðîôåñi¿. Ïðè ñï³ëüíèõ äiÿõ ìåíøî¿ ñêëàäíîñò³, ÿêi âèêîíóþòüñÿ ïiä ºäèíèì êåðiâíèöòâîì (ñòóäåíòñüêà ãðóïà, âèðîáíè÷à áðèãàäà), îïòèìàëüíîþ º êiëüêiñòü 12–20 îñiá. Âåëèêà ãðóïà ðîçøèðþº ìîæëèâîñòi äëÿ ñïiëêóâàííÿ, çáiëüøóº iíôîðìàöiéíèé ôàêòîð âçàºìîäi¿, ñòâîðþº óìîâè äëÿ ðiçíîìàíiòíèõ ôîðì ãðîìàäñüêîãî æèòòÿ. Ðàçîì ç òèì ó âåëèêèõ áðèãàäàõ (ïîíàä 50 îñiá) óñêëàäíþþòüñÿ çâ’ÿçêè âñåðåäèíi ãðóïè, âàæ÷å çäiéñíþâàòè ïðîöåñ óïðàâëiííÿ, êîíòðîëü, çíèæóþòüñÿ ðåçåðâè âèõîâíîãî âïëèâó êî- ëåêòèâó, ñêëàäíiøå â³äáóâàºòüñÿ ïðîöåñ éîãî çãóðòîâàíîñòi. Îïòèìàëüíà ìîäåëü âèðîáíè÷îãî êîëåêòèâó ïåðåäáà÷ຠïîºäíàí- íÿ ëþäåé ç óðàõóâàííÿì ¿õ ñóìiñíîñòi. Ïðî ñóìiñíiñòü, à òî÷íiøå, ïðî íåñóìiñíiñòü óïåðøå çàãîâîðèëè â ìåäèöèíi, êîëè âèâ÷àëè ïðîöåñ ïåðåëèâàííÿ êðîâi âiä äîíîðà. Áóëî âñòàíîâëåíî, ùî ñõîæi ãðóïè êðîâi (1-1, 2-2) — ñóìiñíi, íåñõîæi — íàé÷àñòiøå íåñóìiñíi. Ó ïñèõîëîãi¿ àíàëîãiÿ — ñóìiñíiñòü iíäèâiäiâ. Ïðè ¿õ ñóìiñíîñòi ñïiëüíà äiÿëüíiñòü ïðèíîñèòü âçàºìíó êîðèñòü, âçàº- ìíå äîïîâíåííÿ, ïîëåãøóº iñíóâàííÿ iíäèâiäiâ, îäèí iíäèâiä ³ñòîòíî ïîëåãøóº ñâîº iñíóâàííÿ çà ðàõóíîê iíøîãî, i îñòàííüîìó öå íå çàâà- æàº. ßêèé æå çâ’ÿçîê ñóìiñíîñòi — íåñóìiñíîñòi â áiîëîãi¿, ìåäèöèíi òà ïñèõîëîãi¿? Íåñóìiñíiñòü âèêëèêຠó êðàéíüîìó ñâîºìó ïðîÿâi óñêëàä- íåííÿ, õâîðîáó, òîáòî ïîðóøóº æèòòºäiÿëüíiñòü. Ïðîòå â îäíîìó âè- ïàäêó ñòðàæäຠîðãàíiçì, à â iíøîìó — ïñèõiêà ëþäèíè. Îñîáëèâ³ñòü ïñèõîëîãi÷íî¿ ñóìiñíîñòi ïîëÿãຠâ òîìó, ùî êîíòàêò ìiæ ëþäüìè îïî- ñåðåäêîâàíèé ¿õí³ìè äiÿìè i â÷èíêàìè, äóìêàìè i îöiíêàìè. “Ñóìiñíiñòü”, “ãàðìîíiçàöiÿ”, “óçãîäæåíiñòü” — ïîíÿòòÿ, ÿêi îïèñóþòü îäíå é òå ñàìå ÿâèùå — îïòèìàëüíå ïîºäíàííÿ âëàñòèâîñòåé ó÷àñíèêiâ, ÿêå çà- áåçïå÷óº åôåêòèâíå ¿õ iñíóâàííÿ. Ïñèõîëîãi÷íà ñóìiñíiñòü ö³êàâèòü íèí³ é êåðiâíèêiâ âèðîáíèöòâà, ³ òðåíåðiâ ñïîðòèâíèõ êîìàíä, ³ êîìàíäèðiâ âiéñüêîâèõ ïiäðîçäiëiâ — óñiõ, õòî ïîâ’ÿçàíèé ³ç ëþäñüêèìè êîëåêòèâàìè, ùî âèêîíóþòü ïåâíå êîíêðåòíå çàâäàííÿ. Çíàìåíèòèé áðàçèëüñüêèé ôóòáîëiñò Ïåëå, âiäïîâi- äàþ÷è íà çàïèòàííÿ êîðåñïîíäåíòà, ñõàðàêòåðèçóâàâ iäåàëüíîãî ïàðò- íåðà, ìîëîäîãî íàïàäàþ÷îãî çáiðíî¿ Áðàçèëi¿ Êóòèíüî ÿê ãðàâöÿ, ùî âìiº âãàäóâàòè ïåðåìiùåííÿ Ïåëå. 156
- 157. Ãðóïîâà ñóìiñíiñòü —íàéñïðèÿòëèâ³øå ïîºäíàííÿ âëàñòè- âîñòåé ÷ëåíiâ ãðóïè, ÿêå çàáåçïå÷óº óñïiõ ñïiëüíî¿ ñïðàâè i îñîáèñòå çàäîâîëåííÿ êîæíîãî ÷ëåíà ãðóïè âiä ðîáîòè. Âiä ïñèõîëîãi÷íî¿ ñóìiñíîñòi ëþäåé, ùî âèêîíóþòü ñïiëüíó ðîáîòó, çíà÷íîþ ìiðîþ çàëåæèòü åôåêòèâíiñòü ôóíêöiîíóâàííÿ ôîðìàëüíî¿ ãðóïè, ïåðåä ÿêîþ ñòîÿòü âèðîáíè÷i çàâäàííÿ i ÿêà ïîâ’ÿçàíà áåçïîñåðåäíiìè âiäíîñèíàìè ç iíøèìè ãðóïàìè. Òàê, íåçäàòíiñòü ñïåöiàëiñòà äî ñï³ëüíî¿ ðîáîòè çâîäèòü íàíiâåöü éîãî öiííiñòü, íàâiòü ÿêùî ó íüîãî äóæå âèñîêèé ðiâåíü çíàíü òà åðóäèöi¿. Ïðèñóòíiñòü íàâiòü äâîõ íåñóìiñíèõ ëþäåé (îñîáëèâî ó ìàëèõ ãðóïàõ) ³ñòîòíî âïëèâຠíà ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó êîëåêòèâi, çàãàëüíó àòìîñôåðó â íüîìó. Ùå ñêëàäíiøèìè ìîæóòü áóòè íàñëiäêè íåñóìiñíîñòi ôîðìàëüíîãî òà íåôîðìàëüíîãî ëiäåðiâ ÷è áåçïîñåðåäíüî ïîâ’ÿçàíèõ ïîñàäîâèìè îáîâ’ÿçêàìè êåðiâíèêiâ (íàïðèêëàä, êåðiâíèê—çàñòóïíèê). Òîìó çíàòè ïðî äåÿêi çàêîíîìiðíîñòi ïñèõîëîãi÷íî¿ ñóìiñíîñòi íåîáõiäíî âñiì, õòî ïðàöþº ç ëþäüìè, ôîðìóº òðóäîâi êîëåêòèâè. ßêùî æ ìiæ ÷ëåíàìè ãðóïè iñíóº ãðóïîâà ñóìiñíiñòü, òî öå îçíà÷àº, ùî ïîâåäiíêà îäíîãî âèêëèêຠïîçèòèâíó ðåàêöiþ iíøîãî. ² íàâïàêè, ïðè íåñóìiñíîñòi ïîâåäiíêà îäíèõ ÷ëåíiâ ãðóïè âèêëèêຠíåãàòèâíó ðåàêöiþ iíøèõ.  óìîâàõ íåñóìiñíîñòi íàâiòü ëîãi÷íî íåîáõiäíi â÷èíêè ñïðèéìàþòüñÿ íåäîáðîçè÷ëèâî. Ñóìiñíiñòü — ñêëàäíå ÿâèùå. ²ñíóº êiëüêà ðiâíiâ, ðiçíîâèäiâ ñóìiñ- íîñòi: ôiçè÷íà, ïñèõîôiçiîëîãi÷íà, ñîö³àëüíî-ïñèõîëîãi÷íà, ñîöiàëüíî- iäåîëîãi÷íà. Ôiçè÷íà ñóìiñíiñòü ïðîÿâëÿºòüñÿ â ãàðìîíiéíîìó ïîºäíàííi ôiçè÷íèõ ÿêîñòåé êiëüêîõ ëþäåé, ùî âèêîíóþòü ñïiëüíi äi¿ (ñóìiñíiñòü ó ñèëi, âèòðèâàëîñòi). Íàïðèêëàä, ïðè êîìïëåêòàöi¿ åêiïàæó ÷îâíiâ (áàé- äàðîê, êàíîå, àêàäåìi÷íèõ ÷îâíiâ) äîáèðàþòü ñïîðòñìåíiâ ïðèáëèçíî ç îäíàêîâèìè ôiçè÷íèìè äàíèìè.  îñíîâi ïñèõîô³ç³îëîãi÷íî¿ ñóìiñíîñòi ëåæàòü îñîáëèâîñòi àíàëiçàòîðíèõ ñèñòåì, à òàêîæ âëàñòèâîñòi òåìïåðàìåíòó. Öåé âèä ñóìiñíîñòi ïåðåäáà÷ຠâçàºìîâiäíîñèíè ëþäåé ó ïðîöåñi ¿õ ñï³ëüíî¿ äiÿëüíîñòi, â ÿêèõ ÷óòëèâiñòü îêðåìèõ àíàëiçàòîð³â º âèðiøàëüíîþ. Íà- ïðèêëàä, öåé âèä ñóìiñíîñòi ñòຠàêòóàëüíèì ó ðîáîòi äåãóñòàòîðiâ âèí, ïàðôóìiâ. Ïðè ³ñòîòíié âiäìiííîñòi ùîäî ÷óòëèâîñòi ñìàêîâîãî òà íþ- õîâîãî àíàëiçàòîðiâ äåãóñòàòîðiâ-åêñïåðòiâ ¿õ ñï³ëüíà äiÿëüíiñòü ñòຠìàëîïðîäóêòèâíîþ. Ùå áiëüø çíà÷óùèì ó ìåæàõ öiº¿ ñóìiñíîñòi º òåìïåðàìåíò. Ó ñïiëêóâàííi äîáðå ñóìiùóþòüñÿ äâà ðiçíèõ òåìïåðàìåíòè: õîëåðèê i 157
- 158. ôëåãìàòèê, ñàíãâiíiê iìåëàíõîëiê, — i ãiðøå óæèâàþòüñÿ îñîáè ç îäíî- òèïíèìè òåìïåðàìåíòàìè. Ïðîòå ùîäî ðîáîòè, ÿêà ïîòðåáóº ðóõëèâîñòi íåðâîâî¿ ñèñòåìè âiä óñiõ ¿¿ ó÷àñíèêiâ, òî ïðîòèëåæíi òåìïåðàìåíòè íå ñóì³ñíi, áî íå çàáåçïå÷óþòü îäíàêîâîãî òåìïó. Öå íå îçíà÷àº, ùî íà÷åáòî çà æîäíèõ îáñòàâèí íå ìîæíà çâîäèòè ôëåãìàòèêà i õîëåðè- êà ÿê êåðiâíèêà é ïiäëåãëîãî. Àëå çàâæäè òðåáà âðàõîâóâàòè, ùî õî- ëåðèê âiä÷óâàòèìå íåçàäîâîëåíiñòü íàäçâè÷àéíîþ ïîâiëüíiñòþ, ÿê éîìó öå çäàºòüñÿ, ôëåãìàòèêà, à ôëåãìàòèê ñòàíå âèÿâëÿòè íåçàäîâîëåíiñòü çàéâîþ, íà éîãî äóìêó, ãàðÿ÷êóâàòiñòþ êîëåãè. Îñîáëèâî âàæêî ïðàöþâàòè ðàçîì õîëåðèêó i ìåëàíõîëiêó. Íàä- çâè÷àéíà ÷óòëèâiñòü íåðâîâî¿ ñèñòåìè îñòàííüîãî, ïiäâèùåíà âðàçëè- âiñòü éîãî ïñèõiêè íàéìåíøîþ ì³ðîþ ïðèñòîñîâàíi äî ñïðèéìàííÿ áóðõëèâèõ ðåàêöié õîëåðèêà. Çà iíøèõ îäíàêîâèõ óìîâ ìåëàíõîëiêó ëåãøå ïðàöþâàòè ç ôëåãìàòèêîì. Ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íà ñóìiñíiñòü ïåðåäáà÷ຠâçàºìîâiäíîñè- íè ëþäåé ç òàêèìè âëàñòèâîñòÿìè, ÿêi çàáåçïå÷óþòü ñïðèÿòëèâèé ìî- ðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó êîëåêòèâi é ÿêi ñïðèÿþòü óñïiøíîìó âèêîíàííþ ñîöiàëüíèõ ðîëåé. Ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íà ñóìiñíiñòü çó- ìîâëþºòüñÿ íàñàìïåðåä ãàðìîíiºþ õàðàêòåðiâ âçàºìîäiþ÷èõ ëþäåé (ùî íå îçíà÷ຠ¿õ îäíàêîâîñò³). Çâ’ÿçêè âñòàíîâëþþòüñÿ øâèäøå i áóâàþòü ìiöíiøèìè ó ëþäåé ç ðèñàìè õàðàêòåðiâ, ÿêi äîïîâíþþòü îäèí îäíîãî: îäèí — ðiøó÷èé, íåñòðèìàíèé, iíøèé — ñïîêiéíèé, ðîçñóäëè- âèé. Ñóìiñíiñòü ìîæëèâà i ïðè îäíàêîâèõ õàðàêòåðàõ, àëå éìîâiðíiñòü ðîçëàäó ñïiëêóâàííÿ â öüîìó ðàç³ âåëèêà. Ïñèõîëîãi÷íó ñóìiñíiñòü ïiäâèùóþòü òàêi ðèñè õàðàêòåðó, ÿê òîëåðàíòíiñòü, òåðïèìiñòü, iíòåëiãåíòíiñòü, âìiííÿ ïîñòàâèòè ñåáå íà ìiñöå iíøî¿ ëþäèíè, óðàõó- âàííÿ âiêîâèõ òà iíäèâiäóàëüíèõ îñîáëèâîñòåé ëþäèíè, äîâiðà. Êîëè çíàþòü ïîçèòèâíi òà íåãàòèâíi ðèñè, ëþäèíó ñïðèéìàþòü òàêîþ, ÿêîþ âîíà º. Âîäíî÷àñ òàêi ðèñè õàðàêòåðó, ÿê ñâàðëèâiñòü, íàäìiðíà çàìêíóòiñòü, ÷âàíëèâiñòü ðîáëÿòü ëþäèíó ïñèõîëîãi÷íî íåñóìiñíîþ. Íà âèðîáíèöòâi ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íà ñóìiñíiñòü ïåðåäáà÷ຠâçàºìîâiäíîñèíè ëþäåé ç òàêèìè âëàñòèâîñòÿìè, ÿêi ñïðèÿþòü óñïiø- íîìó âèêîíàííþ âèðîáíè÷èõ ôóíêöié. Öåé âèä ñóìiñíîñòi ïåðåäáà÷àº: • ïîºäíàííÿ iíäèâiäóàëüíèõ ìîæëèâîñòåé âçàºìîäiþ÷èõ ëþäåé. Ó ñòðóêòóði îñîáèñòîñòi îäíiº¿ ëþäèíè ðiäêî ïîäàíî âñi ÿêîñòi, íåîáõiäíi äëÿ âèêîíàííÿ ôóíêöiîíàëüíèõ ðîëåé, íåìèíó÷èõ ïðè ðîçïîäiëi ïðàöi. Ðàöiîíàëüíå ïîºäíàííÿ iíäèâiäóàëüíèõ ìîæëèâîñòåé äຠóñâiäîìëåííÿ ëþäÿì, ùî “íåñõîæi” íà íèõ êîëåãè äîïîâíþþòü ¿õ; íàéñïðèÿòëèâ³- 158
- 159. øèìè º óìîâè,êîëè ïðàöiâíèêè õî÷à á ÷àñòêîâî âçàºìîçàìiíþþòü îäèí îäíîãî ó ïðîôåñiéíîìó âiäíîøåííi. Íàâiòü ÿêùî íå ïîñòຠïî- òðåáè â çàìiíi, ïðèñóòíiñòü “äóáëåðà” äîäຠâïåâíåíîñòi ó ñâî¿õ ñèëàõ, ñïðèÿº ãëèáøîìó âçàºìîðîçóìiííþ, áiëüøié óçãîäæåíîñòi äié, òîáòî ç’ÿâëÿºòüñÿ êîëåêòèâíà äiÿëüíiñòü; • ðàöiîíàëüíèé ðîçïîäië ôóíêöié âçàºìîäiþ÷èõ ëþäåé. Öå îçíà- ÷àº, ùî æîäíà iç âçàºìîäiþ÷èõ îñiá íå ìîæå ðîçðàõîâóâàòè íà äîñÿã- íåííÿ âèñîêèõ ðåçóëüòàòiâ ïðàöi, ÿêùî êîëåãà çàçíຠíåâäà÷³ ÷åðåç îá’ºêòèâí³ òðóäíîùi. Òîìó çàõâàëþâàòè “ïåðåìîæöiâ” íà òëi íåâäà÷ âçàºìîäiþ÷èõ ëþäåé íåäîöiëüíî; • âçàºìîäîâiðà âçàºìîäiþ÷èõ îñiá. Íàñàìïåðåä öå äîâiðà ìîðàëü- íîãî ïîðÿäêó — âïåâíåíiñòü: êîëåãà íå çðîáèòü íi÷îãî, ùî ìîæå çàïîä³ÿòè øêîäè àâòîðèòåòó òà iíòåðåñàì îòî÷óþ÷èõ. À òàêîæ âïåâíåíiñòü ó ïðîôåñiéí³é ïiäãîòîâëåíîñòi ñïiâðîáiòíèêiâ, âìiííi âïî- ðàòèñÿ çi ñâî¿ìè îáîâ’ÿçêàìè. Íàïðèêëàä, íåäîâiðà äî ïðîôåñiéíî¿ ïðèäàòíîñòi ìîëîäîãî ñïiâðîáiòíèêà ìîæå ñïðè÷èíèòè íåâïåâíåíiñòü ó ñîái. Âií ðîçãóáëþºòüñÿ, äóæå ÷àñòî ïðèïóñêàºòüñÿ ïîìèëîê ó ðîáîòi, i âiä öüîãî ùå áiëüøå ðîçãóáëþºòüñÿ. Íåäîâiðà ìîëîäîãî óïðàâëiíöÿ äî ñòàðøîãî çà âiêîì ïiäëåãëîãî òàêîæ ïðèçâîäèòü äî íåãàòèâíèõ íàñëiäêiâ. Ñòàðøi çà âiêîì ñïiâðîáiòíèêè íå ïðîìèíóòü ìîæëèâîñò³ âèñìiÿòè áóäü- ÿêó íåâäà÷ó ìîëîäîãî êåðiâíèêà, ïiäêðåñëèòè “ñiðiñòü” òåîði¿ i íàäçâè- ÷àéíó çíà÷óùiñòü ïðàêòè÷íîãî äîñâiäó. Àáî, çàòà¿âøè îáðàçó, ïðîäîâæó- âàòèìóòü ñóìë³ííî ïðàöþâàòè, í³áè âè÷iêóþ÷è, íå ïiäòðèìóþ÷è êåðiâíèêà i íå âñòóïàþ÷è ç íèì ó êîíôëiêò; • ãëèáîêå âçàºìîðîçóìiííÿ — áàæàííÿ i çäàòíiñòü ñïiâðîá³òíèêiâ ïðîãíîçóâàòè íàìiðè iíøèõ i íàïåðåä óçãîäæóâàòè ç íèìè ñâî¿ âëàñíi äi¿. Íàïðèêëàä, iíiöiàòèâà, ÿêà ñóïåðå÷èòü ïëàíàì iíøèõ, ïðèíåñå ëèøå ÷àñòêîâèé óñïiõ; • áàæàííÿ i ïðàãíåííÿ äî âçàºìíî¿ ïiäñòðàõîâêè i âçàºìîäîïî- ìîãè. ßê áè íå áóëè ðîçïîäiëåíi ôóíêöiîíàëüíi îáîâ’ÿçêè, âîíè çàâæ- äè ïåðåòèíàþòüñÿ. Ñóìiñíiñòü ó êîëåêòèâi áóäå ëèøå òîä³, êîëè îäí³ ñïiâðîá³òíèêè âèÿâëÿþòü ãîòîâíiñòü ïiäñòðàõóâàòè iíøèõ, íå ïîäiëÿþ÷è ðîáîòó íà “ìîº — òâ, “íàøå — âàøå”. ßêùî ó êîëåêòèâi áiëüø äîñâiä÷åíi i çäiáíi ñïiâðîáiòíèêè ïðàöþþòü áiëüøå, àëå íå ðîáëÿòü ç öüîãî ïðîáëåìè, îõî÷å äîïîìàãàþòü ìåíøîþ ì³ðîþ äîñâiä÷åíèì, òî êàäðè, ç òî÷êè çîðó ïñèõîëîãi÷íî¿ ñóìiñíîñòi, äîáðàíî âäàëî. ßêùî æ ñïiâðîáiòíèêè, ÿêèì ïiä ñèëó áiëüø âiäïîâiäàëüíi äiëÿíêè ðîáîòè, ïðàã- íóòü äî çðiâíÿëiâêè, íåòàêòîâíî ïiäêðåñëþþòü íåñïðàâåäëèâiñòü äî- 159
- 160. ðó÷åííÿ ¿ì ñêëàäí³øèõçàâäàíü, òî ïðî ñóìiñíiñòü íå ìîæå áóòè é ìîâè. Âèùèì ðiâíåì ãðóïîâî¿ ñóìiñíîñòi º ñîöiàëüíî-iäåîëîãi÷íà ñóìiñíiñòü, ÿêà ïåðåäáà÷ຠñïiëüíiñòü iäåéíèõ ïîãëÿäiâ i ïåðåêîíàíü, ñõîæiñòü ñîöiàëüíèõ óñòàíîâîê i öiííîñòåé, ñóìiñíiñòü íàöiîíàëüíèõ òðàäèöié òà ðåëiãiéíèõ ïîãëÿäiâ. Ñóìiñíiñòü íà ñîöiàëüíî-iäåîëîãi÷íié îñíîâi íåìîâáè ïåðåêðèâຠòà iíòåãðóº âñi iíøi îñíîâè. Ôiçè÷íi, ïñèõîôiçiîëîãi÷íi, ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íi ôàêòîðè, ÿêùî âîíè éäóòü ó ðîçðiç ³ç ñîöiàëüíî-iäåîëîãi÷íèìè, ìîæóòü áóòè çàãàëüìîâàíi, i íåñóìiñíiñòü íà îñíîâi öèõ ïàðàìåòðiâ íå áóäå ïðîÿâëÿòèñÿ. Ó êîëåêòèâi ãðóïîâà ñóìiñíiñòü óòâîðþº ïîâíó iºðàðõiþ ðiâíiâ, i êîæ- íèé ç íèõ ìຠïåâíó ïðîãíîñòè÷íó öiííiñòü. Óñi âèäè ñóìiñíîñòi ìî- æóòü âîäíî÷àñ âèÿâëÿòèñÿ â êîíêðåòíèõ âèäàõ äiÿëüíîñòi, àëå òàêi âèïàäêè çóñòði÷àþòüñÿ ðiäêî. Íà ïðàêòèö³ æ ñïîñòåð³ãàºòüñÿ îäíî÷àñ- íà ñóìiñíiñòü ó ìåæàõ îäíîãî ÷è äâîõ âèäiâ. Äîðå÷íî çàçíà÷èòè, ùî íå ñëiä íàäàâàòè ôàòàëüíîãî çíà÷åííÿ ñóìiñíîñòi. Óðàõîâóâàòè öå ÿâèùå ïîòðiáíî. Àëå é øóêàòè iäåàëüíèõ ïàðòíåðiâ òàêîæ íå ïîòð³áíî. Ëþäè çìiíþþòüñÿ, iäåàëüíèõ íåìàº. Âàæëèâiøå íàâ÷èòèñÿ ðîçóìiòè òà òåðïëÿ÷å ñòàâèòèñÿ îäèí äî îäíî- ãî, ñòâîðþâàòè