ШХА-ийн Ногоон алт-малын эрүүл мэнд төслөөс санхүүжүүлсэн малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээний талаар малчдад зориулсан гарын авлага-"Малчин" эмхэтгэл

1. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-1-
“МАЛЧИН”
ЭМХЭТГЭЛ
ЦУВРАЛ 1 (2017)
“МАЛЫН ЭРҮҮЛ МЭНД,
МАЛЫН ЭМИЙН ЗОХИСТОЙ ХЭРЭГЛЭЭ”
Улаанбаатар õîò
2017 îí

2. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-2-
Төслийн хөтөлбөрийн баг
Я.Ганболд, С.Цэрэнчимэд, А.Гомбожав “Мал, сүргийн эрүүл мэнд, эрүүл малын
ашиг”; Б.Батсүх, М.Нансалмаа, П.Дулам, Ш.Мөнхдүүрэн, М.Одончимэг, Б.Ганзориг,
С.Сугир, С.Цэрэнчимэд, Я.Ганболд, С.Батхуяг, Д.Батжаргал “Халдварт өвчний тухай
ойлголт”; Ж.Батаа, Д.Эрхэмбаатар “Мал сүргийг зарим халдваргүй эмгэгээс хамгаалах”;
С.Цэрэнчимэд, Я.Ганболд, Т.Энх-Оюун, Р.Содномдаржаа, Ц.Батчулуун, Д.Ганболд, С.Цэнд-
Аюуш “Орчноос шалтгаалах өвчин, эмгэг”; Ц.Долгорсүрэн, Ж.Батаа “Малын нөхөн үржихүйн
эмгэг”; Ж.Батаа, Б.Батзориг “Төлийн өвчний тухай ойлголт”; Х.Наранбаатар, О.Уламбаяр
“Паразиттай тэмцэх арга хэмжээ“; С.Лхагвасүрэн, Ц.Энхтуяа, С.Бүрэнжаргал, Д.Батжаргал,
Д.Дэлгэрмаа “Малын гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүн, хүнсээр дамжих өвчнөөс сэргийлэх”;
Я.Ганболд, П.Болормаа, Г.Лхамжав, Д.Хүрэлбаатар, Д.Ууганбаяр, Ө.Отгонжаргал “Эмийн
зохистой хэрэглээ”; А.Гомбожав, Б.Сандагдорж “Мал аж ахуйн эрүүл ахуйн асуудал”;
Ж.Батаа, С.Бямбацогт “Мэс заслын эмгэг”; Я.Ганболд, А.Гомбожав “Малын тэжээл”; Ж.Батаа
“Өрхийн малын эрүүл мэндийн дэвтэр”; С.Цэрэнчимэд, Я.Ганболд, Б.Батсүх “Малын бүртгэл
хөдөлгөөний хяналт”; Я.Ганболд, С.Цэрэнчимэд, Б.Батсүх, Б.Ганзориг “Мал маллах, арчлах
зарим сайн туршлагуудаас” бүлгийг тус тус эмхэтгэн бичив.
Ерөнхий редактор: С.Цэрэнчимэд
Я.Ганболд
А.Гомбожав
Б.Батсүх
Õýâëýëèéí ýõ áýëòãýñýí: Н.Цогтдэлгэр
Äèçàéíåð: Н.Цогтдэлгэр
Öààñíû õýìæýý 250х170 В5
Õýâëýëèéí õóóäàñ 6х,х
Хэвлэсэн тоо 5000ширхэг
“Цогтпринт“ ÕÕÊ-ä ýõèéã áýëòãýæ õýâëýâ.
