Formality

สารบัญ
เนื้อหา
ราชาศัพท
คำอธิบาย
ลำดับพระราชอิสริยศักดิ์
การใชราชาศัพทในหนังสือราชการ
การใชราชาศัพทในการถวายรายงานดวยวาจา
ตัวอยางคำถวายรายงานดวยวาจา
การใชราชาศัพทตามพระอิสริยศักดิ์
คำกราบบังคมทูลในโอกาสตางๆ
ขอปฏิบัติในงานพิธีการตางๆ
มารยาทในพิธีทางสังคม
ระเบียบและขอปฏิบัติในราชสำนัก
หนังสืออางอิง
หนา
1
2
4
5
7
8
9
16
17
36
49
56

!"#"$%&'(
!"#"$%&'()**+,)-./,.0#12345678-95:;<"=>="?@A:0.'()><A"B7'6'7"@C
!"#"$%&'()*(+#,-./!"#$%&'()*+,-.$/&&%
!"#$%%&$'%'()*+,-.!/.01,1-,203%402(56)78-9:1;<%1=+<>9:4?@=/!*0A@*BC->=D-?7!"#$%&
!"#$%&''"()$ *+,+-./012)3,45678+59:3:#+;3<#+*+,+=>?$ '@;6%A$.1?B>?$B0925*+C*D0EF=;C$-./
!"#$%&'$#()*(+,-!"#$%&'()*+,*-#.(/#0#12'34567%8+,*/#0#9-:;974'<=%8/#0#+,*-#.(,>);2%)<1?
!"#$%&'(')*&'+,%-./0)"-#)'1.23'1+45 !"#$%&'(#)*+,"-./01*2,!34./0(05'67)./0!"#$%&'()"*+,-
!"#$%&'()*+,-./#01&23)!4#01& 5"6/+7898.8/1:;<#7898=80
!"#$%&'()*+,-./01234.56(-783!"#9:)5$;&0;<3=>5?8@3ABB/4.5%+CD 9EF4.5GH66E$3%+CD0123B+,C8?
!"#$%&'%($!)*!"#$%&%+,-+."#-/01234"5(6$!)*."#!"#-78 !"#$%&'(')*&'+,-./&""%0/-%#123'
“!"#"$%&'(” !"#$%&'()*+,-./0'($12*03,45$6/-3780*9:,;3<=/%'73*>($+/ %;)3*>*+,-./?@&ABBC4,@@DE08*=F"$
!"#$%&#'()*+,-+.&#/#0#,1#0 23*405678934:;'(<$%&#'()*+,-1;==%!!>?@*. A,B. C-#0#,1#0 D>E&F1/%$4G<?)1H-5I
!"#$%#&'()*+,-'('*'.$/01&$2&'()*+3'(4'056789'2$#/("3:'&;$5(<41 !"#$%&'()*'+,,-
!"#$%&'()*#+#",-"./0%"123"045 67&'$809:",%;<!*=$%&)*>67&(?'@A23"B%4CCD997-".0E5%"123"045 !*=9:%
!"#$%!"#$%&!'
1

!"#$%&'#(
1. !"#$%#&&'(!)*+,*-./0123425%67,(*4#89:# “!"#$%&...”
!"#$#%&'()$*+,-.+/0123456,-.36)!"#$%&'(!"#$%"&'(%)*!+#$,!"#$%&$'(#)* 2439!"#$%&'()*+,'$-!"#!!"#$%
!"!"#$%&'()*+!"#$%!&'()*+,-.#-/0'1234 55,&5/&67'!"#$$%&'()*+,(-./01"23#!!"#$!%$&'$()*+,-. /-01-2-$345.5$6
!"#$%&'()*+,-+../0)#1234-5,-67+!'&89:;)*+';+ “!"#” !"#$%&'()% *+',+-, ./012033+'!"#$%&"'()*+,-.,",/01232/4
!"#$%&'()*+%,-./012!"!#$!!"#$% &'()*+$#%$,,-"*./01&.23456%7,%.%$89): ;-"*"<=!>$.*+$#%$,,-"*./01
!"#$%&'()*+,("#-!./.0"."123456(17
!"#$%&'()*+,!"#),-%./01234 )(56.&"7"3$"%8'($39:;<-4 ;91/37(:=*-&"7"3$"%8%>:)?@ !!"#$%&'(
!"#$%&'( “!"#$%&'()#&*+,-./012” !"#$%#&&'(!)*+, *'-(*./01-23425%67,(*4#88'(9):347( “!"#$%&” !"#$%&'()*+(*,-./0.
“!"#$"%"&'()*+&"” (!"#$"%&'()*+,- ./012!! "#$%&'%!"#$"%&'(")*"'(+,-./),0*1
!"#$$%&'()*+,"-$#).(/012!"#$"!"!"#$%&!"#$#%&'()*)!!"#$%&'()*+,-.*/,,0*1
!"#$$%&!"#$%&'()*#+",-./!"#!"#$%&"#'(!")*(+$!,!"#$%&'%()*"*+,+-.!/& !"#$%& “!"#$%&”
!"#$%&'()*+,-.!*%!"#!"#$%&'$()**$+,-+!"#$%&$!"#$%&'!"#!$%
2. !"#$%# “!"#$$%&'()*+,"-!"./#” !"#$%& “!"#$$%&'()*+,"-$#).(/012,"-/23#45*67%8” !"#$%#
!"#$%&'()*+,-.!*%#%/01"2345267#8%&!"!"#
3. !"#$%# “!"#$%&#'())*!"!"#$%&'(” !"#$%& “!"#” !"#$%&'()*+,!"#,-()./0%),0%-123456
!"#$%&!"#$%&'()*+,-. /.&. 2411 (0%'+0+1 “!"#” !"#$%#&'()*+,-(./-/0$1)234/#*%56/ “!"#!"$%&'$()**#+,(-.")%$!”
!"#$%&!"#$$%&'()&%(%*#+,- ./%!&#01/%23% “!"#$%&#'())*+"($#!” !"#$%$& “!"#” !"#$!%&'()*$ !" “!"#”
!"#$%&'$()$
“!"#!"$%” !"#$%&'% !()$* “!"#$” !"#$%&'())*+' *,-./)'.'01234 !*56789-.:!"#$!"#"$%&'#%(%)*+,- !"#$%&#'()*+,-+
“!"#” !"#$!%#
4. !"#$#%&'()*+,&"-&.&/012%34564789:);<=>=)?:0@A ?/,& 16BCDEBE-)FG) H?-:#) “!"#$%&'()$'!"#$”
!"#$%&'()*+,-.#/0%12% “!"#$%$&'(&)*$&+(,-” !"#$%!"#!"# 7 $%&'() *.+. 2470
5. !"#$%&'()*+,-./012340*+%)5$61/01*+%)5!"#!"#! !"#$%&'()'*#+,-./01"% 23"452/'"0
!"#$%&!'!!!"#$%& '.%.2467 ()*+,-."/-0%1'2&3#*#4- “!"#$%&'()*+,("#-!.” !"# $%&'()(*+,-.#-$%&/(012!"#$
!"#!"#$%&'()*+!"#!"#$%&$!$'()*+,'$-.'/0'12304/50-!4678#$%0'+489': !"#$"%"&'()* +,-) “!"#$%&'(")*”
!"#!"#$%&%'()!"#*%+,-./01!"#.12%(&34567+89/:%")!"#.;8&"<="()1%; !"#$%&'()*+,#&-+. '()/("(+01*2
6. !"#$"%&'() *+,-!"#.'/)0123 !"#$%&#"&'# ()*+,%-./0#()*+,%-1231 !"#$%&'(")"*+,-".
!"#!"#!"#$ !"#$%&'()*+,-.#$%+./'0123456 7*363'$589':!,
2

7. !"#$%&'()* +,-%!"#"./'()*012+,-%!"#"./%344.5%$(6*!"#78.9:3;"<=* >7?'?."3/9.@54
8. !"#$%# “!"#$"%” !"#$%&#"&'# ()*)#+&,-.()*/,%.0120 !"#$%&!"#$%!&'%()%*(+)$!,-!./%
!"#$"% !"#$%&' !"#()* $"+,!"#$#+-*
9. !"#$%&#"%"'()*+!(, “!"#$%&'()!*+,(-.#&/-” !"#!
!"#$%&'()*!"#*)")+,-./(,0-*1*)"23+/",45!"#$%&'()*+,-.(/01!"#"+23$"451$%&'!"#67+89:;"<=' 4>?1
“!"#$%&'()!*+,(-.”!"#!!"#$%"%&'()*+,-.($/$%"01&* !"#$%&'()*+,-./ !"#$%&'()*)+,'-..+/'0123()*45+67-8)9:3
10. !""#$%&'("()*+, 1 -.%/0./$1$23!45"%06%"/1./0.78% “!"#$%&"#”
11. !""#$%&'("()*+, 2 !"#$%&'()*+&',*#%#)+#%)&-.!/0 %12&'%&34.5%6 7819:+:&;%%#)</575=+=:.
!"#$%&“!"#!”(!"#$%"#&'()%*+,#-"#$)./01)2!"#"$%&'(#)*"“YourExcellency”!"#$%&'(%")*$+,-.*/01)(2340-5
12. !"#!#"$$%&'()*+,-")."/01203("1 4-5&).",6&#"78+9":;!"#95<3-=."'>"(96?=!#"$$%&'()*+
3

!"#$%&'()(#*+,-(,./%0$,1
!"#$#%&'$(%)* !"#$%&
1. !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234 !"#$%&'()*+!"#$%#&'()#&*+,-&'"./01.2304 &*'5.+6'378#
!"#"$%!"# $%&'#()!"*(+' ,-.//*(+'.0*'.1 !'/(.2!3*4'
2. !"#$%&'()*("(+,-./.+0 !"#$%&'()*+,#&-+!.(./.0.1 '()2("(+3.*4*+5
3. !"#$%&'()*+'(,- !"#$%&'()*("+,(!-./(-0 #&1-23-"4-50/(-678(9 !:-""8;<(-08;"-(
!"#$%&'()#!"#$%&#'()*+' ,-.'/0'12'-$3#4)5#5&6#
!"#$%&'()*'+!,-./'01 $.'&2!&!'/+)&'!%
4. !"#$%&#&'()*( !"#$%&'()#&*+,-.#/0 #&*+12+&34+5(! !"#$"#%&'( )#*++,-%./,+0
!"#$%&'()#&*+,-./0#12 #&*+34+#'5((67/(+5!8$+ !.(.9!,+'6::;$0
!"#$%!"#$%!&'"()*'+%,- %!&'./'0123'45!"#!" #$%&'()!$"*+(",
!"#$%!&$'!(
5. !"#$"%&'()*+,-!"#.'()/012 !"#$%&'("()*+$,- !"#-)*+$%&'."/"0.123 !"#("4'5'6
!"#$%&'("()*+$,- !"#-)*+$%&'./0/(12 !"#(""'3'456788'0'9:
!"#$%&'()'*$+, !"#,-./$%&'0123-4""567189:;
!"#$%&'()'*$+, !"#,-./$%&'!01"23435'!"
!"#$%&'()'*$+, !"#,-./$%&'01"123442"5*'"5"36*/
!"#$%&'()'*$+, !"#,-./$%&'01"12'%34'2"5/
!"#$%&'()'*$+, !"#,-./$%&',0123'0"4121.56
6. !"#$%&'("()*+$,- (./01234&.")5"1)
!"#$%&'()*+,-%!"#'"'()*./$(0120"(3"4)
!"#$%&'()*('+,-*./#%0123%45$0++4 6,!"#$%&'(!!)#*+
4

!"#$%&#"%"'()*+$,-,(./01#"%!"#
!"#$%&'(")*+,-&,-!""#$%&-!"#$%&'#( )*+*,%-./0#12#0 3$42#056#+*'#7/%
!"#$%&'(%)*+, !"#$%&'()' !""#$%& !"#$%&'#(
!"#$%&'()'*
!"#$%"&'(")*+
1. !"#"$%&'()
1.1 !"#$%&'()*+, !"#$%&'()*&""+,-*. !!"#$%&'(()*+&,-.'/%0 !"#$%!"#&'("&)*+,-#.
!"#$%&'()*+,-. !"#$%&'()(*+%'(!"#$%&'% !"#$"%&'()"*+$,-'()"*
!"#$%&$'()*+"# !"#$%&'% (')*+#
(!!"#$%!&'()*!+,-.+/$!) !"#$%&$'()*+"# !"#$%&$'()*+"#...(,-./01)...
!"#$%$&'(&)#$%*$+ (!"#$%&'$()*(!"#$%&'()*#+!,
!"#$%!&"' &!"(()*+,-./ !"#$%&'()*"#+(,-./,0&(1234"
!"#$"%&'("')*+',#--. !"#$%$&'(&)(*+,-+.&
!"#$%&'()* !"#$%&'()*(+,-./*012&
1.2 !"#$%&'()*(" !"#$%&'()*&""+,-*. !"#$%&'())*+,'-./(0&1 !"#$%!"#&'("&)*+,-#.
!"#$%&%!" !"#$%&'()(*+%'(("#,-./- !"#$"%&'!"#$%&'()!"#$
!"#$%&$'()*+"# !"#$%&'% (')*+#
(!!"#$%!&'()*!+,-.+/$!) !"#$%&$'()*+"#...(,-./01)...
!"#$%$&'(&)#$%$&' (!"#$%&'$()*(+,(-$'./&0(1+2
!"#$%&$#%''()*+,-. !"#$%&'()*"#+(,-./,0&(1234")
!"#$%&#'()!"#$!"#$%&'(
1.3 !"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*+'(,- !"#$%$&'(&)*$&+ !"#$%&'())*+,(-&. !"#$%!"#&'("&)*+,-#. !"#$%$&'(&)*$&+
(!"#$$%&'(#)%&$#() !"#$%&'(….(!!"#$%&'()... !"#$"%&'()"*+$,-'()"* !"#$%&'(
!"#$%&'()*("!"#!"#$% !"#$%&'% ...........(!"#$%!"&'().........
!"#$%&#'())*+"($#! !"#$%&$'()*+"# !"#$%&$'()*+"#...(,-./01)...
1.4 !"#$%&#&'()*( !"#$%$&'(&).................. !"#$%&'()*&+ !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2 !"#$%$&'(&)*$&+(,-
............(!!"#!"#$%)........... !"#$%#&'()*( ...........(!"#$%!"&'().........
!"#$%&#'"($#! !"#$%&$'()*+"# !"#$%&$'()*+"#...(,-./01)...
1.5 !"#$"%&'()*+,- !"#$%&'()$'*&+,….. !"#$%&'()*&+ !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2 !"#$%$&'(&)*$&+(,-
!"#$%&'()*+ ..........(!!"#$%&'()........... !"#$%#&'()*( ...........(!"#$%!"&'().........
!"#$%&#'"($#) !"#$%&$'()*+"# !"#$%&$'()*+"#....(,-./01).....
1.6 !"#$%&'("()*+$,- !"#$%&'.....(((!)"*+#,) !"#$%&'#( !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/ !"#$%&'
(!"#$%&'(!)*+)$) !!"#$%"&!'#"( (!"#) $%&'"%()*+,-+ ...........(!"#$%!"&'().........
!"#$%&'()*+,-% (!"#$) %&'()&*+!,-.,/01
!"#$"$%&'()*
(!"#!$%&$')
5

