1. Îðøèë .......................................................................................................................................... 1
Нэгдүгээð бүëэг ............................................................................................................................ 1
1.1 Ñэдâèéí øèíэëэг òàë ........................................................................................................ 2
1.2 Ñэдâèéí çîðèëгî, çîðèëò................................................................................................... 2
1.3 Ñóдëàгдñàí бàéдàë ........................................................................................................... 3
Хîёðдóгààð бүëэг ........................................................................................................................ 3
2.1 Хîòûí íîгîîí бàéгóóëàìæ бîëîí öэöэðëэгæ¿¿ëэëòèéí òºëºâ бàéдàë .......................... 3
2.2 Нèéòèéí эçэìøëèéí íîгîîí бàéгóóëàìæ: ........................................................................ 4
2.3 Нîгîîí бàéгóóëàìæèéí үíдñэí эëеìеíòүүд .................................................................... 5
2.4 Бàéгàëь öàг óóð .................................................................................................................. 8
2. 5 Гîëûí òàòìûí хөðñ: ........................................................................................................ 10
Îðøèë
Óëààíбààòàð хîòûí öэöэðëэгæèëòэíд ºдèé бîëòîë хэðэгëэæ èðñэí 14 îâгèéí 29 òºðºëд
хàìààðàх 47 ç¿éëèéí ìîд, ñººгèéí òàðхàö, бîòàíèê øèíæ, ¿ðæ¿¿ëэх àðгà, àøèгëàх
хэëбэðèéí òàëààð òîдîðхîéëîëòûг хèéæ, öààøèд гîёë ÷èìэгëэëèéí øèíæèéг íь хàðгàëçàí
òàðèх óðгàìëàà ñîíгîí, òàðьæ óðгóóëàх íь хîòûг öэöэðëэгæ¿¿ëэх бîëîí îð÷íîî òîхèæóóëæ
ñàéхàí бîëгîхîд òóñ бîëíî.
Бèд íîгîîí ìîд, íîгîîí îð÷èíг¿éгээð эíэ çóóíд ¿ë àìьдàð÷ ÷àдíà.
Нэгдүгээр бүлэг
Óëààíбààòàð хîòûí àгààðûí бîхèðдëûí хэìæээ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿дэд эð÷èìòэé íэìэгд эæ
бàéгàà íь àçîíû дàâхàðгà íèìгэð÷ дэëхèéí дóëààðàëòàé хîëбîîòîé бөгөөд хүí àìûí
эðүүë ìэíд, хүðээëэí бàéгàà îð÷èíд ñөðгөөð íөëөөëæ бàéíà.. Ү¿íээñ гàðàх хàìгèéí гîë
àðгà çàì бîë íîгîîí бàéгóóëàìæ ëàíдøàôò хèéх ÿâдàë þì. Нîгîîí бàéгóóëàìæ íь
àгààðûг öэâэðø¿¿ëæ ÷èéгø¿¿ëдэгээñ гàдíà бàðèëгà бàéгóóëàìæèéí гàдíàх ºíгº òºðх,
х¿ì¿¿ñèéí àæèëëàæ àìьдðàх òîхьòîé íºхöëèéг б¿ðд¿¿ëæ, хîòûí эêîñèñòеìèéг çîхèöóóëæ
бàéдгààðàà ºíдºð à÷ хîëбîгдîëòîé.
Нэг гà îé ìîд ñººг íь 18 ñàÿ øîî ìеòð àгààðûг öэâэðø¿¿ëæ, óòàà óíèàðûí 30-35 %-èéг
ººðòºº øèíгээдэг бºгººд ºâëèéí óëèðàëдàà íàâ÷ øèëì¿¿ñг¿é бîëñîí ¿едээ ÷ àгààðûí
бîхèðдëûг 40 % х¿ðòэë бàгàñгàæ дóó ÷èìээг èхээхэí бóóðóóëдàг. Яëàíгóÿà íàâ÷èò ìî д дóó

2. ÷èìээíèé 30 %г çàìхðóóëæ òîîñ øîðîîг 20-76 % х¿ðòэë ººðòºº øèíгээæ хэò хàëàëò бîëîí
хºðºëòèéг 2-3 хэì бóóðóóëàí хîò ñóóðèíд бè÷èë óóð àìьñгàëûг бèé бîëгîдîг.
Àñôàëьò ÷óëóóí çàì òàëбàé б¿хèé бàðèëгà бàéгóóëàìæ èхòэé гàçàð àгààð èë¿¿ хàëóóí
б¿г÷èì бàéдàг òóë òэð хàâèéí íîгîîí бàéгóóëàìæ íь îð÷èí òîéðíûхîî àгààðûí
÷èéгøèëèéг 4-7 % íэìэгдүүëæ íàðíû хэò хàëàëòûг 10 -15 дàхèí бàгàñгàдàг гэæ эðдэìòэд
íîòîëæээ. ¯¿íээñ ¿çэхэд íîгîîí бàéгóóëìæèéí à÷ хîëбîгдîë àñàð èх бºгººдэíэ íь ìàíàé
îðíû бîëîâñðîë ñîёëûí гàçðûí ñàëбàð бîëîх èх дээд ñóðгóóëèóдàд х¿¿хэд ñóðàг÷, îþóòàí
çàëóóñ, бàгø, àæèë÷èд èхээð òөâëөðñөí бàéдàг ó÷èð òэдэíд çîðèóëñàí íîгîîí бàéгóóëàìæ,
òàâ òóхòàé бàéдàë, àìðàхàд çîðèóëñàí çîðèóëàëòûí òàëбàé òóéëûí хîìñ бàéдàг. Тèéìээñ
¿¿íèéг çºâ òºëºâëºæ хэðэгæ¿¿ëэхэд ñэдâèéí ¿íдэñëэë îðøèíî.