УБ, ХУД, 2-р хороо 91921191

3. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-3-
ГАРЧИГ
ӨМНӨХ ҮГ....................................................................................................................................5
НЭГ. МАЛ СҮРГИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД, ЭРҮҮЛ МАЛЫН АШИГ ТУС
1.1. Малчдын мэдэж байвал зохих асуудлууд..........................................................................6
1.2. Малчид, мал бүхий иргэд заавал оролцох ажлууд...........................................................6
1.3. Малыг угаалгад хамруулсаны ач холбогдол......................................................................7
1.4. Эрүүл малын ашиг тус........................................................................................................7
ХОЁР. ХАЛДВАРТ ӨВЧНҮҮДИЙН ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ
2.1. Хонь, ямааны цэцэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх.........................................................8
2.2. Шүлхий өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх.............................................................................9
2.3. Бог малын мялзан өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх..........................................................10
2.4. Мал, амьтны галзуу өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх........................................................10
ГУРАВ. МАЛ СҮРГИЙГ ЗАРИМ ХАЛДВАРГҮЙ ЭМГЭГЭЭС ХАМГААЛАХ
3.1. Цангах................................................................................................................................12
3.2. Осгох..................................................................................................................................12
3.3. Хөлдөх...............................................................................................................................13
3.4. Түлэгдэх.............................................................................................................................13
3.5. Хужирт хордох (цурьдах)..................................................................................................13
3.6. Могойд хатгуулах..............................................................................................................14
3.7. Аянгад цохиулах...............................................................................................................14
3.9. Мал эцэж өеөдөх буюу тураал.........................................................................................14
3.10. Туйлдаа............................................................................................................................15
3.11. Мал хатингарах................................................................................................................16
3.12. Малын гүзээ хийгээр дүүрэх (цэндэгдэх).......................................................................16.
3.13. Малын шээс хаагдах........................................................................................................16
3.14. Мал түүдэгдэх (цанхтах)..................................................................................................17
3.15. Хонины хамар тагжрах....................................................................................................17
3.16. Хонь, тэмээ шивээтэх (бөөдийтөх)..................................................................................17
ДӨРӨВ. ОРЧНООС ШАЛТГААЛАХ ӨВЧИН, ЭМГЭГ
4.1. Иод дутлын эмгэг ..............................................................................................................18
4.2. Яс сөнөрөх..........................................................................................................................18
4.3. Хар араатах........................................................................................................................19
4.4. Оронги.................................................................................................................................20
4.5. Цахиуртах ба тоосжих эмгэг...............................................................................................20
4.6. Хүнд металлаар хордох.....................................................................................................20
4.7. Хар тугалгаар хордох ........................................................................................................20
4.8. Молибдений хордлого........................................................................................................20
4.9. Борын хордлого ..................................................................................................................20
4.10. Хужраар хордох................................................................................................................20
4.11. Ургамлын хордлого...........................................................................................................20
4.12. Орчноос шалтгаалах буюу нутагшмал эмгэгээс сэргийлэх зөвлөмж ...........................21
ТАВ. МАЛЫН НӨХӨН ҮРЖИХҮЙН ЭМГЭГ
5.1. Малын үржлийн эрхтний өвчин, эмгэг...............................................................................23
5.2. Манай оронд зонхилон тохиолддог малын үржлийн
эрхтний өвчин, эмгэг ..........................................................................................................23
ЗУРГАА. ТӨЛИЙН ӨВЧНИЙ ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ
6.1. Төллөх мал бэрхтэх............................................................................................................24
6.2. Төлийн амьсгал бүтэх.........................................................................................................24
6.3. Зунгаг саатах......................................................................................................................25
6.4. Ботгоны зунгаг саатах........................................................................................................25
6.5. Шар уураг зангирах............................................................................................................25
6.6. Хурга, ишигний эрээн уушги өвчин...................................................................................25
6.7. Төл давхар хүйстэх............................................................................................................26

4. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-4-