ñïðèÿòëèâèé ïñèõîëîãi÷íèé êëiìàò ó êîëåêòèâ³. Ãðóïîâà ñóìiñíiñòü º ïåðåäóìîâîþ çãóðòîâàíîñòi òðóäîâîãî êîëåê- òèâó. Çãóðòîâàíiñòü — öå ìiðà ïîòÿãó ÷ëåíiâ ãðóïè îäèí äî îäíîãî i äî ãðóïè â öiëîìó, õàðàêòåðèñòèêà ñòóïåíÿ ¿õ ºäíîñòi. Âèñîêîçãóðòî- âàíîþ º ãðóïà, ÷ëåíè ÿêî¿ âiä÷óâàþòü ñèëüíèé ïîòÿã îäèí äî îäíîãî i ââàæàþòü ñåáå ñõîæèìè. Ó ðåçóëüòàòi ñóìiñíîñòi âèíèêຠáàæàííÿ áóòè ðàçîì. Ìîæëèâiñòü ñóìiñíîãî ñïîñîáó æèòòÿ i ïðàöi íàé÷àñò³øå âèêëèêຠïîçèòèâíi åìîöi¿. Ó òîé ÷àñ ÿê ñóìiñíiñòü, ÿêà âçàºìîâèêëþ- ÷ຠïîâåäiíêó i â÷èíêè ïàðòíåðiâ, âèêëèêຠçàäîâîëåííÿ ëèøå çà âiäñóòíîñòi êîíòàêòó. Ñï³ëüí³ æèòòºäiÿëüíiñòü ³ ïðàöÿ âèêëèêàþòü íå- ïðèÿçíü, àíòèïàòiþ, íåãàòèâíi ïî÷óòòÿ ó ïàðòíåðiâ. Îäíîìó ç êåðiâíèêiâ öåõó çàïðîïîíóâàëè ñõàðàêòåðèçóâàòè äâi áðèãàäè. Ñïî÷àòêó âií çàç- íà÷èâ ëèøå òå, ùî ó îäíiº¿ áðèãàäè äîñÿãíåííÿ çàâæäè âèùi, íiæ ó ³íøîãî. Ïîòiì âií çâåðíóâ óâàãó íà òàêó, íà÷åáòî, íå³ñòîòíó äåòàëü: ïåðøà áðèãàäà ïiñëÿ ðîáîòè çàëèøàëà öåõ øóìíî, âåñåëî, à ÷ëåíè äðóãî¿ áðèãàäè çàëèøàëè ðîáî÷³ ì³ñöÿ íàé÷àñòiøå ïîîäèíö³, ìîâ÷êè. Àíàëiç ïîêàçàâ, ùî ó äðóãié áðèãàäi íå âñå ãàðàçä ³ç ïñèõîëîãi÷íîþ ñóìiñíiñòþ. ßê íàñëiäîê — óñêëàäíåííÿ ó âçàºìîâiäíîñèíàõ, âiäñóòíiñòü òîâàðèñüêî¿ âçàºìîäîïîìîãè, êîíôëiêòè, çiïñîâàíèé íàñòðié, ùî, áåç- óìîâíî, âiäáèâàëîñÿ íà ïðîäóêòèâíîñòi ïðàöi. 160
- 161. Ùîäî çãóðòîâàíîñò³, òîòðåáà çíàòè, íà ÷îìó ´ðóíòóºòüñÿ ïîòÿã ëþäåé îäèí äî îäíîãî. Îñíîâíèìè º òàê³ äåòåðìiíàíòè çãóðòîâàíîñòi ãðóïè: 1) ìîòèâàöiéíà îñíîâà ïîòÿãó ñóá’ºêòiâ ó ãðóïi, ùî âêëþ÷ຠñóêóïíiñòü ¿õ ïîòðåá i öiííîñòåé. Çãóðòîâàíiñòü ÿê öiííiñíî-îðiºíòàöiéíà ºäíiñòü — öå õàðàêòåðèñòèêà ñèñòåìè âíóòðiøíüîãðóïîâèõ çâ’ÿçêiâ, ÿêà ñâiä÷èòü ïðî çá³æí³ñòü óñòàíîâîê i ïîçèöié ÷ëåíiâ ãðóïè, ùî º íàéá³ëüø çíà÷ó- ùèìè äëÿ îá’ºêòiâ (îêðåìèõ îñiá, çàâäàíü, iäåé, ïîäié) ùîäî ãðóïè â öiëîìó. ßêùî, íàïðèêëàä, îäíi ÷ëåíè ãðóïè ââàæàþòü, ùî êåðiâíèê ãðó- ïè íåçäàòíèé äî óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi, à iíøi ÷ëåíè ãðóïè äîòðèìó- þòüñÿ ïðîòèëåæíî¿ äóìêè, òî ïðî çãóðòîâàíiñòü íå ìîæå áóòè é ìîâè; 2) ñïîíóêàëüí³ âëàñòèâîñòi ãðóïè, ÿêi âiäáèâàþòüñÿ â ¿¿ öiëÿõ, ïðî- ãðàìàõ, õàðàêòåðèñòèêàõ ¿¿ ÷ëåíiâ, ñïîñîáàõ äi¿ òà iíøèõ âëàñòèâîñòÿõ, âàæëèâèõ ç òî÷êè çîðó ìîòèâàöiéíî¿ îñíîâè ïîòÿãó äî ãðóïè; 3) ñîöiàëüíi ÷åêàííÿ ÷ëåíiâ ãðóïè ÷è ñóá’ºêòèâíà éìîâiðíiñòü òîãî, ùî ÷ëåíñòâî ó ãðóïi ìàòèìå äëÿ íèõ ïîçèòèâíi ÷è íåãàòèâíi íàñëiäêè; 4) äîñâiä ó÷àñòi â iíøèõ ãðóïàõ. Ïåâíi õàðàêòåðèñòèêè ãðóïè íàáó- âàþòü ñïîíóêàëüíî¿ öiííîñò³ äëÿ ñóá’ºêòà ëèøå òîä³, êîëè âîíè âiäïîâiäàþòü ïåâíèì ïîòðåáàì, ÿêi º éîãî ìîòèâàöiéíîþ îñíîâîþ ïî- òÿãó äî ãðóïè. Iíäåêñîì çãóðòîâàíîñòi º ÷àñòîòà çá³ãó îöiíîê ÷è ïîçèöié ÷ëåíiâ ãðóïè ùîäî îá’ºêòiâ, ÿêi º ³ñòîòíî çíà÷óùèìè äëÿ ãðóïè â öiëîìó. Ç’ÿñîâóþ÷è ìîòèâàöiéíó ñôåðó çãóðòîâàíîñòi ÷ëåíiâ ãðóïè, ñëiä ðîçðiçíÿòè òàêi ïîíÿòòÿ, ÿê ãðóïiâùèíà, àáî êðóãîâà ïîðóêà, “ãðóïîâèé åãî¿çì”. Ëþäè çâèêàþòü îäèí äî îäíîãî, ïåðåñòàþòü ïîìi÷àòè íåäîëiêè, ñòàþòü ìåíø âèìîãëèâèìè äî îòî÷óþ÷èõ i äî ñåáå. Ìîæå âèíèêíóòè ïðàãíåííÿ “íå âèíîñèòè ñìiòòÿ çà ïîðiã”, ÿêå ïåðåõîäèòü ó êðóãîâó ïîðóêó, ùî ñòàâèòü äàíó ãðóïó ïîçà ñèñòåìîþ óïðàâëiííÿ. ßê ðåçóëü- òàò — ïðèõîâóâàííÿ ðåçåðâiâ âèðîáíèöòâà, çàíèæåííÿ íîðì âèðîáiòêó òà ií. Äî êðóãîâî¿ ïîðóêè ëþäèíó ñïîíóêàþòü òàê³ ïðè÷èíè: • íåâïåâíåíiñòü ó âëàñíèõ ñèëàõ, íåäîîöiíêà ñâî¿õ ìîæëèâîñòåé, çàéâà ñêðîìíiñòü; • íåäîñòàòíüî ðîçâèíóòà ãðîìàäñüêà ìóæíiñòü; • ìiùàíñüêà ïñèõîëîãiÿ: “ß íå ïîðóøóþ, à ùîäî iíøèõ ìåíå íå ñòîñóºòüñÿ”; • ïîáîþâàííÿ ïðÿìî âèñòóïèòè ïðîòè ãðóïiâùèíè (ïîáîþâàííÿ áóòè çàïiäîçðåíîþ ó ïiäëàáóçíèöòâi, íåâìiííÿ àðãóìåíòîâàíî äîâåñòè øê³äëèâ³ íàñë³äêè öüîãî ÿâèùà òà ií.); 161
- 162. • øàíòàæ —íàãàäóâàííÿ ïðî çä³éñíåí³ ðàíiøå íåãàòèâíi â÷èíêè; • óñâiäîìëåíà ïiäòðèìêà ãðóïiâùèíè ³ç ïðèõîâóâàííÿì ñâî¿õ íåãà- òèâíèõ äié. Âåäó÷è áîðîòüáó ç ïîòåíöiéíî íåãàòèâíèìè íàñëiäêàìè âèñîêîãî ñòóïåíÿ çãóðòîâàíîñòi, êåðiâíèê ïîâèíåí ïàì’ÿòàòè, ùî âàæëèâîþ óìî- âîþ ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî çäîðîâ’ÿ êîëåêòèâó º éîãî îíîâëåííÿ, ùî ïîñòiéíî ïëàíóºòüñÿ â ïåâíèõ ìåæàõ. Êåðiâíèê ïîâèíåí òàêîæ ïîñò³éíî êîíòðîëþâàòè âñþ ñèñòåìó âçàºìîâiäíîñèí. Ïðè öüîìó íà îñîáëèâó óâàãó çàñëóãîâóþòü íåãàòèâíî íàñòðîºíi óãðóïîâàííÿ, ÿêi áëî- êóþòü óïðàâëiíñüêi ôóíêöi¿ êåðiâíèêà i ïîñëàáëþþòü éîãî âïëèâ íà êîëåêòèâ. Îöiíþþ÷è ðiâåíü ðîçâèòêó ãðóïè, ñëiä ðîçðiçíÿòè çãóðòîâàíiñòü i ñïðàöüîâàíiñòü. Ñïðàöüîâàíiñòü — öå óçãîäæåííÿ â ðîáîòi ìiæ ¿¿ ó÷àñíèêàìè, òîáòî íàéêðàùå ïîºäíàííÿ ¿õ äié ó ÷àñi é ïðîñòîði. Íàéâàæëèâ³øå ó ñïðàöüîâàíîñòi — óñïiõ i âèãîäà (ÿê ìiíiìàëüíi âèòðàòè íà ñï³ëüíó ðîáîòó). Íàéêðàùå ñïðàöüîâóþòüñÿ ëþäè, ìiæ ÿêèìè çàêðiïèëèñÿ iíäèôåðåíòíi âiäíîñèíè, àáè òiëüêè íå áóëî âîðîæîñòi. Îñíîâíèì êðèòåðiºì ñïðàöüîâàíîñòi º ïðîäóêòèâíiñòü ïðàöi. §5. Ìåòîäè âèâ÷åííÿ ãðóï ³ êîëåêòèâ³â Äëÿ âèâ÷åííÿ ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòîñóíê³â ó ñîöiàëüíié ïñèõîëîãi¿ âèêîðèñòîâóþòü òàêi ìåòîäè, ÿê ñïîñòåðåæåííÿ, óçàãàëüíåííÿ íåçàëåæ- íèõ õàðàêòåðèñòèê, îïèòóâàííÿ, åêñïåðèìåíò. Âåëèêîãî ïîøèðåííÿ ÿê ó çàðóáiæíié, òàê i ó âiò÷èçíÿíié ïñèõîëîãi¿ ä³ñòàâ ìåòîä ñîöiîìåòði¿ (â³ä ëàò. socrus — òîâàðèø, êîìïàíüéîí, ñïiâó÷àñíèê ³ metrum — âèìiðþâàòè), ðîçðîáëåíèé àìåðèêàíñüêèì ñîöiîëîãîì i ïñèõîëîãîì Äæ. Ìîðåíî. Ó 1834 ð. áóëî îïóáëiêîâàíî éîãî ïðàöþ “Õòî âèæèâå?”. Äæ. Ìîðåíî âèâ÷àâ ìiæîñîáèñòiñíi ñòî- ñóíêè â ðiçíèõ ãðóïàõ, ðîçóìiþ÷è ïiä íèìè íàñàìïåðåä ïî÷óòòÿ âçàºì- íî¿ ñèìïàòi¿ i àíòèïàòi¿, ùî ñêëàëèñÿ. Âií íàìàãàâñÿ äîâåñòè, ùî ñèñ- òåìà ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòîñóíêiâ º ãîëîâíîþ â óñié ñóñïiëüíié ñèñòåìi, i òîìó óïðàâëiííÿ ìàëèìè ãðóïàìè, i âçàãàëi ëþäñüêèìè âiäíîñèíàìè, ïîâèííî çâåñòèñÿ äî òîãî, ùîá ïðèâåñòè çîâíiøíþ ôîðìàëüíó ñòðóê- òóðó ãðóï ó âiäïîâiäíiñòü äî ñòðóêòóðè âíóòðiøíüî¿, íåôîðìàëüíî¿, 162
