sent

1. НАЙРУУЛГЫН
ШААРДЛАГА

2. ● Үг бол таны ухаан бодлын цуурай мөн.
Г. Флобер
● Цэцэнд ганц чих цөөдөх, тэнэгт ганц
олдох.
Үгийн их үнээ барна, өвчний их биеэ
барна.
Үг олондоо ташаардаг, утас уртдаа
тасардаг.
хэл
●
●
Үгийн тухай үгс

3. ● Өгүүлж байгаа зүйл тодорхой
● Үг хэллэг оновчтой
● Үгийн баялаг арвин
● Нуршаагүй, товч тодорхой
● Өөрийн гэсэн аргатай
● Цэгцтэй ойлгогдохоор
● Чамирхахгүй, энгийн ойлгомжтой байх.
Францын эрдэмтэн Р.Жеоржин:

4. Ерөнхий шаардлага
Ойлгомжтой, оновчтой, хураангуй, гоо зүй
учир зүйн зөрчилгүй байх.
Тусгай шаардлага
Сонирхолтой, яруу сайхан, загварт,
зохиогчийн онцлог арга барил туссан
байх.
Г.Сүхбат нар:

5. Найруулгын алдаа гэдэг бол хэлний аливаа
хэрэглүүрийг тухайн холбоо хам сэдэвт
зохисгүй байрлуулснаас эсвэл эс
байрлуулснаас уншигч болон сонсогчид
хүртэн ойлгоход саад бэрхшээл учруулж
байгааг хэлнэ гэж тодорхойлмоор байна.
Д-р Г.Сүхбат:

6. ● Зөв байх
● Оновчтой байх
● Уялдаатай байх
● Цэвэр ариун байх
● Яруу тод байх
● Уран дүрслэлтэй байх
● Баялаг байх
Үндсэн шаардлага

7. ● Ойлгомжтой байх
● Үр нөлөөтэй байх
● Зохистой байх
Б.Н.Головин “Хэлний боловсролын үндэс”
Үргэлжлэл 2

8. Дээр дурдсан зүйл нь чухам ямар хүчин зүйлээс
үүдэлтэй болохыг дараах байдлаар тодорхойлсон.
- Хэл - хэлэхүйн харьцаа нь зөв, цэвэр баялаг байдлыг
ойлгож тайлбарлахад тустай,
- хэлэхүй - сэтгэхүйн харьцаа нь оновчтой, уялдаатай
байдлыг ойлгоход,
- хэлэхүй ухамсарын харьцаа нь яруу тод, уран
дүрслэлтэй, зохистой, үр нөлөөтэй байдлыг
ойлгоход,
Үргэлжлэл 3

9. - хэлэхүй ба бодит байдлын харьцаа нь хэл сэтгэхүй
оновчтой, уялдаатай байхыг ойлгоход,
- Хэлэхүй-өгүүлэгч, сонсогчийн харьцаа нь
ойлгомжтой, үр нөлөөтэй байдлыг ойлгоход,
- Хэлэхүй-харилцааны нөхцөл байдлын харьцаа нь
зохистой байдлыг ойлгоход хэрэгтэй болохыг
өгүүлсэн.
Үргэлжлэл 4

10. “Хүн бүрийн найруулга хэдий өөр өөр ч
ерөнхий шаардлагыг заавал хангах хэрэгтэй.
Үүнд ойлгомжтой тодорхой байх, үг хэллэг
оновчтой байх, үг баялаг байх, нуршсан
зүйлгүй байх, өөрийн арга барилтай байх,
цэгцтэй ойлгогдож байх, чамирхахгүй байх,
яруу сонсголонтой байх, гоо зүйн хэм
хэмжээтэй байх гэж үзжээ.
Проф.Ц.Сүхбаатар

11. Академич Ц.Дамдинсүрэн "Олон түмний мэддэг үгс нь
далай мэт өргөн байтал нэгэнт бичиж дадсан гэдэг
хэдхэн улигт үгээр хамаг утга бүхнийг багтаан бичихийг
оролдох муу заншлын үлгэр нь зуун адуутай хүн нэг
хоёр номхон морио үргэлж унаж, бусдыг ямагт салхи
эдлүүлэн зэрлэг явуулах мэт буюу. Иймийн тул бичиг
зохиолд аль болохоор элбэг баян үгийг хэрэглэж,
оновчтой, мэргэн найруулж, уншихад урамтай, ухахад
мэдэмжтэй болгохыг хичээвэл зохино" гэж нэн
ойлгомжтой, гүн агуулгатай бичсэн байдаг.
(Ц. Дамдинсүрэн “Монгол хэл бичгийн тухай. Ред. Б.Мягмаржав. УБ. 1957. 95 тал)
Үгийн баялаг сайтай байх