6.8. Нялх төлийн гуриг ..............................................................................................................27
6.9. Төл нарших.........................................................................................................................29
6.10. Хурга, ишиг түгших...........................................................................................................30
6.11. Төлийн бохироо (маяа, домбо)........................................................................................30
6.12.Төл бүрийг мал болгох нь.................................................................................................30
ДОЛОО. ПАРАЗИТТАЙ ТЭМЦЭХ АРГА ХЭМЖЭЭ
7.1. Паразит гэж юу вэ ............................................................................................................31
7.2. Цагаан хорхой ...................................................................................................................31
7.3. Гуур ....................................................................................................................................31
7.4. Хүрд....................................................................................................................................31
7.5. Шалз ..................................................................................................................................31
7.6. Ширх ..................................................................................................................................32
7.8. Хамууны хачиг ..................................................................................................................32
7.9 Маагуу................................................................................................................................32
7.10. Бэлчээрийн хачиг.............................................................................................................32
7.11. Цагаан хорхойн эсрэг арга хэмжээ................................................................................33
7.12. Хамуунаас сэргийлэх арга хэмжээ................................................................................33
7.13. Төрөл бүрийн шавжаар үүсдэг өвчнүүд , тэмцэх арга.................................................33
7.14. Бэлчээрийн хачигтай тэмцэх арга ................................................................................34
НАЙМ. МАЛЫН ГАРАЛТАЙ ТҮҮХИЙ ЭД, БҮТЭЭГДЭХҮҮН,
ХҮНСЭЭР ДАМЖИХ ӨВЧНӨӨС СЭРГИЙЛЭХ
8.1. Хүнсний аюулгүй байдал малчны хотоос эхэлнэ .........................................................35
8.2. Хүнсний аюулгүй байдал ба эрүүл хүнс гэж ямар хүнсийг хэлэх вэ. ..........................35
8.3. Ямар үед малын гаралтай хоол хүнснээс шалтгаалан үүсч болох
өвчнөөр хүн өвчилж болох вэ?.........................................................................................36
8.4. Малчин та юуг анхаарах вэ? ...........................................................................................36
8.5. Бусад бодисоос эрүүл мэндээ хамгаалах нь..................................................................36
ЁС. ЭМИЙН ЗОХИСТОЙ ХЭРЭГЛЭЭ
9.1.Эмийн хэрэглээний тухай ойлголт.................................................................................... 38
9.2. Эмийн үлдэгдлийн хор уршиг............................................................................................38
АРАВ. МАЛ АЖ АХУЙН ЭРҮҮЛ АХУЙН АСУУДАЛ
10.1. Агаар орчин, түүний эрүүл ахуйн ач холбогдол.............................................................41
10.2. Мал амьтны тавлаг байдал.............................................................................................41
10.3. Усны эрүүл ахуй...............................................................................................................42
10.4. Тэжээлийн эрүүл ахуй.....................................................................................................42
10.5. Малын хашаа, байр, саравчны эрүүл ахуй...................................................................42
10.6. Халдваргүйтгэл................................................................................................................43
.
АРВАН НЭГ. МЭС ЗАСЛЫН ЭМГЭГ
11.1. Малын догол....................................................................................................................43
11.2. Шарх өтөх.........................................................................................................................44
11.3. Малын шарх.....................................................................................................................45
11.4. Мал соёнготох.................................................................................................................45
11.5. Мал хөнгөлөх дэвшилтэт арга........................................................................................45
АРВАН ХОЁР. МАЛЫН ТЭЖЭЭЛ.............................................................................................46-47
АРВАН ГУРАВ. МАЛЫН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ДЭВТЭР ............................................................48
АРВАН ДӨРӨВ. МАЛЫН БҮРТГЭЛ, ХӨДӨЛГӨӨНИЙ ХЯНАЛТ
14.1. Малыг ялган тэмдэглэх хэрэгсэл, түүнийг хэрэглэх......................................................49
14.2. Малыг бүртгэх үйл ажиллагаа........................................................................................50
14.3. Малын бүртгэл нэгдсэн санг бүрдүүлэх ашиглах .........................................................53
14.4. Бүртгэлээр дамжуулан хяналт хийх тухай ....................................................................54
АРВАН ТАВ. МАЛ МАЛЛАХ, АРЧЛАХ ЗАРИМ САЙН ТУРШЛАГУУДААС.............................55-56

5. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-5-
Өмнөх үг
Монгол орны эрс тэс уур амьсгалын орчинд олон зуун жилээр уламжлагдан ирсэн
бэлчээрийн мал аж ахуйг хөтлөн явуулах эрхэм нандин хувь тавилантай малчин таны амрыг
эрж мэндчилэхийн ялдамд та бүхнийхээ мэдлэг оюунд зориулан энэхүү эмхэтгэлийг өргөн
барьж байна.
Мал аж ахуйгаа үр бүтээлтэй эрхлэн явуулж, малчин өрх, хот айл бүр мал, малаас
гаралтай түүхий эд бүтээгдэхүүнээ өөрийн орны болон олон улсын зах зээлд гаргах, нэмүү
өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, улмаар экспортлох гол нөхцөл нь та бүхний
адгуулан маллаж, арчлан тэжээж, ашид шүтэж ирсэн мал сүрэг тань өвчин, эмгэггүй, эрүүл
байх явдал билээ. Тиймээс малчин та, малчин өрх, хот айл нь нөхөн сэргээгддэг баялаг болох
мал сүргийн эзэн, бие даасан, хараат бус үйлдвэрлэгч гэдгээ үл мартаж болно.