- 163. òîáòî áóäóâàòè âñiìàëi ãðóïè çà ïðèíöèïîì âçàºìíî¿ ñèìïàòi¿ ìiæ ëþäüìè, ç ÿêèõ ñêëàäàºòüñÿ öÿ ãðóïà. Äæ. Ìîðåíî ââàæàâ, ùî öå äàñòü ìîæëèâiñòü óñóíóòè âñi ëþäñüêi êîíôëiêòè, íàâiòü êëàñîâi ñóïå- ðå÷íîñò³. Öi iäå¿ ñîöiîìåòðè÷íî¿ ìåòîäèêè êðèòèêóþòü ñó÷àñí³ ïñèõî- ëîãè, ââàæàþ÷è, ùî âçàºìíà ñèìïàòiÿ i íàâiòü ñèëüíi ïðèñòðàñíi ïî÷óò- òÿ íiêîëè íå çàáåçïå÷óâàëè ìiöíiñòü i áåçêîíôëiêòíiñòü ëþäñüêèõ îá’ºä- íàíü, i íå ìîæíà ñêëàäíi ñîöiàëüíi ïðîáëåìè ïiäìiíÿòè ïðîáëåìàìè ïñèõîëîãi÷íèìè, âiäíîñèíè ñóñïiëüíi îòîòîæíþâàòè ç³ ñòîñóíêàìè ìiæ- îñîáèñòiñíèìè. Àìåðèêàíñüêèé â÷åíèé Äæ. Ôóðñò ó ïðàö³ “Íåâðîòèê, éîãî ñåðåäî- âèùå i âíóòðiøíié ñâiò” ïiääຠêðèòèöi ïîäiáíi òåíäåíöi¿ i áëèñêó÷å äåìîíñòðóº ¿õ íåïðàâîìiðíiñòü íà ïðèêëàäi âiäíîñèí “ïðèºìíîãî, áëàãîäiéíîãî âîëîäàðÿ íåâåëè÷êî¿ ôàáðèêè” ç éîãî ïðàö³âíèêàìè. Äî ïî÷àòêó íàñòàííÿ äåïðåñi¿ öi âiäíîñèíè áóëè òîâàðèñüêèìè, íàâiòü äðóæí³ìè, àëå âiä ìîìåíòó íàñòàííÿ äåïðåñi¿, ùîá çáåðåãòè ñâîº ñòà- íîâèùå ó ñâiòi áiçíåñó, çáåðåãòè ôàáðèêó i ïiäòðèìàòè ìàòåðiàëüíèé ñòàí ñiì’¿, “ïðèºìíèé ôàáðèêàíò” çàéíÿâ íåïðèìèðåííó ïîçèöiþ ñòî- ñîâíî äî ïðàö³âíèê³â, ÿêi éîìó ðàíiøå ïîäîáàëèñÿ. Âií çiðâàâ ñòðàéê, ðîçïî÷àâ áîðîòüáó ³ç ïðîôñï³ëêîþ, çâiëüíèâ íàéàêòèâí³øèõ ïðàö³âíèêiâ i, ïåðåáóâàþ÷è ó ñòàíi ñèëüíî¿ òðèâîãè, ïî÷àâ äîñèòü æîðñòêî ñòàâèòè- ñÿ äî ïiäëåãëèõ, çâèíóâà÷óâàòè ¿õ ó íåâäÿ÷íîñòi, îáðàæàòè òîùî. “Öåé ïðèêëàä, — ïèøå Äæ. Ôóðñò, — çîâñiì íå âèãàäàíèé, ñâ³ä÷èòü, ùî æèòòºâi çàêîíè åêîíîìiêè i îñîáèñòå âåäåííÿ ñïðàâè òèì ÷è iíøèì ïiäïðèºìöåì íå ìîæóòü áóòè çâåäåíi äî ïðîáëåì ïñèõîëîãi¿, íå ìî- æóòü áóòè ïîÿñíåí³... ç òî÷êè çîðó âíóòðiøíiõ ôàêòîðiâ — îñîáèñòèõ ñèìïàòié i àíòèïàòié” [21, ñ. 65–66]. Ñüîãîäíi ñîöiîìåòðè÷íèé ìåòîä øèðîêî âèêîðèñòîâóºòüñÿ äëÿ âèâ- ÷åííÿ ôóíêöiîíóâàííÿ áðèãàä i îñîáëèâîñòåé ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòî- ñóíê³â ó ïåðâèííèõ âèðîáíè÷èõ êîëåêòèâàõ. Çà äîïîìîãîþ ìåòîäó ñîöiîìåòði¿ ìîæíà âèçíà÷èòè ñîöiàëüíèé ñòàòóñ êîæíîãî ÷ëåíà ãðóïè, ÿêèé âiäðiçíÿº éîãî ïîëîæåííÿ âiä ïîëîæåííÿ iíøèõ ÷ëåíiâ ãðóïè. Ìåòîä îá’ºêòèâíèé i ìîæå âèêîðèñòîâóâàòèñÿ ðàçîì ç iíøèìè ìåòîäà- ìè ñîöiàëüíî¿ ïñèõîëîãi¿. Ïðîòå íå ñëiä íàäàâàòè éîìó óíiâåðñàëüíîãî çíà÷åííÿ i òèì áiëüøå çà éîãî äîïîìîãîþ âèâ÷àòè i ïîÿñíþâàòè çàêî- íè ñîöiàëüíîãî æèòòÿ öiëîãî ñóñïiëüñòâà. Ñîöiîìåòðè÷íà ìåòîäèêà ïåðåäáà÷ຠâèáið ïàðòíåðà äëÿ ñïiëüíèõ àêöié. Óñiì ÷ëåíàì äîñëiäæóâàíî¿ ãðóïè ñòàâëÿòü îäí³ é ò³ ñàì³ çàïè- òàííÿ. Öi çàïèòàííÿ ìàþòü íàçâó ñîöiîìåòðè÷íèõ êðèòåði¿â âèáîðó. 163
- 164. Êðèòåði¿ çàäàþòü, ïðîåêòóþòüðiçíîìàíiòíi ñèòóàöi¿ âçàºìîäi¿ ÷ëåíiâ êîëåêòèâó. Êðèòåði¿ ìîæóòü áóòè ñèëüíèìè i ñëàáêèìè. Ñèëüíi êðèòåði¿ âèÿâëÿþòü ãëèáîêi é ñòiéêi âiäíîñèíè. Âîíè ñòîñóþòüñÿ âàæëèâèõ i çíà÷óùèõ äëÿ ï³ääîñëiäíèõ íàïðÿìê³â: âèðîáíèöòâî, ñîöiàëüíi ïðîáëå- ìè, ñóñïiëüíî êîðèñíà ïðàöÿ, âiäïî÷èíîê òà ³í. Ñëàáêi — êðèòå𳿠íåñòiéêi, ïîâåðõîâi, ïîâ’ÿçàíi ç âèêîðèñòàííÿì îäíîðàçîâèõ äîðó÷åíü, ³ç ñèòóàöiéíèìè ôàêòîðàìè. Ðîçãëÿíåìî çàïèòàííÿ, ÿêi ìîæíà ïðîïîíóâàòè ÷ëåíàì ïåðâèííîãî âèðîáíè÷îãî êîëåêòèâó: — Äî êîãî ç ÷ëåíiâ áðèãàäè Âè íàé÷àñòiøå çâåðòàºòåñü ïî äîïî- ìîãó ó ñêëàäíèõ âèðîáíè÷èõ ñèòóàöiÿõ? — ßêáè âàø êîëåêòèâ ôîðìóâàâñÿ ñïî÷àòêó, ç êèì áè Âè õîòiëè ïðàöþâàòè â îäíié áðèãàäi? — Ç êèì ³ç ÷ëåíiâ áðèãàäè Âè çìîãëè á ïîäiëèòèñÿ îñîáèñòèìè ïåðåæèâàííÿìè? Ïèòàííÿ-êðèòåði¿ ìîæóòü ìàòè i ðîçãîðíóòó ôîðìó, ùî íàáëèæຠäî ðåàëüíî¿ îáñòàíîâêè. “Òðåáà ïiäãîòóâàòèñÿ äî ðåîðãàíiçàöi¿ áðè- ãàä. Íàïèøiòü, õòî ç êèì õî÷å ïðàöþâàòè, ùîá öå ìîæíà áóëî âðàõóâà- òè ïðè êîìïëåêòóâàííi êàäðiâ. Íàïèøiòü ñïî÷àòêó ïðiçâèùå òîãî, ç êèì áè Âè õîòiëè ïðàöþâàòè â ïåðøó ÷åðãó, ïîòiì ïðiçâèùå òîãî, ç êèì áè Âè õîòiëè ïðàöþâàòè, ÿêùî ç ïåðøèì íå âèéäå, âðåøò³-ðåøò, òðåòº ïðiçâèùå — âiäïîâiäíî äî òèõ ñàìèõ óìîâ”. ʳëüê³ñòü âèáîðiâ ìîæå áóòè íåîáìåæåíîþ, àëå ïðàêòèêà ñâ³ä÷èòü, ùî äîñèòü òðüîõ âèáîðiâ, ùîá âèçíà÷èòè ïîëîæåííÿ ëþäèíè ó ãðóïi òà ¿¿ âçàºìîâiäíîñèíè. Ç ìåòîþ äîñÿãíåííÿ ùèðîñòi ðåñïîíäåíòiâ ñëiä ñïåöiàëüíî ïîïåðåäèòè, ùî âiäïîâiäi íå áóäóòü îãîëîøóâàòèñÿ â êîëåêòèâi. Äëÿ îáðîáêè äàíèõ, îäåðæàíèõ çà äîïîìîãîþ ñîöiîìåòðè÷íîãî îïèòóâàííÿ, áóäóþòü ìàòðèöi òà ñîöiîãðàìó (ãðàôi÷íå çîáðàæåííÿ ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòîñóíê³â ó êîëåêòèâi). Ìàòðèöÿ, ÷è îñíîâíà òàáëèöÿ ðåçóëüòàòiâ, ÿê ¿¿ iíîäi íàçèâàþòü, áó- äóºòüñÿ íà çðàçîê òóðíiðíèõ òàáëèöü ñïîðòèâíèõ çìàãàíü äëÿ êîæíî- ãî ñîöiîìåòðè÷íîãî êðèòåðiþ îêðåìî. ʳëüê³ñòü ðÿäêiâ i ñòîâï÷èê³â ó ñîöiîìåòðè÷í³é ìàòðèöi äîðiâíþº ê³ëüê³ñò³ ÷ëåíiâ äîñëiäæóâàíîãî êî- ëåêòèâó. Ïðiçâèùà ÷ëåíiâ êîëåêòèâó ïî ãîðèçîíòàëi òà âåðòèêàëi çá³ãà- þòüñÿ. Íà îñíîâi ñîöiîìåòðè÷íî¿ ìàòðèöi ðîçðàõîâóþòü ïåðñîíàëüíi ñîöiîìåòðè÷íi iíäåêñè. 164
- 165. ²íäåêñ ñîöiîìåòðè÷íîãî ñòàòóñó,ùî âðàõîâóº ñòàâëåííÿ êîëåêòèâó äî ïåâíîãî éîãî ÷ëåíà ³ õàðàêòåðèçóº ð³âåíü ïðåñòèæó êîæíîãî ïðà- ö³âíèêà â ðiçíèõ ñèòóàöiÿõ âçàºìîäi¿, îá÷èñëþþòü çà ôîðìóëîþ ( ) n + − ∑ R jk − R jk k = Cj = , N − äå Ñj — iíäåêñ ñîöiîìåòðè÷íîãî ñòàòóñó j-ãî ÷ëåíà êîëåêòèâó; + R jk — ê³ëüê³ñòü ïîçèòèâíèõ âèáîðiâ j-ãî ÷ëåíà êîëåêòèâó ïî k-ìó êðèòåð³þ; Rj− — ê³ëüê³ñòü íåãàòèâíèõ âèáîðiâ j-ãî ÷ëåíà êîëåêòèâó ïî k-ìó êðèòåð³þ; n — ê³ëüê³ñòü ñîö³îìåòðè÷íèõ êðèòåð³¿â; N — ê³ëüê³ñòü ÷ëåíiâ êîëåêòèâó. ²íäåêñ åìîöiéíî¿ åêñïàíñèâíîñòi Åi õàðàêòåðèçóº ñòóïiíü òîâàðèñü- êîñò³ ïðàö³âíèêà i âiäáèâຠñòàâëåííÿ êîæíîãî ÷ëåíà äî êîëåêòèâó â öiëîìó. Öåé ³íäåêñ ðîçðàõîâóþòü çà ôîðìóëîþ 165