1.1 Ñýäâèéí øèíýëýã òàë
Óëààíбààòàð хîòûí àгààðûг бîхèðдóóëæ бàéгàà х¿÷èí ç¿éë¿¿дèéí íэг бîë àхóéí бîëîí
¿éëдâэðèéí гàðàëòàéхîг хàÿгдàë, óòàà òîðòîг, òîì æèæèг óóðûí çóóх, гэð хîðîîëëûí
óóðûí çóóхíààñ гàð÷ бóé óòàà óíèàð, àâòî ìàøèíààñ гàð÷ бóé ò¿ëøíèé óòàà гэх ìэò÷èëэí
àñàð èхээð бîхèðдîæ бàéíà. ¯¿íòэé хîëбîîòîéгîîð íîгîîí бàéгóóëàìæèéí òºëºâëºëò ìîд,
бóò ñººг, öэöэðëэгò бàéгóóëàìæ òºëºâëºæ ºгºх øààðдëàгàòàé. Èéìд бèд Хàí-Óóë д¿¿ðгèéí
Çàéñàí òîëгîéд бàéðëàх Хºдºº Àæ Àхóéí Èх Ñóðгóóëèéí бàðèëгà дèçàéí бîëîí гàдíà
дîòîð òàëûí íîгîîí бàéгóóëàìæèéг òºëºâëºæ Ìîíгîë îðîíд òºдèéг¿é гàдààдûí ºíдºð
хºгæèëòэé бóñàд îðíóóдûíÈх Дээд Ñóðгóóëèóдòàé д¿éöэх¿éö çàгâàð øèéдëèéг òóñгàæ,
îþóòíóóдûí ñóð÷ бîëîâñðîх, òàâ òóхòàé бîëîí ºíгº ¿çэìæòэé öэâэð îð÷èíг б¿ðд¿¿ëæ ºгºх,
ìºí гэðэëò¿¿ëэг, çàì òàëбàé, óñàí îðгèëóóð, àðхèòеêòóðûí çîхèîìæ эëеìеíò¿¿д
èéí
îíîâ÷òîé øèéдë¿¿дèéг òóñгàхàд îðøèíî.
1.2 Ñýäâèéí çîðèëãî, çîðèëò
Хºдºº Àæ Àхóéí Èх Ñóðгóóëèéí бàðèëгà бàéгóóëàìæèéí дèçàéí, ò¿¿íèé íîгîîí
бàéгóóëàìæ бîëîх ìîд, бóò, ñººг ÷èìэгëэëèéí óðгàìàë, öэöэгò бàéгóóëàìæ, àðхèòеêòóðûí
бàгà эëеìеíò çîхèîìæóóдûг çàгâàð бîëгîí гàðгàæ, ìºí ëàíдøàôò àðхèòеêòóðûг ººðèéí
îðîíд хºгæ¿¿ëэх, дîòîð гàдíà òîхèæîëòûг èæ б¿ðíээð íь òºëºâëºæ дэëхèéí æèøèгò
íèéöñэí òîì ñóðгóóëь бîëгîхîд ñэдâèéí çîðèëгî îðøèíî. Ýíэх¿¿ çîðèëгîдîî х¿ðэхèéí
òóëд дàðààх çîðèëòóóдûг òàâьæ бàéíà. ¯¿íд:
Тóхàéí б¿ñ íóòгèéí бàéгàëь öàг óóð, хºðñ, ôèçèê гàçàðç¿éí îíöëîгèéг ñóдëàх
Нîгîîí бàéгóóëàìæèéí øèéдэë бîëîí àðхèòеêòóðûí эëеìеíò¿¿дèéí øèíэëэг òàëûг ñóдëàх
Нîгîîí бàéгóóëàìæ òºëºâëºëòèéí çóðгóóдûг дàðààх ïðîгðàìóóдûг àøèгëàæ ¿éëдэх
Atocad
Photoshop

3. 3D max,
1.3 Ñóäëàãäñàí áàéäàë
Ìàíàé îðíû îéí ñàí 18.3 ñàÿ гà бºгººд îé ìîдîîð б¿ðхэгдñэí òàëбàé íь 12.9 гà бóþó
íóòàг дэâñгэðèéí 8.2 %, ¿¿íээñ øèëì¿¿ñò íàâ÷èò ìîдíû îéí òàëбàé íь 10.5 ñàÿ бóþó 6.7 %
бàéгàà бºгººд эíэ ¿ç¿¿ëэëòээð îéí íººöººð хîìñ îðíû òîîíд бàгòдàг. Ìîíгîë óëñ Àçè
òèâèéí òºâ хэñэгò îðøдîг бºгººд дàëàé òэíгèñээñ àëñëàгд эх гàçðûí эðñ òэñ óóð
ñàí
àìьñгàëòàé, хóð òóíàдàñ бàгàòàé, дàëàéí ò¿âøíээñ дóíдæààð 1580 ì дээø ºðгºгдñºí
îíöëîгòîé.
Ìîíгîë îðíû íóòàг дэâñгэðèéí 42.5 % гîâь öºëèéí б¿ñ эçэëæ Ìîíгîë îðîí
бàéíà.
гàçàðç¿éí бàéðøèë, óóð àìьñгàëûí íºхöºë, гàçàð íóòгèéí гàдàðгûí хэâ øèíæ, эêîëîгèéí
òîгòîëöîîíû хóâьд öºëæèëòèéí àþóëд ºðòºх íэí эìçэг, ÷èéг дóòìàг хóóðàé б¿ñ íóòàгò
бàгòдàгèéí óëìààñ гàí, öºëæèëòºíд íэðâэгдñээð èðñэí.
Хºдºº Àæ Àхóéí Ñóðгóóëь íь àíх 1950-ààд îíîîñ хîéø Öэðгèéí эìíэëэгèéí çîðèóëàëòààð
бàðèгдàæ бàéñàí. Ýíэ ¿ед óëñ òºðèéí øèíэ÷ëэëò гàðñíû óëìààñ эíэ бàðèëгûг àøèгëàх
øààðдëàгàг¿é бîëñîí. 1958 îíд Ìîíгîë Óëñûí Èх Ñóðгóóëèéí çàðèì àíгèéг ñàëгàí эíэ
бàðèëгàд í¿¿ëгэí øèëæ¿¿ëñэí. Èíгэæ Хºдºº Àæ Àхóéí Ñóðгóóëь ¿¿ñэí бèé бîëñîí.
Өíººдºð Хºдºº Àæ Àхóéí Ñóðгóóëèéí гàдíàх íîгîîí бàéгóóëàìæ íь бóñàд ñóðгóóëèéг
бîдâîë хàðьöàíгóé èх, àгààðûí хóâьд èë¿¿ öэâэð, эðгэí òîéðîí òîì òàëбàéòàé çэðэг дàâóó
òàëóóдòàé. Ñóë òàëûí хóâьд гэâэë íîгîîí бàéгóóëàìæ бîëîí бàðèëгà бàéгóóëàìæèéí
хóâьд дèçàéí àðхèòеêòóðûí øèéдэë òààðóó бîëíî.
