Биография

1. М.Х.Дулати ат. Тараз Өңірлік Университеті
Технологиялық факультет
«Тамақ өндірісі және биотехнология» кафедрасы
Тақырыбы:
Қаракерей Қабанбай
(325 жыл)
Орындаған: Азық-түлік өнімдерінің өндірісі
Қабылдаған:Клышбекова А.С.
Тобы:В20ТПП-1,3

2. Жоспары
• Өмірбаяны
• Қатысқан шайқастары
• Пікірлер
• Кітаптары
• Аңыз-әңгімелері

3. • Қабанбай (Ерасыл) батыр — XVIII ғасырдағы қазақ
батыры, әйгілі қол-басшы. Мәмбет — Қожақұл, одан
Қабанбай батыр туған. 1691 жылы етегі Алакөлге
малынып жатқан Тоқта-Барлық тауының маңында,
Барқытбелдің күнгей жағына орналасқан Мәмбет
ауылында Ерасыл (Қабанбай) дүниеге келген. Ол
өзінің қайраттылығымен ғана басқа балалардан
өзгеше болған жоқ, сонымен қатар оның
арқасындағы қалың, қылдай түктері ерекшелендірді.
XVIII ғасырдың бас кезінде, яғни 1702 жылы
Барлықтағы алғашқы айқаста әкесі Қожақұл батыр аз
адаммен қоршауда қалып, ақыры ауыр жарақаттан
мерт болады. Ерасылдың он бірге жаңа толған кезі
еді. Қожақұл батырдың көзі жұмылған соң бас
иесінен айрылған Мәмбет ауылдарына жыл сайын
ойраттар шабуыл жасап, тал түсте жылқыларын
айдап әкете беретін әдет тапты. Сондай бір кезекті
шапқыншылық кезінде қалмақтар жылқы күзетіп
жүрген Қабанбайдың ағасы Есенбайды қолға түсіріп,
қорлап өлтіреді

4. • Аямас жауыздар қанжармен жас жігіттің
қарнын жарып, шалажансар күйінде далаға
тастап кетіпті. Есенбай жалғыз інісі Ерасылды
маңдайынан шертпей, қатты еркелететін.
Соның арқасында әкесінің де жоқтығы
білінбей, жетімдік көрмей, бұла боп өскен еді.
• Жеті жасында әкесі Қожақұл, он алты
жасында ағасы Есенбай жоңғарлар қолынан
қаза табады. Он алты жасар бала жау арасына
жасырын барып, ағасын өлтірген жоңғар
батырын өлтіріп, кек алған. Осыдан кейін
Зайсандағы Керей ішіне кетіп, жездесі
Бердәулеттің қолында болды. Осында жүріп
жылқыға шапқан жабайы қабандарды
жайратып, “Қабан батыр” атанды.

5. Орыс деректеріндегі Қабанбай батыр туралы
деректерді тарихшы былай тізеді. «Орыс
тарихшыларының жазбаларында Қабанбай батыр
айрықша аталып отырады. Орыс тарихшысы
Кузнецовтің 1750 жылдардағы жазбаларында:
«Қазақ қолының солтүстік шығыс бөлігін
Қабанбай батыр бастап, оңтүстік шығыс бөлігін
Абылай бастап жоңғарларды шығысқа қарай
тықсырып барады…» – деп жазса, тағы бір орыс
тарихшысы Веляминов-Зернов 1752 жылдары
Еділ қалмақтары Қытайға қоныс аудармақ болған
кезде іргелес отырған Қарақалпақ елін өздерімен
бірге зорлап көшіріп әкетпек, болғанда сол елді
қалың қол бастап, құтқарып қалған адам
қазақтың Қабанбай батыры екендігін жазған.

6. Белгілі қытайтанушы ғалым, тарихшы К.Ш. Хафизова «Кабанбай батыр»
тақырыбында жазған мақаласында: «Абылай ханның жоңғар және қытай
әскеріне қарсы күрескен батырлары: Қабанбай, Бөгенбай, Баян, Жәнібек
және тағы басқа батырлары болды. Олардың ерліктері қазақ эпостарында
мәңгілік жазылып қалды. Қабанбайдың ерліктері батырлықпен шектеліп
қана қалған жоқ. Ру арасындағы мәселелерді шешті. Батырдың еңбегі
Жалпықазақтық мемлекеттік мүддені қорғау мен Қазақ хандығының
халықаралық қатынасқа жасаған үлесімен ерекшеленді», - деп әділ атап
жазды.Қазақ тарихында ерекше із қалдырған 1750 жылдары
Шыңғыстауда Шаған өзені жағасында Қоңырәулие үңгірі маңында
шайқасы болды. Ондағы шайқас туралы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Қ.
Халид және М.О. Әуезовтер жазған. Шаған шайқасында қалмақтар
жағынан Доржы мен Арқауыл қол бастап келіп, Қоңыр әулие үңгірінің
маңында қорған жасап Абылай сұлтан мен Қабанбай батыр бастаған
қазақ әскерімен шайқасқан. Осы шайқаста жеті күн шайқасып, қазақ
әскері қамалды ала алмай тұрғанда Абылай батырларымның қайсысы
осы қамалды алып, жауды жеңсе соған «Дарабоз» атағын беріп, бас
қолбасшылыққа сайлаймын деген екен.