- 166. ( ) n + − ∑ Pik − Pik k = Ei = , N − + äå Pik — ê³ëüê³ñòü ïîçèòèâíèõ âèáîðiâ i-ì ÷ëåíîì êîëåêòèâó ïî k-ìó êðèòåð³þ; − Pjk — ê³ëüê³ñòü íåãàòèâíèõ âèáîðiâ i-ì ÷ëåíîì êîëåêòèâó ïî k-ìó êðèòåð³þ. ßêùî ÷ëåí ãðóïè À â îäíîìó ç òðüîõ âèáîðiâ çóïèíÿºòüñÿ íà ÷ëåíi ãðóïè Â, à òîé, ó ñâîþ ÷åðãó, âèáðàâ ó÷àñíèêà À, òî öåé âèáið íàçèâàºòü- ñÿ âçàºìíèì, à âiäïîâiäíi öèôðè ó äâîõ ðÿäêàõ ìàòðèöi áåðóòüñÿ â êðóæå÷îê. Ïiñëÿ öüîãî â ìàòðèöi ïiäë³÷óþòü äëÿ êîæíîãî ÷ëåíà ãðóïè çàãàëüíó êiëüêiñòü îäåðæàíèõ âèáîðiâ i êiëüêiñòü ç íèõ âçàºìîâèáîðiâ. Íà îñíîâi îäåðæàíèõ äàíèõ îá÷èñëþþòü êîåôiöiºíò âçàºìíîñòi, ÿêèé çà ïåâíèõ îáìåæóþ÷èõ óìîâ ìîæå áóòè ïîêàçíèêîì çãóðòîâíîñòi ãðóïè: R1 KB = ⋅ 100 %, R äå R1 — ê³ëüê³ñòü âçàºìíèõ âèáîðiâ; R — çàãàëüíà ê³ëüê³ñòü çðîáëåíèõ ó äîñëiäæåííi âèáîð³â. Ñîöiîìåòðè÷íà ìàòðèöÿ áóäóºòüñÿ çà êîæíèì êðèòåðiºì îêðåìî. Ñêiëüêè çàïèòàíü — ñòiëüêè ìàòðèöü. Âiäîìèé áiëîðóñüêèé ïñèõîëîã ß. Êîëîì³íñüêèé ðåêîìåíäóº äëÿ äîñëiäæåííÿ ñòðóêòóðè ìiæ- îñîáèñòiñíèõ ñòîñóíê³â ó ìàëié ãðóïi âèêîðèñòîâóâàòè ï’ÿòü-ø³ñòü ñîöiîìåòðè÷íèõ êðèòåði¿â, ùî îõîïëþþòü ðiçíi ñôåðè äiÿëüíîñòi ãðó- ïè. Íà îñíîâi êiëüêîõ (ï’ÿòè-øåñòè) ñîöiîìàòðèöü áóäóþòü ñîöiîãðàìó. Ñîöiîãðàìà, àáî êàðòà ãðóïîâî¿ äèôåðåíöiàöi¿, äຠíå ñòiëüêè ÷èñ- ëîâå, ñêiëüêè íàî÷íå óÿâëåííÿ ïðî ãðóïîâó äèôåðåíöiàöiþ. Âîíà ñêëà- äàºòüñÿ ç ÷îòèðüîõ êîíöåíòðè÷íèõ çîí. Ó öåíòðàëüíîìó êîëi ðîçìiùå- íî íîìåðè òèõ ÷ëåíiâ ãðóïè, ÿêi îäåðæàëè óäâ³÷³ áiëüøó ê³ëüê³ñòü âèáîðiâ, í³æ ñåðåäíÿ (ëiäåðè, “çiðêè”). Ó äðóãîìó êîëi ðîçìiùåíî ïîçèöi¿ òèõ ÷ëåíiâ ãðóïè, ÿêi îäåðæàëè íåíàáàãàòî áiëüøó ê³ëüê³ñòü âèáîð³â, í³æ ñåðåäíÿ (“íàáëèæåíi”). Ó âíóòðiøíié, ïðîìiæíié, òðåòié çîíi ðîçòàøî- âàíi íîìåðè ó÷àñíèê³â äîñëiäæåííÿ, ê³ëüê³ñòü âèáîðiâ ÿêèõ ìåíøà â³ä ñåðåäíüî¿.  îñòàííié, ÷åòâåðòié çîíi ðîçòàøîâàíi íîìåðè òèõ ÷ëåíiâ ãðóïè, ÿêi íå îäåðæàëè æîäíîãî âèáîðó (“içîëüîâàíi”). ʳëüê³ñòü âèáîðiâ, ÿêi îäåðæàâ êîæíèé ÷ëåí ãðóïè, º ì³ðèëîì ïîëî- æåííÿ ëþäèíè â ñèñòåìi ìiæîñîáèñòiñíèõ ñòîñóíê³â, ñîöiîìåòðè÷íîãî 166
- 167. ñòàòóñó. ×èì áiëüøå÷ëåíiâ ãðóïè ñèìïàòèçóþòü ëþäèíi, ÷èì áiëüøå ÷ëåíiâ ãðóïè âiä÷óâຠïîòðåáó ñïiëêóâàòèñÿ ç íåþ, òèì áiëüøå âèáîðiâ âîíà îäåðæóº. ² öå ÷èñëî âiäáèâàòèìå ¿¿ ïîëîæåííÿ â ñèñòåìi îñîáè- ñò³ñíèõ ñòîñóíê³â. ×èì âîíî áiëüøå, òèì ïîëîæåííÿ êðàùå. Ñîöiîìåòðiþ ñëiä ðîçãëÿäàòè ÿê îäèí ³ç ìåòîäiâ âèâ÷åííÿ ìiæîñî- áèñòiñíèõ ñòîñóíê³â i ãðóïîâî¿ äèôåðåíöiàöi¿, ÿêèé ñë³ä äîïîâíþâàòè ñïîñòåðåæåííÿì, áåñiäîþ, ïðèðîäíèì åêñïåðèìåíòîì. Âiäîìîñòi, îäåðæàíi çà äîïîìîãîþ âçàºìíîãî âèáîðó, — öå ëèøå ïî÷àòêîâèé åòàï, çà íèì ïîâèííî éòè ñåðéîçíå âñåái÷íå âèâ÷åííÿ i âèõîâàííÿ êîëåêòèâó ó ïðîöåñi ðîáîòè. Ïîëîæåííÿ ëþäèíè â ñèñòåìi îñîáèñò³ñíèõ ñòîñóíê³â ó ãðóïi çàëå- æèòü âiä äâîõ ñèñòåì ôàêòîðiâ: • ÿêîñòåé ñàìî¿ ëþäèíè; • õàðàêòåðíèõ îñîáëèâîñòåé ãðóïè, ñòîñîâíî äî ÿêî¿ âèìiðþºòüñÿ ¿¿ ïîëîæåííÿ. Îäíå é òå ñàìå ïîºäíàííÿ îñîáèñòèõ ÿêîñòåé ìîæå çóìîâèòè çîâñiì ðiçíå ïîëîæåííÿ ëþäèíè çàëåæíî âiä ãðóïîâèõ âèìîã äî ëþäèíè, ÿêi ñêëàëèñÿ â ö³é ãðóïi, âiä ðiâíÿ ñôîðìîâàíîñòi êîëåêòèâó. Ìຠçíà÷åííÿ i ñòàâëåííÿ êåðiâíèêà äî öüîãî ïiäëåãëîãî. Âèáið ìîæå ñâiä÷èòè ïðî âèñîêèé ðiâåíü ðîçâèòêó ãðóïè, êîëè áà- ãàòî ïðàö³âíèêiâ ìàþòü çàñëóæåíî âèñîêå çàäîâîëåííÿ ó ñïiëêóâàííi, i ïðî íèçüêèé ðiâåíü, ÿêèé ñòâîðþº óìîâè äëÿ âèíèêíåííÿ âèñîêîãî çàäîâîëåííÿ ó ïîãàíèõ ïðàöiâíèêiâ. Òàêå “åìîöiéíå áëàãîïîëó÷÷ÿ” âiäiãðຠíåãàòèâíó ðîëü. Ìàþ÷è âèñîêå çàäîâîëåííÿ ó ñïiëêóâàííi, öi ïðàö³âíèêè ïñèõîëîãi÷íî çàõèùåíi âiä âèìîã, ÿêi äî íèõ âèñóâàþòü êåðiâíèêè. Âîíè çàäîâîëåíi ñâî¿ì ïîëîæåííÿì ñåðåä ñï³âðîá³òíèê³â, ¿ì “i òàê äîáðå”, i öÿ ïîçèöiÿ ðîáèòü ¿õ ïåâíîþ ìiðîþ íå÷óòëèâèìè äî âïëèâó ç áîêó óïðàâëiíöiâ. Ðåçóëüòàòè äîñëiäæåíü ñâiä÷àòü ïðî äiàãíîñòè÷íå çíà÷åííÿ ïîêàç- íèêà, ùî íàçèâàºòüñÿ “ðiâíåì ñïðèÿòëèâèõ âçàºìîâiäíîñèí” (ÐÑÂ) — ñïiââiäíîøåííÿ ê³ëüêîñò³ ÷ëåíiâ ãðóïè, ÿê³ ïåðåáóâàþòü ó ñïðèÿòëèâèõ ñòàòóñíèõ êàòåãîðiÿõ (1 ³ 2) ³ç ê³ëüê³ñòþ ÷ëåíiâ ãðóïè, ÿê³ âèÿâèëèñÿ ó íåñïðèÿòëèâèõ ñòàòóñíèõ êàòåãîðiÿõ (3 i 4). ßêùî ó ãðóïi áiëüøiñòü ¿¿ ÷ëåíiâ íàëåæàòü äî êàòåãîðié 1 ³ 2, ðiâåíü ñïðèÿòëèâèõ âçàºìîâiäíîñèí âèçíà÷àºòüñÿ ÿê âèñîêèé; ïðè îäíàêîâîìó ñïiââiäíîøåííi âií êâàëiôiêóºòüñÿ ÿê ñåðåäíié; ïðè äîìiíóâàííi ó ãðóïi ëþäåé ç íèçüêèì ñòàòóñîì — ÿê íèçüêèé. Äðóãèì âàæëèâèì äiàãíîñòè÷íèì êðèòåðiºì ââàæàþòü “iíäåêñ içîëüîâàíîñòi” — â³äñîòîê ÷ëåíiâ ãðóïè, ùî ïîòðàïèëè ó ñòàòóñíó 167