Хоёрдугаар бүлэг
2.1 Õîòûí íîãîîí áàéãóóëàìæ áîëîí öýöýðëýãæ¿¿ëýëòèéí òºëºâ
áàéäàë
Хîòûí íîгîîí бàéгóóëàìæ öэöэðëэгæ¿¿ëэëòèéг х¿í àìûí àæèëëàх àìьдðàхàд
òîхèðîìæòîé гîî ç¿é, àðèóí öэâэð, эð¿¿ë àхóéí íºхöëèéг хàíгàñàí хîòûí îðîí çàéí бè÷èë
óóð àìьñгàëûí òààëàìæòàé îð÷èíг бèé бîëгîæ х¿íèé ¿éë àæèëëàгààíû эëдэâ хîðòîé
íºëººë뺺ñ хàìгààëàх, бàðèëгàæñàí íóòàг дэâñгэðèéí àðхèòеêòóð îðîí çàéí çîхèîìæèéг
ñàéæðóóëñàí бàéхààð òîîöîæ òºëºâëºíº. Хîòûí íîгîîí бàéгóóëàìæ хîò òîñгîíû íèéòèéí
хэðэгöээíèé çîðèóëàëòòàé öэöэðëэгò х¿ðээëэí, öэöэðëэгò òºгºë, îðîí ñóóö,
¿éëдâэðëэëèéí, хîðîîëëûí ÷àíàðòàé öэöэðëэгò х¿ðээëэí, öэöэðëэгò òàëбàé, öэöэðëэгò
гóдàìæ, ìîдîò гóдàìæ бîëîí ç¿ëэгæ¿¿ëñэí гóдàìæ хàìààðàгдàíà.
Хÿçгààðëàгдìàë çîðèóëàëòòàé íîгîîí бàéгóóëàìæ:

4. Ñóðгóóëь, öэöэðëэг, ÿñëь, эìíэëгèéí бàéгóóëàìæ, àâòî бîëîí òºìºð çàìûí, бàðèëгà
бàéгóóëàìæèéí хàìгààëà ëòûí çóðâàñ, èðгэí îëîí íèéòèéí бàðèëгûí эдэëбэð гàçðûí
öэöэðëэгæ¿¿ëэëò îðíî.
Тóñгàé çîðèóëàëòûí íîгîîí бàéгóóëàìæ öэöэðëэг:
Бîòàíèê öэöэðëэг îðîí ñóóöíû хîðîîëëûг ¿éëдâэðèéí гàçðààñ òóñгààðëàñàí
хàìгààëàëòûí б¿ñ, гóдàìæ òàëбàéí öэöэðëэгæ¿¿ëэëò гóó æàëгà çэðэг хºðñíèé эâдðэë,
эëñíèé í¿¿ëò çэðгээñ хàìгààëñàí íîгîîí ñóóëгàö бîëîí гîë гîðхè, íóóð öººðìèéí эðгèéí
хàìгààëàëòûí çóðâàñ, х¿÷òэé ñàëхè, эëñ öàñíû хóíгàðàëòààñ хàìгààëñàí íîгîîí
бàéгóóëàìæ îðíî. Хîò òîñгîíû íóòàг дэâñгэðò íîгîîí бàéгóóëàìæ èéí öэöэðëэгæ¿¿ëэëò,
бîëîí çàдгàé îðîí çàé хîðøñîí öîгöîëбîð б¿ñ òºëºâëºх íь ç¿éòэé. Хîò ñóóðèí û
бàðèëгàæñàí íèéò òàëбàéí 40 %- ààñ бàгàг¿é öэöэðëэгæ¿¿ëñэí íóòàг дэâñгэð, ñóóöíû
хîðîîëëûí бàðèëгàæñàí íóòàг дэâñгэðèéí 25 %-ààñ бàгàг¿é íь öэöэðëэгæ¿¿ëñэí íóòàг
дэâñгэð эçэëíэ. Хîò òîñгîíû òóхàéí îðîí íóòгèéí хºðñ, óóð àìьñгàëûí íºхöºë, ìºíх öэâдэг
хºðñòэé эñэх, ò¿¿íèé ¿еèéí г¿í çэðгèéг òîîöîæ ñóóëгàöûí òºðºë çîðèóëàëò ò¿¿í÷ëэí
ñóóëгàöûí ìàòеðèàëûг 纺âºðëºí àâ÷ðàх бîëîìæ çэðэгò óÿëдóóëàí öэöэðëэгæ¿¿ëэëò
хèéíэ. Èíгэхдээ хóó÷èí бàéñàí óðгàìàë, ÿëàíгóÿà ìîд, ñººг ¿ðæèë øèìòэé ºíгºí хºðñèéг
àëь бîëîхîîð хàдгàëàí ¿ëдэх çàð÷èì бàðèìòàëíà. Öэöэðë çîðèóëàëò бîëîí íàð
эгèéí
ñàëхèíû íºëººëºë àгààðûí бîхèðдîëò, хºðñíèé íºхöºë çэðэг òóхàéí íºхöºë бàéдàëòàé
óÿëдààòàéгààð ìîд ñººгèéí íэð, òºðºë, òàðèх хэëбэðèéг ñîíгîíî. Бàðèëгà бàéгóóëàìæèéí
ñóóðèéí í¿х óхàх, гàçàð дîîðх ñóâàг øóóдóó
ìàëòàх, ºíдºðæèëòèéí çóðгèéí дàгóó хºðñ
хóóëàх çэðэг гàçàð øîðîîíû àæëûí ¿ед ¿ðæèë
øèìò хºðñíèé ÿëçìàг æñàí ºíгºí ¿еèéг 20 ñì,
ç¿ëгэí хºðñèéг 6-8 ñì хóóëæ àâñàí бàéх ёñòîé.
