EFOW Open Brief 🌍 Rapport Wennink- Definities en Keuzen - aan een Duurzame en Inclusieve Landseconomie.pdf

Den Haag, 16 December 2025
Open Brief
Betreft: Eerste Reactie Rapport Wennink (Concept)
Aan: dhr. Peter Wennink
Eerder dit jaar, 16 Juni j.l., en met de val van het Kabinet Schoof, gaf ik aan - en op basis van mijn
(opgedane internationale) kennis, kunde en ervaring hieromtrent- dat een aardig idee aan Nederland zou
zijn om een Staatsraad op haar Energie-(Industrie)- Economie Transities in te stellen. 1
Om moverende
redenen.
Inmiddels zijn we precies een 6-tal maanden verder, en is er een start gemaakt met een nieuwe formatie
(olv d66, nu de grootste politieke partij aan Nederland: "Het Kan Wel" en met een eerste
"Uitnodiging"opgemaakt met CDA Henri Bontebal).
Met wat "hangen en wurgen" is inmiddels hier nu ook de VVD bij aangesloten.
Nu dan, afgelopen vrijdag- deelde U, en Uw rapport- programma, visie en voorstel voor de richting en het
behoud van de Nederland Welvaart, in rapport onder titel: "De Route naar Toekomstige Welvaart".
Dit was in opdracht van de huidige minister van EZ2
. In een snelkookpan, en met diverse ronde tafel
dialogen en een klankbord groep- is dit Rapport Wennink - door en met U- tot stand gekomen.
Ik heb de onderliggende stukken inmiddels aandachtig en goed doorgelezen-en ook een eerste Tweede
Kamer commissie debat hieromtrent doorgenomen.3
Ik ben goed op de hoogte van "het voorgestelde denken en doen" - vastgelegd in het rapport Draghi en
grotendeels overgenomen door het huidig EU commissie en in haar beleid, en ook realiseer ik mij dat ik
"van buiten naar binnen" aan U schrijf.
Daarmee bedoel ik:
3
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/commissieverslagen/detail?id=2025Z19073&did=2025D44414
2
VVD Minister Karremans
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2025/09/05/kamerbrief-aanstelling-en-adviesaanv
raag-dhr-wennink-versterking-investeringsklimaat-en-verdienvermogen
1
https://www.slideshare.net/slideshow/efow-open-letter-to-the-key-political-parties-in-the-netherlands/2806
56215
EFOW Brief, December 2025 1

Dat ik schrijf vanuit mijn internationale en professionele achtergrond en levenservaring binnen "BigOil"
-toenmalig RD/Shell Group of Companies4
- , en vanuit 15 jaar opgedane kennis en kunde in en over een
van de uitdagingen van onze tijd:
De Geo-politieke/ Geo-economische veranderingen, Energie- Economie transities en de (UN)
Duurzaamheidsagenda.
Nu dan,
En zeer in het kort- wil ik de volgende woorden van mijn hart, en met U delen:
Ten eerste, en in samenvatting, kunnen en mogen we stellen - dat het Rapport Wennink, in essentie- drie
onderdelen kent, die met elkaar verweven :
1. Noodzaak om de Randvoorwaarden in Nederland op Orde te krijgen en houden- en ten
gunste van de mogelijkheid van houden en vestiging van (internationale) bedrijven in onze
economie. Het betreft hier Wonen, Energie ( Elektriciteit), Weg en Infrastructuur, Digitale snelweg
en capaciteit, schoonwater, etc. etc.
2. De aanname of vaststelling dat Nederland een 2% produktiviteits-en groei moet maken in
haar Economie om het sociale welvaartstelsel haalbaar en betaalbaar te laten.
3. De keuze van 4 High-Tech Top-Sectoren en als speerpunt van waaruit door investeringen
toekomstige groei zal worden gerealiseerd. De 51 projecten geselecteerd en besproken in de
bijlage van Rapport Wennink geeft duidelijk blijk van "de klank en kleur" hier gekozen.
Hier heb ik - op onderdelen- wel wat twijfel of zet ik graag vraagtekens bij.
En ik zal zeer "kort en bondig" mijn kanttekening en twijfels aan U kenbaar maken, waarna we kunnen
zien hoe dit verder vorm te geven in dialoog, verkenning5
en verdere vorming en richting van een
succesvol program- en governance- op "goed toekomst maken" aan Nederland.
En ik stel slechts 3 zaken aan U voor.
1. Keus van de Richting en onderliggende Waarden.
2. Het op Orde maken van de Randvoorwaarden- voorbeeld: "Gevalletje Shell"
3. Goed Toekomst Maken met Buitenland & Vrede.
5
Zo U wilt.
4
Strategie- Portfolio Development - en Kapitaal Project en Programma Leiderschap

Kort "door de bocht"- het volgende:
Een) Keus van de Richting en onderliggende Waarden.
Zonder optie(s)- is er geen keus.
In de Bijlage aan deze brief- treft U een aardig overzicht van "zowat" definities op wat is een
Landseconomie, Sociale Welvaartstaat, Verdienmodel -en wat dies meer.
Ook vermeld zijn er 3 scenarioś aan Nederland (vanaf bladzijde 20):
Uw Scenario: Scenario Wennink- "Technocratische Koppositie", maar ook zijn vernoemd: Nederland
Gidsland ( Duurzame Sociale Transformatie) en "As-Is" ( Periode Rutte: Sturing zonder Visie).
De keus van richting bepaalt ook grotendeels "onze wijze van aandacht en omgang", de dynamiek, de
manier van denken en doen, de waarden en de gevoeligheden binnen een land, samenleving en
economie.6
Als er een tijd is waar mensen menswaarden van belang, dan is dat mijns inziens - en om heel veel
redenen:
Nu.
Zeker ook in Nederland.
"Het Kan Wel"- was de eerste en voorzichtig positieve houding aangenomen door d66 Voorman Rob
Jette.
Aan het eind van de Bijlage xxx treft U een eerste reaktie van Media, Politiek, maar ook Vakbonden- op
Uw ingezette toon en voorstel.
Ook van mij, en omdat ik juist geef en oog wil voor de minder of anders getalenteerden, de armen en
meest kwetsbare medemens, en niet alleen in een Prestatie-Economie wil leven,
Veder vond ik "de strakke, koele en starre"aanname van een 2% productiviteits- en groei op de (gehele)
Nederlandse Economie: "een armzalige".
Zo uit een consultancy rapport7
. Dit kan vast veel beter!
7
Ik bedoel dit aardig, correct en goed. Sven Smit, Chairman van het MCKinsey Global Institute is een
oud- studie vriend van mij.
6
En voor de goede orde: dat zeg en stel ik a-politiek. Ik heb of stel geen politieke voorkeur- in en met
deze brief.

Twee) Het op Orde maken van de Randvoorwaarden- voorbeeld "Gevalletje Shell"
"Gevalletje Shell"- en in relatie tot de Nederlandse Energie- en Chemie Cluster8
Dit is geen akkefietje en verdient onze urgente aandacht, interventie en betere organisatie. Er staat
immers hier wel wat (of veel) "op het spel" .
Ik hou het kort en bondig aan U, maar zodat U begrijpt dat dit wel van belang, en niet zomaar over het
hoofd:
Toen voormalig voorman Ben van Beurden in 2021 besloot om het Hoofdkantoor van de Carel Van
Bylandtlaan naar London te verhuizen-werd van de voormalig RoyalDutch/Shell Group of Companies-
het Nederlands deel on-troond: "De RoyalDutch" ging er vanaf.
Met het vervolg besluit om het Groningen Gasveld te sluiten in 20239
, was en werd het NAM-bedrijf direkt
van minder belang in het gedeelde Exxon/Shell Portfolio -denken.
Toen Ben van Beurden vervolgens zijn scepter overdroeg aan het nieuw bestuurs koppel CEO Wael
Sawan/ Chairman McKenzie, - en deze weer een andere toon, directie en agenda nastreefden- werd het
Centraal Hoofdkantoor op de Carel van Bylandtlaan niet alleen on-troond, maar daadwerkelijk onthoofd:
De stem, invloed en mogelijkheden van Nederland (en haar talent) in de (internationale, mondiale)
Energie- of Chemie huishouding - ernstig beknot.
Op dit moment is er geen enkele zekerheid of commitment (van toekomstige investeringen of houder van
belang) van het groot-bedrijf (Shell) aan Nederland.
"Afchalen of afstoten van Moerdijk" staat als mogelijkheid te boek, en wat te doen met Pernis of NAM, als
zij haar levensduur of bedrijfs verdienmodel - of ranking niet langer halen?
De oorlog in en over Oekraine heeft natuurlijk wel import van LNG uit Amerika aangejaagd, waaraan
Shell aardig verdient, maar dat is handel. Geen hulp aan een toekomstig verdienmodel aan Nederland.
De prijzen en verdien waarden in Nederland zeker onder druk.
De voormalig RoyalDutch/Shell Group is historisch de aanjager geweest van de kracht en
aantrekkelijkheid van vestiging en R&D op het gebied van Energie- en Chemie- Bedrijven aan Nederland.
9
Om juiste en moverende redenen: we kennen ze allemaal.
8
"Gevalletje Shell"
https://www.slideshare.net/slideshow/building-bridges-of-hope-over-our-troubled-waters_part-1-2-4-pdf/28
4650606