!"#$%&'(%)*+, !"#$%&'()' !""#$%& !"#$%&'#(
!"#$%&'()'*
!"#$%"&'(")*+
1.7 !"#$%&!"#$ !"#…....(!!"#$%&'()....... !"#$%&'#( !"#$%!"#&'("&)*+,#- !"#…....(!"#$%!"&'()
!"#$%&'(&()*+,-. !"#$%&#'"($#! (!"#) $%&'()*(
(!"#$%&'(!)*+)$) (!"#$) !%&'%()*
1.8 !"#$%&'()* !"#…....(!!"#$%&'()....... !"#$%&'#( !"#$!%&'(!"#$ !"#…....(!"#$%!"&'()
!"#$%&'(&)*+, (!"#) $%&'()*(
(!"#$) !%&'%()*
2. !"#$%&'(
2.1 !"#$%&'()!*+,(-.#&/- !"#$%$&'(&)*$&+(,-..... !"#$%&'()*&+ !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2 !"#$%&'()$'*
(!!"#$%&'().................... !"#$%&$'()*+"# !"#$%#&'()*( !"#…....(!"#$%!"&'()......
!"#$%&'..............................
2.2 !"#$%&'()!*+,(-. !"#$%&'.............................. !"#$%&'#( !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/ !"#$%&'.............................
(!"#) $%&'"%()*+,-+ ..........(!"#$%!"&'()..........
(!"#$) %&'()&*+!,-.,/01
2.3 !"#$%&'()(*+*,-) !"#$%&'.............................. !"#$%&'()* !"#$%&'()*+,-.,(#/.()0 !"#$%&'.............................
!"#$%&'()!*+*,-. !"#$% - !"#$% !"#$%"&'%
2.4 !"#"$%$&'# !"#$%&'.............................. !"#$%&'()* !"#$%&'()*+,-.,($/.()0 !"#$%&'.............................
!"#$% - !"#$% !"#$%&'%
2.5 !"#$%&'()*+,-./012 !"#$%&'.............................. !"#$ !"#$%&'()*+,-.,($/.()0 !"#$%&!.............................
!" - !"#$%
3. !"##$%&&'()
3.1 !"#$%&'()*&+",,
!"#$%&'(!)%*, +%,-"!
!"#$%&, '!()&*+,-.$%&, !"#$%"&'( !"#$ %&#'()&# *+,-. !"#$%&'()*+,-./""01)&023& !"#$%"&'(
!"#$%"&!"#$%"&'()*# !" – !"#$%
!"#$!, %!&'"()"*$+,"
!"#$%!%&
3.2 !"##$%&&'() !"#$% !"#$
!"#!"# 3.1 !"#$%&"# – !"#$% !"#$%&'()*+,-./" !"#$%
!" - !"#$%
!"#$%!&' (1) !"#$%&'()*+,-./0,-1,2,3(!!!!"!"#$%&'()!" #$%&'()!*'+,-.)/'-0123)45(2362
(2) !"#$%&'()'*+*,-./012-3454#(6-78 9:5345;<=>? @#A 1 9:5 2 '+)'()!"#4#(#7,3$8 +4/01)0B!"#.?;#3
!"#$%&'()&*+,-(./00,%(12,&03%451 6078*+,91#9+$0+:;+0;<+6(=
(3) !"#$%&'&()&*"+,-./01,234$+5$65789:;6<=;>*"?,!*4!@4A=;B1C"<4" -!!"#$%
!"#$%&'#()*+*,%-./0#12#0 !"#$%&'()*+,*-.&/01&2-,&345 6&76%&!2-15
6

!"#$%&#"%"'()*+$,!"#$%"&#"&'"()*%&%"+"
!"#$%&'(")*+,-&,./0'("/12&"3$,!"#!#"4451'627/ !#"427/ ./027/8&939":"
!"#$#%&'()*+,&$-!"# !"#$%&'()' !"#$%&'#(
!"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'!"#!$!%&'()(%*
!"#$%&'()*&""+,-*./0&1)2
!"#"$%&!""'()*+,*
!"#$%&'"(!"#$&)*+,-.,/.%!0*
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("!"#$%&'#%()
!"#$$%&'(#)%&$#(
!"#$%&'()#*'(+,-(./!0$.1
!"#$%&$&#'()$#&*
!"#$%$&'(&)*$&++,-./(01
!"#$%&!"#$$%&'#(!)
!"#$%&'"(!"#$&)*+,-.,
!"#$
!"#$%!"#&'("&)*+,-#./#,0#123
!"#$%&'()!"#$&#*+,-.,
!"#$%&#&'()*( !"#$%$&'(&)*$&+(,-
!"#$%&#'"($#!
!"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2
!"#$%#&'()*(
!"#$"%&'()!"#$ %&'()*+,-./
(!"#"$%&'"( !"#"$%!"#$
!"#$%&'()*+,-%./0)
!"#$%&!"#$!%&'(
!"#$%&#'"($#!
!"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2
!"#$%#&'()*(
!"#$%&'("()*+$,-!"#$%&'()*+
(!"#$%&'(!)*!"#)
!"#$%&'()*+,-% !"#'"'(.*/0$
(!"#!$%&$')
!"#$%&' !"#$%&#'"($#! !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/
!"#$%&'()*!"#$
!"#$"$%&'()*!"#$%&'()*+
(!"#$%&'(!)*+)$)
!"# !!"#!"#$%&'#( !"#$%!"#&'("&)*+,-.#/
!"#$"%&'( !"# $%&'()*&! !"#$!%&'()*+,
7

!"#$%&'()*'+#'%,'%('-./#%#'0'
1. !"#$%&'()*+,!"#),-%./0123456#'()*+,!"#$"("%789:9%;
!"#$%&'()*&""+,-*./0&1)2 34#4*5)3440&678"7 !5)/0&/-2,#95) (!"#$%&'()*+,*+-*.)
!"!"#"$%&$' !"#(")"$%*+",$- ,"$((./0)&12 !"#,"34$&"$(56$2#77/8329!"#($&
!"#$%&'"(!"#$&)*+,-., /.%!0*
2. !"#$%&'()*("+,(!-./(-01 !2-""345(-034"-( !"#!"#$%&'()#*'(+,-(./!0$.1 !2."3("(./40".(5
!"#$%$&'(&)*$&++,-./(01 ($&+23&1%""-#$%+&( !4&#$%#5(6784& (!"#$%&'()*+,*+-*.)
!"#$%$&'(&)*$&++,-./(0123&4$&4-&)
!"#$%!"#&'("&)*+,-#./#,0#12345#670'(345#60#,8$*9$ 8#:9 6(";70'(36(";0#,8$*9$
3. !"#$%&#&'()*(
!"#$%$&'(&)*$&+(,- ($&+./&#$%+&( !0&#$%#1(2340& ('56"7,089&:$&:;&))
!"#$%$&'(&) !"#$%&'()#*"#*+#,
!"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2 -.#/1#,3$*4$
4. !"#$%&'()*+
!"#$%&'()$'*&+, &$'*-.'/$%*'& !0'/$%/1&2340' (!"#$%&'()*+,*+-*.)
!"#$%&'()$'*&+,-.'/$'/0'(
!"#$%!"#&'("&)*+,-.#/01'(2 -.#/1#,3$*4$
8

!"#$%&#"%"'()*+,"-)#./01#02'(!304
!"#$#%&'()*+,#-./%.!0#%1%#,2,3#456.,0)7$ !"#$%&'(%()*+,-"#(./*0"(1+'2345'46)*/748 9':3"(15;(+<3.
!"#$%#&'()*+!,#-./0
!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"#$%&' !"#$"%"&'!!"#$% !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#"$%&'$()*+, !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*+ !"#$%&'()*("(+,,--.
!"#"$%&'()*"
!"#"$%&'$"())(*+
!"#$%&'()*+'(,-
!"#"$%&'(%$
!"#"$%&'$"())(*+
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&"'((')* !"#"$%&'()
!"#$"#%&'() !"#$%&#&'()*+,(
!"#
!"#"$%&'$"()
!"#"$%&"#'(
!"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()!"#"$%&'('$)
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&"'(
!"#$"%&
!"#"$%&'()*+,&-.
9

!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"!"#$ !"#"$%&'()*+,$ !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*+ !"#$%&!"#$"%"&'()*
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&'$('&')* !"#$%&'()"*+!",#&-+
!"#$%&$'$() !"#$%&'()!*+,(-.#&/-
!"#$%&'()*+ !"#"$%&'()*+,&-.
!"#$%&'()!*+,(-.
!"#"$ !"#$%&'
!"#$%&'()*+,*-.%/0!/1234$54-!!"#$%!"#$%&'(!")*+ !"#"$%&$&'( !"!#$%&'()*+,%-./0(1$
!"#$%&'()*"+,-
!"#$%&'&() !"!#$%&'()*+,%-./0(1$
!"#$%&%$'()* (+",-./%0+&123*4
!"#$%&'())$*+,)'(-
!"#$%&'()*+,-#./0+12345&6$75&89+:$)
!"#$%& !"#"$%&'"()* !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!!"#$%&'()'!'*++,,-
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$ !"#$%&'(')*"+,& !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$
!"#$%&'
!"#"$%&'()*+,&-.
10

!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"#$%&' !"#$%&'%(%)*+(,$ !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&%'()*+$ !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&'()* !"#"$%&'()*+,&-.
!"#$%"&'()*+,-&#./0!1#23#&*45 !"#"$%!&'()*+&,!!"#$%&!!'( !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'%()(#*+,-.$/.01
!"#$%&!""'(
!"#$
!"#$%&'%()(#*+,-./.01
!"#$%&'()
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&'%()*+,-./01()2345 !"#"$%&'()*+,&-.
!"#$..........%& !"#$%&!""'(.............!""'( !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()...............!""*' !"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&'(.................)* !"#"$%&'()*+,&-.
!"#"$%&'()*"+,%$%-&.*/012*!
!"#$%&
!"#$%$&'(&)#$%*$+$&',-$.&/ !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%$&'(&)#$%$&'*+$,&- !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%$&'(&)#$%*+$,&- !"#$%&'( )*+, $!"-./0&1,2("/32
!"#$%#&%'()*+!"#$%&'()*(
11

!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"#$%&'()$%*+$,'- !"#"$%&'()*+,&-.
!"#$%&'()"*'+ !"#$%&'$(&)*+,%-.
!""#$%&' !"#$%$&'(&)#$%*$+$&'&),-&. !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%$&'(&)#$%$&'&)*+&, !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()!"#"$%%&&'
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%$&'(&)#$%")*+&, !"#$%&'(")* +,-. '$%/01!"#.2*%132
!"#$%#&%'()*+ !"#$ !"#$%&#&'()*(
!"#$%&'()$%"(*+', !"#"$%&'()*+,&-.
!"#$%&'("()*'+ !"#$%&'$(&)*+,%-.
!"# !"#$$%&'()*+,"-!"./# !"#$%&'()*+,!"#),-%!"#$%&'
!"#$$%&'()*+ !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&' !"#"$%&'()*+,'-*. %+,/ 012345256$78$
!"#$%&'(")*+,!!"#$%&'(()*(+",+-)
!"# !"#$"$%&'()* (+,-./012+"%3".)
!"#$%&'%()*+
!"#$! !"#$%&'()*+!,-./&!01/23401
!"#$%!"&!"#%'()*+,*
!"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&'()*+!,'-.+!,/012#*'&2#34
!"#$%&'()*+!,&!-./012-.3#*'&3#/4
!"#"$%&'()%*+,!"#
!"#$%&'() !"#"$%&'() %*+, !"#-,.&'()
12

!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"#$%&'()* !"#$"%"&'&()*+"&#,- !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#"$%$&'()"$#*+ !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"!"#$%&'(!)* !"#"$%&'()*+,&-.
!"# !"##$% !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$"%"&'()*+,-.,")/01"2$
!"#"$%&$'()*" 7 %)+'
!"#$%& !"#$%&$'()*+,#-./0$-!12345-67853!89
!"#$%&'($)* !"#"$!"#$%&'(#)&*!'(+,-./01.123453
!"#$%&"'()*"+,-./$ 0123456/278
!"#$%&'()!*+,(-./01234
!"#$%&'()*+), !"#$"%&'(
!"#$%& !"#$%&' $()*+"
!"#$%&'()*%++, !"#$%&'()*&+", '()*&+",
!"#$%&'(!)%* %&'(!)%* +%,-"!
!"#$%&'()*#+,* -*./#)0123!"#
!"#$%&'%()*+%
!"#$%&'(&!"#$!%!&'(&)*+!,-./!&'.01!02&3!45
!"#$%&'()*(+',-*./
!"#$%&'()*%++, !"#$%#&'()&*&+,-+./0&1234&+, !"#$"%!"#$
!"#$%&'()*+,-.)/0,1234567,
!"#$%&'()*+,-'+. /'012*3%45*651#&(67,
!"#$%&%''( !"#$%&'()*+,-
13

!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"#$%&'( !"#$"%"&'()*+!"# !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$"%"&'()*+,-%./ !"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#"$%&'()*+, !"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$%&'()*+ !"#"$%&'()*+,&-.
!"#$ !"#$%&' !"#$%&'()*+,#&-&./01/(2304(56&7&(8(5"9(
!"#$ !"#$%&'()* (!"#+,-.)
!"#$%&'() (!"#$%&'$)
!"#$""%& !"#$%&'()*+,#&-&./01/(2304((56 +"7-
!"#$"%&""'()*+,-./0#,1!23#
!"#$%!!"#$""%&'()*+,-./
!"#$%&'"()*&+$,-.
!"#$%&" !"#$%&'()*+$,-./-$&0$)12)345 6"73
!"#$%&'(")*'+,-."/01(")23!"
!"#$%&'()*+,-./+01$2+2"*%3!"#$%
!"#$%& '()*+,-"#./"# 0,-+
!"#$%&'()&*$+,%&-.%&/0%1234565.7,1
!"#$%&'()&*$+,-%./, 012$34$
!"#$%&$' !"#$%&'( !"#$%&'()*+,"-).+,"-/0-1#12345*206 789
!"#$%&'(!)*+,,-.$/0%12#23(45#6
!"#$%&'()&* + ,-)" !"*&"./0
!"#$%&'(!)!"#"*%+,- +./0120
!"#$%&'()%*'+#,-#./0!" #$%&'()'*+,-
!"#$%&%'()*+,--.%/.0%&
!"#$%&'" !"#$%&'()*+(,-.'/#&01&23&4&(5,6
!"#$%&'( )"*+#,-.,/01*)"*23(4-.%
!"#$%& !"#$%&'()*+(,-.'/#&01&23&4&(5,6
!"#$%&'()*(+,-%
14

!"#$#%&' !"#"$%&'( !"#$%&'()*
!"# !"#$%& !"#$%&%"'()$(*+%,'#"-./0 5 1%2034
!"#"$%&'( !.3
!"#$%&'( !"#$%&#"'(%&%")!!"#$%
!"#"$%&'!&() !"#$%&'() 4
!"#$ !"#$%&
!"! !"#$%&'()*+))%, -)./ +))%, !"#$%&'()*+(,*&-$./012+(,/2#&
!"#$%&'()*+,-./012*32,245678749
!"#$%&'()*"&+,-(.,/0!#12 3'04
“!"!#$%&” !"#$%& “!"#$%&'())%*+,#-”
“!"!#$%&'()”!"#!"#“!!!"#!"#$%&'”
“!"#$$%$” !"#$%& “!""#$%&'(”
“!"!#$%!” !"#$%&
“!""#$%&'()*+%",*-"-./!0”
!""#$ !"#$%&'()*#+#,-&./01
!"#$ !"#$%&'(')*#+)!,-, .'/0
!"#$"%&'()*+*
!"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'!"#
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#!$% !"#$%&'( !"#$%&'()*#) “!"#$%"&!"#'()*#+,”
!"#$% !"#$%"&$'() !"#$%&'()*+,!"#),-%./01234
!"#$%&'()*("(+,-./.+0
!"#$%&'()*("(+,-./
!"#$%&'()*("(+,,--.
!"#$%&'()*+'(,-
!"#$%&'()*("(+,-."+(/
!"#$"% !"#$$%&'()*+"#,&#- !"#$%"#&"'!"#$%&'()*+!,&
!"#$%&'()"*+,-#+./0#&/01234567 89
!"#$%&'!"#$"%&'$()*+,)# !"#$%
!"#$%&'#"'()*)+#$,-./ 0.1.2456
15

!"#$%#&&'(!)*+,-./0$#123#( 4
1. !"#$%&'#(()*+,-./!"#$%&'()*%+(,&- ./01/1*1234/&-51#436.75"83!"#!"#
“!"!"#!!"#$%"&'()*)+,%())"#-&./&” !"#$%!"#$%&'()*+,-!.)/0&1&/023%&45
2. !"#$%&'#(!"#$%!"#$%&'()*+,-./!0123.4,.3 25)+(6.'7#038 ,-59:;8;-3,<.-6. “!"#"$%&$'$()*
!"#!"#$%&$'"()*+,-+” !"#$%&'()*++,'-./0"1)234'5,657849:
3. !"#$%&'#(()*+,-./!0*&#'!"#$%&!'(!"#$%&# '()*!"#!"#$%&'(%)*+!"!"#$%& '()!%&!"#!"!
“!"#"$%&$'$()*!+,-./+$!+,."#0)*&)”
4. !"#$%&'#(()*+,-./012'%'#3-#42'%,5#&'67#89+67:3"+;#!"#!"#
“!"#$%&'$()*+,+-.'*++$%/(0"(”
5. !"#$%&'#(()*+,-./ 012*3456&#'78(9'%3:;9'%+<=>;"+?#@A#
“!"#$%&!"#'()*+,$-*+.*+,-"#/0120”
6. !"#$%&'#(()*+,-./0123&/#* 4 !"#$%!"#$%!"#$%&'(!"#$%&#'()*'
“!"#$%!"#&#'()#*+,-+./0".12!"#$%&$"'$()*+,$-.'/0*+,$-'$"12342”
7. !"#$%&'#(()*+,-./+0#,123456*!"!"#$%&'(& “!"#$%&'(!)*&+%&'(),-"./0.”
8. !"#$%&'#(()*+,!"#$%&'(')*!)+&'(,'-')*)+./)01*2!"#$%# “!"#$%$&'(&)#$%*$+
!"#"$%&"'
9. !"#$%&'#(()*+,-./!0*!"#$!"#!$%&'%()*+,%!"# “!"#$%&'(#!"#$&")*+,-+”
10. !"#$%&'#(()*+,-./!0*&#'!"#!"#$%&!"#$'()#$*+,-%./01,+2, “!"#$%&'()*+&,-*./0,-”
11. !"#$%&'()%)#*+#,-'.#/+0#/12345/1236,7234*"80#9:# “!"#$%$&'(&)#$%*$+$&',-$.&/”
16