- 168. êàòåãîðiþ 4. Óäîñëiäæåííÿõ âèÿâëÿºòüñÿ ÷iòêèé çâ’ÿçîê òèïó ñòàâëåíü êåðiâíèêà äî ïiäëåãëèõ ç âåëè÷èíîþ öüîãî iíäåêñó. Íèçüêèé ñòàòóñ ïðàö³âíèêà çàâäຠøêîäè íå òiëüêè éîãî îñîáèñ- òîñòi, à é íåãàòèâíî âïëèâຠíà âñþ ãðóïó. ×èì áiëüøå içîëüîâàíèõ ïðàö³âíèêiâ, òèì íåñïðèÿòëèâ³øå ðîáî÷å ñåðåäîâèùå â êîëåêòèâi. Íåãàòèâíi âçàºìîâiäíîñèíè ó ãðóïi ïðèçâîäÿòü äî çàòðèìêè ðîçâèòêó êîæíî¿ îêðåìî¿ îñîáèñòîñòi é íàâiòü äî ¿¿ äåãðàäàöi¿, ÿêùî âîíà çìó- øåíà òðèâàëèé ÷àñ ïåðåáóâàòè â òàêié ãðóïi. Íåãàòèâíi âçàºìîâiäíî- ñèíè ó ãðóïàõ ïîðîäæóþòü òðèâîæíiñòü (ñòðàõ, ïiäîçðiëiñòü, ïiäâèùåíó íàïðóæåíiñòü), ìiæîñîáèñòiñíi êîíôëiêòè i ôðóñòðàöiþ. Ïîïóëÿðíèé ïðàö³âíèê âiä÷óâຠåìîöiéíå çàäîâîëåííÿ, ïiäéîì, âïåâíåíiñòü ó ñîái. Ñâîº ïîëîæåííÿ çäåáiëüøîãî íåäîîöiíþº, êàæó÷è, ùî äâà-òðè âèáîðè âîíè îäåðæàòü îáîâ’ÿçêîâî, à áiëüøå ¿ì i íå ïî- òð³áíî. ²çîëüîâàíi ïî÷óâàþòüñÿ íå òàê óïåâíåíî â êîëåêòèâi, ñõèëüíi ïåðåîöiíþâàòè ñâîº ïîëîæåííÿ. Ââàæàþòü, ùî ¿õíÿ ïîïóëÿðíiñòü âèùà, íiæ íàñïðàâäi. Íàñïðàâäi æ “içãî¿” íi ç êèì iç ÷ëåíiâ ãðóïè íå ïîâ’ÿçàíi âçàºìîâiäíîñèíàìè, òîìó ³ñòîòíî íå âïëèâàþòü íà äóìêó êîëåêòèâà. Óñâiäîìèâøè ñâîþ içîëüîâàíiñòü, öi ëþäè ðîáëÿòü ñïðîáè îðãàíi÷íî âëèòèñÿ â êîëåêòèâ, àëå êîëè ïåðåêîíóþòüñÿ, ùî öå íåìîæëèâî, íàìà- ãàþòüñÿ çàëèøèòè éîãî, çíàéòè òàêi ãðóïè, äå á ç íèìè ðàõóâàëèñÿ, âèçíàâàëè á. Òàêi ïðàö³âíèêè ïîïîâíþþòü ðåçåðâ ïëèííîñòi êàäðiâ. Äîñëiäæåííÿ ñâiä÷àòü ïðî ÷àñòi ôàêòè íåâiäïîâiäíîñòi ìiæ îôiöiéíîþ ïîñàäîþ, ÿêó êåðiâíèê îá³éìຠâiäïîâiäíî äî ñëóæáîâî¿ iºðàðõi¿, ñòó- ïåíÿ ðîçâèòêó éîãî äiëîâèõ, iíòåëåêòóàëüíèõ ÿêîñòåé, i ìiñöåì íà øêàëi àâòîðèòåòó çà êiëüêiñòþ âèáîðiâ. Òàêèì ÷èíîì, ìiñöå ïðàö³âíèêà, éîãî ñîöiîìåòðè÷íèé ñòàñòóñ âèçíà- ÷àþòüñÿ íå òiëüêè äiëîâèìè òà îñîáèñòèìè ÿêîñòÿìè, à é êîëåêòèâiñò- ñüêèìè. ×èì æå çóìîâëþºòüñÿ ïîïóëÿðíiñòü? Íàé÷àñòiøå âìiííÿì âñòà- íîâëþâàòè ïñèõîëîãi÷íèé êîíòàêò ³ç ÷ëåíàìè ãðóïè, çíàõîäèòè “äîðîãó äî ñåðöÿ” iíøî¿ ëþäèíè. Ïîïóëÿðíiñòü çðîñòຠíà îñíîâi ðîçóìiííÿ i îöiíêè ïî÷óòòiâ iíøî¿ ëþäèíè, âìiííÿ çäiéñíþâàòè åìïàòè÷íèé âïëèâ íà íå¿. Ïîïóëÿðíîþ ìîæå ñòàòè îñîáèñòiñòü i çà ïðîôåñiéíi çíàííÿ òà âìiííÿ, çà ïðàãíåííÿ ïîäiëèòèñÿ íèìè, äîïîìîãòè iíøèì. Ïðè÷èíàìè ïîïóëÿðíîñòi ìîæóòü áóòè äîáði ðèòîðè÷íi çäiáíîñòi, âìiííÿ êðàñèâî âèñëîâëþâàòèñÿ, õàðèçìàòè÷íà çîâíiøíiñòü òà áàãàòî iíøèõ ÿêîñòåé. Ñåðåä ïðè÷èí içîëüîâàíîñòi íàñàìïåðåä íàçèâàþòü áàéäóæiñòü äî âèêîíóâàíî¿ ðîáîòè. Áàéäóæiñòü äî âëàñíèõ óñïiõiâ ïîºäíóºòüñÿ ç áàéäóæiñòþ äî óñïiõiâ i íåâäà÷ ³íøèõ. Äëÿ íèõ ðîáîòà — ñïðàâà 168
- 169. îáîâ’ÿçêîâà, àëå íåöiêàâà.Òàêi îñîáè íå ïðàãíóòü ñïiëêóâàííÿ, íå äîê- ëàäàþòü çóñèëü äëÿ âñòàíîâëåííÿ êîíòàêòiâ. Ïðè÷èíàìè içîëüîâàíîñòi ìîæóòü áóòè âiê, ñõèëüíiñòü äî ñàìîòíîñòi. Âîíè ââàæàþòü, ùî ïðå- ñòèæ ïîâèíåí ñêëàñòèñÿ áåç ¿õ ó÷àñòi. Öå ñâîºðiäíèé åãî¿çì. Äî íèõ íàëåæàòü òàêîæ ïðàö³âíèêè, ÿêi ïîñòiéíî íåçàäîâîëåíi, êðèòèêóþòü âñå i âñiõ. Içîëüîâàíiñòü ìîæå ñïðè÷èíÿòèñÿ íåâìiííÿì âñòàíîâëþâàòè êîí- òàêòè ç ëþäüìè. Öi ëþäè íàìàãàþòüñÿ áðàòè ó÷àñòü ó ñïiëüíèõ ñïðà- âàõ, àëå íå çíàþòü, ÿê öå çðîáèòè. ¯õ ïîâåäiíêà íàé÷àñòiøå øêîäèòü, íiæ äîïîìàãàº: âîíè âèÿâëÿþòü ÷âàíëèâiñòü, íàáðèäàþòü ç ïðîïîçèöiÿìè. Ïîëîæåííÿ ëþäèíè â êîëåêòèâi ³ñòîòíî âïëèâຠíà ¿¿ ìîðàëüíi ÿêîñòi, ïîâåäiíêó â öiëîìó. Ñîöiîìåòðè÷íèé ìåòîä º îïåðàòèâíèì i çà éîãî äîïîìîãîþ ìîæíà äîñèòü ÷iòêî âèÿâèòè êàðòèíó åìîöiéíîãî òÿæiííÿ âñåðåäåíi ãðóïè, äëÿ âèÿâëåííÿ ÿêî¿ øëÿõîì ñïîñòåðåæåííÿ ïîòðiáíî áóëî á âèòðàòè- òè áàãàòî ÷àñó. Ñèñòåìó çâ’ÿçêiâ, ÿêó âèÿâëÿþòü çà äîïîìîãîþ ñîöiî- ìåòði¿, íå ìîæíà ââàæàòè íåçìiííîþ. Ñüîãîäíiøíÿ “çiðêà” çàâòðà ìîæå îïèíèòèñÿ â içîëÿöi¿. Ñîöiîìåòðiÿ íå ç’ÿñîâóº öèõ çìií, íå ïîÿñíþº ïðè÷èí, ìîòèâ³â âèáîðó, ùî õîâàºòüñÿ çà ñèìïàòiÿìè ðiçíèõ ÷ëåíiâ ãðóïè. Íå áåðåòüñÿ äî óâàãè i öiëåñïðÿìîâàíà äiÿëüíiñòü ãðóïè òà ¿¿ ÷ëåíiâ. Ñïðàâä³, ÷àñòî íàáàãàòî âàæëèâiøå çíàòè íå òå, ùî öüîãî ÷ëåíà ãðóïè âèáðàëè êîëåãè, à òå, ÷îìó éîãî âèáðàëè. Ñèñòåìà ìîòèâiâ ìiæîñîáèñòiñíèõ âèáîðiâ äຠáiëüø çìiñòîâíó õàðàêòåðèñòèêó ãðóïî- âî¿ äèôåðåíöiàöi¿. ßê æå âèÿâèòè öþ ñèñòåìó ìîòèâiâ, òå, ùî ìè íàçè- âàºìî ìîòèâàöiéíèì ÿäðîì âèáîðó? Ïðè ïðÿìèõ çàïèòàííÿõ, î÷åâèäíî, âàæêî ñïîäiâàòèñÿ íà ùèðó âiäïîâiäü. Êðiì òîãî, ëþäèíà ñàìà ìîæå íå óñâiäîìëþâàòè, ÷îìó âîíà íàäຠïåðåâàãó çà ïåâíèõ îáñòàâèí îä- íîìó i íå ïðèéìຠiíøîãî. Áóëî çàïðîïîíîâàíî íåïðÿìi ïðèéîìè ðîçêðèòòÿ ìîòèâiâ ìiæîñîáèñ- òiñíîãî âèáîðó. Ñóòü ¿õ ïîëÿãຠó ïîð³âíÿííi äâîõ ðÿäiâ, îäèí ç ÿêèõ º ðÿäîì âèáîðiâ, â ÿêèõ íàäàºòüñÿ ïåðåâàãà, à äðóãèé — ðÿäîì îöiíîê iíäèâiäiâ çà ïåâíèìè ÿêîñòÿìè (äîñëiäæóâàíîìó ïðîïîíóºòüñÿ ðîçòàøó- âàòè iìåíà êîëåã ó ïåâíié ïîñëiäîâíîñòi). Ïåðøèé ðÿä ïî÷èíàºòüñÿ ç ïðiçâèùà íàéiíòåëåêòóàëüí³øîãî, íàéðîçóìí³øîãî i ïî íèçõiäíié äî ñà- ìîãî ñëàáêîãî çà iíòåëåêòîì ïðàö³âíèêà. Äðóãèé ðÿä — âiä íàéêðàùîãî îðãàíiçàòîðà äî çîâñiì íåçäàòíîãî äî îðãàíiçàöiéíî¿ äiÿëüíîñòi ïðàö³â- íèêà. Òðåò³é—øîñòèé ðÿäè áóäóþòü ñòîñîâíî äî ³íøèõ ³ñòîòíî çíà÷ó- ùèõ â êîëåêòèâi ÿêîñòåé. À ïîòiì öi ðÿäè ïîð³âíþþòüñÿ ç ïåðøèì ðÿäîì. Ù³ëüí³ñòü çâ’ÿçêiâ ìiæ ïåðøèì i äðóãèì (àáî òðåò³ì—øîñòèì) ðÿäàìè 169
- 170. ñâiä÷èòü, ùî ìîòèâàöiéíåÿäðî âèáîðó öüîãî ïðàö³âíèêà ìiñòèòü ÿêîñòi îñîáèñòîñòi, ³ñòîòíî çíà÷óùi äëÿ iíòåëåêòóàëüíîãî ñïiëêóâàííÿ. Áëèçüêiñòü ìiæîñîáèñòiñíî¿ ïåðåâàãè äî ðÿäó äàñòü çìîãó ïåðåäáà÷èòè, ùî îñíîâ- íèé çìiñò ìîòèâàöiéíîãî ÿäðà âèáîðó êîëåãè ïî ðîáîòi — îðãàíiçàöiéíi çäiáíîñòi. Åêñïåðèìåíòàëüíî áóëî âñòàíîâëåíî, ùî çì³ñò ìîòèâàöiéíèõ ÿäåð âèáîðó ìîæå áóòè ïîêàçíèêîì òîãî ðiâíÿ, ÿêîãî äîñÿãëà ãðóïà ÿê êîëåêòèâ. Òàê, íà ïî÷àòêîâié ñòàäi¿ ôîðìóâàííÿ êîëåêòèâó óâàãà ëþ- äåé ñïðÿìîâàíà ïåðåâàæíî íà çîâíiøíi ñòîðîíè êîëåã (êîìóíiêàòèâ- íiñòü, ìàíåðà îäÿãàòèñÿ, ïðèºìíà çîâíiøíiñòü òà ií.). Âèáið æå íà áiëüø âèñîêié ñòàäi¿ éîãî ðîçâèòêó çíà÷íîþ ìiðîþ îðiºíòîâàíèé íà îñîáèñòi ÿêîñòi, ùî âèÿâëÿþòüñÿ ó ñïiëüíié äiÿëüíîñòi, ó çíà÷óùèõ äëÿ êîëåêòè- âó â÷èíêàõ. Ïiäâèùóºòüñÿ ïðåñòèæ òàêèõ ÿêîñòåé, ÿêi õàðàêòåðèçóþòü ñâiòîãëÿä i ñòàâëåííÿ äî ðîáîòè, òîáòî îñîáëèâîñòi, ùî ôîðìóþòüñÿ i âèÿâëÿþòüñÿ ó ñïiëüíié òðóäîâié äiÿëüíîñòi. Äîñëiäèòè àäåêâàòíiñòü ñïðèéìàííÿ ìîðàëüíî-ïñèõîëîãi÷íîãî êëiìàòó ó òðóäîâîìó êîëåêòèâi óïðàâëiíñüêîþ êîìàíäîþ ìîæíà çà äîïîìîãîþ îöiíîê çíà÷óùèõ ñèòóàöié (ìåòîäèêà