Maar met de huidige energie-prijzen en onzekerheden aan de Nederlandse Economie door het geschil
met Rusland en akkefietje in het NSS plan van President Trump, is en ligt dit nu natuurlijk volstrekt
anders
Andersgezegd:
Zonder Shell, valt de duurzaamheids- en industrie transformatie- wens binnen ons Nederlands Energie-
Chemie- Cluster - meest waarschijnlijk - als een kaartenhuis in een.
En er rust een behoorlijke "historische" en huidige rol en verantwoordelijkheid aan Shell- op dit Chemie
Complex Pernis/Moerdijk - in en aan Nederland:
Allereerst: de huidige schaal en omvang van de drie raffinaderijen (Shell, BP, ExxonMobil) en Moerdijk is
natuurlijk niet houdbaar, noch wenselijk voor en over deze eeuw. Er zal ruim afgeschaald mogen - in
capaciteit en verduurzaamd10
- maar wat nog meer: getransformeerd. Er zal een grootschalige
conversie-program mogen plaatsvinden, ik noem het "reverse sales engineering project"- en om de meest
schadelijke stoffen die in onze economie zijn verweven- uit te bannen, en middels gezonde alternatieven
in te vullen. Uiteindelijk zal ook het terrein en omgeving geschoond mogen worden.
In de bijlage treft U een beknopt overzicht van wat hier zoal de uitdaging is aan mens-
gezondheid- en ecologie.
Vandaar mijn urgente oproep om de Corporate CEOs van Shell, BP, Exxon (de raffinaderij-clusters
Rotterdam) en NAM ( Shell/Exxon) bijeen- en om een werkelijk wenselijk en duidelijk toekomstplan en
transformatie af te stemmen- bedrijfs- commitments en garanties te verankeren en verzekeren- en een
staatsbelang en staatsdeelneming ten aanzien van de toekomst van dit Energie- en Chemie Cluster
(Uw Rapport Wennink geeft hier geen enkele melding van.
Zonder eerst "gezond te maken"- en "te helen en borgen" - van wat hier nu van belang- zal het in onze
(huidige) vrije markt- op Chemie- en Energie- "dweilen met de kraan open" blijven. Ook Uw
investeringsvoorstellen- 11
Zie verder ook punt nummer 3)
Hiernaast natuurlijk mijn eerdere aantekening en brief- op de algemene energiehuishouding en transitie-
verwoord in mijn eerdere brief 16 juni. J.l. Staatsraad op Energie-Economie.
11
Laten we ons niet vergissen: dit "akkefietje"speelt ook bij de andere chemie- en energiebedrijven aan
ons Nederland, en verkocht of in handen van buitenlandse aandeelhouders!
10
Verduurzaamd in de breedste betekenis: houdbaar, noodzakelijk, levensvatbaar en passend bij mens-
gezondheid- en ecologie.

Drie) Goed Toekomst Maken met Buitenland & Vrede.
Toekomstmakers weten dat je de Toekomst ook al vandaag (deels) kunt zien. Toen Koning
Willem-Alexander samen met Koningin Maxima hun staatsbezoek aan Suriname maakten, en met het
oog op herstel van een gelijkwaardige relatie met een gedeeld verleden en verzoening en met de wens
van een toekomstige brede samenwerking,
… toen zag ik (onderdeel van) de Toekomst (en Toekomstige Welvaart) aan ons Nederland.12
Toen 10 jaar geleden de UN Duurzaamheidsagenda werd vastgesteld en overeengekomen- was dit de
wereld die we graag wilden zien en maken:
Een gezonde en goede toekomst aan ieder land, en waarbij de mensen, overheden en bedrijven elkaar
opzoeken om samen te leren, en samen te bouwen aan economie en samenleving.
De 17 Sustainable Development Goals
(Handels-)Relaties op basis van wederzijdse aantrekkelijkheid, vertrouwen en wens.
Nu dan
Er is afgelopen decade ("Decade of Action") veel goeds in gang gezet, ook in Nederland ( bijv. De
"Onderstroom"), maar kwestie en feit is en blijft dat de periode van Trump 1.0, Corona , Oorlog in en over
Oekraine, en Trump 2.0 en zijn recente NSS brief"
….dat Europa en ook Nederland - haar glans al kwijt is of (snel) aan het kwijtraken is.
Dat is nu juist het punt.
Eerder heb ik hier ook over geschreven - in reaktie op het rapport Draghi., en ben daar ook in gesprek
geweest met Sven Smit van McKinsey.13
Hoe "dit tij te keren"- en beter vorm te geven (en stimuleren) 14
binnen onze huidige Handel- en
Handelsrelaties: dat is nu een aardig plan - wat mijns inziens nodig, en waarin geïnvesteerd kan en mag.
Mijn praktijk kan hier zeker een aantal aardige, praktische en concrete (organisatorische vernieuw-)
voorstellen en voorbeelden, ook uit mijn periode in Oslo, Noorwegen - aan tafel brengen.
14
Ook met onze direkte landsburen in Scandinavia, UK, Duitsland, Belgie, Noord-Frankrijk.
13
Studie vriend aan mij,
12
Staatsbezoek aan Suriname had 'extra dimensie', koning blij ... - NOS
nos.nl › artikel › 2593108-staatsbezoek-aan-suriname-had-extra-dimensie-...
Rutte over Russische dreiging: 'Het conflict staat voor onze deur'
nos.nl › video › 2594134-rutte-over-russische-dreiging-het-conflict-staat-v...

Tenslotte, de meest recent woorden en toespraak van onze voormalige PM, nu SG Mark Rutte15
in Berlijn,
en juist ook in de week dat President Trump zijn nieuw NSS brief de wereld liet zien:
Laat ik hier duidelijk en helder zijn:
Op basis van mijn internationale kennis, kunde en ervaring- zie ik niet zo snel direkt grote (buitenlandse)
investeerders of bedrijven gretig zijn aan Nederland of de Europese Markt- zolang dit "Zwaard van
Damocles" boven ons hoofd hangt.
Dat lijkt lastig.
We worden zo eerder "de Prooi"- en waarbij partijen wachten totdat we in opbod onze bedrijven of
economische sectoren moeten of mogen opgeven.
Opschaling van onze militarisatie en onze ḧardere toon16
- richting het Oosten, Zuiden of Westen- zal ons
zeker hier niet helpen. Eerder het tegendeel, vermoed ik.
"Dat tij keren", is ook investeren in onze diplomatie en mogelijkheden om Vrede te maken en bewaken -
met dialoog en onze vriendelijkheid.
"Koningsdag in Nederland" is het plaatje dat hier het best blijvend geleefd, gedeeld en gegeven,
Zo kan iedereen in deze wereld weer van "ons Nederland" houden, en met ons willen relateren,
Gidsland!
Laat ons aan de slag!
Adriaan Kamp- Founder Energy For One World
(Mobile Netherlands No +31 6 14939194 (company telephone)/
* Email: mailto:adriaankamp@energyforoneworld.com (Energy For One World only)
Website(s): http://www.energyforoneworld.com ;
LinkedIn: Adriaan Kamp | LinkedIn
16
"Peace through Strength"
15

Bijlage bij Brief:
Rapport Wennink: Definities en Keuzen-
voor Dialoog en Verdere Verkenning.
Bijlage bij Brief: 1
1. Definitie van een Duurzame en Inclusieve Lands- economie 3
Kernfocus 3
Eigentijdse en Integrale Principes 3
2.Productiviteitsdoelen: Algemeen vs. Sectorgericht 4
❌De Beperkingen van een Algemene Productiviteitsdoelstelling 4
✅De Voordelen van een Sectorale, Innovatie-gedreven Benadering 4
1. Sectorale Precisie 4
2. Focus op Gezonde, Evenwichtige & Inclusieve Groei (Het Hogere Doel) 5
3. Vergelijking van Sociale Zekerheidsstelsels 7
Filosofie en Politieke Intentie 10
1. Het Noordse Model: Universalisme, Gelijkheid en Vertrouwen 10
2. Nederland: Corporatisme en Hybriditeit 11
3. De VS: Individualisme en Residualisme 11
4. Opleidingsniveau Nederlandse Bevolking (2023) 12
📈Verhouding tussen MBO/Lager en HBO/WO (Nettoarbeidsparticipatie) 13
🏢Opleidingsverdeling over Grote Sectoren (Trendschets) 13
1. Kennisintensieve Zakelijke Diensten (ICT, Financiën, Consultancy) 14
2. Overheid, Onderwijs en Zorg (Publieke Sector) 14
3. Industrie en Techniek 14
4. Detailhandel, Horeca en Transport 14
5. Definitie van het "Verdienmodel" in een Duurzame Economie 16
🎯Kernafspraken tussen Spelers 16
⚖️Vergelijking: Economische Systemen en Afspraken 17
🌐Het Internationale Speelveld 19

1. De Overheid: Regisseur, Investor en Stabilisator 20
A. Kernrol: Het Creëren van het Langetermijnkader 20
B. Relatie tot het Buitenland 21
2. Het Bedrijfsleven: Motor van Transformatie en Innovatie 21
A. Kernrol: Innoveren voor Maatschappelijke Oplossingen 21
B. Economisch Principe 22
3. De Samenleving: Legitimator en Hoogwaardig Kapitaal 22
A. Kernrol: Vraagsturing en Participatie 22
B. Het Resultaat van de Samenwerking 22
6. Scenario's voor de Toekomst van de Nederlandse Economie (2035/2045) 24
1. Scenario: Gidsland (Duurzame Sociale Transformatie) 24
2. Scenario: As-Is (Vrije Markt zonder Plan) 25
3. Scenario: Wennink (Technocratische Koppositie) 27
Vergelijking Samengevat 28
7. Historische Identiteit van de Nederlandse Economie 30
1. Gouden Eeuw (VOC & WIC): Handelsnatie en Financiële Pionier 30
2. Industriële Revolutie en Opkomst van Multinationals (19e & 20e Eeuw) 30
3. Heropbouw, Welvaartsstaat en de EU (Na WO II tot Heden) 30
🎯De Uitdaging: Positionering voor de 21e Eeuw 31
De Optimale Functie van Nederland: De 'Smart Hub' van Brede Welvaart 31
Conclusie voor Scenario 1 33
8 Scenario 1: Nederland als Gidsland voor Brede Welvaart (2035) 34
Doel: Exporteren van Duurzame Oplossingen en Sociale Stabiliteit 34
De Vier Strategische Pijlers 34
Pijler 1: De Duurzame Logistieke en Circulaire Hub (Transformeren van Handel) 34
Pijler 2: De Kennis- en Innovatie-Versneller (Nieuw Verdienvermogen) 37
Pijler 3: De Sociale Cohesie-Garant (Inclusie en Poldermodel 2.0) 38
Pijler 4: De Brugfunctie (Geo-Economische Rol) 39
9. Belangrijkste reakties op het Rapport Wennink (Grok, 14 December 2025) 41
10 . Bijlage Shell Pernis/Moerdijk (made with AI) 44

1.
Definitie van een Duurzame en Inclusieve
Lands- economie
Een lands-economie is het dynamische en adaptieve systeem van een natie, dat voortkomt
uit de collectieve kennis, kunde en vaardigheden van haar bevolking (het menselijk
kapitaal), en dat zich manifesteert via bedrijvigheid, handel en innovatie.
Kernfocus
Het primaire doel is het creëren en in stand houden van duurzame welvaart voor alle inwoners
en het financieren van een doelmatig bestuur (overheid).
Eigentijdse en Integrale Principes
Deze economie dient onlosmakelijk te zijn verbonden met en te voldoen aan de volgende
een-en-twintigste-eeuwse standaarden:
1. Zorg voor de Aarde (Duurzaamheid): Het garanderen van een ecologisch
verantwoorde en circulaire bedrijfsvoering die de natuurlijke hulpbronnen,
biodiversiteit en het milieu beschermt voor huidige en toekomstige generaties.
2. Zorg voor de Medemens (Inclusiviteit): Het bevorderen van een rechtvaardige en
inclusieve samenleving door het waarborgen van gelijke kansen, het ondersteunen
en empoweren van minder talentvolle of kwetsbare groepen, en het actief
tegengaan van ongelijkheid.
3. Zorg voor de Toekomst (Bestendigheid): Het investeren in innovatie, onderwijs en
langetermijnplanning om de economie veerkrachtig en toekomstbestendig te
maken, zowel binnen de landsgrenzen als in relatie tot de internationale gemeenschap.
Kortom, het is een systeem van mensgedreven waardecreatie dat tegelijkertijd welvaart,
rechtvaardigheid en planetaire grenzen dient.

