Download to read offline
Macroeconomic sector in 15 th plan
- 1. ४. समष्टिगत अर्थतन्त्र PRAMODMAINALI ACCOUNT OFFICER GOVERNMENT OF NEPAL
- 2.
- 3. पृटठभूमम • तीव्र आर्र्थकवृद्र्ि र समृद्र्िका लार्ग आवश्यक लगानी जुिाउन बचत पररचालनको महत्त्वपूर्थ भूममका रहन्त्छ । • नेपालको संवविानमा पररलक्षित आत्मननभथर, स्वतन्त्र तर्ा उन्त्नतशील राष्टिय अर्थतन्त्र ननमाथर् गर्दै समाजवार्द उन्त्मुख, स्वतन्त्र र समृद्ि अर्थतन्त्र ववकास गने आर्र्थक उद्र्देश्य हामसल गनथ आन्त्तररक स्रोत खासगरी बचत पररचालन गरी पुुँजी ननमाथर् गनुथपने हुन्त्छ। • तर, नेपाली जनताको आयस्रोत कम भएका कारर् बचत गने िमतामा अपेिाकृ त वृद्र्ि हुन सक े को छैन । • क ु ल गाहथस््य बचतको पररमार् कम भए तापनन वैर्देमशक रोजगारीबाि प्राप्त ववप्रेषर् आयका कारर् क ु ल राष्टिय बचत पररचालन भने उल्लेखनीय रहेको छ। • ववगत १० वषथमा क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको अनुपातमा क ु ल गाहथस््य र राष्टिय बचत क्रमशः औसत ११.५ प्रनतशत र ४२.६ प्रनतशत रहेको-र्र्यो, • एकानतर उत्पार्दनमा वृद्र्ि गरी नागररकको आय र बचत गने िमता बढाउनु पनेछ भने अकोतर् थ उच्च बचत पररचालन गर्दै लगानी र आयमा उल्लेख्य वृद्र्ि गनुथपने आवश्यकता रहेको छ । • यो योजना आय र बचत गने िमता अमभवृद्र्ि, व्यवष्स्र्त र सन्त्तुमलत उपभोग, बचतको संरचनात्मक पररवतथन र बचत पररचालनको उपयुक्त वातावरर् ननमाथर्मा क े ष्न्त्ित रहनेछ ।
- 4. प्रमुख समस्या • प्रनतव्यष्क्तआय न्त्यून भएका कारर् आयको ठु लो हहस्सा उपभोगमा खचथ हुनु, • जीवन ननवाथह लागत उच्च रहेकाले न्त्यून आय भएका वगथले अपेक्षित बचत गनथ नसक्नु, • भड्ककलो सामाष्जक संस्कृ नत र बढ्र्दो सामाष्जक खचथका कारर् मध्यम वगथमा समेत उपभोग र्दर उच्च रहनु, • सबै वगथ तर्ा िेरमा ववत्तीय पहुुँच पुग्न नसक्नु, • बचत सम्बन्त्िी उपकरर्हरूको कमी हुनु, • ववत्तीय सािरताको कमी रहनु, • पुँजी बजारको आिार साुँघरो रहन,
- 5. चुनौतीहरु • नागररकमा बचतकोमहत्त्व तर्ा बचत गने बानीको ववकास गनुथ, • आयातमुखी अर्थतन्त्रलाई उत्पार्दनमुखी अर्थतन्त्रमा रूपान्त्तरर् गनुथ, • बचत तर्ा लगानीमा महत्तम प्रनतर्लको सुननष्श्चतता गनुथ, • मुिास्र्ीनतलाई वाष्छछत सीमामभर राख्नु, • बचत पररचालन सम्बन्त्िी नवीनतम उपकरर्को अवलम्बन, आकषथर् र ववस्तार गनुथ, • ववप्रेषर् आयलाई उत्पार्दनशील लगानीमा रूपान्त्तरर् गनुथ
- 6. अवसरहरु • बैंक तर्ाववत्तीय संस्र्ाको ववस्तार र पहुुँच वृद्र्ि हुनु • ववत्तीय उपकरर्को तीव्र ववस्तार हुनु, • पनछल्ला वषथमा बचतको उच्च ब्याजर्दर रहनु, • ववप्रेषर् आप्रवाह उल्लेख्य हुनु, • ववत्तीय संघीयताको कायाथन्त्वयनका कारर् स्र्ानीय तहसम्म ववकास/ननमाथर्मा सावथजननक खचथ वृद्र्ि हुनु • क ु ल राष्टिय बचत उच्च भएकाले राष्टिय पुुँजी ननमाथर्को लार्ग स्रोत उपलब्ि
- 7. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • बचत पररचालन मार् थ त आत्मननभथर र समुन्त्नत अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • बचत पररचालनमा संरचनात्मक सुिार गरी लगानी वृद्र्ि गने । • उद्र्देश्य • बचत गने िमता अमभवृद्र्ि र बचत पररचालनको वातावरर् ननमाथर् गरी गाहथस््य तर्ा राष्टिय बचत अमभवृद्र्ि गनुथ।
- 8.
- 9.
- 10. अपेक्षित उपलब्िी • क ुल गाहथस्र् उत्पार्दनको अनुपातमा क ु ल गाहथस्र् बचत २०.५ प्रनतशतबाि २२ प्रनतशत तर्ा क ु ला राष्टिय बचत ४७.५ प्रनतशत पुगेको हुनेछ ।
- 11.
- 12. पृटठभूमम • उपलब्ि श्रोतर सािनको क ु शल तर्ा प्रभावकारी उपयोग गरी समाजवार्द उन्त्मुख अर्थतन्त्रको आिार ननमाथर् गनथ सावथजननक खचथको प्रभावकारी पररचालन आवश्यक हुन्त्छ । • नागररकको बढ्र्दो आवश्यकता र अपेिालाई उपलब्ि श्रोत र सािनको सीमामभर रही सम्बोिन गनुथपने अवस्र्ा छ । • सार्ै, संवविानले प्रत्याभूत गरेका मौमलक हक कायाथन्त्वयन गनथ बनेका कानूनले मसजथना गरेका आर्र्थक र्दानयत्वहरुको व्यवस्र्ापन गनुथपने छ । • संघीय प्रर्ाली अनुरुप सावथजननक खचथको संरचना र खचथ गने भूममका एवम ् ष्जम्मेवारीमा पररवतथन भएकोले संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहले आ- आफ्नो खचथ ष्जम्मेवारी बमोष्जम सावथजननक स्रोतको सन्त्तुमलत र न्त्यायोर्चत ववननयोजन गरी कायाथन्त्वयन गनुथपनेछ । • समग्र सावथजननक खचथ प्रर्ालीलाई पारर्दशी, जवार्र्देही र ननतजामूलक बनाउन तीन तहमा सावथजननक खचथको उपयोग गने िमता अमभवृद्र्ि गनुथ अपररहायथ हुन्त्छ। • ववगत १० वषथमा सावथजननक खचथ क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको अनुपातमा १९.८ प्रनतशतबाि ३१.६ प्रनतशत पुगेको छ। • तसर्थ सावथजननक खचथको क ु शलता, प्रभावकाररता र हर्दगोपना, उच्च तर्ा गुर्स्तरीय पुुँजीगत खचथ र राष्टिय पुुँजी ननमाथर् र ववत्तीय संघीयता कायाथन्त्वयनमा यो योजना क े ष्न्त्ित छ ।
- 13. प्रमुख समस्या • चालुखचथको तुलनामा पुुँजीगत खचथ अपेक्षित रूपमा बढ्न नसक्नु, • ववननयोजन क ु शलता र कायाथन्त्वयन र्दिताको कमी हुनु, • प्रनतबद्िता अनुरूप ववकास सहायता पररचालन हुन नसक्नु • आर्र्थक अनुशासनको पालनमा कमी हुनु, • खचथ गने िमताभन्त्र्दा बढी बजेि माग हुनु, • ननिाथररत समय, लागत, पररमार् र गुर्स्तरमा आयोजना सम्पन्त्न नहुनु, • क्रमागत आयोजनाको सङ्खख्या अर्िक हुनु, • आयोजना सुशासन कायम हुन नसक्नु,
- 14. चुनौनतहरु • नेपालको र्दीघथकालीनसोच, हर्दगो ववकास लक्ष्यको मागथर्चर र पन्त्रौँ योजनाको लक्ष्य हामसल हुने गरी सावथजननक खचथ व्यवस्र्ापन गनुथ, • सावथजननक खचथको बढ्र्दो मागलाई क ु शलतापूवथक व्यवस्र्ापन गर्दै ववत्तीय संघीयता कायाथन्त्वयन गनुथ, • ववननयोजन क ु शलता र खचथ गने र्दिता अमभवृद्र्ि गनुथ • चालु खचथलाई वाष्छछत सीमामा राखी पुुँजीगत खचथमा बढोत्तरी गनुथ • राष्टिय आवश्यकता र प्रार्ममकताका िेरमा ववकास सहायता पररचालन गनुथ, • सावथजननक खचथ प्रर्ालीलाई प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा संस्र्ागत गनुथ • प्रर्देश तर्ा स्र्ानीय तहको आवश्यकता र उपलब्ि स्रोतबीच सन्त्तुलन कायम गनुथ
- 15. अवसरहरु • सावथजननक खचथप्रर्ालीमा भएका नीनतगत, कानूनी, प्रकक्रयागत एवम् प्रववर्िजन्त्य सुिार, • तीन तहमा ननवाथर्चत सरकारको कक्रयाशीलता र प्रार्देमशक तर्ा स्र्ानीय अर्थतन्त्रको ववकास, • स्र्ानीय स्रोत र सािनको उच्चतम पररचालनको सम्भावना • ववकास साझेर्दारहरूको सहायता प्रनतको प्रनतबद्िता • नेपालको र्दीघथकालीन सोच, हर्दगो ववकासका लक्ष्यको मागथर्चर तर्ा ववत्तीय रर्नीनत र मध्यमकालीन खचथ संरचनाले सावथजननक खचथलाई र्प प्रभावकारी
- 16. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • सावथजननक खचथको क ु शल र ननतजामूलक व्यवस्र्ापनद्वारा समृद्ि अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • सावथजननक खचथको क ु शल, समन्त्यानयक र ननतजामूलक व्यवस्र्ापन गरी उच्च आर्र्थक वृद्र्ि हामसल गने । • उद्र्देश्य • सावथजननक खचथको ववननयोजन र्दिता, कायाथन्त्वयन क ु शलता र ववत्तीय अनुशासन कायम गनुथ
- 17. रर्नीनत र कायथनीनत १.संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको सावथजननक खचथ प्रर्ाली सुदृढ गरी र्दिता, पारर्दमशथता र जवार्र्देहहता कायम गरी ननतजामूलक बनाउने । २. सावथजननक खचथलाई आर्र्थक तर्ा सामाष्जक पुुँजी ननमाथर्का िेरमा क ु शल र प्रभावकारी ववननयोजना गने । ३. संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको ववकासको आवश्यकतालाई सम्बोिन गने गरी न्त्यायोर्चत, सन्त्तुमलत र पररपूरक रुपमा अन्त्तरसरकारी ववत्त व्यवस्र्ापन गने । ४. सावथजननक खचथ प्रर्ालीलाई आिुननक सूचना प्रववर्िमा आिाररत बनाई र्प पारर्दशी बनाउने ।
- 18. कायथनीनत (१) १. ववत्तीयउत्तरर्दानयत्व सहहतको संघीय आर्र्थक कायथववर्ि कानून लगायत सावथजननक खचथ प्रर्ालीसुँग सम्बष्न्त्ित कानूनको तजुथमा तर्ा पररमाजथन गरी कायाथन्त्वयनमा ल्याइनेछ । २. संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको सावथजननक खचथ सम्बन्त्िी एकीकृ त प्रर्ाली ववकास गररनेछ । ३. आवर्िक योजना र वावषथक योजना तर्ा बजेिबीच तार्दात्म्य कायम गनथ, कायथक्रम/आयोजनाको प्रार्ममकीकरर् र स्रोतको सुननष्श्चतता गनथ र सावथजननक खचथलाई ननतजासुँग आबद्ि गनथ मध्यमकालीन ववत्तीय खाका, मध्यमकालीन बजेि खाका र मध्यमकालीन ननतजा खाका सहहत मध्यमकालीन खचथ प्रर्ालीलाई तीन तहमा संस्र्ागत गने व्यवस्र्ा गररनेछ। ४. आर्र्थक वषथको सुरुआतर्देखख नै पुुँजीगत खचथ गनथ प्रोत्साहनको व्यवस्र्ा गररनेछ। ५. ववत्तीय जोखखम न्त्यूनीक े रर् गनथ तीन तहको आन्त्तररक ननयन्त्रर् प्रर्ालीलाई सुदृढ गररनेछ । ६. बजेि तर्ा कायथक्रम/आयोजना तजुथमा तर्ा कायाथन्त्वयनसुँग सम्बष्न्त्ित कमथचारीको िमता अमभवृद्र्ि गररनेछ ।
- 19.
