Tài liệu trình bày tổng quan về cơ sở dữ liệu, định nghĩa, cấu trúc và các loại cơ sở dữ liệu khác nhau. Nó cũng đề cập đến cách thức sử dụng hệ quản trị cơ sở dữ liệu (DBMS) để quản lý thông tin trong các tổ chức và các ví dụ minh họa cho việc thiết kế cơ sở dữ liệu trong các lĩnh vực như quản lý khách hàng, nhân viên và giáo dục. Cuối cùng, tài liệu nêu rõ tính chất và lợi ích của việc sử dụng cơ sở dữ liệu quan hệ.

1. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
Ch ng I:
T NG QUAN V C S D LI U
1.1. Khái ni m v c s d li u
1.1.1. M u
s d li u là t p h p d li u c s p x p theo m t vài c tính logic nào
ó, c t ch c có c u trúc, c l u tr trên nh ng d li u l u tr thông tin m t
cách ng th i và có ch n l c cho nhi u ng i dùng khác nhau và cho nhi u m c
ích s d ng khác nhau. Các lo i c s d li u n hình là m t danh b n tho i,
n bách khoa, các t p h s , danh sách chuy n th qua b u n.
Các c s d li u v th ng m i th ng mang các thông tin v nhân viên,
ng b ng c a nhân viên, danh sách khách hàng, a ch , s th tín d ng, s tài
kho n và các thông tin v s n ph m. M t c s d li u c s d ng trong tr ng
ih c ghi danh sách a ch c a nhân viên, công tác các l p h c và các thông
tin v gi ng d y. M t c quan b t ng s n l u gi các n i dung thông tin v b t
ng s n nh quy ho ch nhà c a, giá bán và các chi ti t khác v nhà.
tv n quan tr ng trong công tác tin h c hóa khâu qu n lý là chúng ta ph i
bi t cách thi t k và t ch c c s d li u (CSDL). V y c s d li u là gì ? Cách
ho t ng c a chúng ra sao? Ta ph i dùng công c gì khai thác thông tin trên c
d li u ? ... Nh ng ví d sau ây s giúp b n ph n nào hi u v v n ó.
a. Ví d 1:
t Công Ty mu n th c hi n vi c qu n lý hóa n khách hàng. Công ty ã
phân tích và thi t k c s d li u cho khâu qu n lý này, k t qu g m các thông tin
sau:
- Danh m c khách hàng bao g m các thông tin: Mã khách hàng (MAKH), H
và tên khách hàng (TENKH), a ch khách hàng (DIACHIKH), n v khách
hàng (DONVIKH).
- Danh m c kho bao g m các thông tin: Mã kho (MAKHO), tên kho (Tenkho),
a ch kho (DIACHIKHO).
- Danh m c hóa n bao g m các thông tin: S hóa n khách hàng
(SOHD), Ngày nh p xu t hóa n (NGAYHD), lo i hóa n là nh p hay xu t
(LOAIHD), mã khách hàng (MAKH), mã kho (MAKHO), tr giá hóa n
(TRIGIA)
Công ty c n qu n lý trên m i s hóa n nh ng thông tin v khách
hàng, kho hàng, lo i hóa n, tr giá hóa n.
b. Ví d 2:
Xét ho t ng qu n lý h s và tính l ng cho nhân viên trong m t
công ty, ng i ta c n các thông tin sau:
- s Nhân Viên ta c n bao g m các thông tin: H tên nhân viên, phái,
ngày tháng n m sinh, mã n v ,mã ch c v , mã b c.
- Danh m c ch c v bao g m các thông tin: Mã ch c v , tên ch c v .
- Danh m c n v bao g m các thông tin: Mã n v , tên n v.
- Danh m c h s bao g m các thông tin: Mã ng ch, mã b c, h s l ng,
di n gi i v h s l ng.
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 1

2. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
c. Ví d 3:
Xét các ho t ng mua bán c a m t công ty th ng nghi p. Các thông tin c n
ch a g m có:
- Danh sách các m t hàng.
- Danh sách các c a hàng.
- Danh sách các nhân viên t ng c a hàng.
- Danh sách các i lý.
- Danh sách các nhà cung c p.
- V.v....
Nhân viên c a hàng ch theo dõi các thông tin v các m t hàng (mã hàng, tên
hàng, n v tính,...) mà không c n ph i bi t ai là nhà cung c p các m t hàng cho
công ty c a h .
d. Ví d 4:
Xét các các ho t ng ào t o trong m t tr ng i h c. Các thông tin c n
ch a g m có:
- Danh sách các b môn trong tr ng.
- H s lý l ch c a t ng sinh viên.
- H s lý l ch c a cán b gi ng d y (CBGD) và công vi c c a h (bao g m các
môn liên quan và các môn h có gi ng d y).
- Danh sách các môn h c ng v i t ng môn
- Quá trình h c t p và k t qu t c c a t ng sinh viên.
- V.v...
Trong công tác qu n lý ng i ta th ng chia ra nhi u phòng ban ch ng h n
nh phòng tài v , phòng t ch c, phòng ào t o... M i m t phòng ban có nhi m v
riêng và không c n ph i quan tâm gì n các phòng ban khác. Ví d : phòng t ch c
qu n lý h s lý l ch c a CBGD mà không quan tâm n h s lý l ch c a sinh viên;
còn phòng ào t o l i theo dõi quá trình h c t p c a sinh viên mà không c n bi t chi
ti t công vi c c a CBGD.
1.1.2. Thu t ng :
u dùng t “xí nghi p” (enterprise) nh là m t thu t ng chung ch
i x y ra nh ng ho t ng th ng m i, ho c khoa h c, k thu t, ho c các ho t
ng khác có qui mô l n, và gi s xí nghi p này c tin h c hóa, ta có nh n
xét nh sau:
Các thông tin c ch a trên các b nh ngoài nh m t kho d li u.
Kho này không quan tâm n d li u vào và d li u ra mà ch g m các d li u liên
quan ho t ng c a xí nghi p.
Chúng ta c m t b ch ng trình ng d ng truy xu t.
m i l nh v c c a xí nghi p có m t nhóm ng i dùng m t ph n nh
a kho d li u nói trên mà không quan tâm n c u trúc bên trong. H c ng không
chú ý n các d li u khác có trong kho không liên quan n ho t ng c a mình.
Ngh a là m i ng i s d ng ch c nhìn vào kho d li u nh qua m t cái khung
và h c m t ng nh kho d li u ch dành cho h mà thôi.
1.1.3. nh ngh a c s d li u:
s d li u (Database) là m t t p h p các d li u có c u trúc c ghi trên
nh ngoài c a máy tính v các i t ng và các ho t ng trong th gi i th c
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 2

3. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
a m t xí nghi p (nói chung) và c các h ng d ng c a xí nghi p này s d ng
t cách có ch n l c và úng lúc.
1.2. H qu n tr CSDL (Database Management System – DBMS):
Trong m t h th ng t ch c, CSDL c thi t k ch t ch thì làm th nào ta
có th khai thác c d li u trong h th ng CSDL ó? làm c u ó ta ph i
thông qua m t h qu n tr CSDL (DBMS). Hi n nay có r t nhi u DBMS c s
ng nh FOXPRO FOR DOS, ORACLE, MICROSOFT VISUAL FOXPRO,
Microsoft Access,... Vi c ch n h c s d li u nào trong công tác qu n lý là tùy
thu c vào nhi u y u t khác nhau. Tài li u này s d ng DBMS Microsoft Access
2000 trong vi c t ch c, l u tr , qu n lý và khai thác c s d li u.
1.3. n ch c a cách qu n lý d li u c i n (t p tin d li u không
u trúc)
- D x y ra tình tr ng d li u b trùng l p, phân tán, thi u nh t quán:
+ D th a và lãng phí: Trong ph n l n các h th ng không t ch c d li u
thành CSDL, m i l nh v c ng d ng trong cùng m t xí nghi p l i có nh ng t p tin
d li u riêng v cùng m t thông tin. u ó d n n s d th a áng k v d li u
u tr và k t qu c a nó là s lãng phí b nh .
Ví d : trong tr ng i h c, k t qu h c t p c a sinh viên c l u phòng
ào t o, ng th i c ng c l u phòng tài v c n c vào ó mà xét i m rèn
luy n và phát h c b ng cho sinh viên.
+ D li u không ng b : Th ng x y ra tr ng h p nhi u ng i cùng thao
tác trên cùng m t thông tin v m t i t ng c a th gi i th c. N u i t ng này l i
c miêu t thành hai m c riêng bi t thì khi có s thay i, 2 m c này th ng b
p nh t không ng th i ho c m t m c b quên không c p nh t. Khi ó s x y ra s
không nh t quán trong miêu t thông tin c a xí nghi p.
Ví d :
1. K t qu h c t p c a m t sinh viên ã b gi m sút, do ó em này áng
lý không còn c nh n h c b ng n a. Nh ng phòng tài v không
p nh t k p th i thông tin trên, nên v n ti p t c phát h c b ng cho
em.
2. Cùng ti t h c l i có hai giáo viên có l ch gi ng d y
- Ch ng trình ng d ng làm ch nh ng cách t ch c s li u nên b ph thu c d
li u. H n n a, phí t n vi t và b o trì ch ng trình cao.
- S l ng d li u t ng nhanh.
- S chia s d li u b h n ch .
- Các m i liên h gi a nh ng thông tin không c chú tr ng.
1.4. u m c a CSDL:
a. Có th gi m b t s d th a d li u l u tr :
Khi có 2 h ng d ng khác nhau th c ch t cùng òi h i nh ng t p d li u
nh nhau, ng i qu n tr (database manager) s h p nh t 2 t p này l i, ch l u tr
t l n và dùng chung cho c hai h nói trên.
b. Có th tránh c s không nh t quán trong d li u l u tr .
qu n tr c s d li u s cho cách b o v ch ng l i tính không nh t quán
nh v a nói.
c. D li u l u tr có th c dùng chung.
Trong CSDL, các t p tin d li u cl ul i có th c dùng chung cho
t c ng d ng, cho c ch ng trình ng d ng m i.
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 3

4. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
d. Có th mb o c s tuân th các tiêu chu n th ng nh t.
CSDL giúp m b o các nguyên t c v m b o d li u c a h th ng ban
ngành c a xí nghi p (Ví d : các báo bi u trong ngành tài chính hay ngân hàng) hay
a trung tâm tính toán. Nh v y, vi c b o trì và trao i d li u gi a các n i liên
quan s d dàng.
e. Có th áp d ng c các bi n pháp an toàn d li u.
Không ph i ng i s d ng nào c ng c truy xu t n toàn b d li u.
Ng i qu n tr có th :
- Ch cho phép m t s ng i nào ó c quy n truy xu t t i m t s t p tin
nào ó thôi b ng m t m t mã ã c ng i qu n tr nh tr c.
- Ki m tra các ý truy xu t n d li u m t.
f. Có th gi c s toàn v n d li u.
CSDL ch c ch a các d li u úng. Nh s qu n lý t p trung, nó cho
phép ng i qu n tr nh ra các th t c ki m tra c n thi t khi th c hi n các thao tác
p nh t.
ki m tra nh t là các tính ch t v giá tr (ví d : s l ng hàng bán không
th v t quá s l ng hàng ang t n). Khó ki m tra h n khi c p n các yêu c u
mang tính c u trúc, ch ng h n không th gán hai chi c máy bay cho cùng m t
chuy n bay.
g. Có th cân b ng c các yêu c u i l p nhau:
Nh bi t c t t c các yêu c u c a toàn b xí nghi p, ng i qu n tr có th
thi t k CSDL theo cách th c làm cho m i ng i u c m th y th a mãn.
h. Ý ngh a c a t ng liên h gi a các lo i d li u c n i b t.
i. Có th mb o c tính c l p cao.
1.5. Khái ni m v CSDL quan h (Relational Database)
Ngu n g c c a mô hình c s d li u quan h u tiên là do ti n s E.F. Codd
thi t k ã c công b r ng rãi trên các t p chí tháng 07/1970 v i bài “Mô hình d
li u quan h cho các ngân hàng d li u l n”. Theo mô hình này, các d li u s c
u vào máy tính d i d ng các b ng 2 chi u g i là các quan h và gi a các b ng
có m i liên h c nh ngh a nh m ph n ánh m i liên k t th t s c a các i
ng d li u bên ngoài th gi i th c. Trong mô hình này có m t s các khái ni m
b n sau:
1.5.1. Các thành ph n c a C s d li u quan h :
A. Ngôn ng mô t d li u ( Data definition Language – DDL) g m:
Mô t c u trúc c a c s d li u
Mô t các liên h c a d li u, các lo i ràng bu c.
B. Ngôn ng s d ng d li u (Data Manipulation Language – DML) có c tính
nh ngôn ng l p trình dùng :
Truy xu t d li u.
C p nh t d li u.
Khai thác d li u.
C.T n d li u ( Data dictionary – DD): là n i t p trung l u tr v :
Thành ph n c u trúc c a c s d li u (th c th , thu c tính, m i liên h …)
Ch ng trình.
Mã b o m t, th m quy n s d ng.
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 4

5. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
1.5.2. Khái ni m th c th :
1. Th c th (entity) hay i t ng (object): là khái ni m ch m t v t c th
hay tr u t ng trong th gi i th c. Ta có th phân bi t th c th này hay th c
th khác.
Ví d :
- Anh Nguy n V n A là th c th .
- Nhân viên là m t th c th
2. Thu c tính ( attribute): là các tính ch t c a th c th .
Ví d : Nhân viên (Mã s , H tên, Phòng, N m sinh, a ch , M c l ng) trong ó
Mã s , H tên, Phòng, N m sinh, a ch , M c l ng là thu c tính (tính ch t) c a
th c th nhân viên
3. Th c th có thu c tính chung:Thành l p t p các th c th ho c t p các i
ng mà các thu c tính luôn ph i có.
Ví d : T p th c th ng i có các thu c tính chung h tên, n m sinh.
T p th c th xe máy có các thu c tính chung: s s n, s máy, hi u.
i th c th c xác nh b ng m t b ng, m i thu c tính c a th c th c
xác nh b ng m t c t c a b ng.
- B ng (Table) hay quan h : G m có nhi u dòng và nhi u c t. Trong m t
ng ph i có ít nh t là m t c t.
- C t (Column) hay tr ng (Field): N m trong b ng. Trong m t b ng thì
không có hai c t trùng tên nhau. Trên m t c t ch l u m t lo i d li u. Th t tr c
sau gi a các c t trong b ng là không quan tr ng. Các thu c tính c s c a m t
tr ng là: Tên tr ng (Field name), ki u d li u (Data Type), r ng (Field Size):
Thí d : Ta có m t b ng l u tr thông tin v các môn h c:
Mã môn h c Tên môn h c tín ch
HH001 Hóa h c i c ng A1 3
VL002 t lý i c ng A2 4
TH001 s d li u 5
Trong b ng này có 3 c t: Mã môn h c, Tên môn h c và c t S tín ch (1 tín ch
ng ng v i 15 ti t chu n)
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 5

6. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
Các thu c tính c s c a các c t này:
t Tên c t Ki u d li u r ng
Mã môn h c MA_MON_HOC Chu i 4
Tên môn h c TEN_MON_HOC Chu i 40
tín ch SO_TIN_CHI Number Integer
- Dòng (Row): m ngang trong b ng. Trong m t b ng thì không có 2 dòng
trùng l p nhau v thông tin l u tr . Th t tr c sau gi a các dòng trong b ng là
không quan tr ng.
- Khóa chính (Primary Key): Là m t ho c nhi u tr ng trong b ng mà d li u
a các c t này b t bu c ph i có (không c tr ng) và ng th i ph i duy nh t
không c phép trùng l p (tính duy nh t c a d li u). H n n a giá tr c a khóa
chính xác nh duy nh t c a các tr ng khác trong cùng m t dòng.
- Khóa ngo i (Foreign Key): Là m t ho c nhi u tr ng trong cùng m t b ng
mà các tr ng này là khóa chính c a m t b ng khác. Do ó d li u t i các c t này
t bu c ph i t n t i trong m t b ng khác (Tính t n t i c a d li u)
Thí d : l u tr và qu n lý thông tin c a các sinh viên, ta t ch c các b ng
n gi n sau:
+ B ng môn h c: L u tr các thông tin v môn h c.
+ B ng sinh viên: L u tr thông tin c a các sinh viên (Mã s sinh viên, h tên,
ngày sinh,...).
+ B ng k t qu thi: L u tr m thi c a t ng môn h c cho các sinh viên:
Trong ó:
- B ng Môn h c có c t Mã môn h c là khóa chính. Thông th ng trong mô hình
quan h vi t g n chúng ta có th vi t b ng theo cú pháp sau:
Mônh c(Mã môn h c,Tên môn h c,S tín ch )
Các c t g ch d i trong b ng chính là khóa chính c a b ng. th hi n ph
thu c hàm trong b ng Môn h c chúng ta có th vi t:
Mã môn h c (Tên môn h c)
Mã môn h c (S tín ch )
ng sinh viên có c t mã s là khóa chính khi ó s th hi n:
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 6

7. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
Sinh viên (Mã s , H tên, Phái, Ngày sinh,....)
Mã s ( H tên, ngày sinh, Phái,... )
ng k t qu thi có c t Mã s , Mã môn h c (hai c t) là khóa chính
t qu (Mã s , Mã môn h c, m)
Trong b ng k t qu thi có c t Mã s là khóa ngo i và c t mã môn h c c ng là
khóa ngo i. Chúng ta có th th y r ng trong b ng k t qu thi t i c t Mã sinh viên ch
cho phép ch a các mã sinh viên có trong b ng sinh viên và c t Mã môn h c ch cho
phép ch a các Mã môn h c có trong b ng Môn h c, u này hi n nhiên vì chúng ta
ch l u tr m c a các sinh viên có th t s t n t i trong b ng sinh viên hay không
và môn h c ph i có trong b ng môn h c.
Trong thí d trên, ta th y mã sinh viên trong b ng k t qu thi là (1000001) ph i
thu c trong t p h p các sinh viên trong b ng sinh viên (1000001, 1000002,
100003,...). Thông th ng s d ng ký hi u ( mô t m t ph thu c hàm t n t i.
Thí d : b ng k t qu thi t n t i hai ph thu c hàm:
t qu thi[Mã s ] (Sinh viên [Mã s ]
t qu thi[Mã môn h c] (Môn h c [Mã môn h c]
1.5.3. Bài t p v C s d li u:
t c a hàng bán s mu n xây d ng m t h th ng qu n lý vi c bán hàng
ng nh vi c cung ng hàng t các hãng cung ng. Qua tìm hi u c a hàng c
ch c nh sau:
a hàng chia làm nhi u khu v c, m i khu v c bán m t lo i hàng nh t nh.
i khu v c có m t ng i qu n lý và nhi u nhân viên làm vi c qu n lý cho khu v c
ó. M i ng i qu n lý ch qu n lý m t khu v c, m t nhân viên ch làm vi c cho khu
c duy nh t. Các thông tin c n l u tr v khu v c và nhân viên g m:M i khu v c
có Mã khu v c và tên.
i nhân viên có Mã NV, h tên, m c l ng và ngày vào làm vi c
i m t hàng c bán c a hàng thì do nhi u nhà cung c p, m i nhà cung
p có th cung ng nhi u m t hàng. C a hàng ch c n theo dõi nhà cung ng nào
cung ng m t hàng gì v i giá bao nhiêu. Thông tin l u tr v nhà cung ng và m t
hàng bao g m:M t hàng có Mã s MH, tên m t hàng, n v tính. Cung ng: Mã s ,
tên nhà cung ng, tên qu n lý (giám c), a ch , n tho i, fax.
i khách hàng mu n mua hàng thì ph i l p m t n t hàng. M i n t hàng
có s c nh c in s n trên m u n. M t n t hàng có th mua nhi u m t
hàng. Thông tin v khách hàng và n t hàng bao g m:Khách hàng (KH): Mã s ,
tên KH, a ch , n tho i, fax. n t hàng ( H): Ngày t, các m t hàng, t
mua, s l ng và n giá.
Yêu c u:
1. Tìm các th hi n (th c th ) c a bài toán trên.
2. Xây d ng mô hình k t h p cho bài toán.
3. Chuy n mô hình k t h p sang mô hình quan h :
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 7

8. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
1. Các th c th trong quan h :
2. Xây d ng mô hình m i k t h p cho bài toán:
3. Chuy n mô hình k t h p sang mô hình quan h :
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 8

9. Microsoft Access 2000 Ch-¬ng 1: Tæng quan vÒ c¬ së d÷ liÖu
DÞch vô Tin häc TÊn Ph-íc Trang 9