2.Productiviteitsdoelen: Algemeen vs. Sectorgericht
Dat is een uitstekende en kritische vraag die de kern raakt van modern economisch beleid!
Het antwoord neigt sterk naar de sectorale en kwalitatieve benadering die eea voorstelt,
om de volgende redenen:
❌De Beperkingen van een Algemene Productiviteitsdoelstelling
Het opleggen van één algemene, kwantitatieve productiviteitsdoelstelling over de hele
economie is vaak niet effectief en kan zelfs schadelijk zijn in een moderne, gediversifieerde
economie.
● Verkeerde Prikkels: Een algemene doelstelling dwingt sectoren met inherent lage
productiviteitsgroei (zoals veel persoonlijke dienstverlening, zorg of ambacht) tot
kostenbesparingen die de kwaliteit van de dienstverlening aantasten, terwijl de
maatschappelijke behoefte juist hoog is.
● Sectorale Verschillen: De aard van productiviteit verschilt enorm. De
productiviteitswinst in de ICT-sector (door exponentiële technologieverbetering) is
fundamenteel anders dan die in de zorgsector (waar het gaat om effectievere,
patiëntgerichte zorg). Een gemiddelde verhult deze essentiële verschillen.
● "Productiviteitsparadox" in Dienstensectoren: In veel kennis- en zorgintensieve
sectoren is productiviteitswinst moeilijk te meten met traditionele input/output-modellen.
Een snellere operatie is niet per se een betere operatie. Hier moet de focus liggen op
kwaliteit en maatschappelijke waarde.
✅De Voordelen van een Sectorale, Innovatie-gedreven Benadering
Het is veel verstandiger om, zoals u suggereert, de focus te leggen op sectorale,
innovatie-gedreven productiviteitswinst, ingebed in een algemeen streven naar gezonde,
evenwichtige en inclusieve groei.
1. Sectorale Precisie
● Gerichte Interventies: De overheid kan samen met de sector specifieke barrières en
kansen voor innovatie identificeren (bijvoorbeeld regelgeving rond de inzet van AI in de
financiële sector, of standaarden voor prefab bouwen in de constructie).
● Meetbare Kwaliteit: Dit maakt het mogelijk om kwalitatieve i.p.v. puur kwantitatieve
productiviteitsmeters te hanteren. Bijvoorbeeld: Tijd tot herstel na een zorgtraject, of

duurzaamheidsprestatie van een geproduceerd goed.
● Kennis- en Kapitaalconcentratie: Middelen (zoals subsidies voor R&D,
opleidingsprogramma's) kunnen efficiënter worden ingezet waar de grootste kansen
voor innovatie en opschaling liggen.
2. Focus op Gezonde, Evenwichtige & Inclusieve Groei (Het Hogere Doel)
Het algemene doel moet de kwaliteit van de groei zijn, niet de kwantiteit.
● Evenwichtige Groei: Dit stelt de overheid in staat om de groei te sturen richting de
principes die u eerder noemde (Zorg voor de Aarde, Zorg voor de Medemens).
Economische groei die ten koste gaat van het milieu of sociale cohesie is dan per
definitie ongewenst.
● Inclusieve Groei: Productiviteitswinst door bijvoorbeeld automatisering wordt niet puur
een ontslagronde, maar een kans om werknemers om te scholen naar hogerwaardige,
meer betekenisvolle functies in de kenniseconomie (menselijk kapitaal).
Aanpak Algemene
Productiviteitsdoelstellin
g
Sectorale
Productiviteitsfocus
Focus Kwantitatief (BBP/uur) Kwalitatief &
Maatschappelijk Waarde
Resultaat Gemiddelde, leidt tot druk
op kwetsbare sectoren
Gerichte innovatie, hogere
kwaliteit
Prikkels Kosten besparen (soms ten
koste van kwaliteit)
Waarde creëren door
innovatie
Risico Ongelijkheid, druk op
zorg/onderwijs
Beperkt, focus op
best-practices
Conclusie:

De meest gezonde benadering is om de productiviteit te zien als een gevolg van innovatie
en investering binnen de sectoren, in plaats van een doel op zich. De overheid moet de
regisseur zijn van de sectorale innovatie en de bewaker van het algemene, kwalitatieve doel:
Gezonde, evenwichtige en inclusieve groei van de economie.

3. Vergelijking van Sociale Zekerheidsstelsels
De landen —Noorwegen, Finland, IJsland, Zweden (het Noordse model), Nederland
(Continentaal/Hervormd model), en de VS (Liberaal/Residueel model)—vertegenwoordigen elk
een duidelijk andere benadering van sociale zekerheid, overheidszorg en economische
filosofie.
Ik zal een tabel gebruiken om de belangrijkste gebieden van sociale ondersteuning te
vergelijken en vervolgens de onderliggende filosofieën te bespreken.
Ondersteuningsge
bied
Noordse Landen
(Noorwegen,
Finland, IJsland,
Zweden)
Nederland VS
Filosofisch Model Sociaal-Democrat
isch/Universeel:
Gebaseerd op
rechten, universele
voordelen voor alle
burgers, gericht op
gelijkheid en
de-commodificatie
(minder
afhankelijkheid van
de markt).
Continentaal/Corp
oratistisch/Hybrid
e: Gebaseerd op
sociale
verzekeringen,
sterke koppeling
tussen premie en
uitkering, historisch
beïnvloed door
verschillende
maatschappelijke
zuilen.
Liberaal/Residuee
l: Markt-dominant,
inkomensafhankelij
ke voordelen
gericht op armen,
vertrouwen op
privéverzekeringen/
voorzieningen,
minimaal vangnet
van de overheid.
Gezondheidszorg Universeel, Verplichte Marktgebaseerd/

Belastinggefinanc
ierd: Openbare
gezondheidszorg
voor alle
ingezetenen,
meestal lage of
geen kosten.
Toegang is een
burgerrecht.
Privéverzekering,
Gereguleerd:
Burgers moeten
een
privéverzekering
afsluiten, maar
deze is zwaar
gereguleerd,
gesubsidieerd en
niet-discriminerend
. Toegang is over
het algemeen
universeel.
Gemengd:
Voornamelijk via
werkgever of
privéverzekering.
Overheidsprogram
ma's (Medicare,
Medicaid) richten
zich op ouderen,
gehandicapten en
lage inkomens.
Hoge eigen kosten
en aanzienlijke
gaten in de dekking
voor
onverzekerden.
Onderwijs Grotendeels
Gratis/Sterk
Gesubsidieerd
(Basis tot
Universiteit):
Onderwijs wordt
gezien als een
publiek goed en
een fundamenteel
recht, gefinancierd
door belastingen.
Gesubsidieerd/Be
taalbaar: Basis- en
voortgezet
onderwijs gratis.
Tertiair onderwijs is
betaald, maar
zwaar
gesubsidieerd en
betaalbaarder dan
in de VS.
Gemengd:
Openbaar
basis-/voortgezet
onderwijs gratis.
Universiteit is duur;
grote
afhankelijkheid van
studieleningen,
hoewel er
openbare
universiteiten zijn.
Pensioenen Universeel
Staatspensioen +
Beroeps-/Verplich
t Privé: De staat
garandeert een
basisminimum voor
iedereen. Royale
staats- en
Universeel
Staatspensioen
(AOW) + Verplicht
Beroeps: Een
twee-/drie-pijler
systeem: een
staatspensioen met
een vast bedrag
Social Security
(Premieplichtig) +
Privésparen:
Social Security is
een premieplichtig
systeem. Grote
afhankelijkheid van
401(k)'s en

verplichte
privé-/beroepspens
ioenen.
(AOW) voor alle
ingezetenen plus
verplichte
aanvullende
beroepspensioene
n.
privésparen/pensio
enen. Uitkeringen
zijn over het
algemeen lager dan
in Europese
modellen.
Werkzekerheid &
Werkloosheid
"Flexicurity"
Model: Lage
baanbescherming
(gemakkelijk aan te
nemen/ontslaan)
gecombineerd met
hoge
werkloosheidsuitk
eringen en actief
arbeidsmarktbeleid
(omscholing).
Focus op
gemakkelijke
overgangen, niet
op het vasthouden
aan een specifieke
baan.
Sterke
Werknemersbesc
herming: Sterke
wettelijke
bescherming tegen
ontslag, maar
royale
werkloosheidsuitke
ringen gekoppeld
aan vorig inkomen
(werknemersverzek
eringen).
Lage
Baanbescherming
: "At-will" (naar
believen) arbeid is
gebruikelijk.
Werkloosheidsuitke
ringen zijn minder
genereus en van
kortere duur.
Arbeidsongeschik
theid
Uitgebreid en
Royaal: Sterke
staatssteun en
re-integratieprogra
mma's voor
mensen met een
handicap, gericht
op integratie op de
arbeidsmarkt waar
mogelijk.
Robuuste Sociale
Verzekering
(WIA): Uitgebreide
en langdurige
inkomensvervangin
g op basis van
premies, met een
sterke nadruk op
herstel en
re-integratie.
Beperkt:
Voornamelijk via
Social Security
Disability Insurance
(SSDI) en
Supplemental
Security Income
(SSI), die vaak
moeilijk te
verkrijgen zijn en
lagere uitkeringen