- 20. पृटठभूमम • नेपालको संवविानमाउल्लेख भएका मौमलक हक, राज्यका ननर्देशक मसद्िान्त्त र नीनतको कायाथन्त्वयन गनथ, मुलुकको ववकास र समृद्र्िको लार्ग सावथजननक खचथको बढ्र्दो आवश्यकता पूरा गनथ र वैर्देमशक सहायतामार्र्को ननभथरता कम गनथ आन्त्तररक स्रोत पररचालनमा वृद्र्ि गनथ आवश्यक छ । • ववगत १० वषथमा राजस्वको औसत वृद्र्िर्दर १९.२ प्रनतशत र आ.व. २०७५/७६ मा क ु ल गाहथस्र् उत्पार्दनको अनुपातमा २४.८ प्रनतशत पुगेको छ। • संघीय प्रर्ाली अनुरूप सावथजननक ववत्त संरचना सुदृढ गरी लगानी, व्यवसाय र करर्दातामैरी कर प्रशासन मार् थ त उत्पार्दन वृद्र्िलाई सहयोग पुर्याउुँर्दै अर्िकतम राजस्व पररचालनतर् थ यो योजना ननर्देमशत छ।
- 21. प्रमुख समस्या • आर्र्थककक्रयाकलापमा अनौपचाररक िेरको हहस्सा उच्च हुनु, • राजस्वको ठू लो हहस्सा आयातमा ननभथर रहनु, • राजस्वमा आय करको अंश अपेक्षित रूपमा बढाउन नसककनु, • मूल्य अमभवृद्र्ि कर प्रर्ालीलाई राष्टिय करािार संरिर् गनथ सक्ने गरी सुदृढ गनथ नसक्र्दा अपेक्षित राजस्व सङ्खकलन हुन नसक्नु, • करको र्दायरा अपेक्षित रूपमा ववस्तार हुन नसक्नु, • सम्भावना र िमता अनुरूप राजस्व पररचालन हुन नसक्नु,
- 22. चुनौती • कर पररपालनमार्देखखएको अन्त्तरमा कमी ल्याउनु, • कर प्रर्ालीमा सुिार गरी सम्पूर्थ आर्र्थक कारोबारहरूलाई करको र्दायरामा ल्याउनु, • कर सङ्खकलन लागत र करर्दाताको कर पररपालन लागत घिाउुँर्दै कर कानूनको पूर्थ पालना गनुथ गराउनु, • उत्पार्दन (खासगरी सेवा िेर) तर्ा आर्र्थक वृद्र्ि र राजस्वबीच सबल अन्त्तरसम्बन्त्ि कायम गनुथ • करर्दाता तर्ा कर प्रशासनमा व्यावसानयकता, पारर्दमशथता र सर्दाचाररता अमभवृद्र्ि गनुथ • संघीय संरचना बमोष्जम राजस्व संरचनामा सामछजयस्ता ल्याउनु, • राजस्व चुहावि ननयन्त्रर् गनुथ, • कारोबार मूल्यलाई भन्त्सार जाुँचपास प्रर्ालीको आिार बनाउनु, • कारोबारको यर्ार्थ बबल बीजक अननवायथ रूपमा हर्दने/मलने व्यवस्र्ा गनुथ, • राजस्व सङ्खकलन तर्ा व्यापार सहजीकरर् बीच सन्त्तुलन कायम गनुथ
- 23. अवसर • नीनतगत ष्स्र्रतार स्र्ानयत्व भई सहज व्यावसानयक वातावरर् ननमाथर् हुनु, • उच्च आर्र्थक वृद्र्ि र अर्थतन्त्रको आकारमा ववस्तार हुुँर्दै जानु, • संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको कायथिेर बमोष्जम राजस्व पररचालनको सम्भावना वृद्र्ि हुनु, • कर सहभार्गतामा भएको बढोत्तरीसुँगै करको र्दायरा ववस्तार हुुँर्दै जानु, • कर प्रर्ाली र्प प्रगनतशील हुनु, • स्वर्देशी उद्योग व्यवसायको संरिर् र प्रवद्थिन गने नीनतगत व्यवस्र्ा हुनु, • कर प्रशासनको संस्र्ागत ववस्तार तर्ा करर्दाताको पहुुँचमा वृद्र्ि हुनु, • राजस्व प्रशासन सूचना तर्ा प्रववर्िमा आिाररत बनाउुँर्दै जानु,
- 24. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • सुदृढ र प्रगनतशील राजस्व प्रर्ालीको ववकास गरी समृद्ि अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • आन्त्तररक उत्पार्दन र आयमा आिाररत करको वृद्र्ि गर्दै क ु ल गाहथस््य उत्पोर्दनको अनुपातमा एक नतहाइ राजस्व पुर्याउने । • उद्र्देश्य • उत्पार्दन, लगानी, व्यवसाय तर्ा करर्दारामैरी एवम ् स्वच्छ, तिस्र्, पारर्दशी र प्रगनतशील कर प्रर्ालीको ववकास तर्ा स्वैष्च्छक कर सहभार्गताबाि-अर्िक थ तम राजस्व पररचालन गनुथ ।
- 25. रर्नीनत र कायथनीनत 1.सबै ककमसमका आर्र्थक कक्रयाकलापलाई करको र्दायरामा ल्याई राजस्वको आिार र्राककलो बनाउने । 1. राष्टिय तर्ा अन्त्तराथष्टिय करािारको संरिर् गरी राजस्व संरिर् गररनेछ । राजस्वको राष्टिय ढाुँचा तयार गररनेछ । 2. सबै प्रकारका आर्र्थक तर्ा व्यावसानयक कारोबारमा संलग्न व्यष्क्त तर्ा र्मथलाई स्र्ायी लेखा नम्बर प्रर्दान गरी करको र्दायरामा ल्याइनेछ । 3. ववद्युतीय माध्यमबाि बीजक जारी गने व्यवस्र्ा अवलम्बन गरी बबल बीजक हर्दने- मलने प्रर्ालीमा सुिार गरी मूल्य अमभवृद्र्ि कर प्रर्ालीलाई प्रभावकारी बनाइनेछ । 4. करको र्दायरामा सबैको सहभार्गता बढाउन करर्दाता मशिालाई ववस्तार गरी कर सचेतना अमभवृद्र्ि गररनेछ ।
- 26. रर्नीनत र कायथनीनत 2.राजस्व प्रशासनको ववस्तार तर्ा आिुननकीकरर् गरी क ु शल, व्यावसानयक र स्वच्छ बनाउने 1. करको र्दायरा ववस्तार तर्ा करर्दाताको पहुुँच अमभवृद्र्ि गनथ आन्त्तररक राजस्व प्रशासन सुढृढीकरर् तर्ा ववस्तार गररनेछ । 2. सबै ककमसमका राजस्वलाई समेट्ने गरी ववद्यमान ववद्युतीय राजस्व भुक्तानी प्रर्ालीको सुदृढीकरर् र ववस्तार गररनेछ । 3. ववश्व कर प्रर्ालीमा प्रयोगमा आएका नवीनतम ववर्ि, अभ्यास, प्रववर्ि र उपकरर्को प्रयोग गरी कर प्रशासनको आिुननकीकरर् गररनेछ । 4. बारकोड सहहतको अन्त्तःशुल्क हिकिको प्रयोग र ट्र्याककङ प्रर्ाली अवलम्बन गरी अन्त्तःशुल्क प्रशासनलाई आिुननकीकरर् गररनेछ।
- 27. रर्नीनत र कायथनीनत 3.संघीय प्रर्ाली अनुरूप राजस्व प्रशासनको संरचनागत र प्रर्ालीगत पिमा सुिार गने । 1. राजस्व प्रशासनको कायथ ववमशटिीकरर्को लार्ग संगठन संरचनामा सुिार तर्ा ववस्तार गरी र्प जनशष्क्त पररचालन गररनेछ । 2. प्रर्देश र स्र्ानीय तहको राजस्व संङ्खकलन, कायथक ु शलता तर्ा करािार पहहचान र ववस्तार सम्बन्त्िी िमता अमभवृद्र्िको लार्ग आवश्यक समन्त्वयात्मक र सहयोगात्मक भूममका ननवाथह गररनेछ । 3. ननयमनकारी ननकायमा रहेका करर्दाता सम्बन्त्िी सूचनालाई एकीकृ त गरी करर्दाता सूचना व्यवस्र्ापन प्रर्ाली ववकास गररनेछ । 4. करर्दाता र कर प्रशासनमा व्यावसानयकता, इमान्त्र्दाररता, पारर्दमशथता, स्वच्छता सर्दाचाररता कायम गनथ आवश्यक उपायहरूको अवलम्बन गररनेछ ।
- 28. रर्नीनत र कायथनीनत 4.आर्र्थक ववस्तारमा सहयोग पुग्ने गरी कर प्रर्ालीलाई र्प लगानी-व्यवसायमैरी बनाउने । 1. भन्त्सारमा मालवस्तुको घोषर्ा, वगीकरर् र मूल्याङ्खकनलाई यर्ार्थपरक बनाइनेछ। 2. भन्त्सार जाुँचपास प्रर्ालीलाई प्रववर्ि तर्ा जोखखम व्यवस्र्ापनमा आिाररत बनाइनेछ। भन्त्सार जाुँचपासमा ववश्वसनीय व्यापारी (Trusted Traders) को अविारर्ालाई अवलम्बन गररनेछ । 3. नेपालसुँग बढी आर्र्थक तर्ा व्यावसानयक कारोबार भएका र लगानी सम्भावना भएका मुलुकहरूसुँग नेपालको आर्र्थक हहत अमभवृद्र्ि र लगानी प्रवद्थिन हुने गरी र्दोहोरो कर मुष्क्त तर्ा ववत्तीय छल ननरोि सम्झौता गररनेछ । 4. कर प्रर्ालीलाई उत्पार्दनमूलक उद्योगको उत्प्रेरकका रूपमा ववकास गररनेछ।
- 29. रर्नीनत र कायथनीनत 5.कर संरचना र र्दरमा सामनयक सुिार गरी कर प्रर्ालीलाई र्प सरल र समन्त्यानयक बनाउने । 1. कर सम्बन्त्िी नवीनतम अविारर्ा तर्ा अभ्यास अवलम्बन गरी कर कर प्रर्ालीलाई र्प प्रर्ालीलाई र्प प्रगनतशील तर्ा सावथजननक ववत्तलाई हर्दगो बनाइनेछ । 2. सामाष्जक सुरिा कर प्रर्ालीलाई सुदृढ बनाइनेछ । 3. अन्त्तराथष्टिय पररवेश र प्रनतबद्िता अनुरूप आयकर र भन्त्सार महसुल र्दरको पुनरवलोकन गररनेछ । 4. गैरकर राजस्वको िेर ववस्तार एवम् करका र्दरहरूलाई लागत प्रभावी हुने गरी समय सापेि पररमाजथन गररनेछ ।
- 30. अपेक्षित उपलब्िी राजस्व प्रर्ालीलगानी, व्यवसाय र करर्दातामैरी भएको हुने, सबै ककमसमको राजस्व ववद्युतीय माध्यमबाि भुक्तानी गरी कर सङ्खकलन लागत र करर्दाताको सहभार्गता लागत घिेको हुने र क ु ल गाहथस्र् उत्पार्दनको अनुपातमा राजस्व ३० प्रनतशत र आयकर १० प्रनतशत पुगेको हुनेछ ।
- 31.
- 32. कर प्रत्यि कर आयकर सम्पवत्तकर मनोरछजन कर अप्रत्यि कर मु.अ.कर भन्त्सार अन्त्त:शुल्क
- 33.
- 34. नेपाल सरकारले लगाउनेप्रदेश सरकारले लगाउने स्थानीय तहले लगाउने कर गैरकर कर गैरकर कर गैरकर भन्सार महसुल राहदानी शुल्क घरजग्गा रजजष्ट्रेशन शुल्क सेवा शुल्क दस्तुर सम्पत्ति कर सेवा शुल्क दस्तुर अन्त:शुल्क भभसा शुल्क सवारी साधन कर पययटन शुल्क घर बहाल कर पययटन शुल्क मूल्य अभभवद्धध कर पययटन दस्तुर मनोरञ्जन कर दण्ड जररवाना घरजग्गा रजजष्ट्रेशन शुल्क दण्ड जररवाना संस्थागत आय कर सेवा शुल्क दस्तुर त्तवज्ञापन कर सवारी साधन कर व्यजततगत आय कर जुवा/धिठ्ठा, तयाभसनो कृ त्ति आयमा कर भूभम कर (मालपोत) पाररश्रभमक कर दण्ड जररवाना मनोरञ्जन, त्तवज्ञापन र व्यवसाय
- 36.
- 37. पृटठभूमम • लगानीका िेरमारहेको स्रोतको न्त्यूनता पूनतथ गनथ, व्यापार सन्त्तुलन कायम गनथ र नवीनतम ज्ञान तर्ा प्रववर्िको अवलम्बन/हस्तान्त्तरर् मार् थ त ववकास गनथ अन्त्तराष्टिय ववकास सहायता आवश्यक पर्दथछ । • ववगत ६ र्दशकर्देखख नेपालले वैर्देमशक सहायता मलुँर्दै आएको भए तापनन यसको प्रभावकारी उपयोग हुन सक े को छैन । • नागररकका मौमलक हक अर्िकारहरूको प्रचलन गराउन र संघीय प्रर्ाली अनुरूप समन्त्वयात्मक रूपमा ववकासका कक्रयाकलाप सछचालन गनथ र्प ववकास सहायताको पररचालन र व्यवस्र्ापन गनुथपने हुन्त्छ। • सार्ै, वव.सं. २०७९ सम्ममा ववकासशील मुलुकको रूपमा स्तरोन्त्ननत हुन र वव.सं. २०८७ सम्ममा मध्यम आय भएको मुलुकमा स्तरोन्त्ननत सहहत हर्दगो ववकासका लक्ष्य हामसल गनथ आवश्यक लगानी जुिाउन समेत वैर्देमशक सहायता पररचालन गनुथपनेछ ।
- 38. प्रमुख समस्या • आयोजनाव्यवस्र्ापन तर्ा अनुगमन प्रर्ाली सबल नहुनु, • ववकास सहायताको न्त्यून ग्रहर् िमता रहनु, • सबै प्रकारका वैर्देमशक सहायता राष्टिय प्रार्ममकता तर्ा प्रर्ालीमा आबद्ि हुन नसक्नु, • सहायतालाई पररयोजना र कायथक्रमको आिारमा भन्त्र्दा बजेि सहायतामा आबद्ि गनथ नसक्नु, • द्ववपिीय सहायतालाई राष्टिय बजेि प्रर्ालीमा ल्याउन नसक्नु,
- 39. चुनौती • संघ, प्रर्देशर स्र्ानीय तहबीच समन्त्वयात्मक रूपमा ववकास सहायता पररचालन गनुथ, • प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा सछचालन हुने कायथक्रमहरूको खण्डीकरर् र र्दोहोरोपनामा कमी ल्याउनु, • सबै तहको सहायता व्यवस्र्ापनमा अपनत्व, आबद्िता, जवार्र्देहहता, उत्तरर्दानयत्व, पारर्दमशथता जस्ता असल अभ्यास सुननष्श्चत गनुथ, • सहायताको प्रनतबद्िता र उपयोग बीचको अन्त्तर घिाउनु, • स्र्ावपत प्रर्ाली तर्ा संरचना मार् थ त सहायता पररचालन गनुथ,
- 40. अवसर • संघ, प्रर्देशर स्र्ानीय तहका सरकार गठन भई कक्रयाशील रहनु, • राजनैनतक स्र्ानयत्वबाि आम जनतामा उत्साह र आकांिा बढ्नु, • आयोजना बैंकको स्र्ापना हुनु, • सहायता प्रभावकाररताका लार्ग भइरहेका अन्त्तराथष्टिय अमभयानमा नेपालको सहभार्गता तर्ा प्रनतबद्िता रहनु, • हर्दगो ववकासका लक्ष्य प्राष्प्त र र्दीघथकालीन सोच साकार पानथका लार्ग ववकास सहायता प्रवाह गनथ ववकास साझेर्दार तत्पर रहनु, • नवीनतम एवम् गैर-परम्परागत ववकास साझेर्दारको सहयोग बढ्र्दै जानु
- 41. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • अन्त्तराथष्टिय ववकास सहायताको प्रभावकारी पररचालन मार् थ त ववक्राुँसेर सेमृद्ि अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • मुलुकको आवश्यकता र प्रार्ममकताका िेरमा, अुँन्त्रीष्टिय ववकास सहायताको पररचालन अमभवृद्र्ि गरी राष्टिय िमता अमभवृद्र्ि गर्दै ववकास लक्ष्य हामसलबनथ,सेहयोग पुच्याउने । • उद्र्देश्य • अन्त्तराथष्टिय ववकास सुँहाय्रतीक्रो छनोिपूर्थ उपयोग मार् थ त उत्पार्दन, उत्पार्दकत्व तर्ा
- 42. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 2.राष्टिय आवश्यकता, नीनत तर्ा प्रार्ममकताका आिारमा अन्त्तराथष्टिय ववकास सहायताको पररचालन गने । 1. वैर्देमशक सहायतालाई राष्टिय, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको आवश्यकता तर्ा प्रार्ममकता अनुरुप उच्च आर्र्थक प्रनतर्ल प्राप्त हुने राष्टिय पुुँजी ननमाथर्को िेरमा क े ष्न्त्ित गररनेछ । 2. उच्चतम ननतजा प्राप्त हुने गरी ववकास सहायता पररचालनमा प्रभावकाररता हामसल गररनेछ । 3. ववकास साझेर्दारहरुलाई तुलनात्मक ववशेषज्ञता र अनुभव हामसल गरेको िेरमा सहायता पररचालन गनथ प्रोत्साहन गररनेछ । ववकास सहायताको खष्ण्डकरर्लाई ननरुत्साहहत
- 43. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 2.ववकास सहायता प्रभावकाररता सम्बन्त्िी अन्त्तराथष्टिय प्रनतबद्िता एवम ् राष्टिय नीनत अनुरूप ववकास सहायताको पररचालन गने 1. सहायता रकम स्र्ानान्त्तरर् गने प्रवृवत्तलाई ननरुत्साहन गर्दै सामान्त्यतया एक ववकास साझेर्दारको रकम अको ववकास साझेर्दार वा ननकाय मार् थ त सछचालन नगने नीनतगत व्यवस्र्ा गररनेछ । 2. वैर्देमशक सहायताको प्रभावकाररताका लार्ग अन्त्तराथष्टिय जगतमा ववकास भएका सष्म्मर्श्रत ववत्त, र्दक्षिर्/र्दक्षिर् सहयोग, आन्त्तररक स्रोत पररचालन िमता अमभवृद्र्ि र ववकासका लार्ग कर जस्ता ववकास सहायता सम्बन्त्िी नवीनतम अविारर्ा तर्ा उपकरर्को सान्त्र्दमभथकता अध्ययन गरी उपयुक्तताको आिारमा उपयोग गररनेछ । 3. राष्टिय बजेि प्रर्ालीमा आबद्ि हुने गरी ववकास सहायता मलने र सहायता व्यवस्र्ापन सूचना प्रर्ालीलाई सुद्दृढ गरी ववकास सहायतामा पारर्दमशथता अमभवृद्र्ि गररनेछ। 4. अन्त्तराथष्टिय प्रनतबद्िता र कानूनको ढाुँचामभर रही वैर्देमशक सहायता पररचालन गररनेछ ।
- 44. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 3.संघीय संरचना बमोष्जम ववकास सहायता प्रर्ाली रुपान्त्तरर् गरी प्रार्देमशक सन्त्तुलन र समन्त्यानयकताको मसद्र्दान्त्त अनुरुप ववकास सहायता उपयोग गने । 1. संघीय संरचना अनुरुप ववकास सहायता पररचालन गनथ नीनतगत, कानूनी र संस्र्ागत व्यवस्र्ा ममलाइनेछ । 2. प्रार्देमशक सन्त्तुलन र स्र्ानीय आवश्यकता पररपूती हुने गरी ववकास सहायता पररचालन गनथ प्रोत्साहहत गररनेछ । 3. आर्र्थक तर्ा सामाष्जक दृष्टिकोर्बाि पछाडड परेका िेर, वगथ र
- 45. अपेक्षित उपलब्िी सबै प्रकारकाववकास सहायता राष्टिय बजेि प्रर्ालीमा आबद्ि भएको हुने, राष्टिय आवश्यकता, नीनत र प्रार्ममकताका िेरहरुमा ववकास सहायता पररचालन भएको हुनेछ ।
- 46.