158
การแต่งกาย ประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์
17

ำ
งานพิธีการต่างๆ ส�ำหรับผู้บริหาร
๑. ศาสนพิธี
๑.๑ ค�ำว่า “พิธี” ตามพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๒๕ หมายถึง
น. งานที่จัดขึ้นตามลัทธิเพื่อความขลัง ; แบบ, อย่าง, ธรรมเนียม ; การก�ำหนด เช่น
ก็อยู่จนสิ้นชนมายุพิธี ดังนั้น พิธี คือ แบบที่พึงปฏิบัติ หรือ งานที่จัดท�ำขึ้นตามลัทธิ
ประเพณีเพื่อความขลัง
๑.๒ โดยเฉพาะค�ำว่า “ศาสนพิธี” หมายถึง พิธีกรรมทางศาสนา ซึ่งถือปฏิบัติกัน
มาเป็นแบบอย่าง เป็นธรรมเนียม เป็นประเพณีสืบต่อๆ กันมาเพื่อความเป็นระเบียบ
เรียบร้อย ความสวยงาม ความพร้อมเพรียง ซึ่งส่วนมากเป็นรูปแบบที่นิยมปฏิบัติกัน
หลังจากมีศาสนาเกิดขึ้นมาก่อนแล้ว เช่น ศาสนพิธีทางพระพุทธศาสนาก็เกิดขึ้นหลัง
จากสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงวางหลักการไว้ตั้งแต่ตรัสรู้แล้ว
๑.๓ แต่อย่างไรก็ดี ค�ำว่า “ศาสนพิธีทางพระพุทธศาสนา” ก็คือ “พิธีกรรมทาง
พระพุทธศาสนา”นั่นเองเช่น พิธีกรรมของพระภิกษุสงฆ์(หรือสังฆกรรม)เช่น อุโบสถ
สังฆกรรม (การสวดพระปาฏิโมกข์) พิธีเข้าพรรษา พิธีออกพรรษา พิธีกรานกฐิน ฯลฯ
และพิธีกรรมที่ชาวบ้านจัดขึ้นแล้วนิมนต์พระภิกษุสงฆ์เข้าร่วมในพิธีด้วยเพื่อความเป็น
ศิริมงคลและมิ่งขวัญก�ำลังใจเช่น การท�ำบุญวันเกิดการท�ำบุญแต่งงานการท�ำบุญขึ้น
บ้านใหม่ ฯลฯ
๑.๔ ตามความเป็นจริงแล้ว ศาสนพิธีมีความส�ำคัญทางศาสนา แต่มิใช่เป็นตัว
สัจธรรม หรือแก่นแท้ของศาสนา คือ เป็นเพียงเปลือกกระพี้ที่หุ้มห่อล�ำต้นหรือเสมือน
กิ่งก้านใบที่ช่วยให้ล�ำต้นแก่นแกนด�ำรงอยู่ได้ดังนั้นศาสนพิธีจึงมีผลในการสร้างศรัทธา
ความเลื่อมใส เป็นเอกลักษณ์สร้างความเป็นน�้ำหนึ่งใจเดียวกัน เป็นการส่งเสริมคุณค่า
ทางจิตใจให้ใฝ่ที่จะปฏิบัติธรรมชั้นสูงยิ่งขึ้นจึงถือเป็นอุบายในการชักน�ำสู่การประกอบ
กุศลกรรมได้เป็นอย่างดี
______________________________________________________________
*บรรยายโดย ดร.จรัส ทองเกษม ส�ำหรับศึกษาหลักสูตรหัวหน้าที่ท�ำการไปรษณีย์โทรเลข
วันจันทร์ที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๙ เวลา ๑๓.๐๐-๑๖.๐๐ น. รุ่นที่ ๑-๑๑ ณ ห้องอบรมการสื่อสาร
แห่งประเทศไทย
18

ำ
๑.๕ ค�ำว่า“พิธีการ”ตามพจนานุกรมฉบับเดียวกันกับที่อ้างถึงมาแล้วในข้อ๑.๑
หมายถึง “น. การที่เกี่ยวกับพิธี และแบบหนังสือการทูต” “น. การที่เกี่ยวกับพิธี และ
แบบหนังสือการทูต” ความจริง ค�ำว่า “พิธีการ” มาจากค�ำว่า “วิธีการ” นั่นเอง คือ
เป็นแนวการที่จะต้องท�ำหรือปฏิบัติการเหมือนๆ กัน เพียงแต่ว่าถ้าหากใช้ค�ำว่า “วิธี
การ” แล้ว ดูเหมือนว่าจะสื่อในท�ำนองการกระท�ำหรือปฏิบัติการนั้นค่อนข้างจะให้
ภาพลักษณ์ที่เป็นเพียงธรรมดาสามัญทั่วๆไปไม่แสดงให้เห็นความเด่นความขลังความ
ศักดิ์สิทธิ์ หรือรูปแบบที่โอ่อ่าสง่างามน่าศรัทธาเลื่อมใสเท่าควร แต่ถ้าหากใช้ค�ำว่า
“พิธีการ” แล้วจะสื่อถึงภาพพจน์ที่ให้ความรู้สึกถึงความเป็นรูปแบบที่ค่อนข้างใหญ่โต
โอฬารเป็นทางการ ซึ่งส่วนมากเป็นเรื่องพิธีการทางศาสนาเข้ามาเกี่ยวข้อง
๑.๖ ดังนั้นพิธีการจึงมีความจ�ำเป็นต้องยึดถือและมีความส�ำคัญพอสมควรพลตรี
หลวงวิจิตรวาทการ กล่าวว่า
“ พิธีการ เป็นเรื่องที่มีอ�ำนาจมาก
ส�ำหรับสร้างความยิ่งใหญ่ มนุษย์
ได้ใช้พิธีการสร้างความยิ่งใหญ่มา
ตั้งแต่โบราณสมัย และสร้างได้
ส�ำเร็จตลอดมา แม้จะสร้างจาก
หลักฐานที่เท็จและหลอกลวงก็สร้าง
ได้ส�ำเร็จด้วยเหตุนี้พิธีการจึงเป็น
ของที่ทิ้งเสียไม่ได้…”
ในทางด้านจิตวิทยา พิธีการเป็นกลวิธีสร้างความโน้มน้าว ชักจูงจิตใจให้เกิดความ
ศรัทธาเลื่อมใสดังจะเห็นได้จากขณะที่เราอยู่ในบริเวณปริมณฑลซึ่งก�ำลังมีการประกอบ
พิธีใดๆ ที่ทุกคนต้องใช้สมาธิด้วยอาการสงบ หรือ อาการส�ำรวม เราก็ต้องปฏิบัติตาม
ยิ่งเป็นพิธีการที่เราจะต้องปฏิบัติตามขนบธรรมเนียมประเพณี เพื่อขออ�ำนาจสิ่ง
ศักดิ์สิทธิ์ที่เราเชื่อถือศรัทธาตามบรรพบุรุษ ให้ดลบันดาลอ�ำนาจคุ้มครองป้องกัน
ภยันตราย หรือขจัดทุกข์โศกโรคภัยด้วยแล้วก็จะสร้างก�ำลังใจให้กับเราอย่างจริงจัง
ยิ่งขึ้น พิธีการดังกล่าวนี้มีปรากฏสืบต่อมาทุกยุคสมัยและทุกระดับสังคม ทุกชาติภาษา
19

ำ
ทั่วไป แม้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งทรงเน้นการปฏิบัติธรรมเป็นหลักส�ำคัญ
แต่พระองค์ก็มิได้ทรงละเลยความส�ำคัญของพิธีการ ดังจะเห็นได้จากกิจกรรมต่างๆ
ของบรรดาพระภิกษุสงฆ์ที่ทรงบัญญัติตั้งไว้อย่างเคร่งครัด เพราะถ้าหากพระภิกษุสงฆ์
ไม่ปฏิบัติตามพิธีการที่ทรงก�ำหนด พระพุทธศาสนาอาจจะเสื่อมสลายไปแล้วได้
พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ทรงมีพระบรมราชาธิบาย
เกี่ยวกับพิธีการว่า
“ ผู้ที่นับถือพระพุทธศาสนาที่แท้ ก็
ไม่มีเหตุอันใด ซึ่งสมควรจะนับถือ
ลัทธิไสยศาสตร์ แต่ผู้ซึ่งนับถือ
พระพุทธศาสนาในชั้นหลังยังไม่ได้
บรรลุมรรคผล ย่อมมีความหวาดหวั่น
สะดุ้งสะเทือนด้วยภยันตรายต่างๆ
และมีความปรารถนาต่อความเจริญ
รุ่งเรืองแรงกล้าเมื่อได้เคยประพฤติ
นับถือเกรงกลัวพระเป็นเจ้าและ
เทพยดาซึ่งว่ามีฤทธิ์อ�ำนาจจะ
ลงโทษแก่ตนและผู้อื่นได้ จึงได้คิด
ท�ำการบูชา บวงสรวงความเชื่อมั่น
หมายในการอย่างนี้มีฝันอยู่ในใจคน
ทั้งปวง สืบลูกหลานมาหลายสิบชั่วคน
เมื่อมีความกลัวอันตรายอยู่ดังนี้แล้ว
ความปรารถนาจะอยากดีจะสบาย
นั้นแรงกล้า ก็ชักพาให้หันเข้าหา
ความอ้อนวอน ขอร้อง เช่น
บวงสรวงให้ช่วยแรงเข้าอีก ตาม
ความปรารถนาอันแรงกล้า
20

ำ
ด้วยเหตุดังนี้ ถึงแม้ว่าคนไทยจะนับถือ
พระพุทธศาสนา ก็ยังหาอาจที่จะ
ทิ้งการบูชาบวงสรวงไปไม่ได้
การพระราชพิธีตามไสยศาสตร์
จึงยังไม่ได้เลิกถอน เป็นแค่ความ
นับถืออ่อนไป ตกอยู่ในท�ำดีกว่า
ไม่ท�ำไม่เสียหายอันใดนัก”
ดังนั้น ถึงแม้ประชาชนชาวไทยจะเป็นพุทธศาสนิกชนไม่น้อยกว่า ๙๕% แต่ด้าน
พิธีการที่ปฏิบัติมักจะเกี่ยวข้องทั้งพุทธ และพราหมณ์ บางพิธีการอาจจะรวมเอา
ไสยศาสตร์ และโหราศาสตร์เข้าไว้ด้วยก็มี
๑.๗ ด้วยเหตุผลดังกล่าว จึงจ�ำเป็นจะต้องมี “ผู้รู้” ในเรื่องพิธีการทั้งหลายเพื่อ
ช่วยท�ำให้การประกอบพิธีการนั้น ได้ด�ำเนินไปอย่างถูกต้องนั่นเอง “ผู้รู้” หรือ
“ผู้ประกอบพิธีการ”สมัยโบราณอาจจะเป็นพ่อมดหมอผีบัณฑิตพระพราหมณ์ฯลฯ
ซึ่งถือว่าเป็นบุคคลที่มีความส�ำคัญมาก นอกจากจะเป็นบุคคลที่คอยแนะน�ำผู้ท�ำพิธี
บวงสรวงแล้ว อาจจะเป็นผู้คิดวิธีสักการบูชา อาจจะแสดงตนว่าสามารถติดต่อกับพระ
ผู้เป็นเจ้าบนสรวงสวรรค์ หรือภูตผีปีศาจ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ลึกลับนอกเหนือความสามารถ
ของมนุษย์ทั่วไปในการรักษาโรคภัยไข้เจ็บและดลบันดาลสิ่งที่ต้องการให้จึงจ�ำเป็นต้อง
อาศัยการจดจ�ำ ศึกษาเล่าเรียนเป็นศาสตร์สืบต่อกันมาแต่ในปัจจุบันผู้ด�ำเนินการในพิธี
ต่างๆ คือ “เจ้าพิธี” หรือ “พิธีกร” เป็นผู้รอบรู้รายละเอียดเกี่ยวกับพิธีการ สามารถ
ปฏิบัติพิธีกรรมนั่นๆ ได้ เช่น กุศลพิธี หรือ พิธีกรรมอันเนื่องด้วยการอบรมเกี่ยวกับ
ความดีงามบุญพิธีหรือพิธีท�ำบุญเนื่องด้วยประเพณีในครอบครัวทานพิธีหรือพิธีถวาย
ทานแด่พระสงฆ์ เป็นต้น
๑.๘ ระเบียบพิธีการทางสังคมไทยมีมากมาย นับตั้งแต่เกิดจนตาย และก�ำหนด
จดจ�ำปฏิบัติเป็นส่วนบุคคลส่วนรวม ราชพิธีและรัฐพิธีสืบทอดต่อเนื่องกันมาเป็นเวลา
นานถือเป็นมรดกอันล�้ำค่าทางขนบธรรมเนียมประเพณีของชนชาวไทย สะท้อนให้เห็น
ถึงนิสัยใจคอ และความเป็นผู้มีอารยธรรมสมควรที่ผู้บริหารจะต้องศึกษาและปฏิบัติ
21

ำ
ให้เหมาะสมถูกต้องตามกาลเทศะเป็นที่น่าศรัทธาเลื่อมใสแก่ผู้ประสบพบเห็นโดยเฉพาะ
ผู้ซึ่งมีหน้าที่รับผิดชอบในการเป็นหัวหน้าหรือประธานประกอบพิธีการในโอกาสต่างๆ
๑.๙ แต่ส�ำหรับการบรรยายในวันนี้ ใช้เวลาเพียงแค่ ๓ ชั่วโมง จะบรรยายให้
ละเอียดครอบคลุมทั้งหมด ย่อมเป็นไปไม่ได้ ดังนั้นจะเลือกเฉพาะพิธีการ ต่างๆ ที่
เกี่ยวข้องและจ�ำเป็นส�ำหรับผู้บริหารที่ต้องประสบหรือน�ำไปใช้จริง คือเป็นความรู้ทาง
วิชาการและความรู้ในทางปฏิบัติบางส่วนแต่อย่างไรในขณะบรรยายอาจจะขอร้องให้
ท่านผู้บริหารทดลองปฏิบัติดูบ้าง หรือท่านอาจจะมีค�ำถามข้อสงสัย ขอความกรุณา
โปรดอย่าได้เกรงใจ เพราะการบรรยายวิชานี้ มิใช่เป็นการบรรยาย เฉพาะความรู้ทาง
วิชาการ แต่ท่านผู้บริหารคงต้องน�ำไปใช้ประโยชน์ และจากประสบการณ์ในการ
บรรยายแก่ผู้บริหารสาขาต่างๆ มักมีการสอบถาม และเวลามักจะไม่เพียงพอเสมอ
๒. วิธีการจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัยในฐานะประธานของงาน
ผู้บริหารบางท่านที่ไม่คุ้นเคยกับการเป็นประธาน มักจะวางตัวไม่ถูกต้องบางท่าน
พยายามเตรียมตัวไปแล้วเป็นอย่างดี เมื่อถึงเวลาก็อดประหม่าและปฏิบัติผิดพลาดอยู่
เสมอๆ ไม่ได้ ดังนั้น ผู้ท�ำหน้าที่เป็นประธานพิธีควรปฏิบัติ ดังนี้
๒.๑ ควรเดินทางไปถึงสถานที่ปริมณฑลพิธีก่อนเวลาพอสมควรและนั่งในที่รับรอง
ส�ำหรับประธานด้วยความมั่นใจ
๒.๒ เมื่อถึงก�ำหนดเวลาเรื่มพิธี หรือได้รับสัญญาณ หรือพิธีกรประกาศเชิญก็ลุก
จากที่นั่งไปยังโต๊ะหมู่บูชา ยืนหรือนั่งคุกเข่าห่างจากโต๊ะหมู่บูชาตามสมควร รับเทียน
ชนวนจากพิธีกรด้วยมือขวา โดยให้จับเหนือมือของพิธีกรหรือผู้ส่งเทียนชนวน (ส่วน
มากมักจะลืมหรือประหม่าแล้วจับด้ามเทียนชนวนท�ำให้แลดูไม่สง่างาม)
๒.๓ ใช้เทียนชนวนจุดเทียนเล่มแรกซึ่งอยู่ทางด้านซ้ายมือประธานเอง (ทางด้าน
ขวาพระหัตถ์ของพระพุทธรูป) ก่อน แล้วจึงจุดเทียนเล่มขวามือของประธาน (ทางด้าน
ซ้ายพระหัตถ์ของพระพุทธรูป)
๒.๔ เมื่อจุดเทียนแล้วจึงจุดธูป ๓ ดอก ถ้าหากพิจารณาเห็นว่าธูปติดยากอาจจะ
22