Монгол улсын эдийн засгийн баялаг болсон мал сүргийг жилийн 4 улиралд тэсвэртэй,
дархлаатай, тарга тэвээрэг сайтай байлгах, улмаар элдэв төрлийн өвчнүүдээс сэргийлэх,
ямарваа өвчин, эмгэггүй эрүүл байлгах асуудал малчин таны өдөр тутмын малч ухаан,
мал маллах арга, туршлага, малаа арчлан тэжээх мэдлэг чадвараас шалтгаалах учраас мал
сүргийн эрүүл мэндийг хамгаалах талаар тодорхой түвшний мэдлэгтэй байх явдал нэн чухал
юм.
Ингэхдээ өөрийн олж авсан анхдагч мэдлэгийн хүрээнд малын ямар нэгэн өвчний
талаар мэлээлэл авах, өвчний сэжиг илэрсэн тохиолдолд та өөрийн дүгнэлтээ хийх, түүнийгээ
амьдрал ахуйдаа хэрэглэж сурах, улмаар мал эмнэлгийн байгууллага, малын эмчид цаг
алдалгүй мэдээлэх нь малчин таны үүрэг билээ.
Малчин таны хотноос гаралтай амьд мал, малаас авсан олон төрлийн түүхий эд,
түүгээр хийсэн янз бүрийн бүтээгдэхүүнүүд хүнсний зах, дэлгүүр, худалдааны төвүүд, улмаар
гадаад оронд экспортлоход ямарнэгэн өвчин,эмгэггүй,өвчнийүүсгэгчтээгээгүй,мөнэмчилгээ,
сэргийлэлтийн зориулалтаар хэрэглэж байсан мал эмнэлгийн эмийн үлдэгдэлгүй, төрөл
бүрийн бохирдолгүй байх аваас малчин та хүн ам, олон нийтэд эрүүл хүнс нийлүүлэх, малаас
хүнд халддаг өвчнөөс хамгаалах, улмаар хүнсний аюулгүй байдлын шалгуур үзүүлэлтүүдийг
хангах эрхэм үүргээ биелүүлж байгаа хэрэг билээ. Учир иймд ямар эмийг хэдийд, хэн яаж
хэрэглэх талаар тодорхой мэдлэг олгох нь энэ удаагийн сургалтын нэг зорилго болно. Мал
эмнэлгийн байгууллага, малын эмчийн зөвшөөрөлгүйгээр, тэдний зөвлөмж, зааварыг үл
хайхран ямарваа эмийг малчин өөрөө дур мэдэн хэрэглэх, худалдаалах нь хуулиар хориотой
үйлдэл гэдгийг таньд уламжлаж байна.
Энэхүү сургалтаар олгох мэдлэгийн сэдэв хүрээ нь цаашид улам өргөжиж агуулга нь
гүнзгийрэн, малчин танд хэрэгтэй, шаардлагатай мэдээллүүдийг аль болох энгийн хэлбэрээр
хүргэх зорилго тавьж байгаа болно.
Та бүхэнд зориулсан энэхүү сургалтыг зохион байгуулах, малчдад мэдлэг түгээх
боломжийг Швейцарын Хөгжлийн Агентлагийн “Ногоон Алт-Малын Эрүүл Мэнд” төслийн
зүгээс олгож, сургалтын үйл ажиллагаанд Монгол улсын Засгийн Газрын Хэрэгжүүлэгч
Агентлаг-Мал эмнэлэг, Үржлийн Газар, ХААИС-ийн Мал эмнэлгийн сургууль, Мал эмнэлгийн
хүрээлэн, Улсын мал эмнэлэг, ариун цэврийн төв лаборатори, Мал эмнэлгийн эмийн сорилт,
баталгаажуулалтын улсын лаборатори зэрэг байгууллагуудын мэргэжилтэн, эрдэмтэд,
судлаачид, багш нар хамтран оролцож байгааг уламжлахад таатай байна.