- 47. पृटठभूमम • सरकारको न्त्यूनववत्त पररचालन, समष्टिगत आर्र्थक स्र्ानयत्व, वैर्देमशक पुुँजी तर्ा प्रववर्िको उपयोग र अन्त्तरपुस्ता समता कायम गनथ सावथजननक क्रर्को महत्त्वपूर्थ भूममका रहेको छ। • ननजी िेरमा प्रवाह हुने कजाथमा संक ु चन हुन नहर्दई समष्टिगत आर्र्थक स्र्ानयत्व कायम हुने गरी राष्टिय आवश्यकता र प्रार्ममकताका िेरमा सावथजननक क्रर् पररचालन गनुथ आवश्यक हुन्त्छ । • बढ्र्दो सावथजननक खचथ र सीममत राजस्व तर्ा अनुर्दानका बीचमा तार्दात्म्यता कायम गनथ नेपाल सरकारले आन्त्तररक एवम् वैर्देमशक क्रर् मलुँर्दै आए तापनन पनछल्ला वषथमा अपेिाकृ त रूपमा सावथजननक क्रर् पररचालन हुन भने सक े को छैन। • आ.व. २०७०५/७६ सम्म क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको अनुपातमा ३०.२ प्रनतशत नतनथ बाुँकी क्रर् मध्ये आन्त्तररक क्रर् १३.१ प्रनतशत र वैर्देमशक क्रर् १७.१ प्रनतशत रहेको छ। • संघीय संरचना बमोष्जम हर्दगो र उच्च प्रनतर्लयुक्त िेरमा सावथजननक क्रर् पररचालन गरी उच्च आर्र्थक वृद्र्िको लार्ग आवश्यक न्त्यून ववत्त पररचालनमा योजना क े ष्न्त्ित छ ।
- 48. प्रमुख समस्या आन्तररक क्रणपररिालनमा देखिएका समस्या • राष्टिय आवश्यकता तर्ा प्रार्ममकताका िेरमा अपेक्षित रूपमा सावथजननक क्रर् पररचालन नहुनु, • क्रर् पररचालनका उपकरर् सम्बन्त्िी जनचेतनाको कमी हुनु • उत्पार्दनमूलक िेरमा क्रर् पररचालन गनथ नसक्नु वैदेभशक क्रण पररिालनमा देखिएका समस्या • प्रनतबद्िता बमोष्जम क्रर् प्राप्त गनथ नसक्नु, • सहुमलयतपूर्थ क्रर्को अंश क्रमशः कम हुुँर्दै जानु, • क्रर्को पररचालन र उपयोग िमतामा कमी हुनु
- 49. चुनौती • सावथजननक क्रर्लाईउत्पार्दन तर्ा पूवाथिार ननमाथर्को िेरमा पररचालन गरी हर्दगी र उच्च प्रनतर्लमुखी बनाउनु, • सावथजननक क्रर्को प्रभावकारी रूपमा जोखखम व्यवस्र्ापन गनुथ, • ननजी िेरको लगानी ननरूत्साहहत नहुने गरी आन्त्तररक क्रर् पररचालन गनुथ • आन्त्तररक पुुँजी पररचालन िमता बढाई, ववर्देशी क्रर्को भार कम गनुथ, • समष्टिगत आर्र्थक स्र्ानयत्व कायम गनुथ, • आन्त्तररक क्रर्को पररचालनका अल्पकालीन तर्ा र्दीघथकालीन उपकरर्प्रनत लगानीकताथको आकषथर् बढाउनु, • र्दीघथकालीन ऋर्परको उपयोग बढाई पुुँजी बजारको ववकास गनुथ, • संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहले पररचालन गने सावथजननक ऋर्को समन्त्वयात्मक रूपमा व्यवस्र्ापन
- 50. अवसर • संघीय प्रर्ालीबमोष्जम संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा ववमभन्त्न उपकरर् मार् थ त आन्त्तररक क्रर् पररचालन हुने व्यवस्र्ा रहनु, • सावथजननक ऋर् क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको अनुपातमा कम रहेकाले र्प पररचालनको सम्भावना कायम रहनु, • सावथजननक क्रर्को व्यवस्र्ापनका लार्ग छ ु ट्िै कायाथलय स्र्ापना भई सछचालनमा आउनु, • पुुँजी बजारको ववकास तर्ा ववस्तार र सूचना प्रववर्िको बढ्र्दो उपयोगले ववत्तीय प्रर्ालीमा लगानीकताथको पहुुँच अमभवृद्र्ि हुनु
- 51. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • सावथजननक क्रर्को प्रभावकारी पररचालन गरी सबल अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • समष्टिगत आर्र्थक स्र्ानयत्व कायम गर्दै राष्टिय पूवाथिार र उत्पार्दनशील िेरमा सावथजननक क्रर् पररचालन गने । • उद्र्देश्य • सावथजननक क्रर्को प्रभावकारी व्यवस्र्ापन गरी रोजगारी मसजथना, राष्टिय पुुँजी ननमाथर् र आर्र्थक वृद्र्िमा योगर्दान पुर्याउनु ।
- 52. रर्नीत र कायथनीनत 1.मुलुकले िान्त्न सक्ने गरी उच्च प्रनतर्लयुक्त िेरमा सावथजननक ऋर् पररचालन गने । 1. समष्टिगत आर्र्थक स्र्ानयत्व कायम हुने गरी सावथजननक क्रर्को पररचालन तर्ा उत्पार्दनशील र पूवाथिार ननमाथर्का िेरमा उपयोग गररनेछ । 2. सावथजननक क्रर् पररचालनका जोखखम न्त्यूनीकरर् हुनेगरी उपयुक्त स्रोत पररचालन गने। पहहचान तर्ा व्यवस्र्ापन गररनेछ । 3. आन्त्तररक स्रोत पररचालन, आयात व्यवस्र्ापन र ननयाथत प्रवद्थिनमा योगर्दान पुग्ने गरी सावथजननक क्रर्को पररचालन गररनेछ । 4. बृहत ् पूवाथिार ननमाथर् र नेपाल सरकारले तोक े को िेर बाहेकका िेरमा पररचालन हुने क्रर्मा सरकार जमानत नहर्दने र जमानत नबस्ने नीनत अङ्खगीकार गररनेछ ।
- 53. रर्नीत र कायथनीनत 2.सावथजननक ऋर् व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी नननतगत, कानुनी र संरचनागत सुिार गने । 1. सावथजननक क्रर् व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी मध्यमकालीन तर्ा र्दीघथकालीन रर्नीनत तजुथमा गररनेछ 2. संघीय संरचना अनुरूप सावथजननक क्रर्को पररचालन गनथ ऐन/ननयममा संशोिन गरी कानूनी आिार स्पटि गररनेछ । 3. सावथजननक क्रर् व्यवस्र्ापन कायाथलयलाई आिुननक, सूचना प्रववर्िमैरी र अनुसन्त्िानमूलक बनाइनेछ । 4. सवथजननक क्रर् पररचालन सम्बन्त्िी आिारहरूलाई समयानुक ू ल पुनरावलोकन तर्ा पररमाजथन गररनेछ । 5. पुुँजी बजारको ववकासमा सहयोग गनथ आवश्यक व्यवस्र्ा गररनेछ ।
- 54. रर्नीत र कायथनीनत 3.संघीय प्रर्ाली अनुरुप सावथजननक ऋर् व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी उपकरर् तर्ा श्रोतको वववविीकरर् गने । 1. सरकारी क्रर्परमा लगानीकताथको आकषथर् बढाउन ववत्तीय सािरता प्रवद्थिन, प्रोत्साहनको व्यवस्र्ा, सरकारी क्रर्परको उपकरर्मा वववविीकरर् र स्वचामलत कारोबार संयन्त्रको ववकास गरी र्दोस्रो बजारलाई सकक्रय बनाइनेछ । 2. वैर्देमशक क्रर् सम्बन्त्िी नवीनतम अविारर्ा, स्रोत तर्ा उपकरर्को सान्त्र्दमभथकता अध्ययन गरी आवश्यकताको आिारमा पररचालन गररनेछ । 3. प्रर्देश र स्र्ानीय तहको आर्र्थक सम्भावना र ववत्तीय िमता, अपेक्षित प्रनतर्लको आिारमा उपयुक्त उपकरर् मार् थ त सावथजननक क्रर् पररचालन हुने व्यवस्र्ा गररनेछ ।
- 55. अपेक्षित उपलब्िी वावषथक सावथजननकक्रर् क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको ४.३ प्रनतशत मभर रहेको हुने र राष्टिय प्रार्ममकता प्राप्त पुुँजी ननमाथर् तर्ा उत्पार्दनशील िेरमा सावथजननक क्रर्को पररचालन भई उच्च आर्र्थक वृद्र्िमा योगर्दान पुगेको हुनेछ।
- 56.