7. • Қаракерей Қабанбай қатысқан
шайқастар
•
• 1717ж-Аягөз шайқасы.
• 1723 ж. -Түркістан қорғанысына,
• 1726 ж. -Бұлантышайқасына,
• 1730 ж.- Аңырақай
Алакөлшайқасына, Шыңғыстау,
Ертіс бойындағы шайқастарға
қатысады

8. • 1741 ж. Шыңғыстаудағы Шаған
шайқасында
• 1756 ж. жоңғар
билеушісі Әмірсананы қуып
келген қытай әскерінің бетін
қайтаруға атсалысты.
• 1758 ж. қыркүйекте Барлықтан
Үрімжі қаласына 300 жылқы
айдап барып, қазақ-қытай
саудасын бастап берді. 500
адамдық қолмен келген қырғыз
батыры Қарабекке ауырып
жатқанына қарамастан қарсы
шығып, жекпе-жекте Қарабекті
өлтірген. Сол сәтте өзі де ат
үстінен құлап түсіп, қазаға
ұшырайды.

9. • Зейнолла Санник және Бисенғали Садыкан.
“Қабанбай батыр”, изд. Үрімші (СУАР,
Қытай), 1987.
Дастан (батырлық поэма) “Қабанбай батыр”,
екі томдық, изд. “Халық”, Үрімші (СУАР,
Қытай), 1989.
Қабдеш Жұмаділов. Тарихи дилогия
“Дарабоз” (бірінші кітап – изд.”Шабыт”, 1994,
екінші кітабы – изд.”Жазушы”, 1996).
Қабдеш Жұмаділов “Дарабоз” (ист. роман-
дилогия) орыс тілінде, изд. “Сөздік”, 1999.
Камал Әбдірахманов. “Қан батыр Қабанбай”
(2001), “Қаракерей Қабанбай” (2006),
“Төлегетай ата”(2007) және “Өкірес шал”
(2010) [4].
Шакен Кумисбайулы. “Қаракерей қабанбай”
(сериясы “Знаменитые люди Востока”),
Алматы, изд. “Аруна”, 2007.

10. 2000 жылы құрылған “Қабанбай батыр
Кесенесі” ауылдық округінде
Қабанбай батыр көшесі, Ақмола
облысы Целиноград ауданы 20
шақырым жерде астана [5]. Ғимарат
түрінде әскери дулыға [6].
2002 жылы Ушарале Алматы облысы
орнатылды Қазақстанда ат Қабанбай
батырдың құрметіне ескерткіш
ашылды [7].
2004 жылы Семейде (Семей 2007
жылдан бастап) ашылған ат Қабанбай
батыр ескерткіші [8], сондай-мұражай-
халық батыры.
2006 жылы ” Киікті саябағында
алаңында Шабуыл Ыстамбұлда
ескерткіші орнатылған Қабанбай
батырдың жобасы бойынша
әзірбайжан мүсінші Руги

11. • 2008 жылы қола ескерткіш Қабанбай
батырға арналған вздыбленном атқа
ашылды Талдықорған. Ескерткіш
салынған құралдары қоғамдық
қорының “Дарабоз” құрылған 2007
жылы сәуір айында арнайы қаражат
жинау үшін құру, осы монументтің
2010 жылы ат Қабанбай батыр
ескерткіші тұрғызылды, Түркістан
қаласында (Шымкент облысы) [11].
2012 жылы ат Қабанбай батыр
ескерткіші бой көтерді ” халықтық
құралдары жерде, Боғас ШҚО
Тарбағатай ауданы [12].
2014 жылы Өскемен қаласында
орнатылған қола ат Қабанбай батыр
ескерткіші, биіктігі 6 метр, с
пьедесталом – 13 м.

12. Пікірлері
• Атақты ғұлама Мәшһүр Жүсіп Көпей
«Қазақта Қаракерей Қабанбайдан асқан
батыр болған емес» деп бағаласа, әйгілі
ғалым Құрбанғали Халид: «Шығыстың бес
тарихы» деген еңбегінде: «Абылай ханның
дәуірінде батыр және әскербасы болып
келген адамдар – Қаракерей Қабанбай
батыр, Алтыбай батыр, Ақтамберді батыр,
Еспембет батыр, Матай Шөнкей батыр,
Керей Жәнібек батыр, Бура Ақбантай
батыр, Қанжығалы Бөгенбай батыр,
Бәсентиын Малайсары батыр және
басқалар.

13. • Бұлардың әрқайсысы батырлықтарымен
асқақ атақ, абырой алған болса да, олардың
батырлығынан өресі биігі Қабанбай батыр
еді», – деп жазып қалдырған. Батырдың
өмірі мен ерлігі Бұқар жырау, Ақтамберді,
Үмбетей, Тәтіқара, Дулат, тағы басқа да
ақын-жыраулар шығармаларына арқау
болды. Жазушы Қабдеш Жұмаділов
«Дарабоз» тарихи романын жарыққа
шығарса, Зейнолла Сәнік «Қаракерей
Қабанбай» деген еңбек қалдырды және бір
шығарма – Қабанбай бабамыздың Арқадағы
шырақшысы, жазушы Камал
Әбдірахмановтың «Хан батыр Қаракерей
Қабанбайы». Ал композитор Тұрсынғазы
Рахимовтың «Батыр баба Қабанбай» әні
республикаға белгілі.