À. Ëóòîøêiíà). Äîñëiäæóâàíèì (ãî- ëîâíîìó êåðiâíèêîâ³, éîãî çàñòóïíèêàì, êåðiâíèêàì ñåðåäíüî¿ ëàíêè i ïiäëåãëèì) ïðîïîíóþòü âèçíà÷èòè ñòóïiíü âèðàæåíîñòi òèõ ÷è iíøèõ õà- ðàêòåðèñòèê êîëåêòèâó, ïîäàíèõ ó êàðòi-ñõåìi, çà ñåìèáàëüíîþ øêàëîþ. Çíà÷åííÿ îöiíîê: + 3 — âëàñòèâ³ñòü âèÿâëÿºòüñÿ ó êîëåêòèâi çàâæäè; + 2 — âèÿâëÿºòüñÿ ó áiëüøîñòi âèïàäêiâ; + 1 — âèÿâëÿºòüñÿ äîñòàòíüî, ùîá ¿¿ ïîìiòèòè; 0 — æîäíà ç ïðîòèëåæíèõ âëàñòèâîñòåé íå âèÿâëÿºòüñÿ äîñòàòíüî ïîìiòíî àáî îáèäâ³ âèÿâëÿþòüñÿ ïðèáëèçíî îäíàêîâîþ ì³ðîþ; – 3 — âëàñòèâiñòü âèÿâëÿºòüñÿ ó êîëåêòèâi çàâæäè; – 2 — âèÿâëÿºòüñÿ ó áiëüøîñòi âèïàäêiâ; – 1 — âèÿâëÿºòüñÿ äîñòàòíüî, ùîá ¿¿ ïîìiòèòè. Ó êîëåêòèâi ïåðåâàæຠáàäüîðèé i + + + – – – Ïåðåâàæàþòü ïðèãí³÷åíi æèòòºðàäiñíèé íàñòðié 3 2 1 0 1 2 3 ïåñèì³ñòè÷í³ íàñòðî¿ Äîáðîçè÷ëèâiñòü ó âçàºìèíàõ, + + + – – – Êîíôëiêòíiñòü ó ñòîñóíêàõ, âçàºìíà ïðèõèëüíiñòü 3 2 1 0 1 2 3 àãðåñèâíiñòü, àíòèïàòi¿ Ó êîëåêòèâi äîñèòü âèñîêî + + + – – – Ïðèíöèïîâiñòü, ÷åñíiñòü, öiíóþòüñÿ ïðèíöèïîâiñòü, ÷åñíiñòü, 3 2 1 0 1 2 3 áåçêîðèñëèâiñòü òóò íå â áåçêîðèñëèâiñòü, âèÿâëÿºòüñÿ ïîøàíi, íåìຠïðàãíåííÿ âåëèêå áàæàííÿ ïðàöþâàòè äî êîëåêòèâíî¿ ïðàöi Ó âiäíîñèíàõ ìiæ óãðóïîâàííÿìè + + + – – – Óãðóïîâàííÿ âñåðåäèí³ êîëåêòèâó iñíóþòü 3 2 1 0 1 2 3 êîíôëiêòóþòü ìiæ ñîáîþ âçàºìíà ïðèõèëüí³ñòü i ðîçóìiííÿ 170
- 171. ×ëåíàì êîëåêòèâó ïîäîáàºòüñÿ + + + – – – ×ëåíè êîëåêòèâó âèÿâëÿþòü áóâàòè ðàçîì, ÷àñòiøå ïåðåáóâàòè 3 2 1 0 1 2 3 íåãàòèâíå ñòàâëåííÿ äî ó êîëåêòèâi, áðàòè ó÷àñòü áiëüø òiñíîãî ñïiëêóâàííÿ, ó äîñÿãíåííi ñïiëüíèõ öiëåé, âiäìîâëÿþòüñÿ âiä ó÷àñòi ó ïðîâîäèòè ðàçîì âiëüíèé ÷àñ ñïiëüíèõ ñïðàâàõ Óñïiõè i íåâäà÷i îêðåìèõ ÷ëåíiâ + + + – – – Óñïiõè i íåâäà÷i çàëèøàþòü êîëåêòèâó âèêëèêàþòü ñïiâ÷óòòÿ 3 2 1 0 1 2 3 áàéäóæèìè ³íøèõ, à iíîäi i âiäâåðòó ó÷àñëèâiñòü óñiõ ÷ëåíiâ âèêëèêàþòü õâîðîáëèâó êîëåêòèâó çàçäðiñíiñòü i çëîðàä³ñòü Ïåðåâàæàþòü ñõâàëåííÿ i + + + – – – Êðèòè÷íi çàóâàæåííÿ ìàþòü ïiäòðèìêà, äîêîðè i êðèòèêà 3 2 1 0 1 2 3 õàðàêòåð ÿâíèõ i ïðèõîâà- âæèâàþòüñÿ ç äîáðèìè íàìiðàìè íèõ âèïàäiâ (ïðè çàãàëüíîìó ñòàâëåíí³ äî ëþäèíè, ÿêó êðèòèêóþòü) Ó êîëåêòèâ³ ç ïîâàãîþ ñòàâëÿòüñÿ + + + – – – Ó êîëåêòèâi êîæíèé ââàæຠäî äóìîê îäèí îäíîãî 3 2 1 0 1 2 3 ñâîþ äóìêó ãîëîâíîþ i íåòåðïèìèé äî äóìîê iíøèõ Ó âàæêi äëÿ êîëåêòèâó õâèëèíè + + + – – – Äîñÿãíåííÿ i íåâäà÷i ñïîñòåðiãàºòüñÿ åìîöiéíà ºäíiñòü, 3 2 1 0 1 2 3 êîëåêòèâó íå çíàõîäÿòü âiä- êîëè îäèí çà âñiõ i âñi çà îäíîãî ãóêó â éîãî ïðåäñòàâíèêiâ Êîëåêòèâ ÷óéíî i äîáðîçè÷ëèâî + + + – – – Íîâà÷êè ïî÷óâàþòüñÿ ñòàâèòüñÿ äî íîâèõ ÷ëåíiâ, 3 2 1 0 1 2 3 ÷óæèìè, äî íèõ ÷àñòî íàìàãàºòüñÿ äîïîìîãòè âèÿâëÿþòü âîðîæiñòü ¿ì îñâî¿òèñÿ Êîëåêòèâ øâèäêî âiäãóêóºòüñÿ, + + + – – – Êîëåêòèâ ïîìiòíî ïîäiëÿ- ÿêùî ïîòðiáíî çðîáèòè êîðèñíó 3 2 1 0 1 2 3 ºòüñÿ íà “ïðèâiëåéîâàíèõ” äëÿ âñiõ ñïðàâó i “ïðèíèæåíèõ”, òóò çíåâà- æëèâî ñòàâëÿòüñÿ äî ñëàáøèõ, ÷àñòî âèñìiþþòü ¿õ Ó ÷ëåíiâ êîëåêòèâó âèÿâëÿºòüñÿ + + + – – – Äî ïîõâàëè i çàîõî÷åíü ïî÷óòòÿ ãîðäîñòi çà ñâié êîëåêòèâ, 3 2 1 0 1 2 3 ó êîëåêòèâ³ ñòàâëÿòüñÿ ÿêùî éîãî âiäçíà÷àþòü êåðiâíèêè áàéäóæå Ïiñëÿ ìàòåìàòè÷íî¿ îáðîáêè ðåçóëüòàòiâ îòðèìàºìî ñåðåäíþ iíäèâiäóàëüíó îöiíêó êîæíîãî äîñëiäæóâàíîãî, ñåðåäíi îöiíêè êîæíî¿ ãðóïè äîñëiäæóâàíèõ i áóäóºìî òàáë. 1. Òàáëèöÿ 1 Êåðiâíèêè âèùî¿ Êåðiâíèêè ñåðåäíüî¿ Íîìåð îçíàêè Ïiäëåãëi ëàíêè ëàíêè 171
- 172. Ïîðiâíþþ÷è ñåðåäíi îöiíêèçà ãðóïàìè äîñëiäæóâàíèõ, ìîæíà âèÿ- âèòè ðîçáiæíîñòi ó ñïðèéìàííi ïñèõîëîãi÷íî¿ àòìîñôåðè êåðiâíèêàìè i ïiäëåãëèìè çà ðÿäîì îçíàê. Íàéöiêàâ³øèì ç îãëÿäó íà ïðèêëàäí³ ðåçóëüòàòè öüîãî äîñëiäæåííÿ âèÿâèëîñÿ ïîðiâíÿííÿ ñåðåäíiõ iíäèâiäóàëüíèõ îöiíîê êåðiâíèêà ³ç ñåðåäíiìè iíäèâiäóàëüíèìè îöiíêàìè éîãî çàñòóïíèêiâ òà ïåðñîíàëó (òàáë. 2). Òàáëèöÿ 2 Çàñòóïíèê Ïåðñîíàë Ãîëîâíèé (ñåðåäí³ Äîñëiäæóâàíi êåðiâíèê Ïåðøèé Äðóãèé Òðåò³é ïîêàçíèêè ïî ãðóïi) Ñåðåäíi Ñåðåäíi iíäèâ³äóàëüí³ iíäèâ³äóàëüí³ îöiíêè ÑÏÈÑÎÊ ÂÈÊÎÐÈÑÒÀÍί ÒÀ ÐÅÊÎÌÅÍÄÎÂÀÍί ˲ÒÅÐÀÒÓÐÈ 1. Àíäðååâà Ã. Ì. Ñîöèàëüíàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1980. 2. Áîãîñëîâñêèé Â. Â. Îáùàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1981. 3. Âîëêîâ È. Ï. Ðóêîâîäèòåëþ î ÷åëîâå÷åñêîì ôàêòîðå. — Ë., 1989. 4. Ãåíîâ Ô. Ïñèõîëîãèÿ óïðàâëåíèÿ. — Ì., 1982. 5. Äâîðåöêàÿ Ã. Â., Ìàõíàðûëîâ Â. Ï. Ñîöèîëîãèÿ òðóäà. — Ê., 1990. 6. Äèçåë Ïîë Ì., Ìàê-Êèíëè Ðàíüÿí. Ïîâåäåíèå ÷åëîâåêà â îðãàíèçàöèè. — Ì., 1993. 7. Äèêàðåâà À. À., Ìèðñêàÿ Ì. È. Ñîöèîëîãèÿ òðóäà. — Ì., 1989. 8. Äîíöîâ À. È. Ïñèõîëîãèÿ êîëëåêòèâà. — Ì., 1984. 9. Êàê ðàáîòàþò ÿïîíñêèå ïðåäïðèÿòèÿ / Ïîä ðåä. ß. Ìîíäåíà. — Ì., 1989. 10. Êèòîâ À. È. Ýêîíîìè÷åñêàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1987. 11. Êîëîìèíñêèé ß. Ë. Ïñèõîëîãèÿ âçàèìîîòíîøåíèé â ìàëûõ ãðóïïàõ. — Ìèíñê, 1976. 172
- 173. 12. Êðè÷åâñêèé Ð.Ë., Äóáîâñêàÿ Å. Ì. Ïñèõîëîãèÿ ìàëîé ãðóïïû, òåîðåòè- ÷åñêèé è ïðèêëàäíîé àñïåêòû. — Ì., 1991. 13. Ëåáåäåâ Â. È. Ïñèõîëîãèÿ è óïðàâëåíèå. — Ì., 1990. 14. Ìåñêîí Ì., Àëüáåðò Ì., Õåäîóðè Ô. Îñíîâû ìåíåäæìåíòà. — Ì., 1992. 15. Ïåòðîâñêèé À. Â. Ëè÷íîñòü. Äåÿòåëüíîñòü. Êîëëåêòèâ. — Ì., 1982. 16. Ïåòðîâñêèé À. Â. Îáùàÿ ïñèõîëîãèÿ. — Ì., 1995. 17. Ïåòðîâñêèé À. Â. Ïñèõîëîãè÷åñêàÿ òåîðèÿ êîëëåêòèâà. — Ì., 1979. 18. Ðåáåð Ì. À., Øèëüìàí Ô. Ïñèõîëîãèÿ èíäèâèäà è ãðóïïû. — Ì., 1988. 19. Ñàìûãèí Ñ. È., Ñòîëÿðåíêî Ë. Ä. Ïñèõîëîãèÿ óïðàâëåíèÿ. — Ðîñòîâ í/Ä, 1997. 20. Ñàöêîâ Í. ß. Ìåòîäû è ïðèåìû äåÿòåëüíîñòè ìåíåäæåðà è áèçíåñìå- íà. — Áåëàÿ Öåðêîâü, 1993. 21. Ôóðñò Äæ. Íåâðîòèê, åãî ñðåäà è âíóòðåííèé ìèð. — Ì., 1957. 173