- 57. अन्त्तरसरकारी ववत्त • राजश्वबाुँडर्ाुँड • मूल्य अमभवृद्र्ि कर तर्ा अन्त्तशुल्क (७०%-१५ % -१५ %) • प्राकृ नतक श्रोतबाि प्राप्त हुने रोयल्िी (५० % -२५ % -२५ %) • पवथतारोहर्, ववद्युत, वन, खानी तर्ा खननज, पानी तर्ा अन्त्य प्राकृ नतक श्रोत • अनुर्दान • समाननकरर् अनुर्दान • सशतथ अनुर्दान • ववशेष अनुर्दान • समपुरक अनुर्दान
- 58. अन्त्तरसरकारी ववत्त :प्रमुख समस्याहरु • प्रर्देश र स्र्ानीय तहको ववश्वसनीय र तहगत रुपमा िजण्डकृ त तथ्याङ्क तयार नहुनु • प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा ववत्त व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी अनुभवको कमी हुनु • प्रर्देश र स्र्ानीय तहको िियको आवश्यकता पहहचान हुन नसक्नु • प्रर्देश र स्र्ानीय तहको राजस्व अर्िकार भए तापनन नतनको वास्तववक राजस्व क्षमता पहहचान नहुनु • तीनै तहको सरकारले आन्तररक ऋण पररचालनको लार्ग उपलब्ि बजार र समग्र ववत्तीय स्र्ानयत्वमा पाने प्रभाव आंकलन गनथ कहठन हुनु • तीन तहका आर्र्थक पिहरुको सम्बन्त्िमा आवश्यक कानून तथा नीततहरुको अभाव रहनु • संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको काययसम्पादनमा दोहोरोपना कायमै रहनु • ववत्तीय हस्तान्त्तरर्का ववमभन्त्न स्वरुप र उपयोगबारे बुझाइमा एकरुपता कायम नहुनु
- 59. अन्त्तरसरकारी ववत्त :चुनौतीहरु • संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहले संवविानप्रर्दत्त कायथ ष्जम्मेवारी पूरा गनथ आवश्यक श्रोत पहहिान गरी व्यवस्र्ापन गनुथ • प्रर्देश र स्र्ानीय तहको तथ्याङ्कलाई ववश्वसनीय र भरपर्दो बनाउनु • प्रर्देश र स्र्ानीय तहको खचथको आवश्यकता पूनतथ गनथका लार्ग ववमभन्त्न प्रकारका त्तविीय हस्तान्तरणको उपयोग तत ् तत ् प्रयोजनका लार्ग हुने सुननष्श्चत गनुथ • प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा खचथ र श्रोतको उपयोग सम्बन्त्िी क्षमता त्तवकास गनुथ
- 60. अन्त्तरसरकारी ववत्त :अवसरहरु • तीन तहमा आर्र्थक-सामाष्जक कक्रयाकलाप ववस्तार भई र्प श्रोतका लार्ग आिार तयार हुनु • तीन तहको सरकारले आ-आफ्नो राजस्व अर्िकार प्राप्त गरेकाले राजस्व पररचालनमा बढोत्तरी हुने अवस्र्ा रहनु • स्र्ानीय तह सेवा प्रवाहका अनतररक्त स-साना पूवाथिार ननमाथर्, उद्योग व्यवसाय ववस्तार र कृ वष उत्पार्दनमा समेत संलग्न हुने हुुँर्दा स्र्ानीय अर्थतन्त्र ववकासको सम्भावना हुनु • समग्र आर्र्थक ववकासमा तीत तहका सरकारको अपनत्व कायम हुनु • ववत्तीय हस्तान्त्तरर्को उपयोग तोककएको प्रयोजनका लार्ग मार गनुथपने भएको हुुँर्दा अनावश्यक रुपमा श्रोत छररने प्रवृवत्तमा कमी आउने • उपलब्ि ववत्तीय श्रोतको महत्तम उपयोग गर्दै प्रर्देश र स्र्ानीय तहहरुबीच ववकासमा प्रनतस्पिाथ गने वातावरर् ननमाथर् हुनु
- 61. अन्त्तरसरकारी ववत्त :सोच, लक्ष्य र उद्र्देश्य • सोच ववत्तीय संघीयता मार् थ त समृद्द र समाजवाद उन्मुि अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य संघीय प्रर्ाली बमोष्जम र्देशमभर उपलब्ि सबै प्रकारको ववत्तीय श्रोत र सािनको समतामूलक र न्त्यायोर्चत पररचालन गरी सन्तुभलत र न्यायपूणय त्तवकास गने । • उद्र्देश्य १. संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहलाई खचथको आवश्यकता सम्बोिन हुने गरी न्यायोधित, सन्तुभलत र पररपूरक रुपमा श्रोत उपलब्ध गराउनु २. तीन तहको त्तविीय आकार (Fiscal Space) वृद्र्ि गनुथ ।
- 62. अन्त्तरसरकारी ववत्त :रर्नीनत तर्ा कायथनीनत १. तीन तहका एकल तर्ा साझा कायथ ष्जम्मेवारीहरु सामछजस्यपूर्थ ढङ्खगबाि पूरा गनथ श्रोत व्यवस्र्ापन गने १. तीन तहबाि कायाथन्त्वयन हुने कायथक्रम एक अकाथसुँग नर्दोहोररने र पररपूरक हुने गरी सछचालन गररनेछ । २. प्रर्देश र स्र्ानीय तहबाि पररचालन हुने साझा अर्िकार िेरका करको एकल प्रशासन हुने व्यवस्र्ा गररनेछ । ३. अन्त्तरप्रर्देश पररषर्द, अन्त्तरसरकारी ववत्त पररषर्द, प्रर्देश समन्त्वय पररषर्दको भूममका बढाउुँर्दै अन्त्तरसरकारी समन्त्वय प्रभावकारी बनाइनेछ । ४. राजस्व तर्ा खचथ गने अर्िकार क्रमश: प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा हस्तान्त्तरर् गर्दै लर्गनेछ । ५. ववकास कायथक्रम तर्ा आयोजना वगीकरर्का सार्ै अर्िकार िेर अनुसार हस्तान्त्तरर् र सछचालन गररनेछ । ६. राष्टिय ववकास कायथक्रमहरुमा समेत प्रर्देश र स्र्ानीय तहको स्वाममत्वबोि हुने गरी सहभार्गताको वातावारर् ननमाथर् गररनेछ ।
- 63. अन्त्तरसरकारी ववत्त :रर्नीनत तर्ा कायथनीनत २. अन्त्तरसरकारी ववत्त हस्तान्त्तरर्लाई पारर्दशी, अनुमानयोग्य र न्त्यायोर्चत बनाउने १. प्रर्देश तर्ा स्र्ानीय तहको राजस्व िमता र सम्भाव्यताको अध्ययन गरी राजस्व पररिालनमा थप सुधार गररनेछ । २. अन्त्तरसरकारी ववत्तीय हस्तान्त्तरर्लाई वस्तुगत र पारर्दशी बनाउन आवश्यक तथ्याङ्कीय आधार तयार गररनेछ । ३. प्रर्देश तर्ा स्र्ानीय तहबाि प्रवाह हुने सेवा र ववकास ननमाथर्को लागत यककन गरी त्यसका लार्ग आवश्यक पने श्रोत सुतनजश्ितता गररनेछ । ४. प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा भएको ववत्तीय हस्तान्त्तरर्को कायथसम्पार्दन र उपयोगको प्रभावकारीताका आिारमा अन्त्तरसरकारी ववत्त हस्तान्त्तरर् हुने व्यवस्र्ा ममलाइनेछ । ५. राजस्व पररचालन र श्रोतको बाुँडर्ाुँिमा अन्त्तरसरकारका बीचमा वववार्द हुन नहर्दन पूवथ साविानी अपनाइनेछ । ६. ननयममत अध्ययन, अनुसन्त्िान गरी संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहबाि गररने राजस्व असुमलमा गनुथपने सुिारका िेर पहहचान गररनेछ ।
- 64. अन्त्तरसरकारी ववत्त :रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 3. संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा सावथजननक ववत्त व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी िमता ववकास गने १. प्रर्देश र स्र्ानीय तहबाि हुने सावथजननक ववत्त व्यवस्र्ापनका लार्ग प्रर्देश र स्र्ानीय तहको संस्र्ागत िमता ववकास गर्दै लर्गनेछ । २. राष्टिय प्राकृ नतक श्रोत तर्ा ववत्त आयोगको संस्र्ागत िमता ववकास गररनेछ । ३. ववत्तीय संघीयताका ववववि िेरमा संघ, प्रर्देश, स्र्ानीय तह र अन्त्य सरोकारवालाको िमता ववकास गररनेछ ।
- 65. अन्त्तरसरकारी ववत्त :रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 4. संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहमा ववत्तीय सुशासन कायम गने १. समष्टिगत आर्र्थक पररसूचक, ऋर् मलने र उपयोग गने िमताको आिारमा आन्त्तररक ऋर् पररचालनलाई वैज्ञाननक र वस्तुगत बनाइनेछ । २. प्रर्देश तर्ा स्र्ानीय तहको ववत्तीय सुशासनको जोखखम ववश्लेषर् ववर्िको ववकास र अवलम्बन गरी ववत्तीय जोखखम न्त्यूनीकरर् गररनेछ । ३. अन्त्तरसरकारी ववत्त हस्तान्त्तरर्लाई समन्त्यानयक, पूवाथनुमानयोग्य र पारर्दशी बनाउने ववद्युतीय प्रर्ाली कायाथन्त्वयनमा ल्याइनेछ ।
- 66. अन्त्तरसरकारी ववत्त :अपेक्षित उपलब्िी • तीन तहका सरकारका एकल तर्ा साझा कायथ ष्जम्मेवारीहरु सामछजस्यतापूर्थ रुपमा सम्पार्दन हुनेगरी श्रोत व्यवस्र्ा भएको हुने • अन्त्तरसरकारी ववत्त हस्तान्त्तरर् पारर्दशी, अनुमानयोग्य र न्त्यायोर्चत भएको हुने • प्रर्देश र स्र्ानीय तहको संस्र्ागत िमता ववकास भएको हुने • संघ, प्रर्देश र स्र्ानीय तहको ववत्तीय सुशासन कायम भएको हुने • तीन तहमा ववत्तीय अन्त्तरआबद्िता भएको हुने
- 67. समाननकरर् अनुर्दान रराजश्व बाुँडर्ाुँिका आिारहरु आ.व. 2078 • राजस्व बाुँडर्ाुँि र ववत्तीय समानीकरर् अनुर्दानको अनुमाननत स्रोतको वववरर् अन्त्तर-सरकारी ववत्त व्यवस्र्ापन ऐन, २०७४ को र्दर्ा १८ को उपर्दर्ा (२) बमोष्जम राष्टिय प्राकृ नतक स्रोत तर्ा ववत्त आयोगको परामशथमा प्रेवषत गररएको छ । • अन्त्तर-सरकारी ववत्त ब्यवस्र्ापन ऐन, २०७४ को र्दर्ा ५ बमोष्जम एकल कर प्रशासन अन्त्तगथत संकलन हुने राजस्व यस अनुमाननत वववरर्मा समावेश गररएको छैन। • राजस्व बाुँडर्ाुँिको वववरर् तयार गर्दाथ जनसंख्या र जनसांष्ख्यक वववरर्, िेरर्ल, मानव ववकास सूचकाङ्खक, खचथको आवश्यकता, राजस्व संकलनमा गरेको प्रयास, पूवाथिार ववकास (सडक, ववद्युत, सूचना प्रववर्ि, खानेपानी र सरसर्ाई) एवं ववशेष अवस्र्ा (अपाङ्खगता भएको जनसंख्या र आर्र्थक सामाष्जक असमानता) लाई आिार मलई राष्टिय प्राकृ नतक स्रोत तर्ा ववत्त आयोगले तयार गरी मसर्ाररश गरेको आिारमा बाुँडर्ाुँि गररएको छ। • ववत्तीय समानीकरर् अनुर्दानको सीमा ननिाथरर् गर्दाथ न्त्यूनतम अनुर्दान, सूरमा आिाररत अनुर्दान र कायथसम्पार्दन मूल्याङ्खककनलाई आिार मलइएको छ । सूरमा आिाररत अनुर्दान ननिाथरर् गर्दाथ मानव ववकास सूचकाङ्खक, आर्र्थक सामाष्जक असमानता, पूवाथिार ववकास, राजस्वको अवस्र्ा र खचथको आवश्यकतालाई ववश्लेषर् गररएको छ।
- 68. ववत्तीय समाननकरर् अनुर्दानकोउपयोग • खचथको आवश्यकता र राजस्वको िमता बीचको ववत्तीय अन्त्तर (fiscal gap) पररपूनतथ गनथमा प्रयोग गनुथपने । • सरकारी सेवाहरू न्त्यूनतम र समतामूलक रुपमा नागररकहरूलाई बासस्र्ानको आिारमा भेर्दभाव नहुने गरी प्रर्दान गनथ उपयुक्त मारामा स्रोत सािनहरू उपलब्ि गराउन उपयोग गनुथपने । • राष्टिय मापर्दण्ड र राष्टिय लक्ष्य बमोष्जम काम कारबाहीहरू सम्पार्दन गनथका लार्ग उपयोग गनुथपने । • संवविानले ननर्देश गरेका मौमलक हक र राज्यका ननर्देशक मसद्िान्त्त तर्ा नीनतहरू बमोष्जम आर्र्थक ववकासमा योगर्दान पुर्याउन उपयोग गनुथपने । • समाजका सबै वगथ, िेर, समुर्दाय, जातजानत, अल्पसंख्यक, मसमान्त्तकृ त, अशक्त र असहायहरूको सशक्तीकरर् गनथ ववकासको मूलप्रवाहमा ल्याउन उपयोग गनुथपने ।
- 69. राजश्व बाुँडर्ाुँडको उपयोग •ननतजामूलक र उद्र्देश्यपरक ढंगले तोककएको कायथमा खचथ गनुथपने। • संवविानले ननहर्दथटि गरेको ष्जम्मेवारी सम्पार्दन गनथका लार्ग उपयोग गनुथपने । • सावथजननक सेवा र आर्र्थक सामाष्जक ववकासका िेरमा उपयोग गनुथपने । • अन्त्तर-सरकारी ववत्त व्यवस्र्ापन ऐनको र्दर्ा २१ को उपर्दर्ा (४) बमोष्जम आन्त्तररक राजस्व र राजस्व बाुँडर्ाुँिबाि प्राप्त हुने रकमबाि त्यस स्र्ानीय तहको प्रशासननक खचथ पुग्ने गरी राजस्व र व्यय अनुमान पेश गनुथपने • स्र्ानीय तहमभर न्त्यायोर्चत, सन्त्तुमलत र पारर्दशी रुपमा खचथ गनुथपने।
- 70. समाननकरर् अनुर्दान :बजेि ववननयोजन र खचथ प्रार्ममकता ननिाथरर् • नेपालको संवविानको अनुसूचीहरूमा उष्ल्लखखत आिारभूत ष्जम्मेवारीमा रहने कायथ, स्र्ानीय सरकार संचालन ऐन, २०७४ एवं नेपाल सरकारबाि स्वीकृ त कायथ ववस्तृतीकरर् प्रनतवेर्दन बमोष्जम स्र्ानीय तहबाि सम्पार्दन गनुथपने कायथहरूमध्ये र्देहाय बमोष्जमका कायथका लार्ग यर्ेटि रकम ववननयोजन गरेपनछ मार अन्त्य कायथक्रम तर्ा आयोजनामा रकम ववननयोजन गनुथपने, • आिारभूत तर्ा माध्याममक भशक्षा सम्बन्त्िी कायथ, • आिारभूत स्वास्थ्य र सरसर्ाई सम्बन्त्िी कायथ, • कृ त्ति तर्ा पशुपालन, कृ वष उत्पार्दन व्यवस्र्ापन, पशु स्वास््य र सहकारी सम्वन्त्िी कायथ, • कृ वष प्रसारको व्यवस्र्ापन, संछचालन र ननयमन सम्बन्त्िी कायथ, • स्र्ानीय िानेपानी सम्बन्त्िी नीनत, योजना कायाथन्त्वयन र ननयमन एवं खानेपानी सेवा व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी कायथ, • स्र्ानीय साना सतह तर्ा भूममगत भसंिाई प्रर्ालीको सछचालन र ममथत-संभार सम्बन्त्िी कायथ, • स्र्ानीय तटबन्ध नर्दी ननयन्त्रर् तर्ा नर्दी व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी कायथ • सामुर्दानयक भू-संरक्षण, स्र्ानीय पहहरो ननयन्त्रर् र व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी कायथ • िेलक ु द बबकास र प्रवद्थिन सम्बन्त्िी कायथ • स्र्ानीय यातायात व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी कायथ,
- 71. समाननकरर् अनुर्दान :बजेि ववननयोजन र खचथ प्रार्ममकता ननिाथरर् • साववकमा संघीय सरकारबाि सछचालन हुुँर्दै आएका तर हाल स्र्ानीय तहमा हस्तान्त्तरर् भएका कायथक्रम/आयोजनाहरूलाई ननरन्त्तरता हर्दनुपने । • स्र्ानीय तहले बहन गनुथपने अननवायथ र्दानयत्वका ववषयहरू । • सामाष्जक एवं आर्र्थक दृष्टिले कमजोर तर्ा तुलनात्मकरुपमा ववकासको मूलप्रवाहमा पनछ परेका वगथ वा समूहको उत्र्ान एवं मूलप्रवाहीकरर्मा योगर्दान पुर्याउने कायथक्रम/आयोजनाहरू। • प्रशासननक कायथका लार्ग आन्त्तररक राजस्व र राजस्व बाुँडर्ाुँिबाि प्राप्त हुने रकम मध्येबाि खचथ गनुथ पनेछ। • समानीकरर् अनुर्दानको रकम अध्ययन भ्रमर्, वैर्देमशक भ्रमर् र अन्त्य प्रशासननक एवं सछचालन खचथमा ववननयोजन गनथ पाइने छैन।
- 72. नेपाल सरकारले लगाउनेप्रदेश सरकारले लगाउने स्थानीय तहले लगाउने कर गैरकर कर गैरकर कर गैरकर भन्त्सार महसुल राहर्दानी शुल्क घरजग्गा रष्जटिेशन शुल्क सेवा शुल्क र्दस्तुर सम्पवत्त कर सेवा शुल्क र्दस्तुर अन्त्त:शुल्क मभसा शुल्क सवारी सािन कर पयथिन शुल्क घर बहाल कर पयथिन शुल्क मूल्य अमभवद्र्ि कर पयथिन र्दस्तुर मनोरछजन कर र्दण्ड जररवाना घरजग्गा रष्जटिेशन शुल्क र्दण्ड जररवाना संस्र्ागत आय कर सेवा शुल्क र्दस्तुर ववज्ञापन कर सवारी सािन कर व्यष्क्तगत आय कर जुवा/र्चठ्ठा, क्यामसनो कृ वष आयमा कर भूमम कर (मालपोत) पाररश्रममक कर र्दण्ड जररवाना मनोरछजन, ववज्ञापन र व्यवसाय कर
- 73.