Ерөнхий редактор

6. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-6-
НЭГ. МАЛ СҮРГИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД, ЭРҮҮЛ МАЛЫН АШИГ ТУС
1.1. Малчдын мэдэж байвал зохих асуудлууд
Мал, амьтныг паразиттах өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ нь хавар, намрын
улиралд хийгддэг мал эмнэлгийн гол арга хэмжээ бөгөөд зөвхөн мал эмнэлгийн асуудал биш
малчин, орон нутгийн удирдлага, ард иргэдийн хамтын үүрэг байдаг төдийгүй өргөн утгаараа
нийгмийн эрүүл мэндийн асуудал юм.
Малыг паразит өвчнөөс эмчилсний дараа хэвтэр бууцыг ариутгаж тэнд үүрлэсэн
үүсгэгчийг арилгахгүйгээр төгс эмчилгээ болж чадахгүй, хөрзөнг бүрэн ховхолж, ариутгал
хийгээгүйгээс дахин халдварлах нөхцөл бүрдэнэ. Сүүлийн үед малчид дур мэдэн захаас
хямд ивомекийн төрлийн бэлдмэлийг авч малдаа тунг хэтрүүлэн, эсвэл бага тунгаар хэрэглэж
байгаа нь эмчилгээ бус хор болж байгааг дурдахгүй өнгөрч болохгүй нь. Эмийг буруу хэргэлвэл
хор болдог. Аливаа эмийн бодисыг заавал малын эмч, хүний эмчийн заавраар хэрэглэхийг
зөвлөж байна.
Хавар ногоотой залгах үед юу бие мах бодийн хүлээж авах чадвар сайн, элдэв
шимэгчид ч хоол тэжээлээр дутагдсан үедээ биеэс гадагшлах, бие гүйцэж үржилд орох, үхэх
нь амар олон шалтгаан давхцах бөгөөд энэ үед Мал эмнэлгийн арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх
нь үр дүнтэй байдаг.
Үүнд: Хавар, намар
1. Өвөлжөө, хаваржаанаас гарахдаа хөрзөнгөө бүрэн ховхолж хатаах.
2. Өвөлжөө, хаваржаа, зуслан, намаржаа, отор хийх нутгийг цэвэрлэх, хүүр сэг зэмийг бүрэн
устгах, халдваргүйжүүлэх ажлыг тухайн малчин заавал хариуцна.
3. Малаа 06 сарын 15-наас 08 сарын 01-ний хооронд бүрэн ноосолж ноосны хэмжээ 1,5 см-
ээс бага байх хугацаанд бод малыг хашаанд хийж шүршиж, бог малыг ваннд шумбуулж жилд
нэг удаа заавал бүрэн угаалгах
4. Ховхолсон хөрзөнг зөөж талбайг чөлөөсний дараа 08 дугаар сарын 25-ны дотор өвөлжөө,
хаваржааг ариутгуулсан байх
5. Малчин тухайн жилийн эцэст тоологдсон бүх малаа (бүх үхрийг гуурын үзлэгт заавал
хамруулна) тухайн орон нутагт гардаг халдварт, гоц халдварт, паразиттах өвчний үзлэгт
бүрэн (шаардлагатай тохиолдолд удирдлага, малын эмчийн товолсон хугацаанд) хамруулан,
өвчтэй малыг малын эмчийн эмчилгээ, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнд оруулж эмчлүүлж
эдгэрүүлэх (эмчлэгдэх найдваргүйг заазлах), халдваргүйжүүлэх
6. Дээр дурдсан үзлэг, эмчилгээ, урьдчилан сэргийлэх мал эмнэлгийн үйлчилгээ хийлгэсэн
тохиолдол бүрт Мал эмнэлгийн үйлчилгээний өрхийн дэвтэрт заавал тэмдэглүүлж
баталгаажуулсан байх
7. Хавар, намарт гэрийн тэжээвэр нохойд туулга хийлгэж, зэрлэг нохойг устгах
8. Намар малын тарга хүч тогтсон үед дотор шимэгч хорхой, гадна шимэгчийг угаалгах, дуст,
гуурын боловсруулалтыг туулга, ивомекийн төрлийн бэлдмэлүүдийг ашиглан хийх, хот бууцаа
бүрэн ариутгуулах, мал сүргээ нуурлан хужирлуулж говьлуулах, элдэв өвчнөөс урьдчилан
сэргийлэх (шүлхий, цэцэг, шөвөг яр, амруу, сахуу, хамуу, ширх, хүрд г.м) үзлэг, тандалтыг
тогтмол хийлгэж хэвших, малчин өөрөө малаа ажиглаж шинжих зэрэг болно.