Óëèàñààð гàíдóó ðàéîíóóдàд хóóðàé ñàëхèíààñ
хàìгààëàх, гàöóóðàààð хîéд ç¿гèéí ðàéîíóóдàд
х¿éòðэëээñ хàìгààëàх çîðèëгîîð хàìгààëàëòûí
çóðâàñûг бàéгóóëàх
Îíöгîé îбúеêòóóдûг ò¿éìðээñ хàìгààëàх гàëд òэñâэðòэé, ìîд ñººгººð öэöэðëэгæ¿¿ëэх
Óñàí ñàí íóóð öººðìèéг хàìгààëàх, ò¿¿íèé óóðøèëòûг бàгàñгàх çîðèëгîîð óñ
хàìгààëàëòûí öэöэðëэг бàéгóóëàх
Öэöэðëэгæ¿¿ëñэí òàëбàéг ìàëààñ хàìгààëàх çîðèëгîîð çàхààð íь 3-5 эгíээгээð ºðгºñëºг
бóò, ñººг òàðьæ хàøèæ хÿçгààðëàх,
Øàðèëûí гàçðûí óðдóóð хºøèг хэëбэðээð ìîд òàðьæ хààх, öэöэðëэгæ¿¿ëэëò хèéх òóñгàé
çîðèóëàëòààð бàéгóóëñàí íîгîîí бàéгóóëàìæóóд îðíî.
2.2 Íèéòèéí ýçýìøëèéí íîãîîí áàéãóóëàìæ:

5. Нèéòèéí эçэìøëèéí íîгîîí бàéгóóëàìæ öэöэðëэгæñэí òàëбàéí àð÷èëгàà, òàðèàëàëò,
íºхºí ñэðгээëò, гэðэëò¿¿ëэг, ðеêëàì ÷èìэгëэëèéг бàéðëóóëàх, çàñâàðëàх, ¿еðèéí дàëàí
ñóâгèéí öэâэðëэгээ, бîðîîíû óñ çàéëóóëàх, дàëд øóгàì ñ¿ëæээíèé çàñâàð ¿éë÷èëгээ,
àðхèòеêòóðûí æèæèг бàéгóóëàìæ хºøºº дóðñгàëûí çàñâàð çэðэг àæëûг ìэðгэæëèéí
бàéгóóëëàгóóд хàðèóöàí г¿éöэòгэдэг бºгººд эдгээð òîхèæîëòûí àæèëд хîòûí òºñ⺺ñ æèë
б¿ð íэг òэðбóì îð÷èì òºгðºг çàðöóóëдàг. Хîòûí íîгîîí бàéгóóëàìæèíд æèë б¿ð 60-100
ìÿí øèðхэг ìîд ñººг òàðьæ 300 -500 ìÿíгàí ìеòð êâàдðàò ç¿ëгèéг íºхºí ñэðгээæ, 6-10
ìÿíгàí ìеòð êâàдðàò òàëбàéд öэöэг òàðьæ óðгóóëдàг. Öэöэðëэ
гæèëò íîгîîí
бàéгóóëàìæèéí àð÷èëгààíд æèë б¿ð 170-200 ñàÿ òºгðºг çàðöóóëдàг.
Óëààíбààòàð хîòûí îéðîëöîî 100 гà гàçàðò ìîд ¿ðæ¿¿ëèéí àæ àхóé бàéдàг бà эíдээñ æèë
б¿ð ìîд àâ÷ íèéòèéí эçэìøëèéí гóдàìæ òàëбàéд íºхºí òàðèàëàëò хèéдэг.
Àðхèòеêòóðûí æèæèг бàéгóóëàìæ хºøºº дóðñгàë, Óëààíбààòàð хîòîд 18 óñà îðгèëóóð ,
í
86 хºøºº дóðñàë бàéдà Хºøºº дóðñгàë àðхèòеêòóðû æèæèг бàéгóóëàìæèéí çàñâàðò
г г. í
æèë б¿ð 20-30 ñàÿ òºгðºгèéг хîòûí
òºñâèéí óðñгàë çàðдëààñ
ñàíх¿¿æ¿¿ëдэг бºгººд 15-20 хºøºº
дóðñгàë çàñàæ øèíэ÷èëдэг. Хîòûí
хэìæээíд íèéò 800 êì 250 гàðóé
òºðëèéí хàéñ хàìгààëàëò бàéдà г.
Æèë б¿ð 10 êì хàéñ øè íээð
ñóóëгàæ, 20-25 êì хàéñ гээí ñэð
çàñâàðëàдàг.
Гэðэëò¿¿ëэг ðеêëàì ÷èìэ
гëэë
Óëààíбààòàð хîòûí хэìæээíд 5572
ø гэðэëò¿¿ëэг÷, 1800
гàðóé
ðеêëàìíû ñàìбàð бàé Хîòûí
дàг.
гэðэëò¿¿ëэг ÷èìэгëэëèéí çàñâàð
¿éë÷èëгээ íь хîòûí òºñ⺺ñ æèë б¿ð 300 ñàÿ òºгðºг çàðöóóëдàг.
Нèéòèéí эçэìøëèéí í îгîîí бàéгóóëàìæ íь ïàðê, ñààд, ñêâеðь, бóëьâàð, àëëеé гэæ
àíгèëдàг. Нèéòèéí хэðэгöээíèé íîгîîí бàéгóóëàìæ íь çºâхº îí ðøèí ñóóг÷дûí àìðàëò
çóгààëгûí àÿ òóхòàé îð÷èг б¿ðд¿¿ëэх òºдèé
í г¿é б¿хíèéòээð çóгààëàí öэíгэх, òîгëîх,
àìðàх íºхöëèéг б¿ðд¿¿ëíэ. Öэöэ ðëэг íь ìîд, ç¿ëэíээñ гàдíà
г àðхèòеêòóðûí бàгà
эëеìеíò¿¿дээñ бүðдñэí бàéíà Ýдгээð эëеìеíò үүдèéí öэöэðëэгò эçëэх хэìæээ íь
¿éë÷ë¿¿ëэг÷дèéí òîîíîîñ хàìààð Àñôàëьò беòî çàì òàëбàé 15 -20 %, ç¿ëэ öэöэгò
íà. í г
òàëбàé 25-30 %, ìîд ñººг 50-60 % òóñ òóñ бàéíà.