- 74. पृटठभूमम • अत्यावश्यक, सावथजननकर एकार्िकार रहेका वस्तु तर्ा सेवाको उत्पार्दन, बबतरर् र व्यवस्र्ापन गनथ सावथजननक संस्र्ानको भूममका रहेको हुन्त्छ। • ननजी िेरको न्त्यून उपष्स्र्नत वा लगानी भएको िेरमा अग्रर्ी एवम् उर्दाहरर्ीय भूममका प्रर्दशथन गनथ, राष्टिय उद्योगिन्त्र्दा र सािन स्रोतको उपयोग र सरिंर् गनथ, रर्नीनतक महत्त्वका िेरमा राज्यको उपष्स्र्नत सुदृढ तुल्याउन समेत सावथजननक संस्र्ान स्र्ापना र सछचोलन गनुथपने हुन्त्छ । • ववशेष ऐन, संस्र्ान ऐन, सछचार संस्र्ान ऐन र कम्पनी ऐन अन्त्तगथत स्र्ावपत भई हाल ३५ विा सावथजननक संस्र्ान र १४ विा सहायक संस्र्ा सछचालनमा छन्। • व्यावसानयक क ु शलता अमभवृद्र्ि र लागत न्त्यूनीकरर्, सछचालन तर्ा व्यवस्र्ापनमा व्यावसानयक स्वायत्तता, शेयर स्वाममत्व तर्ा जोखखम बाुँडर्ाुँिमा स्पटिता, उत्पार्दनमा प्रनतस्पिाथ र व्यवस्र्ापनमा पारर्दमशथता एवम् जवार्र्देहहता र संघीय प्रर्ाली बमीष्जम सावथजननक संस्र्ानको पुनसंरचना तर्ा स्र्ापना सम्बन्त्िी ववषयमा यो योजना क े ष्न्त्ित रहेको छ |
- 75. प्रमुख समस्या • संस्र्ानहरूकोव्यावसानयकता र प्रनतस्पिाथत्मक िमता कमजोर रहनु, • सछचालन र व्यवस्र्ापनमा एकरूपता नहुनु, • कनतपय संस्र्ानले ननयामक एवम् वस्तु/सेवा प्रर्दायकको र्दोहोरो भूममका ननवाथह गनुथ, • संस्र्ानको ननयमन, समन्त्वय र सुपरीवेिर् र्रक-र्रक ननकायबाि हुनु, • बन्त्र्द संस्र्ानका सम्पवत्तको उर्चत संरिर् तर्ा उपयोग नहुनु, • स्रोत व्यवस्र्ा नभएको र्दानयत्व उच्च रहनु,
- 76. चुनौती • अत्यावश्यक, सावथजननकर एकार्िकार रहेका वस्तु तर्ा सेवाको उत्पार्दन, ववतरर्, गुर्स्तर तर्ा मूल्यमा आमनागररकलाई सन्त्तुष्टि प्रर्दान गनुथ, • संस्र्ानहरूको प्रनतस्पिी र व्यावसानयक िमता बढाउनु, • आर्र्थक अनुशासन कायम गरी सरकार मार्र्को व्ययभार कम गनुथ, • बन्त्र्द भएका संस्र्ानको सम्पवत्तको वैकष्ल्पक उपयोग गनुथ, • ववननवेश गररएका संस्र्ानको वववाहर्दत ववषय िुङ्खगो लगाउनु तर्ा ववननवेशपश्चात् सछचालनको सुननष्श्चतता कायम गनथ ननयमन गनुथ, • सछचालनमा रहेका संस्र्ानको संघीय संरचना बमोष्जम व्यवस्र्ापन गनुथ,
- 77. अवसर • नीनतगत स्पटिता,स्र्ानयत्व र ष्स्र्रता कायम हुनु, • संघीय प्रर्ाली बमोष्जम ववमशष्टिकृ त रूपमा संस्र्ानहरूको पुनसंरचना र स्र्ापना गनुथपने ष्स्र्नत रहनु, • कनतपय िेरमा ननजी िेर प्रभावकारी नभएकाले सावथजननक संस्र्ानले प्रनतस्पिाथत्मक बजार मसजथना गनुथपने भूममका ववद्यमान रहनु, • सावथजननक-ननजी साझेर्दारीको अविारर्ालाई सरकारले अगाडड बढाउनु,
- 78. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • सबलर प्रनतस्पिी सावथजननक संस्र्ान मार् थ त आत्मननभथर र समाजवार्द उन्त्मुख अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • सावथजननक संस्र्ानको क ु शल र प्रभावकारी व्यवस्र्ापन गरी अत्यावश्यक, सावथजननक र एकार्िकार रहेका वस्तु तर्ा सेवाको प्रनतस्पिी, गुर्स्तरीय तर्ा सवथसुलभ उपलब्िता कायम गने । • उद्र्देश्य • सावथजननक संस्र्ानको स्र्ापना, सछचालन र व्यवस्र्ापन प्रर्ालीमा सुिीर गरी'गुर्स्तरीय
- 79. रर्नीनत र कायथनीनत 1.आवश्यकता र उपार्देयताका आिारमा संघीय संरचना बमोष्जम उपयुक्त ठहररएका सावथजननक संस्र्ानको पुनरसंरचना र स्र्ापना तर्ा सान्त्र्दमभथक नर्देखखएका संस्र्ानको ववननवेश गने | 1. हालै सछचालनमा रहेका संस्र्ानहरूको उद्र्देश्य, कायथिेर र कायथप्रकृ नत अनुसार संघ, प्रर्देश वा स्र्ानीय तहमा रहने गरी पुनसंरचना गररनेछ । 2. रर्नीनतक रूपमा संस्र्ानको आवश्यकता, उद्र्देश्य तर्ा कायथिेरका आिारमा एक अकोमा गाभ्ने/गामभने तर्ा प्राष्प्त गने व्यवस्र्ा गररनेछ । 3. राज्यले सछचालन गनथ आवश्यक नर्देखखएका सावथजननक संस्र्ानहरूको उपयुक्त नीनत, ववर्ि र प्रकक्रयाबाि ववननवेश वा खारेजी गररनेछ । 4. ननजीकरर् गररएका संस्र्ानका वववाहर्दत ववषयलाई ननटकषथमा पुर्याउन र ननयमन गनथ आवश्यक संयन्त्र ननमाथर् गररनेछ । 5. खारेजी गररएका संस्र्ानको स्वाममत्वमा रहेका सम्पवत्तको व्यवस्र्ापन तर्ा वैकष्ल्पक उपयोग गररनेछ
- 80. रर्नीनत र कायथनीनत 2.कानूनी तर्ा संस्र्ागत सुिार र आिुननकीकरर् गरी सावथजननक संस्र्ानको सछचालन, व्यवस्र्ापन र ननयमनलाई प्रभावकारी बनाउने । 1. संस्र्ान ननयमन, सछचालन र व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िमा एकीकृ त ऐन तजुथमा लगायत आवश्यक कानूनी व्यवस्र्ा तर्ा पररमाजथन गररनेछ । 2. सावथजननक संस्र्ान ननयमन, सछचालन र व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िमा आवश्यक संस्र्ागत एवम् संरचनागत व्यवस्र्ा गररनेछ । 3. सावथजननक-ननजी साझेर्दारीमा सावथजननक संस्र्ान सछचालन तर्ा व्यवस्र्ापन सम्बन्त्िी अध्ययन गरी प्राप्त सुझाव अनुसार आवश्यक कानूनी एवम् संस्र्ागत व्यवस्र्ा गरी कायाथन्त्वयनमा ल्याइनेछ । 4. सावथजननक संस्र्ानको व्यावसानयकता अमभवृद्र्ि गनथ जनशष्क्त िमता ववकासका कायथक्रम सछचालनमा ल्याइनेछ । 5. सावथजननक संस्र्ानको व्यवस्र्ापकीय िमता अमभवृद्र्ि सम्बन्त्िी कायथक्रम सछचालनमा ल्याइनेछ । 6. सावथजननक संस्र्ानले प्रवाह गने सेवा, उत्पार्दन र उत्पार्दकत्व अमभवृद्र्ि गनथ सूचना प्रववर्ि लगायतका
- 81. अपेक्षित उपलब्िी सावथजननक संस्र्ानसुिारका लार्ग आवश्यक कानूनी व्यवस्र्ा तयार भएको हुने, सावथजननक संस्र्ानको ननयमकारी ननकायको स्र्ापना भएको हुने, संस्र्ानको व्यवस्र्ापन र सछचालनमा सुिार भै संस्र्ानबाि उत्पाहर्दत र ववतररत वस्तु तर्ा सेवाको गुर्स्तरमा सुिार आउनुका सार्ै यसको उपभोगमा नागररकको पहुुँच अमभवृद्र्ि भएको हुनेछ ।
- 82. ४.४ मौहिक तर्ाववत्तीय िेर
- 83. पृटठभूमम • हर्दगो आर्र्थकववकासका लार्ग मूल्य ष्स्र्रता, बाहय ष्स्र्रता तर्ा ववत्तीय िेर स्र्ानयत्व कायम गनुथ मौहिक तर्ा ववत्तीय नीनतको प्रमुख उद्र्देश्य हो | • उपलब्ि ववत्तीय स्रोत-सािनको महत्तम पररचालन मार् थ त आर्र्थक वृद्र्िमा योगर्दान पुर्याउन मौहिक नीनतले जोड हर्दुँर्दै आएको छ। बैंक तर्ा ववत्तीय संस्र्ा गाभ्ने/गामभने एवम् पुुँजीगत आिार सुदृढ गने नीनत कायाथन्त्वयनको पररर्ामस्वरूप बैंककं ग िेर सुदृढ हुन गई अर्थतन्त्रको आन्त्तररक लगानी िमतामा वृद्र्ि हुुँर्दै गएको छ। • सबै स्र्ानीय तहमा वाखर्ज्य बैंकको शाखा स्र्ापना गने अमभयानले ववत्तीय पहुुँच ववस्तारमा महत्त्वपूर्थ योगर्दान पुर्याएको छ । • चौिौं योजना अवर्िमा मुिास्र्ीनत र ननजी िेरमा प्रवाहहत कजाथको औसत वृद्र्िर्दर क्रमशः ४.४ प्रनतशत र १९.७ प्रनतशत रहेको छ। • मूल्य ननयन्त्रर् तर्ा ब्याजर्दर स्र्ानयत्व, तरलता व्यवस्र्ापन, प्रार्ममकताप्राप्त िेरतर् थ कजाथ ववस्तार, ववत्तीय िेरको संस्र्ागत तर्ा संरचनागत सुिार, ववत्तीय समावेशीकरर् र बाह्य िेर तर्ा समग्र ववत्तीय स्र्ानयत्व कायम गनथ यो योजना क े ष्न्त्ित छ ।
- 84. प्रमुख समस्या • कृवष, उजाथ, पयथिन लगायतका राष्टिय प्रार्ममकताका िेरमा अपेक्षित रूपमा कजाथ ववस्तार हुन नसक्नु, • पूवाथिार िेरमा आवश्यक ठूलो र र्दुगथम स्र्ानहरूमा बैंक तर्ा ववत्तीय संस्र्ाको शाखा सछचालनको लार्ग सडक, यातायात, ववद्युत, सछचार, इन्त्िरनेि, सुरिा लगायतका पूवाथिार ववकास नहुनु, • ववत्तीय संस्र्ाको सछचालन लागत उच्च भएको कारर् अपेक्षित रूपमा ववत्तीय पहुुँच ववस्तार नहुनु, • ववत्तीय सािरताको कमीका कारर् ववत्तीय सेवाको माग पि कमजोर रहनु, • ववद्युतीय कारोबारको र्दायरा अपेक्षित रूपमा ववस्तार हुन नसक्नु,
- 85. चुनौती • गैरमौहिक तर्ाआपूनतथजन्त्य कारर्ले हुने मुिास्र्ीनतलाई वाष्छछत सीमामभर राख्नु, • बढ्र्दो आयातलाई व्यवस्र्ापन गरी सुदृढ शोिनान्त्तर ष्स्र्नत कायम गनुथ, • ववत्तीय पहुुँच ववस्तार गर्दै लगानीयोग्य सािनको व्यवस्र्ापन गनुथ, • अनौपचाररक ववत्तीय कारोबारलाई न्त्यूनीकरर् गनुथ, • ब्याजर्दर स्र्ानयत्व कायम गनुथ, • ववत्तीय िेरमा सुशासन अमभवृद्र्ि,
- 86. अवसर • संघीयताको कायाथन्त्वयनसुँगैआर्र्थक ववकास र समृद्र्ि उन्त्मुख अर्थतन्त्र, • अन्त्तराथष्टिय एवम् िेरीय संगठनसुँगको बढ्र्दो आर्र्थक सम्बन्त्ि, • व्यावसानयक वातावरर्मा आएको सुिार, • आन्त्तररक मागमा भएको वृद्र्ि, • बैंक तर्ा ववत्तीय संस्र्ाको सुदृढ पुुँजीगत आिार एवम् शाखा ववस्तार, • भुक्तानी प्रर्ालीको आिुननकीकरर्का कारर् मौहिक तर्ा ववत्तीय नीनतको बढ्र्दो प्रभावकाररता,