bieden.
Huisvesting Sterke
Publieke/Sociale
Huursector
(historisch): Beleid
gericht op het
stabiliseren van
markten en het
bieden van
betaalbare
huisvestingsopties,
hoewel systemen
variëren.
Sterke Sociale
Huursector: Grote,
non-profit
woningcorporaties
bieden een
aanzienlijk deel van
de betaalbare
huisvesting voor
lage en
middeninkomens.
Marktgedreven:
Minimale federale
betrokkenheid bij
woningvoorziening.
Grote
afhankelijkheid van
de private huur- en
koopmarkt.
Filosofie en Politieke Intentie
De verschillen in de praktische ondersteuningssystemen vloeien rechtstreeks voort uit
uiteenlopende politieke filosofieën over de rol van de staat en de markt.
1. Het Noordse Model: Universalisme, Gelijkheid en Vertrouwen
De Noordse landen (Noorwegen, Finland, IJsland, Zweden) zijn gebaseerd op een
Sociaal-Democratische filosofie geworteld in universalisme.
● Intentie: Het creëren van een "volks(t)huis" (folkhemmet in het Zweeds) waarin het
sociaal burgerschap een kernprincipe is. Het doel is om welzijn te
de-commodificeren—wat betekent dat het welzijn van mensen niet afhankelijk is van
hun succes op de arbeidsmarkt.
● Welvaart/Welzijnseconomie: De hoge belastingen en universele diensten worden
gezien als een investering in menselijk kapitaal, wat een hoge mate van vertrouwen
tussen burgers en de staat bevordert. Dit leidt op zijn beurt tot grotere sociale cohesie,
gelijkheid en hoge economische productiviteit. "Veiligheid" betekent veilig voor armoede
en ziekte, waardoor mensen risico's kunnen nemen (bijv. in Flexicurity).

2. Nederland: Corporatisme en Hybriditeit
Nederland valt historisch gezien onder het Conservatieve/Corporatistische model, maar is
geëvolueerd naar een zeer complex, pragmatisch en geliberaliseerd systeem.
● Intentie: Historisch werd het welzijn geleverd door een partnerschap tussen de staat,
werkgevers en vakbonden, waarbij de sociale status van verschillende groepen (bekend
als de verzuiling) werd gehandhaafd. Tegenwoordig is het sterk afhankelijk van
verplichte sociale verzekeringsstelsels.
● Welvaart/Welzijnseconomie: Het Nederlandse systeem wordt vaak gezien als een
pragmatische hybride. Het zorgt voor een sterk, gegarandeerd basisvangnet (zoals
AOW-pensioen en universele gezondheidszorgtoegang), maar vertrouwt sterk op de
private sector en sociale partners voor de levering en financiering van een groot deel van
de feitelijke voorzieningen (bijv. beroepspensioenen en gereguleerde
ziektekostenverzekering). De focus ligt op consensus en duurzaamheid.
3. De VS: Individualisme en Residualisme
De VS vertegenwoordigen het Liberale/Residuele model, waarbij de markt de primaire
distributeur van welzijn is en de rol van de staat minimaal is.
● Intentie: Geworteld in sterk individualisme en een focus op zelfredzaamheid.
Overheidsingrijpen wordt gezien als een noodzakelijk kwaad, dat alleen als "residuele"
voorziening tussenbeide komt voor degenen die geen welzijn kunnen veiligstellen via de
markt of familie (het "vangnet").
● Welvaart/Welzijnseconomie: De filosofie waardeert economische vrijheid en lage
belastingen als de primaire drijfveren van welvaart. Hoge ongelijkheid wordt
geaccepteerd als een afweging voor hoge economische dynamiek. Het systeem is
ontworpen om arbeid te stimuleren door uitkeringen laag te houden, maar dit resulteert
ook in meer armoede en minder sociale zekerheid voor de gemiddelde burger.

4. Opleidingsniveau Nederlandse Bevolking (2023)
De gegevens zijn gebaseerd op de meest recente cijfers van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) over de bevolking van 15 tot 75 jaar.
Het CBS deelt de bevolking in drie hoofdcategorieën in op basis van het hoogst behaalde
onderwijsniveau.
Categorie Opleidingsniveau
(CBS-Definitie)
Percentage van de
Bevolking (15-75 jaar,
2023)
Laagopgeleid Basisonderwijs, Vmbo,
Mbo-1
26,0%
Middelbaar opgeleid Havo, Vwo, Mbo-2 t/m
Mbo-4
37,0%
Hoogopgeleid Hbo, Universiteit (WO) 36,4%**
Totaal 99,4% (Rest onbekend)
Bron: CBS, 2024 (cijfers 2023)
Belangrijke Trends:
● Historische Verschuiving: Het percentage hoogopgeleiden is in de afgelopen tien jaar
aanzienlijk toegenomen (van 28,3% in 2013 naar 36,4% in 2023).
● De Grote Middenlaag: De middelbaar opgeleiden (waaronder MBO-2, 3 en 4) vormen
nog steeds de grootste groep in Nederland. Dit benadrukt het belang van het MBO voor
de Nederlandse beroepsbevolking.
● Vrouwen en Hoogopgeleid: In 2023 hadden vrouwen (37,3%) vaker een hbo- of

wo-diploma dan mannen (35,4%).
📈Verhouding tussen MBO/Lager en HBO/WO
(Nettoarbeidsparticipatie)
De nettoarbeidsparticipatie (het percentage van de bevolking dat werkt) is sterk afhankelijk
van het opleidingsniveau. Dit geeft aan hoe effectief de verschillende opleidingsniveaus zijn in
het vinden van werk.
Opleidingsniveau
(Gegroepeerd)
Nettoarbeidsparticipatie
(2024)
Opmerking
Laagopgeleid (Vmbo,
Basisonderwijs, Mbo-1)
Circa 57% Laagste participatie en
hoogste werkloosheid.
Middenopgeleid
(Havo/Vwo, Mbo-2 t/m
Mbo-4)
Circa 75% Stabiele participatie, de
ruggengraat van de
arbeidsmarkt.
Hoogopgeleid (Hbo, Wo) Circa 83% Hoogste participatie en
laagste werkloosheid.
● Conclusie: Hoogopgeleiden (HBO/WO) hebben de hoogste arbeidsdeelname en de
laagste werkloosheid, wat de sterke vraag naar hun vaardigheden op de huidige
arbeidsmarkt weerspiegelt.
🏢Opleidingsverdeling over Grote Sectoren
(Trendschets)
De verdeling van opleidingsniveaus varieert sterk per sector, wat de verschillende
vaardigheidsbehoeften van de Nederlandse economie illustreert. De meest recente,
gedetailleerde uitsplitsingen per sector worden vaak gepubliceerd in ROA- of SBB-rapporten,

waarbij de volgende trends gelden:
1. Kennisintensieve Zakelijke Diensten (ICT, Financiën, Consultancy)
● Hoogopgeleid (HBO/WO): Zeer hoog aandeel (vaak 60% of meer).
○ Reden: Deze sectoren draaien op data-analyse, strategisch advies en complexe
technologische ontwikkeling (zoals softwareontwikkeling), waarvoor een universitair
of hbo-master denkniveau vereist is.
2. Overheid, Onderwijs en Zorg (Publieke Sector)
● Hoogopgeleid (HBO/WO): Boven gemiddeld tot hoog (vaak 40%-60%).
○ Reden: Dit is de sector waar het HBO-niveau een cruciale rol speelt (bijv.
verpleegkundigen, docenten, beleidsmedewerkers). De academische (WO) tak is
dominant in specialistische zorg en universitair onderwijs.
● Middelbaar opgeleid (MBO): Essentieel en groot aandeel.
○ Reden: MBO-gediplomeerden (niveau 3 en 4) vormen de basis van de Zorg
(verzorgenden IG) en Ondersteunend Personeel in onderwijs en overheid.
3. Industrie en Techniek
● Middelbaar opgeleid (MBO): Meest dominant (vaak 40%-50% of meer).
○ Reden: De Nederlandse industrie en de bouw zijn sterk afhankelijk van
gespecialiseerde MBO-niveau 3 en 4 technici (installateurs, monteurs,
procesoperators). Dit is het segment waar de 'middelbaar opgeleide' groep de
hoogste participatiegraad heeft.
○ Hoogopgeleid (HBO/WO): Ongeveer 30% - 40% (ingenieurs, R&D, management).
Voorbeeld Sector Industrie (2021/2022): De sector had een aandeel van 43%
middelbaar opgeleiden, wat hoger is dan het landelijk gemiddelde, en een
aandeel van 31% hoogopgeleiden, wat lager is dan het landelijk gemiddelde. De
industrie is dus duidelijk de sector die het sterkst leunt op de MBO-laag.
4. Detailhandel, Horeca en Transport
● Laag/Middelbaar opgeleid (MBO-3 of Lager): Hoog aandeel.
○ Reden: Traditioneel zijn dit sectoren met veel instapberoepen, parttime werk en
beroepen die minder specialistische formele scholing vereisen.
De Nederlandse arbeidsmarkt wordt dus gekenmerkt door een dynamische balans, waarbij de
Middelbaar opgeleide groep (MBO-4 is hier cruciaal) de grootste is, maar de vraag naar de

Hoogopgeleide groep (HBO/WO) al jaren het snelst groeit.