ำ
รวบธูปทั้ง ๓ ดอก นั้นมาจุดต่อจากเทียนชนวน แล้วปักรวมกันกลางกระถางธูป หรือ
จะปักเรียงกันจากทางด้านขวาพระหัตถ์พระพุทธรูปไปก็ได้
๒.๕ จุดเทียนและธูปเสร็จแล้วส่งเทียนชนวนให้พิธีกร หรือผู้ส่งเทียนชนวน และ
ต้องค�ำนึงอยู่เสมอว่าประธานไม่ต้องดับเทียนชนวนเอง
๒.๖ กราบพระรัตนตรัยแบบเบญจางคประดิษฐ์ ๓ ครั้ง ในกรณีที่โต๊ะหมู่บูชามี
การตั้งธงชาติและพระบรมฉายาลักษณ์ไว้ด้วย เมื่อประธานกราบพระรัตนตรัยแล้วให้
ยืนขึ้น ถอยหลัง ๑ ก้าว ยืนตรงค้อมศีรษะแสดงความเคารพครั้งหนึ่ง (เพียงครั้งเดียว)
ถือว่าได้เคารพต่อธงชาติและพระบรมฉายาลักษณ์ไปพร้อมกัน และถ้าหากประธานพิธี
เป็นสุภาพสตรีก็ให้ถือปฏิบัติเช่นเดียวกันไม่ว่าจะอยู่ในเครื่องแบบหรือนอกเครื่องแบบ
ก็ตาม
๓. เหตุผลการค�ำนับหรือค้อมศีรษะแสดงความเคารพเพียงครั้งเดียว
กรณีค�ำนับหรือค้อมศีรษะแสดงเคารพเพียงครั้งเดียวตามข้อ๒.๖ ข้างต้นมีเหตุผล
ดังนี้คือ
๓.๑ ตามประกาศส�ำนักนายกรัฐมนตรีเรื่องให้ถือวันพระราชสมภพเป็นวันเฉลิม
ฉลองชาติไทย ลงวันที่ ๒๑ พฤษภาคม ๒๕๐๓ “ถือเอาวันพระราชสมภพของพระ
มหากษัตริย์ เป็นวันเฉลิมฉลองของชาติไทย”ผู้บรรยายจึงถือว่าพระมหากษัตริย์ไทย
และชาติไทยเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน การค�ำนับครั้งเดียวจึงเป็นการเคารพทั้งชาติไทย
และพระมหากษัตริย์ ซึ่งมักมีผู้เข้าใจผิดท้วงว่าค�ำนับพระพุทธรูปอยู่เสมอ
๓.๒ คณะอนุกรรมการเฉพาะกิจยกร่างแบบอย่างในการปฏิบัติทางวัฒนธรรมของ
คนไทยเสนอว่า
“ ในกรณีตั้งที่บูชาที่พระพุทธรูป
ธงชาติ และพระบรมฉายาลักษณ์
ประดิษฐานอยู่ด้วยกัน เมื่อ
ประธานกราบพระพุทธรูปแล้ว
ถอยออกมาค้อมศีรษะ ค�ำนับ
23

ำ
ครั้งเดียวตรงกลาง คือ
ตรงพระพุทธรูป ได้ชื่อว่าเคารพ
ทั้งธงชาติและพระบรมฉายาลักษณ์
ในขณะเดียวกัน” และข้อเสนอดังกล่าว
เลขาธิการพระราชวัง (นายแก้วขวัญ วัชโรทัย)
มีหนังสือยืนยันว่าถูกต้อง
๓.๓ การค�ำนับครั้งเดียวมักปฏิบัติกันให้เห็นอยู่แล้วเช่นกรณีเข้ารับพระราชทาน
เครื่องราชอิสริยาภรณ์ พิธีบรรพชาอุปสมบทนาคกราบบิดามารดาและผู้มีอุปการคุณ
ทุกคนเพียงครั้งเดียว หรือในกรณีผู้เข้าห้องประชุมภายหลังขณะก�ำลังมีการประชุมจะ
ท�ำความเคารพประธานครั้งเดียว ถือว่าได้แสดงความเคารพทุกคนในห้องประชุม
นั้นด้วย
๔. การเข้ารับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์
จากหนังสือ รวมเรื่องและข้อปฏิบัติเกี่ยวกับราชส�ำนัก ส�ำนักพระราชวังจัดพิมพ์
พ.ศ. ๒๕๓๒ กล่าวถึงการเข้ารับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ว่า
“ เมื่อก้าวออกแถวให้เดินตรงไป
หยุดอยู่ที่หน้าโต๊ะหมู่บูชาในระยะ
อันสมควรแล้วท�ำความเคารพโดย
วิธีก้มศีรษะ ๑ ครั้ง เป็นการเคารพ
สิ่งสักการะทั้ง ๓ คือ พระพุทธรูป
ธงชาติ และพระบรมรูปรวมกัน
แล้วจึงเดินไปท�ำความเคารพ
ประธานพิธีในระยะห่างพอสมควร
คือ ประมาณ ๓ ก้าว แล้วสืบเท้า
เข้าไปรับเครื่องราชอิสริยาภรณ์
การรับให้ยื่นมือรับ และไม่ต้อง
24

ำ
เอางาน เมื่อได้รับแล้ว ก้มศีรษะลง
ท�ำความเคารพประธานครั้งหนึ่ง
แล้วก้าวถอยหลังออกมาประมาณ
๓ ก้าว หยุดยืนหันหน้าไปทางที่บูชา
ก้มศีรษะลงค�ำนับสิ่งสักการะ
ทั้ง ๓ อีกครั้งหนึ่ง แล้วจึงเดิน
กลับไปยืนอยู่ตามต�ำแหน่งเดิมใน
อิริยาบถที่ถือเครื่องราชอิสริยาภรณ์
ไว้สูงระดับเอวตลอดเวลา ทั้งนี้
จนกว่าจะเสร็จพิธี”
๕. วิธีส่งเทียนชนวนของพิธีกร
การส่งเทียนชนวน เป็นหน้าที่ของพิธีกรหรือผู้ส่งเทียนชนวน แต่ผู้บริหารควรจะ
ทราบส�ำหรับแนะน�ำผู้อื่น หรือทราบไว้เพื่อประโยชน์เมื่อเป็นประธานพิธีจะได้ปฏิบัติ
ได้สอดคล้องต้องกัน ดังนี้
๕.๑ เมื่อใกล้ถึงเวลาก�ำหนด ให้เตรียมตัวรออยู่ ณ ที่อันสมควร หรือนั่งรอยืนรอ
ใกล้กับโต๊ะหมู่บูชาพร้อมกับไม้ขีดไฟพร้อมที่จะจุดเทียนชนวนได้ทันที
๕.๒ ตรวจดูว่าบริเวณนั้นมีลมแรงเพียงใด อาจจะต้องปิดประตู หน้าต่างพัดลม
หรือต้องใช้ส�ำลีชุบน�้ำมันหรือขี้ผึ้งพันหัวธูปและไส้เทียนเพื่อให้ติดไฟง่าย
๕.๓ ต้องตกลงกับพิธีกร หรือประธานเพื่อจะได้จุดเทียนชนวนให้เหมาะสมตาม
ก�ำหนดเวลาบางกรณีพิธีกรท�ำหน้าที่ส่งเทียนชนวนด้วยโดยจุดเทียนชนวนแล้วค�ำนับ
ประธานเป็นสัญญาณเริ่มพิธี ประธานก็จะเดินไปที่โต๊ะหมู่บูชาเป็นต้น
๕.๔ การส่งเทียนชนวนให้ประธานต้องจับเทียนชนวนปลายด้ามล่าสุดด้วยมือขวา
เพื่อให้ประธานจับด้านบนได้ และขณะส่งนั้นให้เอียงต้นเทียนเข้าหาตัวเองพอสมควร
เพื่อมิให้น�้ำตาเทียนหยดถูกมือประธาน
๕.๕ วิธีการส่งเทียนชนวนตั้งระวังกริยาท่าทางยืนหรือนั่งต้องแสดงความนอบน้อม
25

ำ
ให้เกียรติกับประธานตามสมควรและขณะประธานน�ำก�ำลังจุดเทียนและธูปนั้นยังต้อง
คอยระวัง เพราะเทียนชนวนอาจจะตกหรือดับ ต้องเตรียมแก้ปัญหาตามสถานการณ์
๕.๖ คอยรับเทียนชนวนจากประธาน โดยปฏิบัติเหมือนตอนส่ง
๕.๗ เมื่อรับเทียนชนวนมาจากประธานแล้วให้ดับอย่างสุภาพเช่นใช้กรวยใบตอง
กรวยกระดาษ หรือใช้มือดับ แต่ไม่ควรใช้ปากเป่าเด็ดขาด
๕.๘ ในขณะที่ประธานก�ำลังจุดเทียนธูป(คือเมื่อส่งเทียนแล้ว)ให้ถอยห่างออกมา
จากประธานพอสมควร และประนมมือขึ้นระหว่างอก ห้ามนั่งหรือยืนเสมอประธาน
โดยเฉพาะเมื่อมีการถ่ายภาพประธาน ต้องพยายามระวังรักษามารยาทไม่ยืนกีดขวาง
๖. การจัดโต๊ะหมู่บูชา
๖.๑ ความเป็นมาของการจัดโต๊ะหมู่บูชาไม่ปรากฏหลักฐานชัดเจนแต่สันนิษฐาน
ว่าเดิมทีเดียวอาจจะวางสิ่งเคารพ วัตถุมงคล บนหิ้งหรือบนแท่นมาก่อน ส่วนการจัด
วางบนโต๊ะน่าจะได้แบบอย่างมาจากการตั้งโต๊ะน�้ำชาของชาวจีน ซึ่งเดินทางเข้ามาพึ่ง
พระบรมโพธิสมภารท�ำมาหากินและค้าขายกับไทยจากจดหมายเหตุรัชกาลที่ ๓ พ.ศ.
๒๓๙๑ ครั้งเมื่อมีงานฉลองวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม มีการริเริ่มจัดโต๊ะบูชาเป็น
ครั้งแรก ต่อมาในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงโปรด
เกล้าฯ ให้ประกวดจัดโต๊ะหมู่บูชาแบบต่างๆ ในพระบรมมหาราชวัง และวัดพระ
ศรีรัตนศาสดารามถึง ๑๐๐โต๊ะและรูปแบบการจัดดังกล่าวได้สืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน
โดยเฉพาะในสมัยรัฐบาลของฯพณฯจอมพลป.พิบูลสงครามได้มีการส่งเสริมพระพุทธ
ศาสนาและวัฒนธรรมเป็นอย่างยิ่ง มีการจัดโต๊ะหมู่บูชาขึ้นเป็นพิเศษในสถานที่ราชการ
องค์การ สโมสรทั่วไป พลเอกมังกร พรหมโยธี รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ
อีกท่านหนึ่งที่สนับสนุนนโยบายของ ฯพณฯ จอมพล ป. พิบูลสงคราม โดยจัดให้มีโต๊ะ
หมู่บูชาในหน่วยงานและสถานศึกษาที่น่าบันทึกไว้คือนอกจากจัดให้มีโต๊ะหมู่บูชาแล้ว
ในพิธีการต่างๆ ที่ราชการจัดขึ้นให้มีการตั้งเสาประดับธงชาติและต่อมาเพิ่มพระบรม
ฉายาลักษณ์เข้าไปอีกด้วย ครั้งแรกๆ ก็มีการกราบบูชาพระรัตนตรัยอย่างเดียวเพราะ
ยังไม่มีผู้ก�ำหนดรูปแบบให้แน่ชัดพลเอกมังกรพรหมโยธีเห็นว่าเมื่อเคารพพระรัตนตรัย
26

ำ
(ศาสนา)แล้วก็ควรเคารพชาติ(ธงชาติ)และพระมหากษัตริย์ด้วยจึงมีการค�ำนับธงชาติ
และพระบรมฉายาลักษณ์ในพิธีการต่างๆ ซึ่งถือเป็นแบบอย่างมานานพอสมควร จน
กระทั่งมีการประกาศส�ำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้ถือวันพระราชสมภพ เป็นวันเฉลิม
ฉลองของชาติไทย ลงวันที่ ๒๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ ดังกล่าวถึงมาแล้วในข้อ ๓.๑
และ ๓.๒
๖.๒ การจัดโต๊ะหมู่บูชา การจัดโต๊ะหมู่บูชาปัจจุบันมีหลายโอกาสดังนี้
๖.๒.๑ การจัดโต๊ะหมู่บูชาประจ�ำหน้าพระประธาน
๖.๒.๒ การจัดโต๊ะหมู่บูชาในพิธีสงฆ์
๖.๒.๓ การจัดโต๊ะหมู่บูชาในงานประชุม อบรมและสัมมนา
๖.๒.๔ การจัดโต๊ะหมู่บูชาในงานอื่นๆเช่นการประกวดการสาธิตการแข่งขัน
ฯลฯ
๖.๓ การจัดโต๊ะหมู่บูชาในโอกาสต่างๆ มีหลายรูปแบบตั้งแต่ตั้งโต๊ะหรือยกพื้น
ธรรมดา เป็นโต๊ะชั้น ม้าหมู่ โต๊ะหมู่บูชา โต๊ะหมู่ ๓ โต๊ะหมู่ ๔ โต๊ะหมู่ ๕ โต๊ะหมู่ ๖
โต๊ะหมู่ ๗ โต๊ะหมู่ ๙ โต๊ะหมู่ ๑๒ โต๊ะหมู่ ๑๔ สุดแท้แต่ความเหมาะสมงดงาม และ
ลักษณะของงานนั้นๆ ด้วย ดังนั้น ผู้บริหารควรจะได้ทราบพอสังเขป โดยเฉพาะเกี่ยวกับ
โต๊ะหมู่ ๕ โต๊ะหมู่ ๗ และ โต๊ะหมู่ ๙ ดังนี้
๖.๓.๑ โต๊ะบูชาหมู่ ๕ ประกอบด้วย
กระถางธูป ๑ กระถาง
เชิงเทียน ๓ คู่ หรือ ๔ คู่
พานดอกไม้ ๕ พาน
แจกัน ๒ คู่
๖.๓.๒ โต๊ะบูชาหมู่ ๗ ประกอบด้วย
เชิงเทียน ๕ คู่ หรือ ๔ คู่
พานดอกไม้ ๕ พาน
แจกัน ๒ คู่
27

ำ
๖.๓.๓ โต๊ะบูชาหมู่ ๙ ประกอบด้วย
เชิงเทียน ๖ คู่ หรือ ๔ คู่
พานดอกไม้ ๗ พาน
แจกัน ๓ คู่
๖.๔ ผังการจัดโต๊ะหมู่บูชา เพื่อความสะดวกในการจัดตั้งโต๊ะหมู่บูชา ส�ำหรับ
โต๊ะหมู่ ๕ หมู่ ๗ และหมู่ ๙ ควรดูอักษรย่อในผัง ดังนี้
พระ หมายถึง พระพุทธรูป
ก หมายถึง กระถางธูป
จ หมายถึง แจกัน
ช หมายถึง เชิงเทียน
พ หมายถึง พานดอกไม้
หมู่ ๕
28

ำ
หมู่ ๗
หมู่ ๙
29

ำ
๖.๕ เครื่องสักการะและความหมาย
การจัดตั้งโต๊ะบูชาต้องพิจารณาดูสถานที่ให้เหมาะสมมีระเบียบงดงามปกติ
เป็นหน้าที่ของพิธีกรแต่อย่างไรก็ดีผู้บริหารในฐานะผู้ใหญ่ควรมีประสบการณ์สามารถ
แนะน�ำผู้อื่นได้ปกติโต๊ะหมู่บูชาสมควรตั้งไว้ด้านขวามือของพระสงฆ์ถือว่าเป็นประธาน
คือสมมุติว่าเป็นประมุขนั่นเอง ดังนั้นนอกจากสะดวกในการจุดธูปเทียนบูชาแล้วยัง
สะดวกในการหันหน้ากราบไหว้พระสงฆ์ด้วย แต่ถ้าหากสถานที่ไม่อ�ำนวยให้จริงๆอาจ
จะปรับเปลี่ยนได้ ข้อส�ำคัญอย่าตั้งโต๊ะข้ามกับพระสงฆ์ เพราะเวลากราบพระพุทธรูป
จะหันหลังให้พระสงฆ์หรือเวลากราบพระสงฆ์ก็จะหันหลังให้พระพุทธรูปแลดูไม่งดงาม
ส่วนเครื่องสักการะนอกจากพระพุทธรูปแล้วจะมี ๓ อย่าง คือ ดอกไม้ เทียน และธูป
อย่างน้อย ๕ ที่ได้แก่ ดอกไม้ ๒ ที่ เทียน ๒ ที่ และธูป ๑ ที่ เสฐียรโกเศศกล่าวไว้ใน
“หนังสือดอกไม้ธูปเทียนว่า”
“ดอกไม้เป็นของที่มีรูปและสีสัน
งดงามแปลกๆ และต่างๆ กัน
มีลักษณะสุขุมละเอียดอ่อนละมุน
ละไมละออตา บางชนิดมีกลิ่นหอม
ดังนั้น มนุษย์จึงชอบและใช้
เป็นเครื่องสักการะสิ่งศักดิ์สิทธิ์
และดอกไม้เป็นของที่ใช้บูชาสิ่ง
ที่ตนเห็นว่าศักดิ์สิทธิ์มาก่อนเช่น
เทพเจ้า เป็นต้น บางคนก็เอา
ประดับผมเพราะถือว่าเป็นของสูง
ธูป เป็นภาษาบาลีและสันสกฤต
แปลว่า กลิ่นหอม เครื่องหอม
เป็นของที่คนชอบมาก ดังนั้น
จึงได้เอาไปใช้ในทางที่จะ
ให้เทวดาได้กลิ่นบ้าง จึงคิดหา
วิธีหอมๆ ลงไปในกองไฟเพื่อ
30