- 87. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • गनतशील, ववश्वसनीय र उत्पार्दनशील मौहिक तर्ा ववत्तीय,िेर । • लक्ष्य • उच्च, हर्दगो र रोजगारमूलक आर्र्थक वृद्र्ि हामसल गनथ आन्त्तररक तर्ा बाह्य स्र्ानयत्व कायम गर्दै आवश्यक ववत्तीय स्रोत सुननष्श्चत गने । • उद्र्देश्य • मुिास्र्ीनत ननयन्त्रर्, शोिैनान्त्तर बचत एवम् ववत्तीय स्र्ानयत्व हामसल गनुथ । • ववत्तीय पहुुँच अमभवृद्र्ि गरी प्रार्ममकताप्राप्त िेरमा ववत्तीय सािनको उपलब्िता बढाउनु । • भुक्तानी प्रर्ालीलाई सुरक्षित, स्वस्र् र ववश्वसनीय बनाउनु ।
- 88. रर्नीनत र कायथनीनत 1.मौहिक तर्ा ववत्तीय नीनतको प्रभावकारीता अमभवृद्र्ि गने । 1. ववत्तीय िेर र ववर्देशी ववननमयसुँग सम्बष्न्त्ित कानून तर्ा प्रर्ालीमा पुनरवलोकन गररनेछ । 2. खुला बजार कारोबार र समष्टिगत वववेकशील ननयमनलाई र्प प्रभावकारी बनाइनेछ । 3. ववत्तीय िेरका ननयामकबीच प्रभावकारी समन्त्वय अमभवृद्र्ि गररनेछ । 4. बचत अमभवृद्र्ि तर्ा उत्पार्दनशील िेरमा लगानी पररचालनको लार्ग ववत्तीय िेरमा प्रनतस्पिाथत्मक वातावरर् मसजथना गरी बचतकताथ तर्ा लगानीकताथलाई प्रोत्साहन गररनेछ ।
- 89. रर्नीनत र कायथनीनत 2.राष्टिय प्रार्ममकता प्राप्त िेरमा पयाथप्त ववत्तीय स्रोत सािन पररचालन गने । 1. राष्टिय प्रार्ममकताप्राप्त िेरमा कजाथ ववस्तारका लार्ग बैंक तर्ा ववत्तीय संस्र्ा र पूवाथिार ववकास बैंकलाई प्रोत्साहहत गररनेछ । 2. भौनतक संरचना ननमाथर्मा लगानी आकवषथत गरी पुुँजी ननमाथर्मा ववत्तीय स्रोत-सािन पररचालन गररनेछ । यसका लार्ग उपयुक्त ववत्तीय उपकरर्को ववकास गररनेछ । 3. सहुमलयतपूर्थ कजाथ तर्ा पुनक थ जाथलाई र्प प्रभावकारी बनाउन आवश्यक व्यवस्र्ा गररनेछ।
- 90. रर्नीनत र कायथनीनत 3.नवीनतम प्रववर्िको अवलम्बन र ववत्तीय सािरता मार् थ त र्दुगथम तर्ा वपछडडएका िेरसम्म ववत्तीय पहुुँच ववस्तार गने । 1. स्र्ानीय तह, बैंक तर्ा ववत्तीय संस्र्ा 'एवम् सहकारी संस्र्ा एवम् सामुर्दानयक संस्र्ाको सहकायथमा ववत्तीय सािरता अमभवृद्र्ि गररनेछ । 2. ववत्तीय सेवाको पुहुुँच ववस्तारमा सूचना प्रववर्िको अर्िकतम उपयोग गररनेछ । 3. स्र्ानीख तहुँमोभउपयुक्त ववत्तीय उपकरर्हरूको ववकास तर्ा ववस्तार गररनेछ। 4. र्दुगथम तर्ा पछाडड परेका िेरमा ववत्तीय पहुुँच ववस्तार गनथ लघुववत्त ववत्तीय संस्र्ालाई सामाष्जक बैंककङ अविारर्ामा ववत्तीय सेवा प्रवाह गनथ प्रोत्साहहत गररनेछ ।
- 91. रर्नीनत र कायथनीनत 4.सुरक्षित, आिुननक र ववद्युतीय भुक्तानी प्रर्ालीको ववकास गने 1. वास्तववक समयमा कारोबार रार्सार् प्रर्ालीको स्र्ापना गरी भुक्तानी सेवा प्रर्दायकहरूको ननयमनलाई र्प प्रभावकारी बनाइनेछ । 2. भुक्तानी प्रर्ालीमा आिुननक उपकरर्हरूको उपयोगलाई प्रवद्थिन गर्दै ववत्तीय कारोबारलाई ववद्युतीय प्रर्ालीमा रूपान्त्तरर् गररनेछ । 3. नगर्दरहहत कारोबारलाई प्रोत्साहन गर्दै सम्पवत्त शुद्िीकरर्, ववत्तीय अपराि र अनौपचाररक ववत्तीय कारोबारलाई न्त्यूनीकरर् गररनेछ ।
- 92. अपेक्षित उपलष्ब्ि वावषथक औसतमुिास्र्ीनत र्दर ६ प्रनतशतमा सीममत रहेको हुने, ववस्तृत मुिाप्रर्दायको औसत वृद्र्िर्दर १७ प्रनतशत कायम रहेको हुने, कम्तीमा ७ महहनाको वस्तु तर्ा सेवाको आयात िान्त्न सक्ने ववर्देशी मुिा सष्छचनत कायम रहेको हुने, ननजी िेर तर् थ को कजाथ वृद्र्ि औसतमा २० प्रनतशत भएको हुने, ववत्तीय सेवाको पहुुँच ववस्तार भई जनसङ्खख्या प्रनत बैंक शाखा २ हजार ६ सय पुगेको हुने, स्र्ानीय तहका सबै वडामा ववद्युतीय बैंककङ सुवविा पुगेको हुने र सबै नागररकको बैंक खाता भएको हुनेछ ।
- 93.
- 94. पृटठभूमम • सामान्त्यतः मागर आपूनतथले वस्तु तर्ा सेवाको मूल्य ननिाथरर् गने गर्दथछ । • मूल्य ष्स्र्नतले लगानी, रोजगारी, उत्पार्दन, ववतरर् जस्ता अर्थतन्त्रका समग्र पिमा असर गने गर्दथछ । • उत्पार्दनका सािनको उपलब्िता तर्ा मूल्यमा आउने पररवतथन, सरकारले अवलम्बन गने नीनत, बाह्य मुलुकको मूल्यवृद्र्िको अवस्र्ा, बजार प्रनतस्पिाथको अवस्र्ा, मानवीय तर्ा अन्त्य कारर्ले समष्टिगत मागमा आउने पररवतथन जस्ता पिले मूल्य ष्स्र्नतमा प्रभाव परेको हुन्त्छ । • मुिास्र्ीनत र्दरलाई वाष्छछत सीमामा राखी समग्र लगानी तर्ा रोजगारी, उत्पार्दन, आपूनतथ तर्ा माग जस्ता पिको अमभवृद्र्ि मार् थ त उच्च र हर्दगो आर्र्थक वृद्र्ि हामसल गने हर्दशामा यो योजना क े ष्न्त्ित रहेको छ।
- 95. प्रमुख समस्या • वस्तुतर्ा सेवाको मागमा ववस्तार भएअनुरूप आपूनतथ हुन नसक्नु, • कालोबजारी, मसष्न्त्डक े ि तर्ा कािेमलङ जस्ता कारर् बजार प्रनतस्पिाथमा समस्या उत्पन्त्न भई अनुर्चत मूल्य वृद्र्िको अवस्र्ा मसजथना हुनु • अनौपचाररक िेरमा रहेको मूल्य ष्स्र्नतको मापन हुन नसक्नु
- 96. चुनौती • मुिास्र्ीनत र्दरलाईवाष्छछत सीमामभर राख ्नु, • भारतीय मूल्यवृद्र्ि एवम् अन्त्तराथष्टिय मूल्यमा आउने उतार-चढावको प्रभाव कम गनुथ, • मौसमी प्रनतक ू लताका कारर् कृ वषजन्त्य उत्पार्दन तर्ा आपूनतथमा आउने उतार- चढावको प्रभाव कम गनुथ • कालो बजारी तर्ा मसष्न्त्डक े ि जस्ता पिको पूर्थ रूपमा अन्त्त्य गरी बजार प्रनतस्पिाथबाि मूल्य ष्स्र्नत कायम हुने व्यवस्र्ा ममलाउनु,
- 97. अवसर • नीनतगत स्र्ानयत्वमार् थ त उत्पार्दन र उत्पार्दकत्वसुँगै लगानी वृद्र्ि हुुँर्दै गएकोले समष्टिगत मागमा वृद्र्ि हुुँर्दै जानु, • एकार्िकार, कालोबजारी तर्ा मसष्न्त्डक े ि अन्त्त्यका लार्ग नीनतगत, संरचनागत तर्ा संस्र्ागत व्यवस्र्ा हुनु, • प्रनतस्पिाथत्मक िमता ववस्तार हुनु, • यातायात िेर ववस्तार हुुँर्दै गएकोले आपूनतथ व्यवस्र्ा सहज हुनु,
- 98. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • मूल्य ष्स्र्रता मार् थ त समष्टिगत आर्र्थक स्र्ानयत्व । • लक्ष्य • उच्च मूल्य वृद्र्िलाई ननयन्त्रर् गर्दै बजार प्रनतस्पिाथको सुदृढीकरर् मार् थ त मूल्य ष्स्र्रता कायम गने । • उद्र्देश्य • मूल्य वृद्र्िलाई वाष्छछत सीमामा राखी आन्त्तररक बजारमा नेपाली मुिाको क्रयशष्क्त खस्कन नहर्दनु र ननयाथतयोग्य वस्तु तर्ा सेवाको प्रनतस्पिाथत्मक िमता बढाउनु ।
- 99. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 1.नीनतगत, कानूनी र संरचनागत व्यवस्र्ा मार् थ त मुिास्र्ीनतलाई बाष्छछत सीमामभर राख ्ने । 1. मुिाष्स्र्नत र तरलताको ष्स्र्नत अनुसार मौहिक नीनत तजुथमा गररनेछ । मूल्य स्र्ानयत्व कायम गने गरी सरकारी ववत्त तर्ा मौहिक नीनत तय गररनेछ। 2. मूल्य नीनतमा स्र्ानयत्व कायम गनथ र स्वायत्तता प्रर्दान गनथ संरचनागत पररवतथन गररनेछ । 3. ववर्देशी ववननमय नीनत मार् थ त मूल्य ष्स्र्रता कायम गररनेछ । 4. मूल्य सूचकाङ्खकलाई पररमाष्जथत गरी मूल्य ष्स्र्रताको ननयममत अनुगमन गने व्यवस्र्ा गररनेछ । ग्रामीर् तथ्रा/शहरी, िेरको उपभोक्ता मूल्यलाई समेिेर राष्टिय
- 100. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 2.उत्पार्दन तर्ा उत्पार्दकत्व वृद्र्ि गरी आपूती व्यवस्र्ालाई सहज बनाउने । 1. कृ वष र सेवा िेरको उत्पार्दनलाई बजारसुँग आबद्ि गरी वस्तु तर्ा सेवाको सहज उपलब्ितालाई सुननष्श्चत गररनेछ । 2. उत्पार्दनशील िेरमा कजाथ प्रवाह सुननष्श्चत गनथ बैंक तर्ा ववत्तीय संस्र्ालाई प्रोत्साहन गररनेछ । 3. उत्पार्दन, ननयमन प्रर्ाली तर्ा व्यावसानयक लागतमा सुिार गरी उत्पार्दकत्व अमभवृद्र्ि गररनेछ ।
- 101. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 3.अत्यावश्यक वस्तु तर्ा सेवाको सहज आपूतीको व्यवस्र्ा गर्दै उपभोक्ताको क्रयशष्क्तमा सुिार ल्याइने । 1. न्त्यूनतम मूल्यमा गुर्स्तरीय र्दैननक उपभोग्य वस्तु र आिारभूत तर्ा सामाष्जक सेवा-सुवविाको सुननष्श्चतता कायम गररनेछ । 2. आिारभूत आवश्यकताका वस्तुहरूको उत्पार्दन, भण्डारर् र ववतरर् िमता अमभवृद्र्ि गरी आपूनतथ व्यवस्र्ालाई सहज र सुलभ बनाइनेछ । 3. सावथजननक ववतरर् प्रर्ाली सुदृढ गररनेछ । 4. मूल्य तर्ा बजार सूचना प्रर्ालीलाई सुदृढ बनाई सूचना प्रवाहको व्यवस्र्ा ममलाइनेछ ।