5. Definitie van het "Verdienmodel" in een Duurzame
Economie
Het verdienmodel van een duurzame, inclusieve en veerkrachtige landseconomie is gebaseerd
op Brede Welvaartsmaximalisatie (BMW).
Het Verdienmodel is het geheel van economische processen, structuren en
incentives dat is ontworpen om structurele welvaart én welzijn te genereren,
waarbij financiële winst (Profit) een integraal onderdeel is van een grotere
maatschappelijke waardecreatie (People & Planet). Het wordt gekenmerkt door
innovatie en efficiëntie in het gebruik van zowel menselijk kapitaal als
natuurlijke hulpbronnen om zo de afhankelijkheid van externe schokken en de
druk op het milieu te minimaliseren.
🎯Kernafspraken tussen Spelers
De effectiviteit van dit verdienmodel staat of valt met de afspraken en het mandaat dat de
drie hoofdrolspelers elkaar geven. Dit vereist een 'Drieluik-Overleg' waarbij de rollen helder
zijn:
Speler Rol en Mandaat Kernafspraak (wat zij
garanderen)
Overheid (Regisseur) Creëert een stabiel,
langetermijn en
normatief kader dat
duurzaamheid verplicht en
innovatie beloont.
Creëert het Speelveld:
Garandeert de regelgeving,
infrastructuur en
investeringen in kennis die
nodig zijn voor de transitie.
Bedrijfsleven (Motor) Richt het bedrijfsmodel in
op Brede Welvaart, door
innovatie en het nemen van
Levert de Oplossingen:
Zorgt voor de
technologische en

risico's. operationele innovaties die
leiden tot minder vervuiling
en meer inclusieve
werkgelegenheid.
Samenleving (Afspreker) Geeft de
maatschappelijke
legitimiteit en zorgt voor
bewuste consumptie en
arbeidsparticipatie.
Stelt de Eis: Vraagt om
duurzame
producten/diensten en
levert het noodzakelijke
menselijk kapitaal (talent
en vaardigheden).
Het draait hierbij om Publiek-Private-Samenwerking Plus (PPP+), waarbij de samenleving
(kennisinstellingen, vakbonden, burgers) een vaste overlegpartner is.
⚖️Vergelijking: Economische Systemen en Afspraken
Het beschreven verdienmodel staat in schril contrast met pure planeconomieën of onbeperkte
vrijemarktmodellen, en biedt een alternatief voor protectionistische maatregelen zoals
Trump-tarieven.
Systeem Regie en Afspraken Gevolg voor Welvaart en
Duurzaamheid
1. Planeconomie Centrale Afspraken: De
staat bepaalt alles
(productie, prijzen,
distributie). Bedrijfsleven
heeft geen autonomie;
samenleving heeft geen
inspraak.
Lage Dynamiek: Vaak wel
sociale gelijkheid, maar
gebrek aan innovatie,
inefficiëntie en gebrek aan
aanpassingsvermogen aan
veranderende behoeften.

2. Vrije Markt
(Laissez-Faire)
Decentrale Afspraken:
Winstmaximalisatie door
het bedrijfsleven; de
overheid is minimaal
('nachtwakerstaat').
Hoge Dynamiek en Winst:
Leidt tot grote innovatie en
BBP-groei, maar
veroorzaakt vaak grote
sociale ongelijkheid en
uitputting van natuurlijke
hulpbronnen
(verwaarlozing van People
& Planet).
3. Trump Tarieven
(Protectionisme)
Nationale Afspraken met
Wederzijdse Tarieven: De
overheid gebruikt
handelspolitiek (tarieven,
quota) om binnenlandse
industrie te beschermen,
vaak unilateraal.
Korte-termijn Winst voor
Bepaalde Sectoren: Leidt
tot hogere prijzen voor
consumenten, kan
handelsconflicten
veroorzaken en de
wereldwijde
toeleveringsketens
verstoren, wat inefficiëntie
en onzekerheid creëert.
4. Duurzame Inclusieve
Economie
Coöperatieve Afspraken
(BMW): Overheid stelt de
kaders; bedrijfsleven
innoveert; samenleving
legitimeert en participeert.
Gericht op balans tussen
People, Planet en Profit.
Veerkrachtige,
Hoogwaardige Groei:
Optimaliseert
langetermijnwelvaart en
welzijn, vermindert sociale
spanningen en is minder
kwetsbaar voor
grondstoffenschaarste of
klimaatverandering.

Opens in a new window
Shutterstock
🌐Het Internationale Speelveld
In de duurzame economie zijn de afspraken met het buitenland cruciaal, in tegenstelling tot
het protectionisme.

● Handelsverdragen: Worden gebruikt om duurzaamheids- en sociale standaarden in
de hele keten te verankeren, in plaats van alleen tarieven te verlagen. De import van
producten gemaakt met kinderarbeid of hoge CO2-uitstoot wordt bijvoorbeeld
ontmoedigd.
● Export van Oplossingen: De verdienkracht wordt versterkt door het exporteren van
groene en slimme technologieën (bijv. circulaire watermanagement,
energienetwerken), waarmee een internationale markt wordt aangeboord die de
overgang naar een duurzame wereldeconomie helpt versnellen.
Dit model streeft naar een open economie met eerlijke concurrentie die gebonden is aan
duurzame waarden.
Wilt u de rol van één van deze drie partijen (Overheid, Bedrijfsleven of Samenleving) nader
uitgediept zien in dit duurzame model?
Dit is de essentie van het Drieluik-Overleg in de Duurzame en Inclusieve Economie. Het
succes van het Brede Welvaartsmaximalisatie (BMW)-verdienmodel hangt af van hoe deze
drie partijen hun traditionele rollen herdefiniëren en in elkaars belangen investeren.
Hieronder de gedetailleerde rol en verantwoordelijkheid van elk van de drie actoren.
1. De Overheid: Regisseur, Investor en Stabilisator
De overheid fungeert niet als planner (zoals in een planeconomie), maar als strategische
regisseur die het speelveld definieert om maatschappelijke kosten te internaliseren en
duurzame innovatie te stimuleren.
A. Kernrol: Het Creëren van het Langetermijnkader
● Fiscale Sturing (Prikkels en Straffen): De overheid moet de belastingdruk verschuiven
van arbeid naar vervuiling en grondstofverbruik. Door bijvoorbeeld een hoge CO2-heffing
in te voeren, wordt het voor bedrijven economisch onaantrekkelijk om vervuilend te
opereren, en wordt tegelijkertijd schone innovatie de meest winstgevende optie. Dit
corrigeert de marktprijs om de ecologische en sociale kosten te weerspiegelen.
● Aanbesteding en Vraag: De overheid is een van de grootste inkopers in de economie.
Door bij aanbestedingen (bouw, ICT, transport) niet alleen op prijs, maar op

duurzaamheid en sociale impact te selecteren, creëert zij direct een stabiele
afzetmarkt voor innovatieve, duurzame bedrijven (de launching customer).
● Kennis- en Fysieke Infrastructuur: Maximale investering in publieke goederen, zoals
hoogwaardig onderwijs, fundamenteel onderzoek (R&D), en de noodzakelijke
infrastructuur voor de transitie (bijv. slimme energienetten, glasvezel, waterstofleidingen).
Dit is de basis voor het menselijk kapitaal en de technologische sprong van de
toekomst.
B. Relatie tot het Buitenland
De overheid moet op internationaal niveau pleiten voor een gelijk speelveld.
● Tegengaan van 'Race to the Bottom': Diplomatieke en handelsinzet om te voorkomen
dat bedrijven uitwijken naar landen met lage milieu- en sociale standaarden.
● Strategisch Handelsbeleid: In plaats van protectionistische tarieven (zoals
Trump-tarieven, die vaak breed en reactief zijn en tot handelsoorlogen leiden), richt de
duurzame overheid zich op gerichte en ethische handelsafspraken. Dit kan
bijvoorbeeld een Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) zijn, dat een heffing
plaatst op importproducten die op een vervuilende manier zijn gemaakt, ter bescherming
van binnenlandse groene bedrijven.
2. Het Bedrijfsleven: Motor van Transformatie en
Innovatie
Het bedrijfsleven is de uitvoerende motor en moet de sprong maken van Shareholder Value
(winst voor de aandeelhouder) naar Stakeholder Value (waarde voor alle
belanghebbenden).
A. Kernrol: Innoveren voor Maatschappelijke Oplossingen
● Ketenverantwoordelijkheid: Bedrijven nemen volledige verantwoordelijkheid voor hun
gehele toeleveringsketen (van wie koop ik?) en levenscyclus (wat gebeurt er met mijn
product na gebruik?). Dit vereist de overgang naar circulaire businessmodellen
(producten ontwerpen voor hergebruik).
● Inclusieve Arbeidsmarkt: De maatschappelijke verantwoordelijkheid voor 'zorg voor de
medemens' wordt direct meegenomen in het HR-beleid. Dit betekent actief investeren in
de omscholing (reskilling) van personeel en het creëren van passende, waardevolle

functies voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
● Transparantie en Meting: Het bedrijfsleven omarmt de noodzaak om te rapporteren
over Ecologische, Sociale en Governance (ESG)-prestaties, niet als verplichting, maar
als bewijs van het BMW-verdienmodel.
B. Economisch Principe
De winstgevendheid van het bedrijfsleven in dit model komt voort uit efficiëntie door
schaarste. Door minder afhankelijk te zijn van schaarse fossiele brandstoffen en
grondstoffen, en meer te focussen op diensten en hergebruik, worden ze veerkrachtiger
tegen schokken in de toeleveringsketen en grondstoffenprijzen.
3. De Samenleving: Legitimator en Hoogwaardig
Kapitaal
De samenleving (burgers, werknemers, consumenten) is de ultieme afspreker. Zij levert de
benodigde kennis en zorgt ervoor dat de doelen van het systeem worden geaccepteerd en
ondersteund.
A. Kernrol: Vraagsturing en Participatie
● Vraag en Consumptie: Burgers gebruiken hun koopkracht om de markt te sturen. Door
bewuste keuzes te maken (bijv. lokaal, duurzaam, langer houdbaar) geven ze een direct
signaal aan het bedrijfsleven dat BMW-georiënteerde producten gewenst zijn, waardoor
de businesscase voor duurzaamheid wordt versterkt.
● Menselijk Kapitaal en Flexibiliteit: Werknemers moeten bereid zijn tot levenslang leren
en omscholing om de technologische transities bij te benen. Dit garandeert dat het
menselijk kapitaal van het land relevant blijft voor de behoeften van morgen.
● Sociale Dialoog en Legitimiteit: Via vakbonden, consumentenorganisaties en
burgerplatforms (zoals de Sociaal-Economische Raad in Nederland) neemt de
samenleving actief deel aan het bepalen van het sociaaleconomische beleid. Dit zorgt
voor draagvlak en acceptatie van soms ingrijpende transities (zoals de sluiting van
vervuilende industrieën).
B. Het Resultaat van de Samenwerking
Door deze afspraken ontstaat een circulaire feedbackloop:

1. Overheid stelt de kaders voor duurzaamheid.
2. Bedrijfsleven innoveert om binnen die kaders winstgevend te zijn.
3. Samenleving levert het bekwame personeel en beloont de innovatie via bewuste
consumptie.
Dit proces garandeert gezonde, evenwichtige en inclusieve groei, wat de centrale
doelstelling is.