ำ
ให้กลิ่นหอมกระจายไป หรือ
เป็นควันลอยขึ้นไป ต่อมาจึงมี
วิธีท�ำธูปขึ้น
เทียน เป็นสัญลักษณ์
แห่งความสว่างรุ่งเรือง ก็คือ
พระเจ้าและเทวดา รวมความว่า
ดอกไม้เป็นของงาม ธูปเป็นสิ่งหอม
และเทียนเป็นแสงสว่าง
ล้วนเป็นสิ่งดีๆ ทั้งนั้น
ตามความคิดเห็นของมนุษย์จึงได้
มีของ ๓ สิ่งเป็นเครื่องหมาย
แสดงให้เห็น”
แต่อย่างไรก็ดี ชาวพุทธทั่วไปมักอธิบายกันว่าดอกไม้ เทียนธูปที่ใช้บูชาพระ
รัตนตรัยนั้น ถือว่าเป็นสิ่งที่ใช้เตือนสติ ในลักษณะบุคลาธิษฐานน�ำไปสู่ธรรมาธิษฐาน
คือ การบูชาด้วยดอกไม้ต่างสี ต่างต้น มาประดับให้เป็นระเบียบอยู่ในพานหรือแจกัน
ย่อมดูสวยงามฉันใด พระสงฆ์ต่างวรรณะมาอยู่ในหมู่สงฆ์ อยู่ในระเบียบวินัยเดียวกัน
มีศีลเสมอกันย่อมยังศรัทธาปสาทะให้เกิดแก่ผู้พบเห็น เสมือนกับชนชั้นกษัตริย์
พราหมณ์ แพศย์ ศูทร เข้ากันได้ด้วยพระธรรมวินัย การบูชาด้วยการจุดเทียน ๒ เล่ม
เป็นการบูชาธรรมและพระวินัย คือ เล่มทางด้านขวาพระหัตถ์ของพระพุทธรูป (ด้าน
ซ้ายของผู้จุด)เป็นเทียนพระธรรมเล่มทางด้านซ้ายพระหัตถ์ของพระพุทธรูป(ด้านขวา
ของผู้จุด) เป็นเทียนพระวินัย
๖.๕.๑ โต๊ะหมู่บูชา ๕ ประกอบด้วย
แจกันดอกไม้ ๔ แจกัน หมายถึงอริยสัจ๔คือทุกข์สมุทัยนิโรธมรรค
พานดอกไม้ ๕ พาน หมายถึง ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร
และวิญญาณ
เชิงเทียน ๖ อัน หมายถึงอายตนภายนอก๖คือรูปเสียงกลิ่น
รส โผฏฐัพพะ ธรรมมารมณ์
31

ำ
เชิงเทียน ๘ อัน หมายถึง อริยมรรค มีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ
สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ
สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมา
สมาธิ
กระถางธูป ๑ กระถาง หมายถึง เอกกัคคตา คือ จิตเป็นหนึ่งเดียว
หรือบริสุทธิ์ หรือ อุเบกขา
๖.๕.๒ โต๊ะหมู่ ๗ ประกอบด้วย
เชิงเทียน ๑๐ อัน หมายถึง ทศบารมี ๑๐ คือ ทาน ศีล เนกขัมมะ
ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะอธิษฐาน เมตตา
และอุเบกขา
๖.๕.๓ โต๊ะหมู่ ๙ ประกอบด้วย
พานดอกไม้ ๗ พาน หมายถึง โพธิ์ฌงค์ ๗ คือ สติ ธัมมวิจยะ วิริยะ
ปิติ ปัสสสัทธิ สมาธิ อุเบกขา
เชิงเทียน ๑๒ อัน หมายถึง อายตนภายใน และภายนอก คือ
ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ รูป เสียง กลิ่น รส
โผฎฐัพพะและธรรมารมณ์
๗. วิธีประเคนสิ่งของแด่พระภิกษุ
ความหมายของการประเคนสิ่งของแด่พระภิกษุ คือการถวายสิ่งของอันสมควรแก่
สมณบริโภคใช้สอย ที่ไม่มีโทษทางพระวินัย พุทธบัญญัติน้อมถวายให้แก่พระภิกษุ ด้วย
กิริยาอาการแสดงถึงความเคารพ ศรัทธา
วิธีการปฏิบัติตนในการประเคน
๗.๑ ชายพึงนั่งคุกเข่าหรือยืนตามความเหมาะสมแก่สถานที่ ถ้าพระภิกษุนั่งเก้าอี้
พึงยืน ถ้าพระภิกษุนั่งกับพื้น พึงนั่งคุกเข่า ยกสิ่งของที่จะถวายด้วยมือทั้งสองข้าง น้อม
สิ่งของนั้นเข้าไปใกล้พระภิกษุสงฆ์
๗.๒ หญิง พึงยืนหรือนั่งพับเพียบตามความเหมาะสมแก่สถานที่ดังกล่าวในข้อ
32

ำ
๗.๑ แล้วยกสิ่งของที่จะถวายด้วยมือทั้งสองข้าง น้อมวางบนผ้าที่พระภิกษุทอดรับ
ประเคนนั้น
๗.๓ ผู้ประเคนต้องเข้ามาในหัตถบาส คือ อยู่ห่างจากพระภิกษุผู้รับประเคน
ประมาณ ๑ ศอก
๗.๔ เมื่อถวายเสร็จแล้ว พึงไหว้หรือกราบ ด้วยการแสดงความเคารพทุกครั้ง
๗.๕ สิ่งของต้องไม่ใหญ่โต หรือหนักเกินไป ให้ยกคนเดียวและยกพ้นพื้นด้วยมือ
ทั้งสอง กรณีพระสงฆ์นั่งอาสน์สงฆ์ ถ้ามีการปูเสื่อ หรือผ้า หรือพรมจะคุกเข่าประเคน
หรือนั่งพับเพียบประเคนก็จะเป็นการสมควร
๘. การกราบพระรัตนตรัย หรือกราบพระภิกษุให้กราบ
แบบเบญจางคประดิษฐ์ ตามวัฒนธรรมไทย
ให้นั่งคุกเข่า ล�ำตัวตรง ใน ๓ ส่วน ได้แก่ อกยืด ไหล่ตรง คอตรง เวลากราบจะต้อง
ครบองค์ ๕ คือ เข่า ๒ ผ่ามือ ๒ หน้าผาก ๑
ซึ่งมีขั้นตอนตามจังหวะดังนี้
จังหวะที่ ๑ ท่าเตรียมกราบ ผู้ชาย ท่านั่ง เรียกว่า ท่าเทพพนม หรือท่าพรหมหรือ
ท่าเทพบุตร ส่วนหญิง ท่านั่ง เรียกว่า ท่าเทพธิดา หรือ ท่ากราบ
จังหวะที่ ๒ ยกมือขึ้นทั้ง ๒ ข้าง ประนมขึ้นระหว่างอก เรียกว่า อัญชลี
จังหวะที่ ๓ ยกมือขึ้นทั้ง ๒ ข้าง ประนมขึ้นจรดหน้าผาก นิ้วหัวแม่มือทั้งสองอยู่
ระหว่างคิ้ว ปลายนิ้วชี้จรดหน้าผาก เรียกว่า วันทา (ไหว้)
จังหวะที่ ๔ หมอบกราบให้หน้าผากจรดถึงพื้น เรียกว่า อภิวาท (กราบ) โดยแยก
ฝ่ามือทั้ง๒ข้างแบราบลงแนบกับพื้นห่างกันประมาณ๔นิ้วและลุกขึ้นนั่งตัวตรงประนม
มือยกขึ้นผ่านจังหวะที่ ๒ จังหวะที่ ๓ และจังหวะที่ ๔ ไปตามล�ำดับจนครบ ๓ ครั้ง แล้ว
ยกมือประนมขึ้นจบในระหว่างคิ้วอีกครั้งหนึ่งจึงเสร็จพิธี
อนึ่ง ชาย ขณะหมอบกราบ ให้ข้อศอกต่อกับเข่าและอย่าให้ก้นโค้งมากนัก เพราะ
จะไม่สวยงาม
หญิง ขณะหมอบกราบให้ข้อศอกคร่อมเข่าได้
33

ำ
๙. แนวปฏิบัติในการตั้งโต๊ะหมู่บูชา
การตั้งโต๊ะหมู่บูชา มีข้อควรปฏิบัติดังต่อไปนี้
๙.๑ การตั้งโต๊ะหมู่บูชาที่มีพระพุทธรูป ธงชาติ และพระบรมฉายาลักษณ์
งานพิธีใดที่มุ่งให้ผู้เข้าร่วมพิธีส�ำนึกในสถาบันสูงสุดทั้งสาม คือ ชาติ ศาสนา
พระมหากษัตริย์ งานพิธีนั้นควรตั้งโต๊ะหมู่บูชาซึ่งมีทั้งพระพุทธรูปธงชาติและพระบรม
ฉายาลักษณ์ เช่น งานพิธีต่างๆ ของราชการ สถานศึกษา หรือสถาบัน งานเปิดประชุม
สัมมนา งานมอบปริญญาบัตร ประกาศนียบัตรหรือวุฒิบัตรต่างๆ ฯลฯ
๙.๒ การตั้งโต๊ะหมู่บูชาที่มีพระพุทธรูป (กรณีไม่ต้องมีธงชาติและพระบรม
ฉายาลักษณ์)
งานพิธีตั้งโต๊ะหมู่บูชามีเฉพาะพระพุทธรูปประดิษฐาน แบ่งออกเป็น ๓
ลักษณะ ดังต่อไปนี้
๙.๒.๑ งานพิธีพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชด�ำเนินเป็นองค์
ประธาน หรือโปรดเกล้าฯ ให้ผู้แทนพระองค์มาในงาน เช่น พิธีพระราชทานปริญญา
บัตร พิธีเปิดพระบรมราชานุสาวรีย์ ฯลฯ
๙.๒.๒ งานพิธีเนื่องด้วยพระพุทธศาสนา เช่น พิธีวิสาขบูชา พิธีมาฆบูชา
ฯลฯ
๙.๒.๓ งานพิธีที่มีจุดมุ่งหมายเพื่อเป็นศิริมงคล เช่นพิธีวางศิลาฤกษ์พิธีเปิด
อาคารสถานที่ งานมงคลสมรส งานท�ำบุญอายุ งานขึ้นบ้านใหม่
๙.๓ การตั้งโต๊ะหมู่บูชาถวายสักการะ
การตั้งโต๊ะหมู่ที่บูชาสักการะนั้นมีหลายแบบ กล่าวคือ
๙.๓.๑ การจัดเพื่อการบ�ำเพ็ญกุศลทางพุทธศาสนาเกี่ยวกับพิธีสงฆ์
- จะต้องตั้งพระพุทธรูปไว้ที่โต๊ะหมู่ตัวสูงตรงกลางเป็นหลักส�ำคัญ
ถ้ามีการนิมนต์พระสงฆ์ต้องตั้งไว้ต้นอาสน์สงฆ์ท่านนั่งเป็นองค์ประธาน
- ถ้าการนี้จัดเป็นงานของทางราชการมีระเบียบวางไว้ต้องตั้งเสา
ธงชาติไทยไว้ที่ข้างโต๊ะหมู่ด้านขวาคือด้านที่หันหน้าออกของพระพุทธรูปหรือด้านซ้าย
มือของผู้ที่เคารพพระพุทธรูป และต้องเชิญพระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จ
34

ำ
พระเจ้าอยู่หัว ตั้งประดิษฐานไว้ด้านซ้ายของโต๊ะหมู่คู่กับธงชาติไทย
- การบ�ำเพ็ญกุศลของทางราชการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
หรือโปรดเกล้าฯ ให้ผู้แทนพระองค์มาในงานไม่ต้องตั้งเสาธงชาติ และพระบรม
ฉายาลักษณ์ที่โต๊ะหมู่
๙.๓.๒ การจัดเพื่อเป็นเครื่องถวายสักการะเคารพพระมหากษัตริย์
- ไม่ต้องประดิษฐานพระพุทธรูปแต่ประดิษฐานพระบรมฉายาลักษณ์
หรือท�ำเป็นพุ่มดอกไม้ มีพระปรมาภิไธยย่อ ภปร. หากไม่สามารถจัดท�ำได้ เพียงมีดอกไม้
อย่างเดียวก็ได้ โดยประดิษฐานที่โต๊ะหมู่ตัวสูง ตรงกลางถัดออกมาเป็นโต๊ะหมู่ตัวต�่ำลง
มาตั้งพานมีธูปเทียนแพ และดอกไม้กระทงเจิมมีฝากรวยครอบวางไว้บนธูปเทียนแพ
(ธูปต้องอยู่ข้างบนเทียน)
- การจัดโดยประดิษฐานพระบรมฉายาลักษณ์นี้ไม่ต้องมีเสาธงชาติ
- ไม่มีการจุดเทียนธูปและเทียนจัดตั้งไว้เป็นเครื่องประดับของชุด
โต๊ะหมู่หรือจะไม่ตั้งกระถางธูปเทียนก็ได้แต่ต้องมีแจกันปักดอกไม้หรือพานพุ่มดอกไม้
ตั้งประดับตามความเหมาะสม
- การปฏิบัติเพื่อถวายสักการะให้ถวายค�ำนับแล้วเปิดกรวยที่ครอบ
ปิดดอกไม้ออกแล้วถวายค�ำนับอีกครั้ง
๙.๔ งานที่ไม่ต้องตั้งโต๊ะหมู่บูชา
งานที่ไม่ต้องตั้งโต๊ะหมู่บูชา เช่น งานประชุมนานาชาติและไม่เกี่ยวกับ
พระพุทธศาสนา งานประชุมคณะกรรมการหรือคณะอนุกรรมการตามปกติ

35

184
36

ำ
๑. การยืน
๑.๑ การยืนโดยค�ำนึงถึงมารยาท อาจจัดเป็นประเภทต่างๆ ได้ดังนี้ คือ
๑.๑.๑ การยืนเคารพธงชาติเพลงชาติหรือธงชัยเฉลิมพลในที่สาธารณะ
การยืนเคารพธงชาติ หรือเพลงชาติ ให้ยืนตรงแสดงคารวะโดยหัน
หน้าไปทางธงชาติ เมื่อเพลงชาติจบให้ค้อมศีรษะค�ำนับ
ส�ำหรับการเคารพธงชัยเฉลิมพลในพิธีต่างๆ เช่น พิธีสาบานธงงาน
ราชวัลลภบุคคลทั่วไปเมื่อจะผ่านธงชัยเฉลิมพลให้หยุดและยืนแสดงคารวะหรือเมื่อมี
การเชิญธงชัยเฉลิมพลผ่านก็ให้ยืนตรงแสดงความเคารพเช่นเดียวกัน
๑.๑.๒ การยืนถวายความเคารพสมเด็จพระสังฆราช
ก. เมื่อสมเด็จพระสังฆราชเสด็จมาถึงมณฑลพระราชพิธีก่อน
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว หรือพระบรมวงศ์ชั้นสูงผู้ที่มาเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท
อยู่ ณ ที่นั้น ถวายความเคารพโดยการยืนประนมมือไหว้เมื่อเสด็จผ่านแล้วจึงนั่งลง
ข. ในกรณีที่สมเด็จพระสังฆราชเสด็จมาถึงภายหลัง (ซึ่งโดยปกติ
น่าจะไม่ปรากฏ) ให้ถวายความเคารพโดยวิธีนั่งประนมมือไหว้
๑.๑.๓ การยืนถวายเคารพพระมหากษัตริย์ และพระบรมวงศ์
ก. การยืนรับเสด็จฯ นอกพระที่นั่ง อาคาร หรือแนวทางลาด
พระบาทที่เสด็จฯ ให้ยืนเรียงแถวตามล�ำดับยศ ต�ำแหน่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์
ถ้าแต่งเครื่องแบบ สวมหมวกทั้งชายและหญิงให้ยืนถวายความ
เคารพด้วยการท�ำวันทยาหัตถ์
หากไม่สวมหมวก ข้าราชการชาย ทหารต�ำรวจพลเรือน และหญิง
ที่แต่งเครื่องแบบทหารต�ำรวจให้ถวายค�ำนับโดยก้มศีรษะลงช้าๆต�่ำพอสมควรกระท�ำ
ครั้งเดียวแล้วยืนตรงถ้าเป็นข้าราชการหญิงฝ่ายพลเรือนหรือพยาบาลที่แม้จะสวมหมวก
ให้ย่อเข่าที่เรียกกันทั่วไปว่า “ถอนสายบัว”
ข.การยืนเฝ้าฯรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสมเด็จพระ
นางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมวงศ์ ให้ยืนถวายความเคารพตาม ข้อ ก.
37