- 102. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 4.बजार अनुगमन तर्ा ननयमन प्रर्ालीलाई सुदृढ गरी एकार्िकार, कालोबजारी, मसष्न्त्डक े ि तर्ा बबचौमलयाको अन्त्त्य गने। 1. बजार अनुगमन तर्ा ननयमनलाई ननयममत बनाई आपूनतथसुँग सम्बष्न्त्ित अवाष्छछत कक्रयाकलापलाई ननरूत्साहहत तर्ा ननयन्त्रर् गररनेछ । 2. कृ वषजन्त्य तर्ा अन्त्य उत्पार्दन तर्ा वस्तुको मूल्यका बारेमा जानकारी उपलब्ि गराउन प्रत्येक स्र्ानीय तहमा बजार सूचना क े न्त्ि स्र्ापना सम्बन्त्िी व्यवस्र्ा गररनेछ । 3. कृ वष िेरमा बबचौमलयाको प्रभावलाई अन्त्त्य गरी सहकारी बजार र प्रत्यि बजारका माध्यमबाि उत्पार्दक र उपभोक्ताबीच सोझो सम्बन्त्ि स्र्ावपत गरी प्रनतस्पिी मूल्य प्रर्ाली कायम गररनेछ ।
- 103. अपेक्षित उपलष्ब्ि बजार अनुगमनप्रभावकारी भएको हुने, बजार सूचना क े न्त्ि स्र्ापना भएको हुने, वावषथक औसत मूल्य वृद्र्िर्दर ६ प्रनतशतमा सीममत रहेको हुनेछ ।
- 104. ४.६ वैर्देमशक व्यापार, शोिनान्त्तरर ववर्देशी ववननमय
- 105. पृटठभूमम • नेपालको शोिनान्त्तरष्स्र्नत र ववर्देशी ववननमय सष्छचनतको ष्स्र्नत मुख्य रूपमा आयातमा हुने भुक्तानी र ववप्रेषर् आप्रवाहले ननिाथरर् गने गरेको छ । नेपालको संवविानले आयात व्यवस्र्ापन र ननयाथत प्रवद्थिनको िेरमा वैर्देमशक पुुँजी र प्रववर्िको लगानीलाई प्रोत्साहन गने नीनत मलएको छ । वस्तु तर्ा सेवा ननयाथतको तुलनामा आयातको आकार ठू लो र र्राककलो रहेको तर्ा ननयाथतको ववस्तार प्राय ष्स्र्र भएकाले व्यापार घािा ननरन्त्तर बहढरहेको भए तापनन ववप्रेषर् आयका कारर् नेपालकी शोिनान्त्तर ष्स्र्नत ववगतका अर्िकांश वषथहरूमा बचतमा रहेको र्र्यो । • आ.व. २०७५/७६ मा वस्तु तर्ा सेवा व्यापार घािा क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको ३८.६ प्रनतशत रहेको र्र्यो । ववप्रेषर् आप्रवाह क ु ल गाहथस््य उत्पार्दनको २५.४ प्रनतशत रहेको र्र्यो । • अर्थतन्त्र ववस्तारका क्रममा रहेकाले आन्त्तररक उत्पार्दनमा वृद्र्ि नभएसम्म ननयाथत-आयात अनुपातमा अपेक्षित सुिार नहुने र उत्पार्दनशील िेरको ववकासका लार्ग चालु खातामा अत्यर्िक र्दवाब पनथ सक्ने अवस्र्ा आउन सक्छ । अल्पकालीन, मध्यमकालीन र र्दीघथकालीन नीनत तर्ा कायथक्रमबाि सम्बोिन गरी सन्त्तुमलत बनाउनु पने र्देखखन्त्छ । व्यापार घािा कम गरी शोिनान्त्तर ष्स्र्नत सकारात्मक बनाउुँर्दै वस्तु तर्ा सेवा आयात िान्त्न आवश्यक ववर्देशी ववननमय सष्छचनत कायम गनथ यस योजनामा क े ष्न्त्ित गररनेछ ।
- 106. प्रमुख समस्या • व्यापारघािा उच्च हुनु, कृ वष तर्ा औद्योर्गक उत्पार्दन न्त्यून हुनु, स्वर्देशी वस्तुको उत्पार्दनमा वृद्र्ि गनथ नसक्नु, • ननयाथत प्रवद्थिन गनथ र्देशगत तर्ा वस्तुगत वववविीकरर् गनथ नसक्नु, खुला मसमानाका कारर् चोरी ननकासी पैठारी • ननयन्त्रर्मा कमी ल्याउन नसक्नु, सेवा व्यापारमा अपेक्षित वृद्र्ि नहुनु र औद्योर्गक पूवाथिारहरूको ववकास गनथ नसककनु • यस िेरका प्रमुख समस्या हुन ् ।
- 107. चनौती • ननयाथत प्रवद्थिनकोलार्ग वस्तु र र्देशगत वववविीकरर् गनुथ, • ननयाथतयोग्य कृ वषजन्त्य वस्तुहरूको उत्पार्दन र उत्पार्दकत्व अमभवृद्र्ि गनुथ, • स्वर्देशमा नै उत्पार्दन प्रोत्साहन तर्ा वैकष्ल्पक वस्तुको प्रयोग गरी आयात व्यवस्र्ापन गनुथ, • पयथिन लगायतका सेवा व्यापार तर्ा उजाथको ननयाथतबाि ववर्देशी मुिा आजथन गनुथ, • ववप्रेषर् आयलाई उत्पार्दनसुँग जोड्नु, • राष्टिय प्रार्ममकताप्राप्त िेरको उत्पार्दन अमभवृद्र्ि गनथ लगानी आकवषथत गनुथ, • उच्च व्यापार घािा कम गनुथ, • शोिानान्त्तर बचत कायम गनुथ, • ववर्देशी ववननमय सष्छचनतको पयाथप्तता कायम राख्नु,
- 108. अवसर • लगानीको वातावरर्सुिार हुनु, • भारतसुँग र्प बन्त्र्दरगाह उपयोग सम्बन्त्िी सम्झौता र चीनसुँग पारवहन सम्झौता हुनु, • कृ वष तर्ा औद्योर्गक उत्पार्दन वृद्र्ि गरी नछमेकी मुलुक लगायत ववकमसत मुलुकतर् थ ननयाथतको सम्भावना हुनु, • जलववद्युत उत्पार्दन गरी नछमेकी र्देशहरूमा ननयाथत गनथ सककने सम्भावना बढ्नु, • कृ वष तर्ा वन पैर्दावर र खननज पर्दार्थमा आिाररत वस्तुहरू स्वर्देशमा नै उत्पार्दन अमभवृद्र्ि गरी स्वर्देशी वस्तुको उपयोग वृद्र्ि गनुथ, • पयथिनलाई ववर्देशी मुिा आजथनको आिारको रूपमा ववकास गनथ सककने सम्भावना बढ्नु, • ववर्देश जाने कामर्दारको सीप र र्दिता अमभवृद्र्ि गरी ववप्रेषर् आप्रवाह वृद्र्ि गने सम्भावना रहनु, • उजाथ, पयथिन, खननज र औद्योर्गक उत्पार्दनका िेरमा उल्लेख्य ववर्देशी लगानी मभत्र्याउन सककने सम्भावना रहनु,
- 109. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • सन्त्तुमलत वैर्देमशक व्यापार, पयाथप्त ववर्देशी मुिा स्रष्छचनत,र बाह्य िेर स्र्ानयत्व सहहतको सुदृढ अर्थतन्त्र । • लक्ष्य • ननयाथत प्रवद्थिन, वैर्देमशक व्यापारसुँब्तुल्नन र शोिानान्त्तर बचत कायम गने । • उद्र्देश्य 1. उत्पार्दन अमभवृद्र्ि, आयात व्यवस्र्ापन तर्ा ननयाथत प्रवद्थिनको लार्ग र्देशगत तर्ा वस्तुगत वववविीकरर् गरी व्यापार घािा कम गनुथ । 2. ववर्देशी ववननमय ष्स्र्रता, बाहृय िेर ष्स्र्रता तर्ा लक्षित ववर्देशी मुिा सष्छचनत कायम गनुथ
- 110. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 1.तुलनात्मक लाभ भएका कृ वष, जडीबुिी, जलववद्युत तर्ा पयथिन जस्ता िेरको ववकास गरी उत्पार्दन अमभवृद्र्ि गने । 1. कृ वष तर्ा वनपैर्दावारमा आिाररत उद्योगलाई प्रोत्साहहत गररनेछ। 2. पयाथप्त जलववद्युत उत्पार्दनबाि आन्त्तररक ववद्युत माग पूरा गरी सोको ननयाथत गने व्यवस्र्ाद्वारा ववर्देशी मुिा आजथनमा वृद्र्ि गररनेछ । 3. अन्त्तराथष्टिय आबद्िता ववस्तार र नयाुँ पर्दमागथ तर्ा र्प पयथिकीय स्र्लको ववकास गरी पयथिन िेरबाि ववर्देशी मुिाको आजथन वृद्र्ि गररनेछ । 4. ननयाथतयोग्य वस्तु लगायतका उत्पार्दनशील िेरमा कजाथ प्रवाहलाई सुलभ, सरल र सस्तो बनाई यी िेरमा कजाथ ववस्तार गररनेछ । 5. ननयाथतयोग्य वस्तुको पहहचान गरी उत्पार्दन बढाइनेछ । 6. आयात व्यवस्र्ापन र ननयाथत प्रवद्थिन गने वस्तु तर्ा सेवाको उत्पार्दन वृद्र्ि गररनेछ ।
- 111. रर्नीनत र कायथनीनत 2.वस्तु र सेवाको उत्पार्दन अमभवृद्र्ि र अनावश्यक आयात ननयन्त्रर् गरी आयात व्यवस्र्ापन गने । 1. र्दलहन, तेलहन, र्लर् ू ल, जुत्ता, मसमेन्त्ि, कपडा, र्लाम जस्ता कृ वष तर्ा औद्योर्गक वस्तुहरूको उत्पार्दनलाई बढावा हर्दइनेछ । 2. ववद्युत उत्पार्दनमा वृद्र्िगरी ववद्युतीय उपकरर्को प्रयोगमा सहुमलयतको व्यवस्र्ा गरी पेिोमलयम पर्दार्थ, ग्यास तर्ा कोइलाको आयातलाई व्यवस्र्ापन गररनेछ । 3. कम गुर्स्तर र अनावश्यक वस्तु तर्ा सेवाको आयातलाई ननरुत्साहहत गनथ कानूनी व्यवस्र्ा गररनेछ । 4. वैर्देमशक व्यापार सम्बन्त्िी नीनतहरूलाई अद्यावर्िक गररनेछ।
- 112. रर्नीनत र कायथनीनत 3.वस्तुगत तर्ा र्देशगत ननयाथत्,बजोर ववस्तार तर्ा वववविीकरर् गने । 1. औद्योर्गक िेर, ववशेष आर्र्थक िेर, ननयाथत प्रशोिन िेर र क्वारेन्त्िाइन सेवाको ववकास गरी ननयाथत अमभवृद्र्ि गररनेछ। 2. एकीकृ त व्यापार रर्नीनतले पहहचान गरेका वस्तु तर्ा सेवा र अन्त्य प्रशोर्ित कृ वषजन्त्य वस्तु तर्ा जडडबुिीको ननयाथतलाई प्रोत्साहहत गररनेछ । 3. ननयाथतकताथहरूको िमता अमभवृद्र्ि र ननयाथत व्यापार सरलीकरर् गरी ननयाथतलाई ववस्तार गररनेछ । 4. आर्र्थक क ू िनीनत र बजार अध्ययनका माध्यमबाि र्प नयाुँ अन्त्तराथष्टिय बजारहरूको पहुुँचमा जोड हर्दइनेछ ।
- 113. रर्नीनत र कायथनीनत 4.शोिनान्त्तर ष्स्र्नत र बाह्य िेर सन्त्तुलन कायम गने । 1. औपचाररक माध्यमबाि ववप्रेषर् आप्रवाहमा वृद्र्ि तर्ा ववप्रेषर् र ववर्देशी लगानीलाई प्रार्ममकता िेरमा पररचालन गनथ कानूनी, संरचनागत र प्रकक्रयागत सुिार र प्रोत्साहनको व्यवस्र्ा गररनेछ । 2. पुुँजी खातालाई सम्भाव्यता अध्ययनका आिारमा छनोिपूर्थ रूपमा क्रमशः पररवत्यथ बनाउुँर्दै लर्गनेछ । 3. मुलुकको हहत हुने गरी सम्भाव्यताका आिारमा ववर्देशमा लगानी क्रमशः खुला गर्दै लर्गनेछ ।
- 114. रर्नीनत र कायथनीनत 5.ववर्देशी ववननमय सष्छचनत गने । 1. ववर्देशी ववननमय नीनतलाई पुनरावलोकन गर्दै लर्गनेछ । 2. भारतीय मुिाको ववननमय सष्छचनत वृद्र्ि गनथ भारततर् थ को ननयाथत प्रवद्थिन र भारतीय पयथिक आगमनमा अमभवृद्र्ि गनथ जोड हर्दइनेछ । 3. ववर्देशी ववननमयलाईउत्पार्दनेशील िेरमा उपयोग गनथ जोड हर्दइनेछ।
- 115. अपेक्षित उपलब्िी • ननयाथतवृद्र्ि र आयात व्यवस्र्ापनमा सुिार भई क ु ल गाहथस्र् उत्पार्दनको अनुपातमा वस्तु तर्ा सेवाको ननयाथत १५ प्रनतशत र आयात ४९ प्रनतशत पुगेको हुने, • शोिनान्त्तर बचतमा रहेको हुने • ववर्देशी ववननमय सष्छचनत कम्तीमा ७ महहनाको वस्तु तर्ा सेवाको आयात िान्त्न सक्ने स्तरमा कायम भएको हुनेछ ।
- 116.