2.3 Íîãîîí áàéãóóëàìæèéí үíäñýí ýëеìеíòүүä
Хîòûí íîгîîí бàéгóóëàìæèéг бүðдүүëэг÷ íэгæ хэñгүүд íь гàíö íэгээð þì óó хэñэг бүëгээð
ñóóëгàñàí ìîд ñөөг, èх хэìæээíèé òàëбàéд îëíîîð òàðьñàí ìîдîд, гóдàìæ çàìûí дàгóó

6. ñóóëгàñàí ìîдëîг óðгàìàë, òàðèìàë хàøàà, óðгàìëàí хàøëàгà, íîгîîí хàíà, хàìгààëàëòûí
çóðâàñ, эìæээð çэðгээñ бүðддэг. Ýдгээð íэгæүүд íь
хîîðîíдîî ÿëгàðàх îíöëîгòîé бà òүүíèéг бàéгóóëàх óðгàìëûг
çөâ ñîíгîí àâ÷ óðàí ñàéхíààð хîñëóóëàí бàéгóóëæ
÷àдñàíààð хîò ñóóðèí, бàéøèí бàðèëгûí гàдààд өíгө
үçэìæèéг ÷èìэгëэæ ñàéхàí бîëгîхûí çэðэгöээ хүí àìûí
эðүүë àхóéí íөхöëèéг ñàéæðóóëæ òààëàìæòàé îð÷èíг бèé
бîëгîдîг.
Гàíö íэгээð ñóóëгàñàí ìîд ñөөг/ñîëèòеð/
Ýíэ íь çүëгэí дóíд ìîд бîëîí ñөөгèéг бóñдààñ îíöгîéëîí
гàíö íэгээð òàðьæ ñóóëгàñíûг хэëíэ. Гàíöààð÷èëæ ñóóëгàñàí
ìîд, ñөөг íь òóхàéí îð÷íûг ÷èìэгëэæ ÷àдàхóéö хэëбэð, өíгө
үçэìæ ñàéòàé øèíэñ, гàöóóð, хóñ, óëèàñ, хàéëààñ, ìîíîñ, гîëòбîð, гàíдèгàð çэðэг бàéíà.
Гàíöààð ñóóëгàñàí ìîдîíд гîë èø / øòàìб/ гàðгàæ òèòìèéí хэëбэðèéг бөөðөíхèé, øîâгîð,
öàö, бîðòîгî ìàÿгòàé бîëгîí гîёëûí çàñëàгà хèéñэí бàéх øààðдëàгàòàé. Тэгэхдээ òîì
ìîдîíд òóхàéí óðгàìëûí еðөíхèé өíдðөөñ хàìààð÷ үíдэñíèé бүдүүâ÷ээñ дээø òèòэì
хүðòэë 1,5 ì, íàìхàâòàð ìîд þìóó ñөөгөíд 0,75-1,2 ì хүðòэë ìө÷ðèéг òàéð÷ öэâэðëэí гîë
èøèéг гàðгàíà.
Бүëэг ìîд ñөөг / дðеâеñíàÿ гðóïïà/
Çүëэг бүхèé òàëбàéд ìîд ñөөгèéг 2 òүүíээñ дээø хэд
хэдээð ñóóëгàñàí хэëбэð. Үүíд òîì ìîд 2-3 øèðхэг,
ñөөгèéг òүүíèé өíдөð òèòìèéí хэìæээ,
óðгàìàëæóóë
æ бàéгàà
гàçðûí
òàëбàéí èх
бàгààñ
хàìààð÷ 2
бîëîí
òүүíээñ îëîí
óðгàìëûг хэñэг÷ëэí ñóóëгàíà. Нэг хэñэгò íь íэг бà
хэд хэдэí өөð òөðëèéí ìîд ñөөг бàéæ бîëíî. Ìөí
íэг òөðëèéí ìîдûг өíдөð íàì бàéдëààð óðгóóëàх
òîхèîëдîëд òàíàæ хÿðгàхàд òэñâэðòэé óðгàìëûг
ñîíгîæ àâíà.
Ýгíүүëэí ñóóëгàñàí ìîд ñөөг /Àëëеéíîе íàñàæдеíèе/

7. Çàìûí хàæóóгààð þìóó ÿìàð íэг бàðèëгà бàéгóóëàìæèéí хîёð òàëààð гóдàìæèíд íэг
эгíээгээð ñóóëгàñàí ìîдîд þì. Ýíд
øèíэñ, гàöóóð, íàðñ, çэðэг ìîддûг òàðèíà.
Ìөí öэöэðëэг ïàðêèéí хàìгààëàëòûí
çóðâàñò íэг þìóó хэд хэдэí òөðëèéí ìîд ñөөгèéг эгíүүëэí ñóóëгàíà. Ñөөгөөñ дîëîîгîíî,
íîхîéí хîøóó, гүéëñ, ÷àðгàé, хàðгàíà, çэðгèéг
òàðьæ бîëíî.
Тóæ ìîд /Дðеâеñíûé ìàññèâ/
Èх хэìæээíèé òàëбàéд îëîí çóóí ìîд ñóóëгàñàí
бàéíà. Нэг íь òîìîîхîí ïàðêèéí бàéгóóëàìæèíд
хэðэгëэгдэх бөгөөд íэг þìóó хэд хэдэí òөðëèéí
ìîд ñөөг óðгóóëæ бîëíî.
Нîгîîí хàíà/çеëеíàÿ/
Öэöэðëэгæүүëэëòèéí çîхèîìæîîñ өâөðìөö îíöëîгòîé, бàðèëгà бàéгóóëàìæèéí хàíà,
òóóðгàíд бүðхүүëæ óðгóóëàх þìóó àñàæ àâèð÷,
îðîîæ óðгàдàг. Óðгàìëûí íàéëçóóðûг íÿгòðóóëàí
íэгэí хàâòгàéд óðгóóëàхûí òóëд ÿíç бүðèéí
хэëбэðòэé òүøèг òóëгóóð, òөхөөðөìæ çàíгèдàí
òэдíèéг дàìæóóëàí óðгóóëàх þì. Бàñ óíæèæ
óðгàдàг óðгàìëûг дээâэð хàíàíààñ óíæóóëæ
óðгóóëàí хàíûг бүòээñэí çîхèîìæ þì. Тàíàæ
çàñàх бîëîìæòîé, 2 ì–ээñ дээø өíдөð óðгàдàг
ìîд ñөөгèéг íэг эгíээгээð îéðхîí çэðэгöүүëэí
ñóóëгàæ íîгîîí хàíà бàéгóóëæ бîëíî.