ำ
แล้วยืนตรงจนกว่าจะเสด็จฯ เลยไป เมื่อประทับพระราชอาสน์หรือพระเก้าอี้เรียบร้อย
แล้วถวายความเคารพอีกครั้งหนึ่งแล้วจึงเคลื่อนที่ได้และลงนั่งเก้าอี้ตามล�ำดับต�ำแหน่ง
ในกรณีที่ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจงานพระราชพิธีต่างๆ เช่น
เสด็จฯ ไปทรงจุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย หรือ พระราชทานพระบรมราโชวาท ให้
ยืนตรงจนกว่าทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจนั้นเสร็จ ประทับพระราชอาสน์ พระเก้าอี้
แล้ว จึงถวายความเคารพแล้วนั่งลง
ผู้ที่นั่งเฝ้าฯ อยู่ในงานพิธีการต่างๆ เมื่อมีกิจจ�ำเป็นจะต้องไปจากที่
นั่งให้ยืนถวายความเคารพก่อนแล้วจึงออกไปเมื่อกลับมาต้องถวายความเคารพอีกครั้ง
แล้วจึงนั่งลง
ในกรณีการเฝ้าฯที่ไม่ได้จัดให้นั่งเก้าอี้เฝ้าฯเช่นงานสโมสรสันนิบาต
งานเสด็จออกมหาสมาคม ผู้เฝ้าฯ จะต้องยืนตลอดเวลาจนกว่าจะเสด็จฯ กลับ
ค.การยืนเคารพในพิธีที่มีการบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีเพื่อ
ถวายความเคารพพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรม
ราชินีนาถสมเด็จพระบรมราชชนนีสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯสยามมกุฎราชกุมาร
หรือผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้แทนพระองค์
การยืนเคารพเพลงสรรเสริญพระบารมีในกรณีที่มิได้อยู่ในที่เฝ้าฯ
เช่น เมื่อเพลงสรรเสริญพระบารมีบรรเลงเป็นการเปิดหรือปิดงานหรือเมื่อมหรสพเริ่ม
หรือเลิก ควรท�ำความเคารพด้วยการยืนตรง เมื่อเพลงจบให้ค�ำนับโดยก้มศีรษะทั้งชาย
และหญิง
๑.๑.๔ การยืนในพิธีต่างๆ
ก. การยืนเคารพในพิธีที่มีการบรรเลงเพลงมหาฤกษ์และเพลง
มหาชัย
เพลงมหาฤกษ์ ใช้บรรเลงในการเปิดงานที่เป็นพิธีใหญ่ เช่น พิธีเปิด
สถานท�ำการของรัฐบาล พิธีเปิดทางคมนาคมที่ส�ำคัญ ๆ และงานที่เป็นมงคลทั่วไป
เพลงมหาชัย ใช้บรรเลงต้อนรับประธานของงาน ผู้มีเกียรติสูง นับ
ตั้งแต่สมเด็จพระบรมราชกุมาร พระบรมวงศานุวงศ์ นายกรัฐมนตรี หรือเมื่อผู้เป็น
38

ำ
ประธานของงานกล่าวค�ำปราศรัยจบ ก็บรรเลงเพลงมหาชัยเป็นพิเศษหรือบรรเลงใน
งานรับรองบุคคลส�ำคัญ งานสโมสรสันนิบาต เป็นต้น
เมื่อได้ยินเพลงมหาฤกษ์หรือเพลงมหาชัยบรรเลงให้ยืนตรงจนกว่า
จะจบเพลงในกรณีที่เป็นพิธีของทางราชการ ผู้เป็นทหารหรือข้าราชการพลเรือนที่อยู่
ในเครื่องแบบ ให้ปฏิบัติตามระเบียบของราชการทหารหรือราชการพลเรือน แล้วแต่
กรณี
ข. การยืนเคารพในพิธีให้เกียรติแก่ผู้ล่วงลับ ให้ยืนแสดงความเคารพ
เมื่อได้ยินเสียงแตรเดี่ยว เป่าเพลงนอน หรือเมื่อประธานวางเครื่องขมาหรือจุดเพลิง
เผาศพ ไม่ว่าจะมีเพลงประโคมหรือไม่ก็ตาม และเมื่อการเชิญศพผ่าน ให้ยืนตรงแสดง
ความเคารพด้วย
ค. การยืนเมื่อประธานในพิธีเดินผ่าน ทุกคนในที่นั้นลุกขึ้นยืนตรงหันหน้า
ไปทางประธานที่ก�ำลังเดินผ่าน ปล่อยมือไว้ข้างตัว
ง. การยืนฟังโอวาท ให้ยืนตรงชิดเท้า ปล่อยมือไว้ข้างตัวหันหน้าไป
ทางผู้ให้โอวาท ยกเว้นในกรณีที่ถือประกาศนียบัตร หรือเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ฯลฯ
อยู่ ถ้าถือมือเดียวให้ถือด้วยมือขวาแนบไว้กับอก หรือระดับฉากกับตัว แล้วแต่ทางพิธี
จะก�ำหนด ถ้าถือสองมือให้ถือระดับตั้งฉากกับล�ำตัว
จ. การยืนกล่าวค�ำปฏิญาณ โอกาสที่กล่าวค�ำปฏิญาณ เช่น กล่าวค�ำ
ปฏิญาณต่อธงชัยเฉลิมพล ถวายสัตย์ปฏิญาณแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้ยืน
ตรง ชิดเท้า หันหน้าไปทางธงชัยหรือพระองค์ท่าน
๑.๑.๕ มารยาทในการยืนทั่วไป
ก. ควรยืนตัวตั้งตรง ส้นเท้าชิดกัน ปลายเท้าห่างกัน
ข. ไม่ควรยืนขวางประตูเข้าออก
ค. ไม่ควรยืนเบียดเสียดหรือขวางผู้ใหญ่หรือพระภิกษุสงฆ์
ง. ไม่ควรยืนบังหน้าผู้อื่น
จ. ไม่ควรยืนด้านขวาผู้ใหญ่
ฉ. ไม่ควรยืนถ่างขา โดยเฉพาะสุภาพสตรี
39

ำ
๒. การเดิน
๒.๑ การเดินในกรณีที่เกี่ยวกับพระมหากษัตริย์
๒.๑.๑ การเดินน�ำเสด็จฯ
ก. เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรม
ราชินีนาถ หรือสมเด็จพระบรมวงศ์ เสด็จฯ มาถึง ประธานจัดงานหรือเจ้าภาพที่คอย
รับเสด็จฯ ถวายความเคารพ กราบบังคมทูลแล้วถวายรายงานในโอกาสนี้จะเบิกผู้ที่
สมควรเข้าเฝ้าด้วยก็ได้ แล้วจึงเดินน�ำเสด็จฯ ไปยังสถานที่ก�ำหนด โดยปฏิบัติดังนี้
- เดินเยื้องไปข้างหน้าไว้ระยะห่างพอสมควรจะอยู่ด้านใดแล้วแต่
สถานที่จะอ�ำนวย แต่โดยปกติผู้น�ำเสด็จจะอยู่ด้านซ้ายของพระองค์ท่าน ในการเสด็จ
พระราชด�ำเนินบนลาดพระบาท ผู้น�ำเสด็จต้องไม่เดินบนลาดพระบาท
- ขณะที่เดิน ผู้น�ำเสด็จจะต้องเดินในลักษณะส�ำรวม
- เมื่อถึงที่ประทับ ผู้น�ำเสด็จถวายความเคารพ
- ก่อนจะถอยออกไปผู้น�ำเสด็จถวายความเคารพอีกครั้งหนึ่งและ
เมื่อจะนั่งที่ ต้องถวายความเคารพอีกครั้งหนึ่ง
หมายเหตุ
การถวายความเคารพนั้นให้ผู้น�ำเสด็จปฏิบัติตามความเหมาะสมแก่เครื่องแบบและ
เพศของตน
ข.ในกรณีที่ผู้น�ำเสด็จต้องกราบบังคมทูลถวายค�ำอธิบายให้ทรงทราบ
เรื่องเกี่ยวกับสถานที่หรือการแสดง ควรปฏิบัติ ดังนี้
- เดินเยื้องไปข้างหน้าไว้ระยะห่างพอสมควรพอได้ยินพระราชกระแส
และกราบบังคมทูลชี้แจงในเรื่องที่ตรัสถาม ผู้น�ำเสด็จจะอยู่ด้านใดแล้วแต่สถานที่จะ
อ�ำนวย แต่โดยปกติจะอยู่ด้านซ้ายของพระองค์ท่าน ในการนี้ผู้น�ำเสด็จควรศึกษาเรื่อง
ราวมาล่วงหน้า หรือกราบบังคมทูลเบิกตัวผู้ใดผู้หนึ่งที่มีความรู้ในเรื่องนี้ให้ถวายค�ำ
อธิบาย
- ผู้น�ำเสด็จจะต้องเดินในลักษณะส�ำรวม ไม่เดินเสมอพระองค์ท่าน
40

ำ
๒.๑.๒ การเดินตามเสด็จ ทั้งชายและหญิง ให้เดินเบื้องหลังพระองค์ท่าน
ในลักษณะส�ำรวมไม่ยิ้มหัว ทักทายหรือท�ำความเคารพผู้อื่น ถ้ามีลาดพระบาทผู้ที่เดิน
ตามเสด็จไม่ควรเดินบนลาดพระบาท
- เมื่อถึงที่ประทับ ผู้น�ำเสด็จถวายความเคารพ
- ก่อนจะถอยออกไปผู้น�ำเสด็จถวายความเคารพอีกครั้งหนึ่งและ
เมื่อจะนั่งที่ ต้องถวายความเคารพอีกครั้งหนึ่ง
๒.๑.๓ การเดินในบริเวณที่ประทับ โดยปกติถ้าพระองค์ท่านประทับอยู่
ไม่ควรเดินผ่านที่ประทับ เว้นแต่มีความจ�ำเป็นก็ต้องเดินอย่างส�ำรวมระวังที่สุด
ก. การเดินผ่านหน้าหรือหลังที่ประทับ ต้องอยู่ในระยะห่างและพึง
กระท�ำในกรณีที่จะเป็นที่สุด โดยถวายความเคารพ ดังนี้
- ลุกจากที่นั่ง
- ผ่านที่ประทับ
- กลับเข้าที่ก่อนนั่งลง
ข. การเดินไปท�ำธุรกิจใดๆ ในบริเวณที่เฝ้า เช่น ยก หรือเลื่อน
สิ่งของ พึงถวายความเคารพตามล�ำดับ ดังนี้
- ถึงที่จะท�ำกิจธุระ
- ท�ำกิจธุระเสร็จแล้วจะกลับที่นั่งเดิม
- กลับเข้าที่แล้ว ก่อนนั่งลง
ค. การเดินขึ้นและลงเมรุเผาศพ พึงถวายความเคารพตามล�ำดับ
ดังนี้
- ผ่านที่ประทับแล้วขึ้นเมรุ
- ลงจากเมรุถึงพื้น
- ผ่านที่ประทับ
- ก่อนนั่ง ณ ที่ของตน
ทั้งสามกรณีดังกล่าว ผู้ปฏิบัติพึงระวังไม่หันหลังไปทางพระองค์ท่านยกเว้นเฉพาะ
ผู้ยืนถวายอารักขาเท่านั้น
41

ำ
๒.๒ การเดินในพิธีทางศาสนา
การเดินเวียนเทียนหรือท�ำประทักษิณวันส�ำคัญทางพระพุทธศาสนา
หรือในโอกาสอื่น เพื่อแสดงคารวะต่อพระรัตนตรัย ปูชนียวัตถุหรือปูชนียสถาน เดิน
เวียนขวา ๒ รอบ โดยให้มีปูชนียวัตถุ หรือปูชนียสถานอยู่ทางขวามือของผู้เดิน และ
พึงปฏิบัติดังนี้
ก. เดินประนมมือโดยมีดอกไม้ ธูปเทียนพร้อม (ในถิ่นกันดาร หา
ดอกไม้ ธูปเทียนยากจะเพียงเดินประนมมือก็ได้)
ข. ขณะเดินควรระลึกถึงพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ
(ที่แนะไว้นี้พอเป็นแนวปฏิบัติแต่ถ้าผู้ใดจะบ�ำเพ็ญจิตภาวนาก�ำหนดกรรมฐานอย่างอื่น
หรือพระไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ได้)
๒.๓ มารยาทในการเดินทั่วไป
- ไม่ควรเดินช้าหรือเร็วเกินไป
- ไม่ควรเดินข้ามกรายสิ่งที่เคารพ
- ไม่ควรเดินตามหรือผ่านหน้าผู้ใหญ่ในระยะกระชั้นชิด
- ไม่ควรเดินลัดสนาม
- ไม่ควรเดินด้านขวาผู้ใหญ่
- ไม่ควรเดินบนลาดพระบาท
- ไม่ควรเดินสูบบุหรี่ในสถานที่ชุมชน
- ไม่ควรเดินกีดขวางทางจราจร
- ไม่ควรเดินสวนทางกับพระภิกษุ คือ ควรหลีกทางให้ท่านอย่างมี
สัมมาคารวะ
๓. การนั่ง
๓.๑ การนั่งเก้าอี้ต่อหน้าผู้ใหญ่เป็นการนั่งโดยส�ำรวมกิริยาและสายตาพอสมควร
ไม่ก้มหน้า นั่งท่าใดท่าหนึ่ง ดังต่อไปนี้
๓.๑.๑ นั่งเก้าอี้ตัวตรงหลังไม่พิงพนักเก้าอี้มือทั้งสองข้างประสานกันวาง
บนหน้าขา
42

ำ
๓.๑.๒ นั่งเก้าอี้ค้อมตัว ใช้แขนท่อนล่างทั้งสองข้างวางบนหน้าขาทั้งสอง
มือประสานกัน
๓.๒ การนั่งเก้าอี้ประนมมือ คือ การนั่งตัวตรง หลังพิงพนักเก้าอี้นั่งในลักษณะ
ส�ำรวมกิริยา โดยประนมมือระดับอก ให้นิ้วมือแนบชิดกัน ไม่กางศอก เช่น นั่งฟังพระ
เทศน์ หรือฟังพระสวดมนต์ในศาสนาพิธี
๓.๓ การนั่งเก้าอี้ในพิธีการ คือ การนั่งตัวตรงด้วยอาการส�ำรวมไม่นั่งไขว่ห้าง ไม่
กระดิกเท้า ไม่สูบบุหรี่และไม่คุยกัน เช่น นั่งในงานพระราชพิธี รัฐพิธี นั่งในที่ประชุม
ในกรณีที่มีการสวดถวายพระพรลา ผู้อยู่ที่เฝ้าไม่ต้องประนมมือ เพราะ
เป็นการสวดถวายพระพรที่เจาะจงเฉพาะพระมหากษัตริย์และสมเด็จพระบรมราชินีนาถ
๓.๔ มารยาทในการนั่งทั่วไป
๓.๔.๑ ไม่ควรนั่งขวางทางเดินหรือขวางประตู
๓.๔.๒ ไม่ควรนั่งขวางบันได
๓.๔.๓ ไม่ควรนั่งบังหน้าหรือเบียดผู้ใหญ่
๓.๔.๔ ไม่ควรนั่งสูงกว่าผู้ใหญ่และพระภิกษุสงฆ์
๓.๔.๕ ไม่ควรนั่งที่นั่งหรือเก้าอี้ครูอาจารย์ บังคับบัญชาและพระภิกษุสงฆ์
๓.๔.๖ ไม่ควรนั่งไขว่ห้าง หรือกระดิกเท้าต่อหน้าผู้ใหญ่
๓.๔.๗ ไม่ควรนั่งถ่างขา หรือเข่าแยกจากกันเกินสมควร
๓.๔.๘ สตรีไม่ควรนั่งในที่ลับตากับพระภิกษุสามเณร
๓.๔.๙ ไม่ควรนั่งบนราวสะพานหรือที่สาธารณะ
๔. การแสดงความเคารพทั่วไป
๔.๑ การเคารพศพ ควรต้องกราบพระพุทธรูปก่อนแล้วจึงเคารพศพ ปกติการจุด
ธูปหน้าศพนั้นเป็นเรื่องเฉพาะของญาติลูกหลานหรือศิษยานุศิษย์หรือผู้ที่เคารพนับถือ
ผู้วายชนม์
๔.๑.๑ การเคารพศพพระให้ปฏิบัติเหมือนเมื่อยังมีชีวิตอยู่คือคุกเข่าตาม
43