- 117. पृटठभूमम • प्राकृ नतकर मानव मसष्जथत जोखखमबाि मानव जीवन, व्यवसाय, सम्पवत्त र र्दानयत्वको रिावरर् गरी ववत्तीय सुरिा प्रर्दान गनथ बबमा िेरको महत्त्वपूर्थ भूममका रहन्त्छ । • सरकारले बबमाको पहुुँच ववस्तार गने नीनतका सार्ै पशु तर्ा बाली बबमा, सहुमलयतपूर्थ कजाथ बबमा र स्वास््य बबमामा सरकारबाि अनुर्दानको व्यवस्र्ा, वव.सं. २०७२ सालको ववनाशकारी भूकम्पपश्चात् बबमा सम्बन्त्िी जनचेतना अमभवृद्र्िका कारर् अर्थतन्त्रमा यो िेरको योगर्दान क्रमशः वृद्र्ि हुुँर्दै गएको छ । • बबमा िेरमा प्रववर्िको प्रयोग, नवप्रवतथन तर्ा अन्त्तराथष्टिय आबद्िताले सेवाको गुर्स्तर अमभवृद्र्ि भएको छ । सार्ै, ववमभन्त्न प्रकारका बबमालेख ववकास भएको छ भने शीघ्र र्दाबी भुक्तानी प्रर्ाली अगाडड बढेको छ। • जीवन बबमामा आबद्ि जनसङ्खख्या १९ प्रनतशत रहेको छ।
- 118. प्रमुख समस्या • बबमाकोर्दायरा साुँघुरो हुनु, • ग्रामीर् िेर, न्त्यून आय र ववपन्त्न वगथसम्म बबमाको पहुुँच न्त्यून हुनु, • बबमा जोखखम न्त्यूनीकरर्को उपायको रूपमा सवथसािारर्माझ पररर्चत नहुनु, • कृ वष िेरलाई अपेक्षित रूपमा समेट्न नसककनु, • सवथसािारर् नागररकलाई बबमाप्रनत ववश्वस्त बनाउन नसक्नु, • सरल तर्ा शीघ्र र्दाबी भुक्तानी प्रर्ाली अपेक्षित रूपमा ववकास नहुनु,
- 119. चुनौती • बबमाको र्दायरालाईववस्तार गर्दै र्दुगथम िेर, ववपन्त्न पररवार र सबै िेरसम्म पहुुँच पुर्याउनु, • स्वास््य बबमा, लघु बबमा, कृ वष बबमा र सहुमलयतपूर्थ कजाथ बबमाको ववस्तार गनुथ, • संघीय संरचना अनुरूप ननयमनकारी ननकायको ववस्तार गनुथ, • सरल र शीघ्र र्दाबी भुक्तानी प्रर्ालीको तीव्र ववस्तार गनुथ, • बबमा जालसाजी ननयन्त्रर् गनथ संरचनागत व्यवस्र्ा गनुथ,
- 120. अवसर • स्वास््य बबमा,लघु बबमा र सहुमलयतपूर्थ कजाथ बबमा मार् थ त जोखखम न्त्यूनीकरर् राज्यको प्रार्ममकतामा पनुथ, • बबमाप्रनत आमनागररकको चेतना, ववश्वास र भरोसा बढ्र्दै जानु, • जीवन तर्ा ननजीवन बबमा कम्पनीहरूले तीव्र बजार ववस्तार गने नीनत अबलम्वन गनुथ, • भूकम्प तर्ा ववमभन्त्न प्राकृ नतक प्रकोपुको कारर्ले जनमानसमा बबमाप्रनतको आकषथर् बढ्नु, • उद्यम व्यवसायमा बबमाप्रनतको आकषथर् बढ्र्दै जानु,
- 121. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • सुदृढ र ववस्ताररत बबमा सेवाबाि जोखखम न्त्यूनीकरर् मार् थ त उत्र्ानशील समाज र अर्थतन्त्र ननमाथर् । • लक्ष्य • अन्त्तराथष्टिय प्रचलन र अभ्योस अनुरूप बबमा सेवाको ववकास एवम् ववस्तार गरी आर्र्थक, प्राकृ नतक, सामाष्जक एवम् अन्त्य कारर्बाि उत्पन्त्न हुने जोखखमलाई बबमाको र्दायरामा ल्याई ववत्तीय जोखखम न्त्यूनीकरर् गने । • उद्र्देश्य • बबमा िेरलाई प्रभावकारी र हर्दगो बनाई र्दुगथम तर्ा न्त्यून आय भएका वगथ लगायत समाजका सबै तह र कारोबारमा बबमा सेवाको पहुँच पर्याउन ।
- 122. रर्नीनत तर्ा कायथनननत 1.बबमा सेवालाई प्रभावकारी र प्रनतस्पिी बनाउन तर्ा बीममतको हकहहत सुननष्श्चत गनथ नीनतगत, कानूनी र संस्र्ागत सुिार गने । 1. बबमा सम्बन्त्िी ववद्यमान कानूनलाई समाय सापेि पररमाजथन गररनेछ । 2. ववद्यमान अन्त्तराथष्टिय पररवेश अनुरुप बबमकहरुको जोखखम न्त्यूनीकरर्का लार्ग जोखखममा आिाररत सुपरीवेिर् प्रर्ाली लागू गररनेछ । 3. बबमा िेरको ननयमनलाई सबल, प्रभावकारी र व्यावसानयक बनाउन ननयामक ननकायको िमता अमभवृद्र्ि गररनेछ । 4. संघीय संरचना बमोष्जम ननयामक तर्ा बबमा कम्पनीको पुनसंरचना तर्ा ववस्तार गररनेछ ।
- 123. रर्नीनत तर्ा कायथनननत 2.बबमा सम्बन्त्िी अन्त्तराथष्टिय प्रचलन, अभ्यास तर्ा मापर्दण्डको आिारमा बबमा सेवा प्रर्दान गने । 1. बबमक तर्ा बबमा मध्यस्र्कताथहरूको ननरीिर् तर्ा अनुगमन कायथलाई र्प प्रभावकारी बनाई अन्त्तराथष्टिय स्तरको बबमा सेवा प्रर्दान गररनेछ। 2. मध्यस्र्कताथको रूपमा रहेको तेस्रो पि सहजकताथ ववकास सम्बन्त्िी कानूनी व्यवस्र्ा गरी लागू गररनेछ| 3. बाली तर्ा पशुपन्त्छी बबमा लगायतको मौसमी बबमालाई सबलीकृ त गर्दै र्प ववस्तार गररनेछ | ननवृवत्तभरर् योजना, सरकारी भवन एवम् सम्पवत्तको बबमा लगायतका बबमा सम्बन्त्िी अध्ययन गरी उपयुक्त लागू गररनेछ। 4. बबम र्दाबी प्रकक्रया सरलीकरर् गनथ शीघ्र र्दाबी भुक्तानी प्रर्ाली ववकास गररनेछ । 5. बबमकको लगानीयोग्य रकमलाई सुरक्षित तर्ा प्रनतर्लमुखी िेरमा लगानी गने वातावरर् तयार
- 124. रर्नीनत तर्ा कायथनननत 3.बबमा व्यवसायलाई सामाष्जक संरिर्को एक महत्वपूर्थ आिारस्तम्भको रुपमा ववकास गने । सार्ै, बबमा सेवाको ववस्तार गरी न्त्यून आय भएका वगथ लगायत सम्पूर्थ नागररक एवम ् िेरमा पहुुँच पुर्याउनका लार्ग उपयुक्त संयन्त्रको ववकास गने । 1. बबमाको पहुुँच पुग्न नसक े का िेर लगायत प्रत्येक स्र्ानीय तहमा जीवन तर्ा ननजीवन बबमा कम्पनीको शाखा कायाथलय ववस्तारलाई प्रवद्थिन गररनेछ । 2. स्र्ानीय तह तर्ा सामुर्दानयक संस्र्ासुँगको सहकायथमा र्दुगथम तर्ा ग्रामीर् िेरहरूमा बबमा सम्बन्त्िी चेतना अमभवृद्र्ि गररनेछ । 3. स्वास््य बबमालाई सबै ष्जल्लामा ववस्तार गररनेछ । 4. र्दुगथम, वपछडडएको िेर तर्ा न्त्यून आय भएका वगथका लार्ग लक्षित गरी प्रोत्साहन सहहतको लघु बबमा लागू गररनेछ ।
- 125. अपेक्षित उपलब्िी • बबमासम्बन्त्िी ननयामक संस्र्ाको िमता अमभवृद्र्ि भएको हुने, • न्त्यून आय भएका नगाररक, र्दुगथम र वपछडडएका िेर लगायत हरेक स्र्ानीय तहसम्म बबमा सेवाको पहुुँच ववस्तार भएको हुने, • जीवन बबमा तर्ा स्वास््य बबमामा आबद्ि जनसंख्या ६० प्रनतशत पुगेको हुने • कृ वष बबमाको पहुुँच १० प्रनतशत कृ षकमा पुगेको हुनेछ ।
- 126.
- 127. पृटठभूमम • स-सानो रूपमाछररएर रहेको बचतलाई उत्पार्दनशील िेरतर् थ प्रवाहहत गरी राष्टिय पुुँजी ननमाथर्, औद्योगीकरर् तर्ा अर्थतन्त्रको ववकास र ववस्तार गनथ पुुँजी बजारको महत्त्वपूर्थ भूममका रहेको हुन्त्छ। • संवविानले पररलक्षित गरेको स्वतन्त्र र स्वािीन अर्थतन्त्र ननमाथर् गनथ आन्त्तररक तर्ा बाह्या पुुँजी पररचालन गनुथपने भएकाले पुुँजी बजारको स्वच्छ, प्रनतस्पिी र हर्दगो ववकास आवश्यकता रहेको छ । • नेपालमा पुुँजी बजारको ववकास क्रममक रूपमा अगाडड बढेको तर्ा वस्तु ववननमय बजार प्रारष्म्भक चरर्मा रहेकाले नीनतगत तर्ा संरचनागत पररवतथन गरी बजारलाई र्प स्वच्छ, प्रनतस्पिी तर्ा ववश्वसनीय बनाउुँर्दै र्ितोपर बजार तर्ा वस्तु बबननमय बजारमा लगानीकताथको पहुुँच अमभवृद्र्ि गनथपने भएको छ ।
- 128. प्रमुख समस्या • र्ितोपरकोप्रार्ममक बजार र्देशभर ववस्तार भए तापनन र्दोस्रो बजार ववस्तार हुन नसक्नु, • र्ितोपर बजारमा उत्पार्दनमूलक र वास्तववक िेरका संस्र्ाहरूको सहभार्गता न्त्यून हुनु, • गैरआवासीय नेपाली तर्ा ववर्देशी संस्र्ागत लगानीकताथलाई र्ितोपर बजारमा आकवषथत गनथ आवश्यक नीनतगत तर्ा कानूनी व्यवस्र्ा नहुनु, • र्ितोपर व्यवसायीमा व्यावसानयकता तर्ा प्रनतस्पिाथत्मक िमताको अभाव हुनु, • संस्र्ागत सुशासनको अभ्यास कमजोर हुनु, • लगानीकताथमा ववत्तीय सािरताको कमी हुनु, • र्ितोपर सम्बन्त्िी उपकरर्को वववविीकरर् हुन नसक्नु, • र्ितोपर कारोबारको लागत उच्च हुनु, • र्दोश्रो बजारमा र्ितोपरको मूल्यमा अस्वभाववक र अत्यार्िक उतार चढाव हुनु,
- 129. चुनौती • र्ितोपरको र्दोस्रोबजार र्देशव्यापी रूपमा ववस्तार गनुथ, • संस्र्ागत लगानीकताथ मभत्र्याउनु, • र्ितोपर बजारलाई पारर्दशी, प्रनतस्पिी, स्वच्छ र ववश्वसनीय बनाउनु, • बण्ड, डडवेन्त्चर लगायत पुुँजी बजारका उपकरर्को ववस्तार गनुथ, • उत्पार्दनमूलक र वास्तववक िेरलाई पुुँजी बजारमा मभत्र्याउनु, • वैकष्ल्पक लगानी कोष (Private Equity, Venture Capital and Hedge Fund) को ववकास गनुथ • वस्तु ववननमय बजारलाई स्र्ानीय वस्तुसुँग आबद्ि गराई र्देशको कृ वष िेरको समेत स्तरोन्त्ननत हुने गरी बजारको ववकास गनुथ,
- 130. अवसर • राजनीनतक तर्ानीनतगत ष्स्र्रता र स्र्ानयत्वको वातावरर्, • वास्तववक िेरका संगहठत संस्र्ाको प्रवेशलाई प्रोत्साहहत गनथ आवश्यक कानूनी तर्ा नीनतगत व्यवस्र्ा हुनु, • पुुँजी बजारमा गैरआवासीय नेपालीको आकषथर् बढ्र्दै जानु, • र्ितोपर बजारमा सवथसािारर् लगानीकताथको आकषथर् बढ्र्दै जानु, • सूचीकृ त कम्पनी तर्ा र्ितोपर व्यवसायीको सङ्खख्या वृद्र्ि हुनु, • प्रार्ममक बजार र्देशव्यापी रूपमा ववस्तार हुनु, • स्वचामलत कारोबार प्रर्ालीको ववकास हुनु,
- 131. सोच, लक्ष्य रउद्र्देश्य • सोच • स्वच्छ, प्रनतस्पिी र र्राककलो र्ितोपर तर्ा वस्तु ववननमय बजार मार् थ त राष्टिय पुुँजी ननमाथर् । • लक्ष्य • सबल, गनतशील र ववश्वसनीय र्ितोपर तर्ा वस्तु ववननमय बजारको ववकास मार् थ त लगानी आकवषथत गने । • उद्र्देश्य • र्ितोपर तर्ा वस्तु ववननमय बजारलाई पहुुँचयोग्य, स्वच्छ र ववश्वसनीय बनाउनु ।
- 132. रर्नीनत तर्ा कायथनननत 1.र्ितोपर तर्ा वस्तु ववननमय बजारलाई स्वच्छ, प्रनतस्पिी र ववश्वसनीय बनाउनुका सार्ै यसको िेर तर्ा र्दायरा अमभवृद्र्ि गने । 1. बजारको स्वस्र् ववकासका लार्ग प्रार्ममक ननटकाशनमा अन्त्तराथष्टिय स्तरमा प्रचमलत मूल्य ननिाथरर् प्रर्ाली र र्दोस्रो बजारको प्रर्ाली परीिर् (System Audit) लगायतको व्यवस्र्ा गररनेछ । 2. क्र े डडि रेहिङ्खग एजेन्त्सी स्र्ापना सम्बन्त्िी संस्र्ागत व्यवस्र्ा गररनेछ । 3. र्ितोपर बजारमा वास्तववक िेरका कम्पनीलाई मभत्र्याउन आवश्यक प्रोत्साहनमूलक व्यवस्र्ा गररनेछ । 4. नेपाली स्र्ानीय वस्तुको समेत प्रवद्थिन हुने गरी वस्तु ववननमय बजारको ववकास गररनेछ । 5. क्रर्परको र्दोस्रो बजारलाई सकक्रय एवम् प्रभावकारी बनाइनेछ । 6. सूचना प्रववर्ि लगायत नवीनतम प्रववर्िको उपयोग गरी र्ितोपर बजारलाई आिुननकीकरर्
- 133. रर्नीनत तर्ा कायथनननत 2.कानूनी, संस्र्ागत र संरचनागत सुिार गरी र्ितोपर तर्ा वस्तु ववननमय बजार सछचालन तर्ा ननयमन प्रर्ालीलाई अन्त्तराथष्टिय स्तरको बनाउने । 1. र्ितोपर बजार सम्बन्त्िी ववद्यमान कानूनी व्यवस्र्ाहरूको पुनरावलोकन, िटि ऐनको तजुथमाका सार्ै वैकष्ल्पक लगानी कोष ननयमन व्यवस्र्ा सुदृढ गररनेछ। 2. वस्तु ववननयम बजारको र्दि एवम् प्रभावकारी सछचालनका लार्ग आवश्यक कानूनी पूवाथिार तर्ा अन्त्य आिारभूत संरचनाको ववकास गररनेछ। 3. नेपाल र्ितोपर बोडथको िमता अमभवृद्र्ि गरी बजार ननयमनलाई र्प प्रभावकारी बनाइनेछ । 4. पुुँजी बजार सम्बन्त्िी अध्ययन, अनुसन्त्िान तर्ा प्रमशिर्का लार्ग संस्र्ागत प्रबन्त्ि गररनेछ ।
- 134. रर्नीनत तर्ा कायथनीनत 3.र्ितोपर बजारमा साना र स्वर्देशी तर्ा ववर्देशी संस्र्ागत लगानीकताथको आकषथर् बढाउने । 1. पुुँजी बजार सम्बन्त्िी ननयामक संस्र्ा, सूचीकृ त कम्पनी र र्ितोपर व्यवसायीको सहकायथमा पुुँजी बजार तर्ा वस्तु ववननमय सम्बन्त्िी सािरता अमभवृद्र्ि गररनेछ । 2. सबै स्र्ानीय तहमा प्रार्ममक ननटकाशनको पहुुँच ववस्तार गररनेछ । 3. र्ितोपर बजारमा गैरआवासीय नेपाली तर्ा अन्त्तराथष्टिय ववत्तीय संस्र्ाको सहभार्गता गराउन आवश्यक कानूनी व्यवस्र्ा गररनेछ । 4. र्ितोपर बजारमा लगानी तर्ा जोखखम न्त्यूनीकरर्का लार्ग आवश्यक ववत्तीय उपकरर्हरूको ववकास गररनेछ ।
- 135. अपेक्षित उपलब्िी • योजनाकोअन्त्त्य सम्ममा सावथजननक र्ितोपरमा लगानी गने जनसङ्खख्या ४.४ प्रनतशतबाि २० प्रनतशत पुगेको हुने, • नेपाल र्ितोपर बोडथको ननयमन तर्ा सुपररवेिर् िमता अमभवृद्र्ि भएको हुने, • र्ितोपर तर्ा वस्तु ववननमय बजार सम्बन्त्िी कानूनी व्यवस्र्ा सुदृढ भई र्ितोपर कोरोबार लागत कम भएको हुने, • र्ितोपर बजारमा वास्तववक िेरको सूचीकृ त संस्र्ाको सङ्खख्या वृद्र्ि भएको हुने, • पुुँजी बजारसम्बन्त्िी सािरता व्यापक र सुदृढ भएको हुने, • लगानी तर्ा जोखखम न्त्यूनीकरर्को लार्ग ववमभन्त्न ववत्तीय उपकरर्हरूको व्यवस्र्ा भएको हुने, • स्वतन्त्र मूल्य ननिाथरर्को ववर्ि लागू भएको हुने, • र्ितोपर बजारमा राष्टिय तर्ा अन्त्तराथष्टिय संस्र्ागत लगानीकताथको प्रवेश भएको हुने,