Бîñêеòû
Ýíэ íь öэöэðëэг ïàðêèéí дîòîð çàðèì хэñгèéг

8. бóñдààñ òóñгààðëàñàí бàéдëààð “г”, “ï” ìàÿгòàé þìóó хàгàñ дóгóé “íóì” хэëбэðүүдээð
èхэâ÷ëэí íэг эгíээ ìîд ñөөг ñóóëгàí òàíàæ хÿðгàñàí бàéíà.
Тàðèìàë хàøëàгà / æèâàÿ èçгîðîгдь/
Öэöэðëэгò òàëбàéг хүíèé хөë хөдөëгөөíөөñ хàìгààëàí òóñгààðëàñàí бóþó ïàðêèéí дîòîðхè
àëь íэг хэñгèéг íөгөө хэñгээñ çààгëàñàí хàøëàгà
þì. Тàðèìàë хàøëàгàíд хэðэгëэñэí óðгàìëûг
òàíàæ хэëбэðæүүëэх эñâэë çàñàëò хèéëгүéгээð
өөðèéíх íь òөðх хэëбэðээð гэñэí 2 хэëбэð
бàéдàг. Тàðèìàë хàøëàгàíд èх өíдөð бóñ ñөөгүүд
íîхîéí хîøóó, бүéëñ, ÷àðгàé, òàâèëгàíà çэðгèéг
ñóóëгàâàë òîхèðîìæòîé бөгөөд òàíàæ
хэëбэðæүүëэх, îгòëîхîд òэñâэðòэé æèìñгэíэò
өðөë, хàéëààñ, óдëèг хàðгàíà, гÿëгàð ÷àðгàé
çэðэг бàéæ бîëíî. Тàðèìàë хàøëàгûí өíдөð /2-
3/, дóíд çэðэг /1-2/, íàìхàí /0,5-1/ì гэæ гóðàâ
хóâààíà.
Ýìæээð /бîðдþð/.
Çàìûí хàøëàгàíû гàдíà òàë, çүëэгíèé
çàхààð 0,5 ì–ээñ өíдөðгүé ñөөг,
ñөөгөíöөð òàðèх þì. Ýìæээðò óëààí
хàðгàíà, бîðîëçгîíî, ñèбèðь øàð ìîд,
ìîíгîë дîгîð, ñóðгàð çэðэг хÿðгàдàггүé
íàìхàí óðгàìàë, эñâэë íàìхàí бîëгîæ
бîëîх óðгàìëûг òàðèíà.
Фèгóðíûе çеëеíûе èçдеëèÿ
Ýíэ íь хүí çîðèóдààð íîгîîí óðгàìëûг
ÿíç бүðèéí хэëбэð çàгâàð гàðгàí
òàâьñàí бà çàññàí àìьòíû бîëîí
геîìеòðèéí эëдэâ óðàí дүðñ үүñгэñэí
хèéö þì. Ýíд ìөíх íîгîîí бîëîí íàâ÷, øèëìүүñээ гүâдэг íàâ÷èò øèëìүүñò ìîд ñөөг
бàéхààñ гàдíà îëîí íàñò өâñëөг óðгàìëûг дүðñ гàðгàñàí, үг бè÷ñэí çîхèîìæóóд хàìààðíà.
2.4 Бàéãàëь öàã óóð
Ìîíгîë îðû íóòàг дэâñгэð íь òºâ Àçèé
í í хîéд óóëàðхà хэñгèéг эçэëæ дэëхèé
г í
бºìбºðöгèéí хîéд хàгàñûí дóíдàд ºðгºðºг¿¿дэд бàгòдàг бà дэëхèé хºðñ öà àгààðûí
í г
б¿ñ÷ëэëээñ ¿çâэë дóëààû íººöèéí хэìæээгээðээ ñэð¿¿ óóð àìьñ
í í гàëòàé, ÷èé гøèëèéí

9. хóâьд хóóðàé бà хóóðàéøèëòòàé íóòàгò îðíî. Дàëàé ò¿âøíээñ дээø 1580 ì ºð
í гºгдñºí
1569.9 ìÿí ì3 íóòàгòàé эх гàçðûí óóð àìьñгàëòàé ìóæèд îðøдî Гàçàðç¿éí бàéðøëûí
г.
хóâьд Óëààíбààòàð хîò íь ìîíгîë îðíû гàçàð òàðèàëàíгèéí òºâ б¿ñèéí ÷èéгëэгд¿¿ ñэð¿¿í
дээд б¿ñэд хàðúÿàëàгддàг бàéíà.
Öàг óóðûí Óëààíбààòàð ñòàíöûí îëîí æèëèéí дóíдæààð àгààðûí дóíдàæ òеìïеðàòóð -
3.50 ñ çàðèì æèë 50 ñ íэ. ºâëèé óëèðàëд à
х¿ð í гààðûí òеìïеðàòóð -25-350 ñ х¿ðòэë
хэëбэëçдэг. Æèëд дóíдæààð 250-270 ìì òóíàдàñ óíàдàгààñ 228 ìì дóëààíû óëèð àëд 4-10
ñàðд ó íàдàг. Àгààðûí хàðьöàíгóé ÷èéгøèë дó íдæààð 49% бàé Öàñà б¿ðх¿¿ëèéí
íà. í
íèìгэí дºíгºæ 1-5 ñì бàéíà. Хºðñ íь 2.5 -4 ì г¿í хºëдºíº. 4 -5 ñàðд хºðñíèé óñíû ò¿âøèí
èх дîîøèëдîг ó÷ðààñ хºðñíèé óñàí хàíгàìæ эðñ ìóóддà Хºðñíèé дàâхàðгà хºëдñºíèé
г.
дàðàà öàñàí б¿ðх¿¿ë òîгòîæ 3 -ð ñàðûí ñ¿¿ë÷ээð хºðñíèé дàâхàðгà гэñэхээñ ºìíº àðèëдàг
ó÷ðààñ хºðñíèé ÷èéгèéí хóðèìòëàë íºëººг¿é. Хàâðûí óëèðàëд àðàé èë¿¿ òóíàдàñ óíàдàг.