12. Загварт бус найруулгад үгийн сангийн
мэдлэг маш чухал.
Шилмэл бүтээлүүдийг унших хэрэгтэй.
Эрэгтэй, эмэгтэй хүний яриан дахь үгийн
баялаг харилцан адилгүй байдаг.
Үгийн баялаг сайтай байх

13. ● Товч ярина гэдэг нь тооны асуудал биш
чанарын асуудал болно.
● Нуршуу ярьвал хүн залхана.
Хэлний бус хүчин зүйлд өөрөөр хэлбэл ээрэх,
түгдрэх, гацах зэрэг хамаарна.
● Нэг санаагаа олон давтах хэрэггүй.
● Олон хэлбэл улиг, цөөн хэлбэл билиг гм.
Товч байх

14. Үг давтвал улиг
Ном давтвал билиг
Үндэс сайтын навч цэцэг их
Үнэн сайтын үг яриа цөөн
Олон үгэнд олзгүй
Цөөн үгэнд гарзгүй
А.П.Чехов "Бичихийн урлаг бол товчлохын
урлаг, товчлох гэгч авьяасын эгч мөн"
Товч байх

15. ● Санаагаа энгийг даруухан илэрхийлэх
● Албархахгүй байх
● Хэт чамирхахгүй байх
● Хүнд амархан ойлгогдох.
● Нуршуу биш байх.
Хүн ярьж байхдаа өөрийгөө илэрхийлж
байгаа гэдгээ мартах ёсгүй юм.
Энгийн байх

16. Жишээ: хот төлөвлөлтөд ач холбогдол өгөх,
хоёр улсын гадаад худалдаанд ач холбогдол
өгөх, хүүхдийн цэцэрлэгийн асуудал, галын
асуудал, үер усны асуудал зэрэг албархаг үгс
хэл яриаг утгагүй, чихэнд чимэггүй болгодог.
Чихэр ихэдвэл дур гутна
Чимэг ихэдвэл ой гутна
Энгийн байх

17. ● Энгийн байх нь ойлгомжтой байхын үндэс.
● Ойлгомжтой бол хүмүүст амар.
● Ард нийтийн үг хэллэгээр ярьж бичих
Харь үг, нутгийн аялгууны үг, албаны үг,
нэр томьёо, хуучин бичиг зохиолын үгийг
зохистой хэрэглэх, ойлгомжгүй бол
тайлбарлах.
Ойлгомжтой байх

18. Хүний сэтгэлийн хөдөлгөж эс чадваас
хөнгөн бийрийг хөших юуны хэрэг вэ?
Ойлгомж гэдэг оюун ухаантай, сонирхол
бол сэтгэл хөдлөлтэй холбоотой хэрэг.
Ярьж бичиж байгаа зүйлээ ойлгомжтой
сонирхолтой болгохын тул хичээх хэрэг.
Сонирхолтой байх

19. ● Энэ бол авиа, бичиг үсэг, дуудлага, бичлэг, утга,
хэлбэр бүтэц, санаа гээд аль ч талаараа алдаа
дутагдалгүй зөв байна гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл зөв
дуудах зүй, үсэг зүй, хэл зүй, найруулга зүйн ухааны
үүднээс зөв, тэдгээрийн хэм хэмжээ, жам ёсонд
нийцсэн байх шаардлагатай.
● Эмх цэгцтэй, учир утга төгс, зөв байх.
Эхнээсээ бүх зүйл цэгцтэй зөв байвал цаашаа
асуудал гарахгүй цэгцрэнэ.
Зөв байх

20. Оновчтой байна гэдэг бол утга тохирсон
үг хэллэгийг олж сонгоно гэсэн үг.
Үүний цаана дахиад ойролцоо утгын
мэдлэг сайн байх тухай асуудал гарна.
Үүнд нэр томьёоны зүйлийн мэдлэг нэн
чухал болно.
Оновчтой байх

21. Б.Бямбадорж, “Монгол хэлний найруулга зүй”, Уб., 2014, 33-38 дахь тал.
Ц.Сүхбаатар, “Монгол хэлний найруулга зүй”, Уб., 2009, 58-60 дахь тал.
“Эх хэлний хэрэглээ, соёл”, Уб., 2015.
М.Базаррагчаа, “Ажнай” ,(Үгийн өвгөн утгын таяг тулмуй) 3-75, Уб.8 1996.
Д.Эрдэнэсан, “Монгол хэлний яруу найруулга”, Уб., 2005
Ц.Шагдарсүрэн, “Эх хэлээ эвдэхгүй юм сан”, Уб., 2010.
Д.Отгонсүрэн, “Эх зохиох товч гарын авлага” (Эхийн найруулгын
шаардлага), Уб., 1995
Д.Отгонсүрэн, “Монгол хэлний холбоос үгийн найруулгын үүрэг”,
Уб.,1978
НОМ ЗҮЙ