6. Scenario's voor de Toekomst van de Nederlandse
Economie (2035/2045)
1. Scenario: Gidsland (Duurzame Sociale Transformatie)
Dit scenario is een directe toepassing van de door u gewenste Well-being Economy en het
Duurzame Inclusieve Verdienmodel. De overheid kiest voor een krachtige,
richtinggevende regie om Brede Welvaart te maximaliseren.
Kenmerk Omschrijving Impact & Internationale
Rol
Economische Filosofie Brede
Welvaartsmaximalisatie
(BMW): Groei is een
middel, geen doel.
Prioriteit: People, Planet,
Profit (in die volgorde).
Sterke focus op de
circulaire economie,
regeneratieve landbouw en
inclusieve banen.
Gidsland en
Voorbeeldrol: Nederland
wordt de 'Living Lab' voor
de duurzame transitie, met
veel buitenlandse
delegaties (Azië, Afrika,
MENA, etc.) die komen
leren van de Nederlandse
oplossingen (bijv.
waterstofinfrastructuur,
circulaire bouw).
Richting & Regie De overheid stelt strenge,
langetermijn en
voorspelbare kaders (bijv.
CO2-budgetten per sector,
minimum sociale
standaarden voor import).
Subsidie en
belastingvoordeel gaat
alleen naar bedrijven die
Sterke Positie in EU:
Nederland is een drijvende
kracht achter de Green
Deal en stelt de norm voor
duurzaam handelen binnen
de interne markt. De
economische structuur is
veerkrachtig door de lage
afhankelijkheid van fossiele

meetbaar bijdragen aan
de BMW-doelen.
brandstoffen en primaire
grondstoffen.
Investering Massale publieke
investeringen in
kennisinfrastructuur
(opleiding voor
energietransitie), digitale
en energienetten (smart
grids), en sociale
zekerheid (een sterke
vangnet voor omscholing).
Hoge Kwaliteit van Leven:
Sociale ongelijkheid daalt,
de lucht- en waterkwaliteit
verbeteren en de
leefbaarheid stijgt.
Bedrijven exporteren
hoogwaardige, duurzame
oplossingen.
Gevolg op Termijn Duurzame Welvaart:
Hogere kwaliteit van leven,
lagere kwetsbaarheid voor
geopolitieke schokken, en
een nieuw, hoogwaardig
verdienmodel gebaseerd
op kennis en technologie.
2. Scenario: As-Is (Vrije Markt zonder Plan)
Dit scenario kenmerkt zich door een voortzetting van het beleid van de afgelopen jaren
(Rutte-tijdperk), waarbij de nadruk ligt op de vrije markt, het beperken van de overheid en het
ontbreken van een centrale, sturende visie voor de lange termijn.
Rol
Economische Filosofie Laisser-Faire / Vrije
Markt: De markt lost het
op. Focus ligt op het
Kwetsbare Openheid:
Nederland blijft een
doorvoerhaven en open

creëren van een
aantrekkelijk fiscaal
vestigingsklimaat en
minimale regeldruk
(winstmaximalisatie).
handelsland, maar is
extreem kwetsbaar voor
internationale schokken
(geopolitieke strijd,
handelstarieven,
grondstoffenprijzen).
Richting & Regie De overheid treedt op als
brandweer, reagerend op
crises (netcongestie,
stikstof, woningnood)
zonder een proactieve,
integrale aanpak.
Belangrijke transities
(energie, zorg) verlopen
traag en inconsistent.
Erosie van Positie: De
internationale
concurrentiepositie
erodeert doordat andere
landen wél strategisch
investeren (EU, VS, China).
Nederland verliest grote,
kapitaalintensieve
projecten en innovatieve
bedrijven aan het
buitenland.
Investering Investeringen zijn primair
privaat en gericht op
kortetermijnwinst. Publieke
investeringen in R&D en
kritieke infrastructuur
blijven achter, wat leidt tot
knelpunten (bv. uitval van
elektriciteitsnetten, gebrek
aan geschoold personeel).
Stagnerende Brede
Welvaart: Grote sociale
ongelijkheid groeit, de
kwaliteit van publieke
voorzieningen (zorg,
onderwijs) komt onder druk
te staan en het milieu wordt
zwaar belast. Lage,
kwetsbare economische
groei.
Gevolg op Termijn Structurele Stagnatie: De
economische basis
verkruimelt (zie Rapport
Wennink), het
verdienvermogen daalt, en

Nederland verliest de
aansluiting bij de snel
veranderende mondiale
economie.
3. Scenario: Wennink (Technocratische Koppositie)
Dit scenario volgt de geest van het (gefingeerde maar waarschijnlijk) Rapport Wennink. De
focus ligt op het technocratisch herwinnen van de koppositie in strategische
technologieën door gerichte, grootschalige investeringen, gedreven door de angst om
achterop te raken.
Rol
Economische Filosofie Strategisch
Technologisch
Kapitalisme: Focus op het
behoud en uitbreiding van
de leidende positie in
specifieke, hoogwaardige
sectoren (high-tech,
halfgeleiders,
klimaatinnovatie). Groei
wordt gerealiseerd door
productiviteitswinst via
technologische innovatie.
Technologische Macht:
Nederland behoudt zijn
relevantie door essentieel
te zijn in mondiale
toeleveringsketens (bv.
ASML). De internationale
rol wordt primair
economisch-strategisch.
Richting & Regie De overheid functioneert
als Chief Investment
Officer (CIO). Er wordt een
onafhankelijke Nationale
Investeringsbank en een
Agentschap voor
Efficiënt en Snel: De
besluitvorming is sneller,
met minder politieke
vertraging, om het
'investeringsgat' te dichten.
Dit is een sterk top-down

Baanbrekende Innovatie
opgericht om €150-200
miljard aan
private/publieke middelen
te mobiliseren in de
strategische domeinen.
model.
Investering Gerichte, grootschalige
investeringen in R&D en
Kapitaal in vier tot zes
strategische
technologische domeinen.
De focus ligt op de
productieve delen van de
economie.
Potentiële
Maatschappelijke
Tweedeling: De focus op
toptalent en high-tech kan
ten koste gaan van de
zorgen
onderwijssectoren.
Productiviteitswinsten
komen mogelijk ongelijk
verdeeld terecht, wat kan
leiden tot sociale
spanningen.
Gevolg op Termijn Sterke, doch Kwetsbare
Groei: De economie groeit
significant, maar de
welvaart is minder
inclusief en kan nog
steeds de ecologische
grenzen overschrijden als
duurzaamheid slechts een
middel is om technologie te
verkopen, in plaats van een
doel op zich.
Vergelijking Samengevat

Criterium 1. Gidsland (BMW) 2. As-Is (Vrije
Markt)
3. Wennink
(Technocratisch)
Rol Overheid Strategische
Regisseur &
Investor
Nachtwaker &
Brandweer
Chief Investment
Officer (CIO)
Economisch Doel Duurzame en
Inclusieve Welvaart
Kortetermijn-Winst
maximalisatie
Technologische
Koppositie & Groei
Focus Investeren Kennis,
Infrastructuur én
Sociaal
Particulier, Laag
Publiek
Strategische
High-Tech Sectoren
Waarschijnlijke
Uitkomst
Hoge kwaliteit van
leven, veerkracht,
internationale
relevantie.
Stagnatie,
oplopende
maatschappelijke
knelpunten, dalend
verdienvermogen.
Sterke high-tech,
mogelijke sociale
en ecologische
tweedeling/spannin
gen.
Welk van deze scenario's spreekt u het meest aan voor een verdere, gedetailleerde analyse
van de uitdagingen en kansen?
Dat is een briljante volgende stap. Om Scenario 1, het Gidslandmodel, realistisch te maken,
moeten we begrijpen welke historische fundamenten en identiteit de Nederlandse
economie heeft, en welke rol hierdoor het meest passend is voor de toekomst.
Hier is een beknopte historische beschrijving van de Nederlandse economische identiteit,
culminerend in de vraag naar de optimale positionering en functie.

7. Historische Identiteit van de Nederlandse
Economie
De economische geschiedenis van Nederland kenmerkt zich door een constante spanning
tussen openheid, handel, watermanagement en samenwerking (poldermodel), gekoppeld
aan een talent voor innovatie in logistiek en financiën.
1. Gouden Eeuw (VOC & WIC): Handelsnatie en Financiële Pionier
● Kenmerk: De Ondernemende Handelsgeest. Nederland was de eerste mondiale
handelsmacht en financiële pionier. De oprichting van de VOC (1602) en de WIC was
ongekend: dit waren de eerste multinationale ondernemingen met verhandelbare
aandelen.
● Identiteit: Nederland vestigde zich als de verbinder en distributeur van de wereld. De
economie werd gebouwd op kapitaal, risicodragendheid, maritieme technologie en
logistiek. Amsterdam werd het financiële centrum van de wereld.
● Cruciale Les: De economische kracht lag niet in grondstoffen, maar in organisatie,
netwerken en financiële instrumenten.
2. Industriële Revolutie en Opkomst van Multinationals (19e & 20e
Eeuw)
● Kenmerk: De Bouw van Grote Industriële Clusters. Met enige vertraging
industrialiseerde Nederland en ontstonden de grote multinationals (Philips, Shell,
Unilever, ABN AMRO). Dit waren bedrijven die de nationale grenzen snel overstegen.
● Identiteit: De economie werd gedefinieerd door internationale dominantie in
specifieke sectoren (technologie, chemie, voeding) en een sterke focus op hoge
toegevoegde waarde. De overheid speelde een faciliterende rol in infrastructuur (spoor,
havens).
● Cruciale Les: De economie gedijt bij de aanwezigheid van wereldspelers en
technologische excellentie.
3. Heropbouw, Welvaartsstaat en de EU (Na WO II tot Heden)
● Kenmerk: De Poldermodel en Sociale Vrede. Na de verwoestingen van WO II koos
Nederland voor de opbouw van een Sociale Welvaartsstaat. De