Óëààíбààòàð хîò îð÷èìд хàâàð íîгèéí дóíдàæ òеìïеðàòóð +5 ñ -г дàéð÷ òî
хî гòâîðòîé
дóëààðàх í ь 5-ð ñàðû 13 ààñ эхэë э. Нàðíû гèéг¿¿ëэëòèéí ¿ðгэëæëэх хóàöàà
í í í г
¿¿ëøèëòèéí бîëîí гàçàðç¿éí íºхöºë бàéдàë öà óóðûí бàéдëààñ хàìààðíà. Тóхàéëбàë
г
Óëààíбààòàð хîòûí íàðíû гèéг¿¿ëэëòèéí хóгàöàà 5 ñàðд 288 öàг бàéñàí бîë, 7 -ð ñàðд 258
öàг бóþó дàðóé 30 öà гààð бàгà бàé гàà íь э ñàðд íàðíû º
íэ íдºð хàì гèéí дээд öэгòээ
х¿ðдэг бîëîâ÷ ¿¿ëøèëò íь бóþó б¿ðхэ ºдºð íэìэгдэæ èðдэгээð òàéëбàðëàгдàíà. Нàðíû
г
гèéг¿¿ëэëòèéí бîдèò хóàöàà дээðхíºхöºë бàéдëààñ хàìààðà
г í ºдðèéí ¿ðгэëæëэх
хóгàöààíû 50-80 %-г эçэëдэг бàéíà. Гàçðûí гàдàðгàд èðæ бàéгàà дóëààíû ¿íдñэí эх бóëàг
íь íàðíààñ èðдэг íèéëìэë öàöðàг þì. Ýíэ íь íэг òàëààð àгààð ìàíдàë бîëîí ¿¿ë çэðэгò
ñàðíèñàí ñàðíèìàë öàöðàгààñ б¿ðдэíэ.
Ìîíгîë íóòàгò дóíдæààð 4000 -4800 êàëîðè íèéëìэë öàöðàг íэг хàâòгàé дºðâºëæèí ìеòð
òàëбàéд íэг æèë òóñдà бàéíà. Ìî
г íгîë óëñû í
í èéñëэë Óëàà íбààòàð хîòíь Хэ íòèéí
íóðóóíû бàðóóí хэñэгò дàëàéí ò¿âøíээñ дээø 1500 ì íдºðò Бîгдхàí, Ñîíгèíîхàéðхàí,
º
×èíгэëòэé, Бàÿíç¿ðх óóëñààð х¿ðээëэгдэí îðøдîг. Ñàëхèíû ÷èгëэë íь èхэâ÷ëэí бàðóóí
хîéíîîñîî ñàëхèëдàг.
Гàçðûí гàдàðгà хөðñíèé хэâ øèíæ ÷àíàð
Бîгдхàí óóë íь ç¿¿íээñ бàðóóí òèéø ÷èгëэñэí гîë íóðóó ò¿¿íèé бóñàд ñàëбàð óóëñààñ
б¿ðдэíэ. Бîгдхàí óóëûí хàìгèéí ºíдºð îðгèë íь дàëàéí ò¿âøíээñ дээø 2268 ìеòðò
ºðгºгдñºí. Öэöээ г¿í þì. Бîгдхàí óóëàíд 2000 ìеòðээñ дээø ºðгºгдñºí îðгèëóóд б¿хèé
эðòíèé òэгøðэëòèéí гàдàðгà гîëëîíî.
Теêòîíèê эëэгдëèéí хэâ øèíæèò хîòгîð, г¿дгэð
Ýëэгдэë хóðèìòëàëûí хэâ øèíæèò хîòгîð, г¿дгэð
Хóðèìòëàëûí хэâ øèíæèò хîòгîð, г¿дгэð
Хºðñ íь гàçðûí дàâхàðгàд ¿е ¿¿ñгэí ¿¿ñдэг. Хºðñ б¿ðэëдэхэд îëîí çóóí æèë øààðдàгдàх
бºгººд ò¿¿íд öàг àгààðûí íºхöºëд бîëîí àì ьòàí óðгàìëûí íºëºº èх бàéхààñ гàдíà ìèêðî

10. îðгàíèçì ÷óхàë ¿¿ðэгòэé. Ó÷èð íь àìьд îðгàíèçìóóд ¿хэæ ¿ðэгдэí хºðñºíд èх хэìæээíèé
îðгàíèê хîëьöûг б¿ðд¿¿ëдэг бàéíà. Бîгдхàí óóë íь Хàíгàé, Хэíòèéí бàðóóí ºìíºд хэñэгò
îðøèíî. Óóëûí бэë, хîðìîé, гóó æàëгààð хîæóó ¿ед хóðèìòëàгдñàí хэìхдэñò ñèéðэг
хóðдàñ, хàéðгà, бººíöºг, бóë ÷óëóóòàé, öàéâàð ñààðàë ºíгèéí øàâðàíöàð эëñэíöэð
б¿òэöòэé бàéíà. óóëûí àð òàëûí àìíû àдàг бîëîх гîëûí дэíæ îð÷ìîîð еðдèéí хàð х¿ðэí
хºðñ, Тóóë гîë бîëîí ò¿ð óðñгàëòàé гîðхèíû òàòàì àì хºíдèéí íàì гîð дàгóó íóгûí
хîò
бîëîí àëþâèéí хºðñ òóñ òóñ òîхèîëдîíî. Ýíэ б¿ñèéí хºðñ íь хºíгºí, óñ øèíгээх ÷àдâàð
ºíдºð хºðñ ¿¿ñгэг÷ ÷óëóóëàгò дàâñ бàгà àгóóëàгддàг.
Хºðñíèé бîхèðдëûí хóâьд хºðñíèé 50 гàðóé хºíдëºí îгòëîëîîñ ôèçèê òехíîëîгèéí
х¿ðээëэíгээñ хàð бà öàгààí òóгàëгà, çэñ, öàéð, íèêеëь, êîбàëь, хîðì, бàíàдè çэðэг 10
гàðóé эëеìеíòòэé íь òîгòîîгдæээ. Óëààíбààòàð хîòîд хàð бà öàгààí òóгàëгà, çэñ, öàéð,
бàíàдè çэðгèéí дóíдàæ àгóóëàìæ íь íîгîîí б¿ñòэé хàðьöóóëàхàд 1.5-1.8 дàхèí èх
бîхèðдñîí. Бîгдхàí óóëûí àìíû хºðñºíд хàð òóгàëгà, бàíàдè èх бàéíà. ìºí хàð, öàгààí
òóгàëгà, ìèøúÿê, хðîì, ìîëèбдеí çэðгèéí àгóóëгûí øèíæèéí êîэôôèöèеíò ºíдºð бàéíà.
