Download to read offline
6-10-2024 rasa lakshana - madhura amla lavana.pptx
- 2. Today’s Objectives • 4.5.Rasa -Lakshana, Guna & Karmas of each Rasa on Dosha, Dhatu and Mala
- 3.
- 4. मधुर रस -लक्षण - ASTANGA HRIDAYA तेषां विद्याद्रसं स्वादु यो वक्त्रमनुलिम्पति | आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः || ……………… प्रियः पिपीलिकादीनाम् . | a.h.su.10/ 2-3
- 5. तेषां विद्याद्रसं स्वादुयो वक्त्रमनुलिम्पति | आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः || ……………… प्रियः पिपीलिकादीनाम् . | a.h.su.10/ 2-3 सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत) - arunadatta स०-तेषां-रसानां मध्ये, य आस्वाद्यमानो वक्त्रमनुलिम्पति-मुखोपदेहं जनयति, तथा देहस्य ह्लादनः-आश्वासकः, तथाऽक्षाणां-इन्द्रियाणां, प्रसादनः-प्रसन्नत्वकृत्, तथा पिपीलिकादीनां प्रियः, तं मधुरं जानीयात्| पिपीलिकादीनां प्रिय एतेनैतद्दर्शयति,-प्रमेहादिषु मूत्रत्वगादौ पिपीलिकोपसर्पणात् माधुर्यानुमानं कृत्वा मधुमेहत्वादि ज्ञायते| आस्वाद्यमान इत्युत्तरत्रापि योज्यम्|
- 6. तेषां विद्याद्रसं स्वादुयो वक्त्रमनुलिम्पति | आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः || ……………… प्रियः पिपीलिकादीनाम् . | a.h.su.10/ 2-3 आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत) - Hemadri आ० र०-अथ रसलक्षणम्| तत्र मधुरं लक्षयतितेषामिति| उपलिम्पति- पिच्छिलादिगुणसाहचर्यात्| देहस्य ह्लादनः- प्रियतमत्वात्सर्वशरीराप्यायनः| अक्षप्रसादनः इन्द्रियवैमल्यकरः| आदिशब्दान्मक्षिकादयः|
- 7. तेषां स्वादुरास्वाद्यमानो मुखमुपलिम्पतीन्द्रियाणि प्रसादयति| देहंप्रह्लादयति| षट्पदपिपीलिकादीनामपीष्टतमः| (a.s.su.18 /4) तेषां रसानां मध्ये यो रसो मुखलेपादिकरः स स्वादुरिति विज्ञेयः| आस्वाद्यमानो जिह्वया संयोगं नीयमानः| आस्वाद्यमान इतिसर्वरसानां योज्यः| प्रह्लादनः आश्वासकरः| (शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत) मधुर रस - लक्षण - ASTANGA SANGRAHA
- 8. तत्र, यः परितोषमुत्पादयतिप्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः | s.s.su.42/9 Dalhana - रसलक्षणमित्यादि| परितोषः परितुष्टिः| प्रह्लादयति सुखमुत्पादयति| तर्पयति तृप्तिं करोति| जीवयति प्राणान् धारयति| उपलेपो मलवृद्धिः| मधुर रस - लक्षण - SUSRUTA
- 9. स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैरुपलभ्यते | मुखस्थो मधुरश्चास्यंव्याप्नुवँल्लिम्पतीव च || c.s.su.26/74 तद्यथा - स्नेहनेत्यादि। मधुरो रसो मुखस्थः सन् स्नेहनादिभिः कर्मभिस्तु रसनेन्द्रियेणोपलभ्यते। तद्व्यावृत्तार्थम् आह - मुखस्थ इत्यादि। मुखस्थः सन्नास्यं व्याप्नुवन् लिम्पतीव मुखमुपलभ्यते। न त्वन्ये रसा आस्यं व्याप्नुवन्त आस्यं लिम्पन्तीवोपलभ्यन्ते। (Gangadhara) मधुर रस - लक्षण - CHARAKA
- 10. लिङ्गं पुनर्मधुरस्य ह्लादनं,श्लेष्मजननं, कण्ठतर्पणं च | Rasavaisheshika.3/18 Bhasya - लिङ्गं पुनर्वक्ष्यते। पुनःशब्दो वाक्यालङ्कारार्थः। मधुरस्य लिङ्गमित्यर्थः। ह्लादनं हर्षणं प्रीणनमिति श्लेष्मजननं चेति कण्ठे। एतेनास्वादकाल एवोपलभ्यानीमानि लिङ्गानि (न) फलकाल इत्युक्तं भवति। मुखस्थानमेतानि हि रसानां लिङ्गानि, आस्वादस्य प्रत्यक्षागोचरस्य वक्तुमशक्यत्वात्। कण्ठतर्पणं कण्ठस्य पूरणभावं जनयति। मधुर रस - लक्षण - RASAVAISHESHIKA
- 11.
- 12. Astanga Hridaya •अम्लः क्षालयतेमुखम् | हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः || a.h.su.10/ 3
- 13. •सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या (कृत) •स०-अम्लो रस आसाद्यमानो मुखं क्षालयते-स्रावयति| तथा, रोमदन्तानां हर्षणः-"हृषु अलीके" अलीककारी, उद्वेजक इत्यर्थः| तथा, अक्षिभ्रुवनिकोचनः, अक्षिणी च भ्रुवौचाक्षिभ्रुवम्, अचतुरादिसूत्रे निपातितम्| •आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत) •आ० र०-अम्लं लक्षयति-अम्ल इति| क्षालयतेप्रक्षालयते| रोमहर्षणः- रोमाञ्चकृत्| दन्तहर्षणो-दन्तकार्याक्षमत्वकृत्| अक्षिभ्रुवनिकोचनः- अक्ष्णोर्भ्रुवोश्च सङ्कोचकः|
- 14. Astanga Sangraha अम्लस्तु जिह्वामुद्वेजयत्युरःकण्ठं विदहति| मुखं स्रावयत्यक्षिभ्रुवं सङ्कोचयति दशनान् हर्षयति रोमाणि च| a.s.su.18 /4
- 15. Charaka •दन्तहर्षान्मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात् | विदाहाच्चास्यकण्ठस्यप्राश्यैवाम्लं रसं वदेत् || c.s.su.26/75
- 16. SUSRUTA •यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयतिश्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्लः | s.s.su.42/9
- 17. Rasavaisheshika •हृद्यत्वं, दन्तहर्षः, प्रस्रावणं,प्रक्लेदनं चाम्लस्य | Rasavaisheshika 3/18
- 18.
- 19. Astanga Hridaya •लवणः स्यन्दयत्यास्यंकपोलगलदाहकृत् | a.h.su.10/ 4
- 20. Astanga Sangraha •लवणो मुखंविष्यन्दयति कण्ठकपोलं विदहति अन्नं प्ररोचयति| a. s. su. 18 /4
- 21. Susruta Samhita •यो भक्तरुचिमुत्पादयतिकफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः| s.s.su.42/9
- 22. Charaka Samhita •प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवंकुरुते मुखे | यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च || c.s.su.26/76
- 23. Rasavaisheshika •लवणस्य विसरणमुष्णत्वं प्रसेचनंच | Rasavaisheshika 3/18
- 24. •लवणस्य लिङ्गानि विसरणं सर्वास्यव्याप्तिरिति,उष्णत्वमास्ये, प्रसेचनं मुखस्यास्रावप्रायत्वं च शब्दः समुच्चयार्थः। (Bhasya)