ำ
เพศสุภาพบุรุษนั่งคุกเข่าตั้งเท้าแบบเทพบุตร สุภาพสตรีนั่งคุกเข่าราบแบบเทพธิดา จุด
ธูปแล้วประนมมือยกธูปขึ้นตั้งให้ปลายนิ้วหัวแม่มืออยู่ระหว่างคิ้ว ปลายนิ้วจรดหน้าผาก
พร้อมกับตั้งใจขมาโทษต่อศพว่า “กายะกัมมังวจีกัมมังมโนกัมมังอโหสิกัมมังข้าพเจ้า
ได้ล่วงเกินต่อท่านทางกายก็ดีทางวาจาก็ดีทางใจก็ดีขอโปรดอโหสิกรรมให้แก่ข้าพเจ้า
ด้วยเถิด”เมื่อขอขมาศพแล้วปักธูปณกระถางส�ำหรับปักธูปกราบเบญจางคประดิษฐ์
๓ ครั้ง พร้อมกับตั้งจิตอธิฐานว่าขอจงไปสู่สุคติ ๆ เถิด
๔.๑.๒ การเคารพศพคฤหัสถ์ ให้ปฏิบัติเช่นเดียวกับตอนที่ผู้ตายยังมีชีวิต
อยู่ ถ้าหากผู้ตายมีอาวุโสกว่ามักวางพวงหรีดเคารพศพ ถ้าแต่งเครื่องแบบข้าราชการ
ควรยืนตรงแล้วโค้งค�ำนับถ้าหากไม่ได้แต่งเครื่องแบบข้าราชการควรยืนตรงแล้ว
โค้งค�ำนับ หรือน้อมตัวยกมือไหว้ เป็นเสร็จพิธี ปัจจุบันเจ้าภาพมักจะจุดธูป ประนมมือ
ยกธูปขึ้นจบให้ปลายนิ้วชี้อยู่ระหว่างคิ้วตั้งใจขมาโทษต่อศพเช่นเดียวกับการเคารพศพพระ
ดังกล่าวมาแล้ว การกราบศพผู้มีอาวุโสกราบครั้งเดียว ถ้าหากมีอาวุโสใกล้เคียงกันเพียง
ไหว้ในลักษณะการไหว้บุคคลทั่วไปแต่ถ้าหากเป็นศพที่อาวุโสน้อยกว่าหรือเป็นศพเด็ก
เพียงยืนสงบ หรือนั่งสงบส�ำรวมสักครู่หนึ่ง เป็นเสร็จพิธี
ในกรณีที่ศพได้รับพระราชทานเกียรติยศผู้เป็นประธานจุดธูปเทียนที่
หน้าพระพุทธรูปและที่หน้าตู้พระธรรม แล้วไปจุดเครื่องทองน้อยที่หน้าศพ เพื่อแสดง
ว่าผู้วายชนม์บูชาพระธรรม แล้วจึงเคารพศพ
ส่วนผู้ไปในงาน กราบพระพุทธรูปที่โต๊ะหมู่บูชาแล้วจึงเคารพศพด้วย
การค�ำนับ
๔.๒ การแสดงความเคารพอนุสาวรีย์บุคคลส�ำคัญ อนุสาวรีย์บุคคลส�ำคัญอาจ
เป็นรูปปั้น ภาพถ่าย ภาพวาด หรือสัญลักษณ์อื่นก็ได้ ให้แสดงความเคารพด้วยการ
ค�ำนับหรือกราบ หรือไหว้ แล้วแต่กรณี
ในโอกาสพิเศษหรือเป็นพิธีการ เช่น เมื่อครบรอบวันเกิด หรือ วันส�ำคัญ
เกี่ยวข้องอันเป็นพิธีการให้ใช้พุ่มดอกไม้ถ้าครบรอบวันตายหรือแสดงความระลึกถึงอัน
เป็นพิธีการให้วางพวงมาลา
๔.๓ การแสดงความเคารพของผู้เป็นประธาน ณ ที่บูชา
๔.๓.๑ เมื่อประธานในพิธีลุกจากที่นั่งเพื่อไปบูชาพระรัตนตรัย ผู้ร่วมพิธียืนขึ้น
44

ำ
๔.๓.๒ เมื่อประธานเริ่มจุดธูปเทียน ผู้ร่วมพิธีประนมมือเสมออก
๔.๓.๓ เมื่อประธานกราบผู้ร่วมพิธียกมือที่ประนมขึ้นให้นิ้วชี้จรดหน้าผาก
พร้อมก้มศีรษะเล็กน้อย
หากที่บูชามีธงชาติและพระบรมฉายาลักษณ์ด้วย เมื่อประธานบูชา
พระรัตนตรัยเสร็จแล้ว ให้ยืนขึ้นถอยหลัง ๑ ก้าว ยืนตรง ค้อมศีรษะคารวะครั้งเดียว
ซึ่งถือว่าได้เคารพต่อธงชาติและพระบรมฉายาลักษณ์ไปพร้อมกันแล้วให้ประธานปฏิบัติ
เช่นเดียวกันนี้ทั้งชายและหญิง ทั้งที่อยู่ในและนอกเครื่องแบบ
๔.๓.๔ เมื่อจบพิธีแล้วประธานควรกราบพระพุทธรูปที่โต๊ะหมู่บูชาอีกครั้ง
หนึ่ง ส่วนผู้เข้าร่วมประชุมยืนขึ้นด้วยอาการส�ำรวม แล้วจึงไหว้ลาพระรัตนตรัยเป็นอัน
เสร็จพิธี
แต่ในกรณีที่ยังมีกิจกรรมต่อเนื่อง เช่น ประธานทักทายสังสรรค์กับผู้
เข้าร่วมประชุม หรือดื่มน�้ำชา และประธานอยู่ร่วมกิจกรรมด้วยเมื่อประธานจะกลับ
ไม่จ�ำเป็นต้องกราบพระรัตนตรัย
๕. การรับของและการส่งของ
๕.๑ การทูลเกล้าฯ ถวายของและการรับพระราชทานของ
๕.๑.๑ การทูลเกล้าฯ ถวายของ
ก. พัสดุหรือสิ่งของที่ยกถือเชิญอันเป็นของเบา เรียกว่าทูลเกล้าฯ
ถวาย ผู้เข้าเฝ้าฯ ชายหรือหญิงเมื่อจะทูลเกล้าฯ ถวายในขณะประทับพระราชอาสน์
พระเก้าอี้ หรือประทับยืนจะต้องมีภาชนะ เช่น พานรอง รับสิ่งของนั้น ผู้ถวายควรถือ
คอพานประคอง ๒ มือ
- ก่อนจะเข้าไปเฝ้าฯถวายต้องถวายความเคารพตามเพศ(ค�ำนับ-
ถอนสายบัว)
- เมื่อจะถึงที่ประทับห่างพอประมาณถวายความเคารพตาม
(ค�ำนับ-ถอนสายบัว) แล้วย่อตัวลง โดยก้าวเท้าขวาไปข้างหน้า เข่าซ้ายลงจรดพื้นแล้ว
ยกพานภาชนะที่รองรับสิ่งของนั้น ๆ ทูลเกล้า ถวาย
45

ำ
- เมื่อทรงหยิบของในพานแล้ว ให้ลุกขึ้นถือภาชนะหรือพานลด
ต�่ำพร้อมกับถอยเท้าขวากลับถวายความเคารพแล้วเดินถอยหลังออกไป๓-๔ก้าวถวาย
ความเคารพแล้วกลับไปยืนหรือนั่งเฝ้าฯ ที่เดิม
ในกรณีที่ทูลเกล้าฯ ถวายทั้งพาน เมื่อทรงรับแล้ว ผู้ถวายลุกขึ้นยืน
ในท่าตรง มือปล่อยตามปรกติ ถอยหลังเล็กน้อย ถวายความเคารพแล้วเดินถอยหลัง
ออกไป ๓-๔ ก้าว ถวายความเคารพกลับไปยืนหรือนั่งเฝ้าฯ ที่เดิม
เมื่อจะทูลเกล้าฯ ในขณะประทับราบกับพื้น
-ให้ถวายความเคารพก่อนแล้วจึงคลานเข้าไปจนใกล้ที่ประทับห่าง
พอประมาณ
- ยกของนั้นขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย ทรงรับแล้ววางพาน
- ถวายความเคารพโดยหมอบกราบรอจังหวะหากมีพระราชด�ำรัส
ด้วยให้ประนมมือสดับพระราชกระแสและกราบบังคมทูลตอบแล้วจึงถวายความเคารพ
อีกครั้งหนึ่งก่อนคลานถอยกลับ
ข. พัสดุ สิ่งของ หรือสิ่งใดก็ตามที่ยกเชิญไม่ได้เพราะเป็นของหนัก
หรือสิ่งมีชีวิตส่วนมากจะท�ำเป็นเอกสารเช่นโฉนดที่ดินบัญชีรายการแบบอธิบายของ
ต่างๆ วิธีการเข้าเฝ้าฯ ทูลเกล้าฯ ถวายปฏิบัติตามข้อ ๑
๕.๑.๒ การรับพระราชทานสิ่งของ
ผู้รับจะต้องใช้มือขวาโดยวิธีการ“เอางาน”คือยกมือไม่กางข้อศอก
มือตั้งยกข้อมือขึ้น ๑ ครั้ง แล้วหงายมือรับพระราชทานของ ถ้ารับพระราชทานของที่
เป็นของเบาให้รับมือเดียวแต่ถ้าเป็นของหนักให้ยกมือขวาเอางานก่อนแล้วจึงรีบยกมือ
ซ้ายขึ้นมาช่วยรับ
๕.๒ การประเคนของแด่พระสงฆ์และการรับของจากพระสงฆ์
๕.๒.๑ การประเคนของแด่พระสงฆ์ ถ้าเป็นของที่พอยกได้ใช้สองมือยก
แล้วประเคนในระยะหัตถบาส ถ้าเป็นของใหญ่เกินกว่าที่จะยกได้ เช่น เรือ รถ หรือกุฏิ
ก็ไม่ต้องยกเพียงกล่าวค�ำถวาย หรือถวายเอกสารประกอบสิ่งของนั้นก็พอแล้ว
วิธีการประเคนของปฏิบัติดังนี้คือถ้าพระสงฆ์นั่งกับพื้นถือของเดินเข่าเข้าไป
46

ำ
ได้ระยะหัตถบาส แล้วยกของขึ้นประเคน ชายจะประเคนของแด่พระสงฆ์ในลักษณะ
มือต่อมือได้เลยส่วนหญิงจะต้องวางบนผ้าที่พระสงฆ์ทอดออกมา จะไหว้หรือกราบแล้ว
แต่กาลเทศะ ถอยโดยวิธีเดินเข่า เมื่อห่างพอประมาณค่อยๆ ลุกขึ้นหันตัวกลับ ในกรณี
พระสงฆ์นั่งบนเก้าอี้หรืออาสน์สงฆ์ ไม่ต้องเดินเข่า แต่เข้าไปให้ได้ระยะหัตถบาส และ
ประเคนตามวิธีดังกล่าวข้างต้น ถ้ามีของถวายหลายอย่าง ควรประเคนทีละอย่างแต่ถ้า
มีถาดหรือภาชนะใส่ไว้แล้ว ก็ประเคนทั้งถาดหรือภาชนะได้ แต่ไม่ควรยกโต๊ะอาหาร
ประเคนทั้งโต๊ะเพราะเป็นของใหญ่หรือหนักเกินประมาณ ซึ่งผิดพระวินัย
๕.๒.๒ การรับของจากพระสงฆ์ การรับของจากพระสงฆ์ ชายและหญิง
ปฏิบัติดังนี้ก่อนรับของให้เข้าไปใกล้ในระยะพอสมควรแล้วแสดงความเคารพ จะกราบ
หรือไหว้สุดแต่กาลเทศะของเบาชายยื่นมือขวารับของหนักยื่นสองมือรับแล้วถอยกลับ
ส่วนหญิงพระจะวางของไว้ตรงหน้าของเบาให้เอื้อมมือขวาไปหยิบด้วยอาการนอบน้อม
ส�ำรวม ของหนักให้ยกมือทั้งสองมือแล้วถอยกลับ
หมายเหตุ ค�ำว่า หัตถบาส แปลว่า “บ่วงมือ” หมายถึง ระยะระหว่างผู้รับประเคน
และผู้ถวายไม่เกิน ๑ ศอก
๕.๓ การรับของจากผู้ใหญ่และการส่งของให้ผู้ใหญ่
ของที่จะรับหรือส่ง มีสองลักษณะ คือ ของหนักและของเบาของหนักให้ถือ
สองมือของเบาให้ถือมือเดียวโดยถือด้วยมือขวามือซ้ายปล่อยข้างตัวของที่จะรับหรือ
ส่งควรถือตามขวาง ถ้าเป็นสมุดหรือหนังสือควรหันทางสันออกนอกตัว
ส�ำหรับการส่งของในกรณีที่มีภาชนะรองรับ เช่น พานให้จับคอพานทั้งสอง
มือ ยกพานส่งของให้ เมื่อผู้ใหญ่รับของไปแล้วถือพานด้วยมือขวา ชายค�ำนับแล้วถอย
กลับ หญิงย่อตัวเล็กน้อยถอยกลับ
๖. การดื่มถวายพระพร
ด้วยปรากฏว่าในงานเลี้ยงต่างๆ ที่เอกชนจัดขึ้น และลักษณะของงานมิได้
เกี่ยวข้องถึงพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเช่นงานเลี้ยงฉลองการสมรสที่มิใช่การสมรส
พระราชทาน มีการชักชวนให้ดื่มถวายพระพรแล้ว ดนตรีบรรเลงเพลงสรรเสริญ
47

ำ
พระบารมีด้วยจึงมีผู้ข้องใจสงสัยว่าการกระท�ำเช่นนั้นเป็นการถูกต้องหรือไม่ควรที่ทาง
ราชการจะได้ให้ค�ำแนะน�ำ
ส�ำนักพระราวังจึงขอแนะน�ำว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวนั้นทรงเป็น
พระประมุขและทรงเป็นที่เคารพสักการะอย่างยิ่งของทุกคนในชาติทุกคนย่อมมีสิทธิที่
จะแสดงความปรารถนาดี และแสดงความจงรักภักดีต่อเบื้องพระยุคลบาทได้ การเชิญ
ชวนให้ดื่มถวายพระพรเป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่าเป็นการแสดงออกซึ่งความ
ปรารถนาดีและจงรักภักดีประการหนึ่ง ทุกคนจึงย่อมมีสิทธิที่จะกระท�ำได้ แต่ก็ควร
ระมัดระวังให้เป็นไปโดยควรแก่พระเกียรติยศกล่าวคือ ถ้าจะให้มีการเชิญชวนดื่มถวาย
พระพร ก็ควรเชิญชวนดื่มเฉพาะในงานที่จัดขึ้นเป็นระเบียบเรียบร้อย เป็นงานที่มี
เกียรติยศและบรรดาผู้ไปในงานแต่งกายสุภาพ เช่น งานฉลองเพื่อความเป็นสิริมงคล
หรือเพื่อความสามัคคีหรือเพื่อเป็นเกียรติแก่บุคคลหรือคณะบุคคลส�ำหรับงานเลี้ยงเพื่อ
ความสนุกสนานเฮฮาระหว่างกันโดยไม่ค�ำนึงถึงความเป็นระเบียบเรียบร้อยไม่สมควร
ที่จะมีการดื่มถวายพระพร
อนึ่งการดื่มแชมเปญอ�ำนวยพรหรือถวายพระพรเป็นขนบประเพณีที่ปฏิบัติ
กันในสังคมของโลกเกือบจะทั่วไป และไทยเราก็ได้ถือเป็นแบบอย่างการปฏิบัติมานาน
ตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ หรือที่ ๕ แต่โดยเหตุที่แชมเปญเป็นของหายากในเมืองไทย ทั้งราคา
ก็แพงมาก ในบางสังคมจึงใช้เครื่องดื่มที่พอจะหาแทนกันได้ การดื่มแชมเปญจึงกลาย
เป็นดื่มสุราหรือเบียร์ แต่ก็ถือว่าเป็นการดื่มถวายพระพร ด้วยความจงรักภักดีเช่นกัน
เพราะค่าอยู่ที่น�้ำใจอันแสดงออกซึ่งความภักดีมิใช่ค่าของเครื่องดื่ม
และการดื่มถวายพระพรขึ้นอยู่แก่จิตใจของผู้ถวายพระพรเขาจะถวายเฉพาะ
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระองค์เดียว หรือจะถวายพระพรสมเด็จพระอัครมเหสี
และพระราชวงศ์พระองค์ใดบ้าง ย่อมสุดแต่อัธยาศัยและสุดแต่โอกาส ส�ำนักพระราชวัง
เห็นว่าไม่เป็นการสมควรที่ทางราชการจะไปชี้จูงอันจะท�ำให้ค่าแห่งน�้ำใจที่จะออกมา
ด้วยความภักดีนั้นลดน้อยลงไป
48