Poldermodel-samenwerking tussen vakbonden, werkgevers en overheid werd de basis
voor loonmatiging in ruil voor werkgelegenheid en sociale zekerheid.
● Identiteit: Nederland werd een Open, Geliberaliseerde Economie (EU-lidmaatschap,
Euro) die tegelijkertijd een sociaal vangnet en gelijkheid hoog in het vaandel heeft. De
economie is extreem open voor handel en buitenlandse investeringen.
● Cruciale Les: Sociale cohesie en stabiliteit zijn voorwaarden voor economisch succes.
De Europese Unie is het primaire speelveld.
🎯De Uitdaging: Positionering voor de 21e Eeuw
Vandaag is Nederland een Open, Kennisintensieve en Welvarende Handelsnatie met een
sterke afhankelijkheid van internationale handel en een toenemende druk op de publieke
infrastructuur, het milieu en de sociale cohesie.
De centrale vraag is: Welke Rol en Functie dient Nederland het best in de wereld van
morgen?
De Optimale Functie van Nederland: De 'Smart Hub' van Brede
Welvaart
Gezien de historische kenmerken (handel, logistiek, financiën, poldermodel, kennis) is de
meest passende en meest duurzame rol voor Nederland het zijn van de 'Smart Hub' van
Brede Welvaart.
Dit vertaalt zich in de volgende strategische functies:
Functie Historische Basis Wat het Betekent voor de
Toekomst
1. De Duurzame
Logistieke en Digitale
Hub
Gouden Eeuw (Handel,
Haven)
Het transformeren van de
havens (Rotterdam,
Schiphol) en de digitale
knooppunten naar de
meest efficiënte en
klimaatneutrale
logistieke schakels ter

wereld. Van doorvoerhaven
naar
waarde-toevoegende
Hub (bijv. circulaire
distributie).
2. De Kennis- en
Innovatie-Versneller
Multinationals, R&D-traditie Het Gidsland-principe:
Actief en grootschalig
investeren in kennis en R&D
in de transitiedomeinen
(energie, water, voedsel,
gezondheid). De beste plek
zijn om duurzame
oplossingen te testen, op
te schalen en te
exporteren.
3. De Sociale
Cohesie-Garant
Poldermodel,
Welvaartsstaat
Het bewijzen dat een
extreem open en
innovatieve economie kan
samengaan met minimale
ongelijkheid, sociale
zekerheid en inclusie. Het
Poldermodel heruitvinden
voor de 21e eeuw, waarbij
de 'Planet' een vaste
overlegpartner is.
4. De Brugfunctie
(Geo-economie)
Financiële Pionier,
EU-lidmaatschap
Door de sterke positie in de
EU en de neutrale
handelshistorie, kan
Nederland fungeren als de
neutrale brug voor
handelsrelaties tussen
Europa en opkomende

economieën (Azië, Afrika,
Global South), mits de
ethische en duurzame
standaarden (BMW)
leidend zijn.
Conclusie voor Scenario 1
De historische identiteit leert ons dat Nederland's kracht ligt in verbinding, organisatie en
slimme innovatie. Het Gidslandmodel is de logische, 21e-eeuwse evolutie van deze
identiteit: het gebruikt onze openheid en innovatiekracht om duurzame oplossingen te
creëren en te exporteren, waardoor we onze welvaart veiligstellen en tegelijkertijd een
relevante en positieve mondiale functie vervullen.
Zou u willen dat ik het Gidsland Scenario nu concreet maak door de vier strategische
pijlers (Duurzame Logistiek, Kennis, Sociale Cohesie, Brugfunctie) uit te werken met
beleidsvoorbeelden?
Uitstekend. We focussen nu op Scenario 1: Nederland als Gidsland voor een Duurzame en
Inclusieve Economie.
Dit scenario bouwt voort op de Nederlandse historische identiteit (handel, kennis,
poldermodel) en vertaalt deze naar vier strategische pijlers voor de komende 10-20 jaar, met
concrete beleidsvoorbeelden.

8 Scenario 1: Nederland als Gidsland voor Brede
Welvaart (2035)
Doel: Exporteren van Duurzame Oplossingen en Sociale Stabiliteit
De economie wordt structureel omgevormd om aan de Triple Bottom Line (People, Planet,
Profit) te voldoen. Het verdienmodel verschuift van het goedkoop doorvoeren van goederen
naar het creëren, exporteren en implementeren van hoogwaardige, duurzame
systeemoplossingen.
De Vier Strategische Pijlers
Pijler 1: De Duurzame Logistieke en Circulaire Hub (Transformeren van Handel)
De traditionele rol als 'Gate to Europe' wordt gehandhaafd, maar de focus verschuift van bulk
naar waarde, circulariteit en efficiëntie.
Strategie Voorbeeld
(Beleidsinstrument)
Internationale Impact
(Gidsland)
A. Klimaatneutrale
Logistiek
Massale publiek-private
investeringen in groene
corridors (waterstof- en
elektriciteitsinfrastructuur
voor zeeschepen, spoor en
zwaar wegtransport).
Havenbelastingen
gekoppeld aan
CO2-uitstoot.
Het creëren van de eerste
volledig klimaatneutrale
logistieke keten van Azië
naar Europa, die andere
mondiale havens
(Singapore, Hamburg)
dwingt tot navolging.
B. Circulaire
Waardeketen
Wetgeving die de import
van primaire grondstoffen
fiscaal ontmoedigt en de
Nederland wordt de
know-how-hub voor het
sluiten van de keten.

recycling/hergebruik van
materialen verplicht stelt.
Opzetten van Nationale
Remanufacturing Centra
in de havengebieden.
Opkomende economieën
(Azië, Afrika) bezoeken
Nederland om te leren hoe
men
waste-to-value-processe
n opzet.

Opens in a new window
Shutterstock
C. Digitale Ketenregie Inzet van AI en IoT
(Internet of Things) om de
gehele logistieke keten
Export van deze Smart
Port/Smart Logistics
software en systeemkennis

transparant en
voorspelbaar te maken,
van fabriek tot consument
(traceerbaarheid van
duurzame herkomst).
naar handelspartners
wereldwijd.
Pijler 2: De Kennis- en Innovatie-Versneller (Nieuw Verdienvermogen)
De economische groei wordt primair gedreven door het oplossen van mondiale problemen
met Nederlandse kennis en technologie.
Strategie Voorbeeld
(Beleidsinstrument)
(Gidsland)
A. Missiegedreven
Onderzoek
Het oprichten van een
Nationaal Transitiefonds
(zoals voorgesteld door
Wennink) met een
BMW-mandaat (Brede
Welvaart). Focus op
watertechnologie,
regeneratieve landbouw en
duurzame
energietechnologieën
(Waterstof).
Positionering als de beste
plek ter wereld voor R&D
op het gebied van
Klimaatadaptatie en
Voedselzekerheid. Dit
trekt toptalent en kapitaal
aan.
B. Opleiden voor de
Toekomst
Een permanente
omscholingsplicht voor
het bedrijfsleven,
ondersteund door publieke
financiering (P-P-P-Plus).
Focus op tech- en
duurzaamheidsvaardighe
den om het tekort in de
energietransitie op te
De export van het
Nederlandse model voor
Leven Lang Leren als
antwoord op
technologische
werkloosheid en als bron
van hoogwaardig menselijk
kapitaal.

lossen.
C. Groene Financiering Het vestigen van een
Groene Investeringsbank
(ontwikkeld door de
overheid) die duurzame
projecten financiert en de
groene obligatiemarkt
stimuleert.
Amsterdam wordt het
financiële centrum voor
duurzame investeringen in
Europa, een aantrekkelijke
partner voor beleggers die
ESG-criteria
(Environmental, Social,
Governance) hanteren.
Pijler 3: De Sociale Cohesie-Garant (Inclusie en Poldermodel 2.0)
Sociale stabiliteit wordt gezien als een kritische economische productiefactor.
Strategie Voorbeeld
(Beleidsinstrument)
(Gidsland)
A. Inclusieve Banenmarkt Fiscale voordelen voor
bedrijven die aantoonbaar
mensen met een afstand
tot de arbeidsmarkt in
vaste dienst nemen en hen
duurzaam opleiden.
Aantonen dat lage sociale
ongelijkheid hand in hand
kan gaan met hoge
economische
productiviteit, wat een
krachtig signaal is voor
landen met grote sociale
verschillen
(Latijns-Amerika, delen van
Azië).
B. Huisvesting en Zorg Massale publieke
investeringen om de
woningnood op te lossen
en de toegang tot
hoogwaardige zorg te
Nederland wordt bezocht
door landen met
vergrijzingsproblematiek
om te leren over de
effectieve, humane en

garanderen. Dit stabiliseert
de kosten van
levensonderhoud en
verhoogt de
productiviteit van
werknemers.
technologisch
ondersteunde zorgen
pensioensystemen.
C. Heruitvinding van het
Poldermodel
Het instellen van een
Klimaat- en Sociale Raad
(Polder Plus) met
permanent mandaat voor
milieu- en sociale
organisaties, om transities
(bijv. landbouw) breed te
verankeren.
Dit Coöperatieve
Bestuursmodel wordt
geëxporteerd als een
methode om
maatschappelijke crises
democratisch en effectief
op te lossen.
Pijler 4: De Brugfunctie (Geo-Economische Rol)
Nederland gebruikt zijn neutrale handelspositie als brug tussen Europa en de rest van de
wereld.
Strategie Voorbeeld
(Beleidsinstrument)
(Gidsland)
A. Ethisch Handelsbeleid De overheid zet zich in de
EU in voor het bindend
stellen van
duurzaamheidsstandaard
en in handelsverdragen
(bijv. anti-ontbossing,
respect voor
arbeidsrechten).
Positieve beïnvloeding
van de mondiale
handelsregels, waarbij de
global race to the bottom
wordt omgebogen naar
een global race to the top
op het gebied van
duurzaamheid.

B. Kennisdiplomatie Actieve samenwerking met
opkomende economieën
(Global South) om
Nederlandse kennis
(water, logistiek, landbouw)
kostendekkend te
implementeren, in plaats
van puur ontwikkelingshulp.
Nederland als de eerste
partnerkeuze voor
duurzame, grootschalige
infrastructuurprojecten,
wat de afzetmarkt voor
Nederlandse bedrijven
vergroot.
Dit Gidslandmodel maakt van Nederland een sterkere, minder kwetsbare en moreel
leidende economische macht.
Wilt u een analyse van de politieke en economische uitdagingen die dit Gidsland Scenario
met zich meebrengt (wat moet er opgegeven worden of welke offers zijn nodig)?