- 174. ÇÌIÑÒ Âñòóï ............................................................................................................................................................... 3 Òåìà 1. Ïðåäìåò íàóêîâîãî âèâ÷åííÿ ñó÷àñíî¿ ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè .......................................................................................... 4 §1. Ïîíÿòòÿ ïðî ïñèõîëîãiþ. Ïñèõiêà ëþäèíè ÿê îá’ºêò äîñëiäæåííÿ ............................................. 4 §2. Ñòðóêòóðà ñó÷àñíî¿ ïñèõîëîãi÷íî¿ íàóêè. Ïñèõîëîãiÿ óïðàâëiííÿ ........................................................................................... 8 Ñïèñîê âèêîðèñòàíî¿ òà ðåêîìåíäîâàíî¿ ë³òåðàòóðè ..................... 14 Òåìà 2. Ìåòîäè ñîöiàëüíî-ïñèõîëîãi÷íèõ äîñëiäæåíü óïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi ............................................................................. 15 §1. Íàóêîâå ñïîñòåðåæåííÿ òà éîãî âèäè ................................................. 15 §2. Ìåòîäè îïèòóâàííÿ .................................................................................................... 22 §3. Åêñïåðèìåíòàëüíi äîñëiäæåííÿ, ¿õ ïåðåâàãè òà íåäîëiêè ........................................................................................ 34 §4. Ìåòîä âèâ÷åííÿ äîêóìåíòiâ ............................................................................. 36 Ñïèñîê âèêîðèñòàíî¿ òà ðåêîìåíäîâàíî¿ ë³òåðàòóðè ..................... 39 Òåìà 3. Îñîáèñò³ñòü ïðàöiâíèêà, ¿¿ ñòðóêòóðà ³ ïðîÿâè ............. 40 §1. Ïîíÿòòÿ ïðî îñîáèñò³ñòü. Ñï³ââ³äíîøåííÿ ïîíÿòü “³íäèâ³ä”, “îñîáèñò³ñòü”, “³íäèâ³äóàëüí³ñòü” .................................... 40 §2. Ñòðóêòóðà îñîáèñòîñò³ ïðàö³âíèêà. Ïñèõîëîãi÷íà ³ºðàðõiÿ ¿¿ ñêëàäîâèõ ......................................................... 43 Ñïèñîê âèêîðèñòàíî¿ òà ðåêîìåíäîâàíî¿ ë³òåðàòóðè ..................... 72 174
- 175. Òåìà 4. Ïñèõîëîãiÿóïðàâëiíñüêî¿ äiÿëüíîñòi ìåíåäæåðà ....................................................................................................................... 73 §1. Îðãàíiçàöiéíà äiÿëüíiñòü ìåíåäæåðà â ñèñòåìi óïðàâëiííÿ ................................................................................................ 73 §2. Ñòðóêòóðà îðãàí³çàö³éíèõ çä³áíîñòåé ìåíåäæåðà ................... 75 §3. Åìîöiéíî-âîëüîâèé âïëèâ ìåíåäæåðà íà ïiäëåãëèõ .............. 78 Ñïèñîê âèêîðèñòàíî¿ òà ðåêîìåíäîâàíî¿ ë³òåðàòóðè ..................... 106 Òåìà 5. Àâòîðèòåò i âëàäà êåðiâíèêà âèðîáíèöòâà .......................... 108 §1. Àâòîðèòåò êåðiâíèêà — ñóá’ºêòèâíà ñòîðîíà óïðàâëiííÿ ........................................................................................................................... 108 §2. Ïñåâäîàâòîðèòåòè, ¿õ âèäè ³ ïðè÷èíè âèíèêíåííÿ .................... 125 Ñïèñîê âèêîðèñòàíî¿ òà ðåêîìåíäîâàíî¿ ë³òåðàòóðè ..................... 130 Òåìà 6. Êîëåêòèâ ÿê îá’ºêò óïðàâëiííÿ ........................................................... 131 §1. Ñîö³àëüíî-ïñèõîëîã³÷íå ïîíÿòòÿ ñï³ëüíîñò³ é ãðóïè. Âèäè òà êëàñèô³êàö³ÿ ãðóï ................................................................................ 131 §2. Ãðóïîâà äèôåðåíöiàöiÿ. Ñòàòóñ, ñîöiàëüíi ðîëi, ãðóïîâi íîðìè i öiííîñòi ...................................................................................... 141 §3. Ëiäåðñòâî ó ãðóïàõ ³ êîëåêòèâàõ. Òèïîëîãiÿ ëiäåðñòâà .................................................................................................. 144 §4. Ïðîáëåìà ðîçâèòêó i äèíàìiêà ãðóïè. Êðèòåðié ñòàáiëüíîñòi òðóäîâîãî êîëåêòèâó ................................. 151 §5. Ìåòîäè âèâ÷åííÿ ãðóï i êîëåêòèâiâ ......................................................... 162 Ñïèñîê âèêîðèñòàíî¿ òà ðåêîìåíäîâàíî¿ ë³òåðàòóðè ..................... 172 175
- 176. The proposed manualis compiled on the basis of generalized pedagogical experience of teaching the course of “Management psychology” in the higher educational institutions of Ukraine. It reveals the essence of the major categories of psychological science, used in management, elucidates psychologic characteristics of present manager’s personality (temperament, steady individual peculiarities of psychical processes, trends and so on) and their influence on the success of managerial activity. The problems of development and dynamics of working collective, criteria of it stability, compability of members of a group and its kinds are analized profoundly. Intended for the students of baccalaureate, lecturers-beginners, while giving courses, connected with psychology, and also for businessmen, leaders, åverybody, dealing with management. Íàâ÷àëüíå âèäàííÿ Ìåëüíèê Ëþäìèëà Ïàâë³âíà ÏÑÈÕÎËÎÃ²ß ÓÏÐÀÂ˲ÍÍß Êóðñ ëåêö³é 2-ãå âèäàííÿ, ñòåðåîòèïíå Education edition Mel’nyk, Ludmyla P. MANAGEMENT PSYCHOLOGY Course of lectures 2nd edition, stereotype Ðåäàêòîð Ò. Â. Ìèçãàºâà Êîðåêòîðè Ñ. À. Äîöåíêî, À. À. Òþòþííèê Êîìï’þòåðíà âåðñòêà Í. Ñ. Ëîïà÷ Îôîðìëåííÿ îáêëàäèíêè ß. Ñ. Óëàñ³ê Ðåºñòðàö³éíå ñâ³äîöòâî ÄÊ ¹ 8 â³ä 23.02.2000 ϳäï. äî äðóêó 27.12.01. Ôîðìàò 60×84/16. Ïàï³ð îôñåòíèé. Äðóê îôñåòíèé. Óì. äðóê. àðê. 10,23. Îáë.-âèä. àðê. 10,3. Òèðàæ 8000 ïð. Çàì. ¹ 2-001 ̳æðåã³îíàëüíà Àêàäåì³ÿ óïðàâë³ííÿ ïåðñîíàëîì (ÌÀÓÏ) 03039 Êè¿â-39, âóë. Ôðîìåò³âñüêà, 2, ÌÀÓÏ ÄÏ “Åêñïðåñ-Ïîë³ãðàô” 04080 Êè¿â-80, âóë. Ôðóíçå, 47/2 176