бîгдхàí óóëûí àð, ºâºð àìóóдûí àдàг, Тóóë гîëûí дэíæ гàçðààð хóðèìòëàëûí ¿éë ÿâöûí
¿ð д¿íд ¿¿ññэí ñэâñгэð хóðдàñ дээð àëàг ºâñ-¿еòэíò хóóðàé хээðèéí óðгàìàëøèë дîîð
òàðхàíà. Óëààíбààòàð хîò íь гàçàðç¿éí ìóæëàëààð хàíгàéí бèî óóð àìьñàëûí хàгàñ
г
÷èéгëэг ºíдºðøèëòèéí б¿ñ÷ëэë б¿хèéхэíòèéí ºìíºд òîéðî бà
гò гòàíà. Ý б¿ñíóòàг
íэ
Хэíòèéí г ë íóðóóíààñ òàñàðхàé îðøèх бîëîâ÷ хºðñº
î í б¿ðхэâ÷èéí òàðхàëòûí хóâьд
Хэíòèéí гîë íóðóóдòàé èæèë òºñòэé þì. Ýíд хàд àñгà б¿хèé òэгø îðîéд óóëûí íóгûí хºðñ,
гîëûí òàòàìûí хºðñ ò¿¿ íээñ дîîø îé òàé хºðñ òî
гûí гòâîðæ èæ àð ºâºð хàæóóд бîëî
í
óóëûí ºðгºí àìóóдàд хээðèéí хºðñ òàðхàíà.
Бîгдхàí óóëûí хàìгèéí èх òàëбàéг эçëэх хºðñíèé гîëëîх хэâ øèíæ íь òàéгûí хºðñ бºгººд
ò¿¿íèé òàðхàëòû îíöëîг í óóëû îðîéд, хÿð, àð хàæóóд хàðèëöà
í ь í í àдèëг¿é бàéíà.
Хээðèéí óðгàìàëøèë дîð ó óëûí хàð øîðîîí хºðñ òàðхàíà. Ýíэ хºðñ íь эëþâè -деëþâèéí
èх ñàéð ÷óëóóëгààñ хóðдàñ дээð òîгòâîðøèхèéí хàìò óóëûí хàæóóгèéí ¿éë ÿâöàд бàé íгà
íэðâэгддэг òóë хºðñíèé ¿е дàâхàðгóóд íèìгэí хºðñ гàдàðгààñ эхëэí ñàéð ÷óëóóëàг бàéíà.
2. 5 Гîëûí òàòìûí хөðñ:
ìàíàé îðîíд 1400 гàðóé гîë гîðхè ñ¿ëæèí óðñàæ íèéëбэð óðò íь 67000 êì х¿ðдэ бàéíà.
г
Тэдгээðèéí эðэг хºâºº хºíдèé òàòàìûí дàгóó х¿í çîí îëîí бººгíºðºí àìьдàðñààð èðñэí.
Бàéгàëèéí ëàíдøàôòóóд дîòîðîîñ х¿í ìàëûí хºëд хàìгèéí èхээð òàëхëàгдàæ òехíèêèéí
íºëººíд íэðâэгдэæ, èх à÷ààëàëòàé бàéдà íь ÿàх àðгàг¿é гîëóóдûí хºíдèé þì. Гэòэë эíэ
г
гàçàð íь еðдºº óëñû íèéò íóòгèéí 2 %х¿ðэхòэé ¿г¿éòэé òàëбàéг эçэëдэг. Гîëûí òàòàì
í
хºíдèéí хºðñèéг ñóдëàхàд бàгàг¿é àíхààð÷ ÷èéг дóëààíû гîðèì øèì òэæээëèéí бîдèñûí
хàíгàìæ геîëîгèéí ¿ð àøèгèéí òàëààñ Óбóгóíîâ, Бàëàâêî, Бààòàð (1992,1994 -1996,1998
îíóóдàд) гàðàë ¿¿ñэë ò¿¿хэ хºгæëèéí òàëààñ íь Ëûêîâ, Êîðçóì
í гàçàðç¿éí òàðхàëò
àíгèëàë геîхèìèéí òàëààñ íь Дîðæгîòîâ, Бàòхèøèг íàð òóñ òóñ ñóдàëæ ¿çñэ Яëàíгóÿà
í.
Îðхîí, Ñэëэíгэ, Тóóë гîëûí òàòàì хºíдèéí хºðñèéг ñàéí ñóдàëñàí бàéдàг.

11. Ìàíàé îðî гîëóóд èхэ
íû íхдээ óóëû ó÷ðààñ óðñàëûí эхэí бà дó хэñэ í хàâöàë
íх г íд г ь
ìàÿгèéí í àðèéí хºíдèéгººð óðñàæ òàòàì хºдèé хº
í г溺г¿é, хàðè г
í îëóóд àдà îð÷ìûí
г
ºðгºí хºíдèéд òàòàìûí дэíæ¿¿д ñàéí ÿëгàð÷ òàòàìûí ¿éë ÿâö бàéíгà èëэð÷ бàéíà. Гîëûí
òàòàìûí хàìгèéí íàì çàëóó дэ íæèéг òàòàìûí дэíæ гэх бºгººд òэð íь бàéí бàéí ¿еðèéí
óñàíд àâòàæ æèëдээ íэг бà хэд хэдэí óдàà эñâэë хэдэ æèëд íэг óдàà óñààð д¿¿ð÷ хэñэ
í г
çóóð òîгòîíгè óñòàé бîëдîг. Гîëûí ¿еðëэëòèéí гîðèì ò¿¿í èé òэæээëээñ øàëòгààëæ хàâðûí
øàð óñíû, ìºñºí гîëûí, çóíû хóð бîðîîíû гэх ìэò ÿíç б¿ð бàé íà. Үеðèéí óñààð 纺гдºæ
èðñэí хºâìºë эðдэñ øîðîîíû ç¿éëñ òàòàìûí хºðñíèé гàдàðгà дээð òóíàæ