177
49

ำ
การปฏิบัติในฐานะผู้แทนพระองค์
ในพิธีพระราชทานน�้ำหลวง พวงมาลา หีบเพลิง
และดินพระราชทาน
ในพิธีเกี่ยวกับงานศพที่บุคคลผู้มีสิทธิ์ได้รับพระราชทาน น�้ำหลวง พวงมาลา
เพลิงหลวง หีบเพลิง และดินพระราชทาน แล้วแต่กรณี ตามระเบียบของส�ำนัก
พระราชวัง ซึ่งได้ก�ำหนดไว้ดังนี้
๑. พระสมณศักดิ์ ที่มีต�ำแหน่งตั้งแต่ชั้น “พระครูสัญญาบัตร” ขึ้นไป
๒. พระราชวงศ์ ตั้งแต่ชั้น “หม่อมเจ้า” ขึ้นไป
๓. ผู้ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์
๔. รองเสวกตรี ขึ้นไป
๕. รองอ�ำมาตย์ตรี ขึ้นไป
๖. ข้าราชการพลเรือนสามัญชั้นตรี ขึ้นไป
๗. ข้าราชการฝ่ายทหาร ต�ำรวจ ยศชั้นร้อยตรี ขึ้นไป
๘. พนักงานเทศบาลตรี ขึ้นไป
๙. ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตั้งแต่“เบญจมาภรณ์มงกุฏไทย”
(บ.ม.) ขึ้นไป
๑๐. ผู้มีเกียรติที่ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ตั้งแต่ “จุลจอมเกล้า”
(จ.จ.) หรือ “ตราสืบตระกูล” (ต.จ.) ขึ้นไป
๑๑. ผู้ได้รับพระราชทานเครื่องอิสริยาภรณ์เหรียญ “รัตนาภรณ์”รัชกาลปัจจุบัน
๑๒. สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร สมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญ สมาชิกสภาจังหวัด
สมาชิกสภาเทศบาลที่ถึงแก่กรรมในขณะด�ำรงต�ำแหน่ง
๑๓. รัฐมนตรี ถึงแก่อนิจกรรมในขณะด�ำรงต�ำแหน่ง
๑๔. ผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เป็นกรณีพิเศษ
50

ำ
ส�ำหรับพระสมณศักดิ์พระราชวงศ์ข้าราชการถ้าท�ำลายชีพตนเองไม่พระราชทาน
เพลิงและเครื่องประกอบเกียรติยศ
เมื่อเจ้าภาพได้ขอพระราชทานเพลิงศพ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แล้วใน
กรณีที่มิได้เสด็จพระราชด�ำเนินและมิได้โปรดเกล้าฯให้ผู้ใดเป็นผู้แทนพระองค์ (หมาย
ถึง บุคคลที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพิธีแทนพระองค์) เจ้าภาพจะต้อง
เชิญผู้ประกอบพิธีในฐานะแทนพระองค์ ซึ่ง ได้แก่ พระบรมวงศานุวงศ์ตั้งแต่ชั้นหม่อม
เจ้าขึ้นไปหรือผู้อาวุโสสูงสุดในงานโดยมีข้อสังเกตว่าควรเชิญผู้อาวุโสที่แต่งเครื่องแบบ
แม้จะอาวุโสน้อยหรือยศต�่ำกว่าผู้ที่ไม่ได้แต่งเครื่องแบบ และถ้ายศเท่ากันแต่งเครื่อง
แบบทั้ง ๒ ท่านก็ได้เชิญผู้อาวุโสสูงสุด
ส�ำหรับเครื่องแบบของผู้ประกอบพิธีในฐานะแทนพระองค์ ใช้เครื่องแบบปกติขาว
ไว้ทุกข์ ในกรณีมิได้แต่งเครื่องแบบดังกล่าว ควรใช้ชุดสากลนิยมติดแขนไว้ทุกข์แทน
โดยมีก�ำหนดขั้นตอน ดังนี้
๑. พิธีพระราชทานน�้ำหลวงอาบศพ
๑.๑ เจ้าหน้าที่กองพระราชพิธี ส�ำนักพระราชวัง เป็นผู้เชิญน�้ำอาบศพ
พระราชทานน�้ำขมิ้น และน�้ำหอม ไปยังสถานที่ประกอบพิธี
๑.๒ ผู้ท�ำหน้าที่ในฐานะแทนพระองค์ยืนขึ้นหันหน้าไปทางทิศที่พระบาท
สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับแล้วถวายความเคารพ(วิธีปฏิบัติในการถวายความเคารพ
โดยหันไปในทิศทางที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่หรือโดยการพนมมือ
ถวายความเคารพก่อนรับของพระราชทานเพื่อประกอบพิธีนั้นก็ได้) แล้วจึงประกอบพิธี
๑.๓ เจ้าหน้าที่จะประคองส่วนบนของศพขึ้น
๑.๔ ผู้ท�ำหน้าที่ในฐานะแทนพระองค์เทราดน�้ำหลวงอาบศพพระราชทาน
ตรงบริเวณทรวงอกเสมือนอาบน�้ำ แล้วจึงเทน�้ำขมิ้นกับน�้ำอบไทย
๑.๕ ผู้ท�ำหน้าที่ในฐานะแทนพระองค์ถวายความเคารพในทิศทางเดิม
วิธีปฏิบัติในพิธีพระราชทานน�้ำหลวงอาบศพ ผู้ประกอบพิธีในฐานะแทนพระองค์
จะพระราชทานน�้ำหลวงอาบศพเป็นล�ำดับสุดท้ายในพิธี
51

ำ
๒. การเชิญพวงมาลาพระราชทานไปวางแทนพระองค์
๒.๑ เจ้าหน้าที่กองพระราชพิธี ส�ำนักพระราชวัง เป็นผู้เชิญพวงมาลา
พระราชทานมายังสถานที่ประกอบพิธี (โดยนัดหมายเจ้าภาพไว้ล่วงหน้า)
๒.๒ ผู้แทนพระองค์มาถึง เจ้าหน้าที่จะเชิญพวงมาลาพระราชทานไปรอที่
ขาตั้ง
๒.๓ ผู้แทนพระองค์ถวายความเคารพโดยหันไปในทิศทางที่พระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่
๒.๔ ผู้แทนพระองค์วางพวงมาลา โดยวางพวงมาลาของพระบาทสมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวทางด้านขวามือ และวางพวงมาลาของสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรม
ราชินีนาถทางด้านซ้ายมือ (ของผู้แทนพระองค์ขณะหันหน้าเข้าหาที่ตั้งศพ)
๒.๕ ผู้แทนพระองค์ถวายความเคารพ เป็นเสร็จพิธี
๓. พิธีพระราชทานเพลิงศพ
๓.๑ รถยนต์รับพนักงานพระราชพิธีเชิญเพลิงหลวงพระราชทานออกจาก
พระบรมมหาราชวัง
๓.๒ เจ้าภาพตั้งแถวรอรับเพลิงหลวงพระราชทาน ตามความเหมาะสม กับ
สถานที่
๓.๓ รถยนต์รับพนักงานพระราชพิธีเชิญเพลิงระราชทานถึงณฌาปนสถาน
บริเวณพิธีการ
๓.๔ พนักงานพระราชพิธีเชิญเพลิงพระราชทานจากรถยนต์ และยืนอยู่
กับที่ จนกว่าวงดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีจบ
๓.๕ พนักงานพระราชพิธีเชิญเพลิงพระราชทานขึ้นสู่เมรุ เจ้าภาพเดินตาม
และหยุดที่หน้าบันไดเมรุ
๓.๖ พนักงานพระราชพิธีเชิญเครื่องขมาศพและเพลิงพระราชทานวาง
ที่โต๊ะ
๓.๗ พนักงานพระราชพิธี ค�ำนับศพ แล้วลงจากเมรุ
๓.๘ พิธีกรอ่านประกาศเกียรติคุณของผู้ที่ได้รับพระราชทานเพลิง (ประวัติ
โดยย่อถ้ามี)
52

ำ
๓.๙ พิธีกรเชิญผู้มีเกียรติที่มาในงานพระราชทานเพลิงยืนสงบนิ่งไว้อาลัย
๑ นาที
๓.๑๐ เจ้าภาพเชิญผู้เป็นประธานในการพระราชเพลิงศพขึ้นเมรุเพื่อจะทอด
ผ้ามหาบังสุกุล
๓.๑๑ ประธานในพิธีฯ ทอดผ้ามหาบังสุกุล ถ้าเป็นผ้าไตรของหลวง
พระราชทานต้องใช้พัดยศพระสงฆ์ขึ้นพิจารณาชักผ้ามหาบังสุกุล แล้วลงจากเมรุ
๓.๑๒ ประธานในพิธีฯหันหน้าทางทิศที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับ
ถวายค�ำนับ
๓.๑๓ ประธานในพิธีฯ หยิบกระถางข้าวตอก กระทงดอกไม้ จากพนักงาน
พระราชพิธีวางที่ฐานฟืนหน้าหีบศพ(ถ้าเป็นทหารเป่าแตรนอน)แล้วหยิบดอกไม้จันทน์
จากพนักงานพระราชพิธี จุดเพลิงพระราชทานจากโคมไฟที่เจ้าพนักงานพระราชทาน
ถือเชิญ ไปสอดวางลงในใต้ฟืนรองศพ
๓.๑๔ ประธานในพิธีฯ เคารพเป็นเสร็จการลงจากเมรุ
ก. จัดโต๊ะหมู่ตัวสูง ๑ ตัว ปูผ้าขาว ตั้งด้านศีรษะส�ำหรับวางเครื่องขมาศพ
และโคมไฟหลวง
ข. จัดโคมไฟส�ำหรับต่อเลี้ยงเพลิงพระราชทานจากพนักงานพระราชพิธี น�ำ
ไปรักษาไว้เพื่อในการพระราชทานเพลิงศพจริง (เผาจริง)
ค. ในกรณีทหาร ต�ำรวจที่ได้กองเกียรติยศ เมื่อประธานในพิธีฯ วางกระทง
ข้าวตอกดอกไม้ (เครื่องขมา) จะท�ำเพลงเคารพศพ จบแล้วประธานในพิธีฯ หยิบธูป
เทียน ดอกไม้จันทน์ จุดเพลิงเป็นการพระราชทานเพลิง
ง. ประธานในพิธีจะเป็นผู้จุดไฟหลวงพระราชทานเพลิงศพเป็นล�ำดับแรกใน
พิธี
53

ำ
๔. พิธีพระราชทานเพลิงศพในต่างจังหวัด
๔.๑ เจ้าหน้าที่ของจังหวัดขอรับหีบเพลิงพระราชทานที่กองพระราชพิธี
ส�ำนักพระราชวัง
๔.๒ เชิญหีบเพลิงพระราชทานไปไว้ที่ศาลากลางจังหวัดหรืออ�ำเภอแล้วแต่
กรณี โดยตั้งไว้ในที่อันสมควร และให้มีพานรองรับหีบเพลิงพระราชทานนั้นด้วย
๔.๓ เมื่อรับหีบเพลิงไปแล้ว ควรมีหนังสือแจ้งให้เจ้าภาพศพนั้นๆ ทราบว่า
ตามที่ขอพระราชทานไปนั้นได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานให้แล้ว
๔.๔ เมื่อถึงก�ำหนดวันที่ขอพระราชทานเพลิงศพให้ทางจังหวัดหรืออ�ำเภอ
จัดเจ้าหน้าที่แต่งเครื่องแบบปกติขาว ไว้ทุกข์ เพื่อเชิญหีบเพลิงพระราชทานพร้อมด้วย
พานรอง (หนึ่งหีบต่อหนึ่งคน) ไปยังเมรุที่จะประกอบพิธี และก่อนที่จะเชิญขึ้นไป
ตั้งบนเมรุนั้น ควรให้ศพขึ้นตั้งบนเมรุให้เรียบร้อยเสียก่อนแล้วจึงเชิญพานหีบเพลิง
พระราชทานนั้นขึ้นไปไว้ทางด้านเหนือศีรษะของศพ(บนโต๊ะที่ตั้งหีบเพลิงพระราชทาน
นั้นจะต้องมีผ้าปูให้เรียบร้อย และห้ามมิให้น�ำสิ่งหนึ่งสิ่งใดวางร่วมอยู่ด้วยเป็นอันขาด)
เมื่อเชิญพานหีบเพลิงพระราชทานวางเรียบร้อยแล้ว ให้ผู้ที่เชิญไปค�ำนับเคารพศพหนึ่ง
ครั้งแล้วจึงลงจากเมรุ
๔.๕ ขณะที่เชิญพานหีบเพลิงพระราชทานไปนั้น เจ้าหน้าที่ผู้เชิญฯจะต้อง
ระมัดระวังกิริยามารยาทโดยส�ำรวมและไม่ต้องท�ำความเคารพผู้ใดและไม่ต้องเชิญหีบ
เพลิงพระราชทานเดินตามหลังผู้หนึ่งผู้ใดเป็นอันขาด
๔.๖ เมื่อถึงก�ำหนดเวลาพระราชทานเพลิงให้เจ้าภาพเชิญแขกที่มาในงาน
ที่อาวุโสสูงสุดในที่นั้นขึ้นเป็นประธานจุดเพลิง (ถ้าหากในที่นั้นมีพระราชวงศ์ตั้งแต่
หม่อมเจ้าขึ้นไป ก็ขอให้เชิญพระราชวงศ์ผู้นั้นขึ้นไปเป็นประธานในพิธี)
๔.๗ ในระหว่างเวลาที่เจ้าภาพเชิญประธานขึ้นเมรุไปปฏิบัติหน้าที่ตาม
ข้อ ๔.๖นั้น ให้เจ้าหน้าที่ผู้เชิญหีบเพลิงพระราชทานขึ้นไปรออยู่บนเมรุก่อนเมื่อผู้เป็น
ประธานทอดผ้ามหาบังสุกุลและพระภิกษุสงฆ์ได้ชักผ้ามหาบังสุกุลไปแล้วให้เจ้าหน้าที่
เชิญหีบเพลิงแก้ห่อหีบเพลิงเปิดฝาหีบเพลิงแล้วเชิญไปมอบให้ประธานจุดพระราชทาน
เพลิงศพ
54

ำ
๔.๘ ผู้เป็นประธาน ก่อนที่จะรับสิ่งของในหีบเพลิงพระราชทาน จะต้องหัน
หน้าไปทางทิศที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวประทับอยู่ถวายค�ำนับครั้งหนึ่งจากนั้น
ผู้เป็นประธานปฏิบัติตามขั้นตอนดังนี้
- เปิดฝาหีบเพลิงพระราชทาน
- หยิบเทียนชนวนในหีบเพลิงพระราชทาน มอบให้เจ้าหน้าที่ผู้เชิญ
ถือไว้
- หยิบกลักไม้ขีดในหีบเพลิงพระราชทานจุดไฟต่อเทียนชนวนที่
เจ้าหน้าที่ผู้เชิญถือไว้ รอจนเทียนลุกไหม้ดีแล้ว
- ถวายบังคม (ไหว้) หนึ่งครั้ง ก่อนหยิบธูป ดอกไม้จันทน์ และเทียน
พระราชทาน (จ�ำนวน ๑ ชุด) ในหีบเพลิงพระราชทาน จุดไฟหลวง
จากเทียนชนวนแล้ววางไว้ใต้กลางฐานที่ตั้งศพจากนั้นก้าวถอยหลัง
หนึ่งก้าว ค�ำนับเคารพศพหนึ่งครั้งแล้วลงจากเมรุ เป็นอันเสร็จพิธี
๕. การวางดินในพิธีฝังศพ
๕.๑ เจ้าหน้าที่กองพระราชพิธีเป็นผู้เชิญดินพระราชทานใส่พานพร้อมด้วย
กระทงข้าวตอก ดอกไม้ ไปมอบให้ผู้ประกอบพิธีในฐานะแทนพระองค์
๕.๒ ผู้ประกอบพิธีถวายความเคารพในทิศทางที่ประทับ วางกระทงข้าว
ตอก กระทงดอกไม้ แล้วจึงวางดินพระราชทาน
๕.๓ ถวายความเคารพอีกครั้ง เป็นอันเสร็จพิธี
ผู้ประกอบพิธีในฐานะแทนพระองค์ จะวางดินพระราชทานเป็นล�ำดับแรก
ในพิธี
55

197
หนังสืออ้างอิง
กรมวิชาการ. กระทรวงศึกษาธิการ, ราชาศัพท์, โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว.
๒๕๓๙.
ส�ำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ. กระทรวงศึกษาธิการ, งาน
พิธีการต่างๆ ส�ำหรับผู้บริหาร, โรงพิมพ์กรมการศาสนา. ๒๕๔๐.
ส�ำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. การแต่งกายประดับเครื่องราชอิสริยาภรณ์.
อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชซิ่ง. ๒๕๔๕
56

Formality

More Related Content

What's hot

Formality