9. Belangrijkste reakties op het Rapport Wennink
(Grok, 14 December 2025)
Peter Wennink, voormalig CEO van ASML en kabinetsadviseur, presenteerde op 12 december
2025 zijn rapport De route naar toekomstige welvaart – een sterk Nederland in een relevant
Europa. Het rapport, geïnspireerd op het Europese Draghi-rapport, waarschuwt voor een
dreigende erosie van de Nederlandse welvaart door stagnatie in productiviteit en investeringen.
De kernboodschap is dat Nederland zonder ingrijpen de komende decennia 'dik, dom en blij' zal
worden, met een krimpende economie. Om structurele groei van 1,5% tot 2% te realiseren, zijn
investeringen van €151 tot €187 miljard nodig over de komende jaren. Hieronder de
belangrijkste key messages:
1. Massale investeringen in kernsectoren: Prioriteit voor vier domeinen: AI en
digitalisering, biotechnologie en gezondheidszorg, defensie, en energie & klimaat. Dit
vereist publieke en private financiering, inclusief een Nationaal Agentschap voor
Baanbrekende Innovatie en een Investeringsbank.
2. Productiviteitsleap en managementcultuur: Nederland moet een 'leap in productivity'
maken via gerichte tech-investeringen en een nieuwe cultuur van besluitvorming.
Overheden en bedrijven moeten sneller handelen, met 'rapid delivery teams' voor
vergunningen en infrastructuur (zoals uitbreiding van het stroomnet om netcongestie op
te lossen).
3. Arbeidsmarkt hervormen: Vaste contracten minder 'vast' maken en flexibele contracten
meer zekerheid bieden, om startups en mkb te stimuleren. Daarnaast investeren in
talentontwikkeling, omscholing en STEM-onderwijs.
4. Europese en nationale coördinatie: Een 'Commissaris Toekomstige Welvaart' instellen
en een Nationale Investerings- en Innovatieagenda opstellen, met actieve overheidsrol
als 'launching customer' voor innovaties. Zonder dit erodeert de welvaart; we kunnen
'nog twintig jaar doormodderen, maar dan is alles op'.
Het rapport benadrukt urgentie: "De toekomst wacht niet." Het is bedoeld als leidraad voor het
nieuwe kabinet en coalitieonderhandelingen.

Reacties en opvolging in media, vakbonden, politiek en
bedrijfsleven
Het rapport is breed opgepikt in de Nederlandse media en debatten, met een algemene tendens
van erkenning van de urgentie, maar felle verdeeldheid over de voorgestelde hervormingen –
vooral op de arbeidsmarkt en overheidsrol. Positief: het dwingt tot reflectie op stagnatie.
Negatief: kritiek op 'ouderwetse borrelpraat' en het negeren van sociale kosten. Op X (voorheen
Twitter) overheerst scepsis, met discussies over lobby-invloed en boerenbelangen. Hieronder
per sector, met spraakmakende reacties:
Media
● Algemene tendens: Media zoals NOS, NRC, RTL Nieuws en BNR benadrukken de
'harde keuzes' en pijn die het rapport voorspelt, met koppen als "De man met de hamer
komt eraan" (Volkskrant) en "Keihard aan de bak" (RTL). Het wordt gezien als
wake-upcall, maar ook als VVD-gezinde lobby (in opdracht van ex-minister
Schreinemacher). Internationale outlets (NL Times, DutchNews) focussen op de
investeringssom en EU-context.
● Spraakmakende reacties:
● NRC: "De keuzes zullen pijn doen – wie betaalt de rekening?" (kritiek op
ongelijkheid en EU-ongelijkheid).
● BNR: "Politiek laat potentie liggen, honderden miljarden nodig." Positief over
innovatie, maar waarschuwt voor 'vastlopende overheid'.
● Op X: @GaitGerritje noemt het "prima advies" voor stikstof-sandbox, maar
@deheij noemt het "matig" en "bedelen om miljarden" voor usual suspects.
Vakbonden
● Algemene tendens: Overwegend negatief; vakbonden vrezen afbraak van sociale
zekerheden en zien werknemers als 'productiemiddel en kostenpost'. Ze pleiten voor
meer focus op eerlijke verdeling.
● CNV: "Wennink breekt zekerheden van werknemers stuk voor stuk af – dit
verzwakt de economie juist." Ze waarschuwen voor onzekere banen en
herintroductie van flexibele contracten.
● De Unie: "De mens wordt gezien als productiemiddel. Dit gaat schuren."
● FNV (via Telegraaf): "Snoeiharde kritiek op aanval op vaste baan – ouderwetse
borrelpraat."
Politiek

● Algemene tendens: Gemixt; coalitiepartijen (VVD, NSC, BBB, PVV) zien
aanknopingspunten, maar links (D66, GL-PvdA) en BBB uiten zorgen over boeren en
ongelijkheid. Het beïnvloedt formatiegesprekken, met roep om 'snelle uitvoering'.
● Rob Jetten (D66): "Onderstreept urgentie, maar we moeten sociale kanten
bewaken." (positief, maar voorzichtig).
● Henri Bontenbal (CDA): "Meest realistische coalitie met JA21 – sluit aan bij
Wennink." (maar gekoppeld aan controverse over radicaal-rechts).
● BBB (@BoerBurgerB): "Bevestigt kritiek op modelwerkelijkheden; focus op
morgen, niet vandaag." Kritiek op stikstof-aanpak (halveer veestapel).
● Op X: @PeterPrademaker: "Aloude VVD-wensen, maar boeren voor de bus –
massaal protest in aantocht." @wouterkeller: "Oplossing is nóg grotere overheid
– logisch?"
Bedrijfsleven
● Algemene tendens: Enthousiast; werkgeversorganisaties zien het als blauwdruk voor
investeringsklimaat en groei, met focus op mkb en startups.
● VNO-NCW/MKB-Nederland: "Verwelkomt advies – onderstreept urgentie van
investeringsklimaat."
● Roy Jakobs (Philips): "Duidelijke strategische richting; unambiguous als we
welvaart willen veiligstellen."
● Henk Volberda (UvA): "Harde noten gekraakt na twee jaar stilstand – politiek
heeft het verkeerd gedaan."
● Op X: @vinvanoort: "400 pagina’s lobby-praat in ChatGPT-jasje – verfrissend?
Not." (kritisch vanuit ondernemend perspectief).
Algemene tendens: Het rapport creëert momentum voor hervormingen, maar polariseert:
business en pro-markt krachten juichen het toe als 'routekaart', terwijl vakbonden en delen van
de politiek het als asociaal en bureaucratisch afdoen. Spraakmakend is de clash over arbeid en
stikstof, met vrees voor protesten. In de formatie kan het doorslaggevend zijn, maar
implementatie hangt af van urgentiegevoel – dat mist nu nog, zoals na Draghi. Voor diepere
duik: het volledige rapport is hier te vinden.

10 . Bijlage Shell Pernis/Moerdijk (made with AI)
Ongeveer 70% van de chemische producten in de EU is gebaseerd op petrochemische
grondstoffen, en meer dan 75% van het totale chemische verbruik in de EU wordt
beschouwd als schadelijk voor de gezondheid of het milieu. Shell is actief bezig met
een herziening van haar Nederlandse petrochemische activiteiten, waarbij mogelijke
gedeeltelijke sluitingen in Pernis en Moerdijk worden overwogen.
Hieronder een gedetailleerde uitleg van uw meerdelige vraag:
---
🛢️Petrochemische basis van chemische producten in de EU
- Petrochemische grondstoffen vormen de ruggengraat van de chemische industrie in
de EU, met name voor basischemicaliën zoals ethyleen, propyleen, benzeen en hun
derivaten.
- Hoewel de EU ongeveer 6.000 chemische stoffen op de lijst heeft staan, is ongeveer
70% hiervan afkomstig van fossiele brandstoffen, met name olie en aardgas, volgens
schattingen van Petrochemicals Europe en CEFIC.
- Deze op petrochemische grondstoffen gebaseerde stoffen zijn essentieel voor
kunststoffen, meststoffen, oplosmiddelen, synthetische vezels en meer.
---
⚠️Gevaarlijke chemicaliën: volume en aandeel
- In 2021 verbruikte de EU:
- 224,8 miljoen ton chemicaliën die schadelijk zijn voor de menselijke gezondheid.
- 86,4 miljoen ton die schadelijk zijn voor het milieu.
- Van een totaal van circa 299,4 miljoen ton betekent dit:
- 75% was schadelijk voor de menselijke gezondheid.

- 29% was schadelijk voor het milieu.
- In 2023 was de productie en het verbruik van gevaarlijke chemicaliën gedaald tot 167
miljoen ton, als gevolg van regelgeving en inspanningen om deze stoffen te vervangen.
- Veel van deze gevaarlijke stoffen zijn afkomstig van petrochemische producten, en er
wordt onderzoek gedaan naar biobased alternatieven (bijv. uit algen, lignine of
fermentatieprocessen), met name in het kader van de Green Deal en de
Duurzaamheidsstrategie voor chemicaliën van de EU.
---
🏭Shell Pernis en Moerdijk: Inkrimping en toekomstperspectief
- Shell heroverweegt momenteel haar wereldwijde chemische activiteiten, waaronder
die in Pernis en Moerdijk, als onderdeel van een bredere strategie om de
winstgevendheid te verbeteren en de uitstoot te verminderen.
- Hoewel er nog geen definitieve sluiting is aangekondigd, heeft Shell bevestigd dat
gedeeltelijke sluitingen van chemische eenheden worden overwogen.
- Een groot biobrandstoffenproject in Pernis werd in 2025 geannuleerd vanwege kosten-
en marktoverwegingen, wat wijst op een verschuiving in investeringsprioriteiten.
- Pernis blijft Europa's grootste raffinaderij met meer dan 60 installaties, maar Shell
investeert ook in projecten voor emissiereductie en energietransitie op de locatie.
- De commerciële levensvatbaarheid van deze complexen zal waarschijnlijk afhangen
van:
- De wereldwijde vraag naar petrochemische producten.
- De EU-regelgeving inzake klimaat en chemische veiligheid.
- Concurrentievermogen ten opzichte van goedkopere regio's zoals de VS en Azië.
---

EFOW Open Brief 🌍 Rapport Wennink- Definities en Keuzen - aan een Duurzame en Inclusieve Landseconomie.pdf

More Related Content

More from Energy for One World

EFOW Open Brief 🌍 Rapport Wennink- Definities en Keuzen - aan een Duurzame en Inclusieve Landseconomie.pdf