1.2. Малчид, мал бүхий иргэд заавал оролцох ажлууд:
а/ Мэргэжлийн байгууллагын заавар удирдамжийн дагуу ариун цэвэр, халдваргүйжүүлэлтийн
ажилд идэвхтэй оролцох
б/ Малын хашаа хороогоо цэвэрлэх, бууцаа сийлж хөрзөнг гадагш гаргаж хураах ажлыг 5
дугаар сарын 15-ны дотор гүйцэтгэж, халдваргүйжүүлэлт хийхэд бэлэн болгох;
в/ Өвөлжөө, хаваржааны ойр орчимд байгаа малын сэг, зэмийг цуглуулан устгах буюу
боловсруулах, уст цэг, булаг шандны эхийг цэвэрлэх, хамгаалах ажлыг хамтран гүйцэтгэх;
1.3. Малыг угаалгад хамруулсны ач холбогдол
Мал угаахад стандартын дагуу бэлтгэсэн уусмалд малыг бүх биеээр нь шумбуулж
угаах, стандартын дагуу бэлтгэсэн уусмалаар шүржиж угаах гэсэн 2 арга байдаг бөгөөд бог

7. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-7-
малыг шумбуулж, бод малыг шүршиж угаах нь үр дүнтэй. 1950-1990 он хүртэл 40 шахам
жил мал эмнэлгийн практикт эдгээр арга мөрдөгдөж, хаврын 13, намрын 8 ажил гэгдэх
мал эмнэлгийн заавал хийх графикт ажлын үр дүнд Монгол орны мал сүрэг, гоц халдварт,
халдварт паразиттах өвчнөөс үндсэндээ эрүүлжсэн болж жилээ даадаг.
Малыг шумбуулж угааснаар гадна паразит өвчин үүсгэгчийн гол үүрлэдэг тохиромжтой
орчин, нөхцөл болох эрүүн доорх хонхор, гэдэс, хээл, суга, цавь хэсэгт бүрэн хүрч үүсгэгчийг
устгах, угаасны дараа хот хороог сайн ариутгаснаар элдэв халдварт, паразиттах өвчний үүсгэгч
70-80хувьустажугөвчлөлөөсмалэрүүлжихүндэстэйюм.Малыгбүрэнноосолсоныдараажилд
нэг удаа угааж, хот хорооны хөрзөнг ховхолж хатаасны дараа ариутгаж, халдваргүйжүүлэх нь
паразиттах өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх гол арга болон өргөжсөөр үүнтэй хослуулан элдэв
өвчнийг эмчлэх, сэргийлэх, тарилга, туулга, боловсруулалт хийснээр гоц халдварт өвчний
гаралт 50-60 хувь, халдварт өвчин 30-40 хувь, паразит өвчний халдварлалт, гаралт, тархалт
80 хүртэл хувиар буурдаг нь практик үйл ажиллагаанаас нотлогдсон байдаг.
1.4. Эрүүл малын ашиг тус
Мал, амьтан эрүүл байх нь зөвхөн тухайн малчин, өрх айл, аж ахуйн нэгжийн хувьд
төдийгүй баг, сум, аймаг, улс, бүс нутгийн хэмжээнд нийгмийн эрүүл мэндийг сахин хамгаалах,
эдийн засгийн тогтвортой байдлыг хадгалах онцгой чухал ач холбогдолтой юм.
Мал сүргийг эрүүл байлгах үндэс нь монголын уламжлалт ёс заншилтай салшгүй нягт
холбоотой бөгөөд малчны мал маллагааны арга ажиллагаа, малын хашаа, хороо, бэлчээр,
тэжээл, ус, ургамал, орчны эрүүл ахуйгаас шууд ба дам хамааралтай юм.
Малын эрүүл мэндийг сахин хамгаалахад уламжлалт шинжлэхүй ухаан, орчин үеийн
шинжлэх ухааны ололтыг түлхүү нэвтрүүлэх замаар нөхөн сэргээгдэх дундаршгүй эл их
баялаг, нөөцийг нийгмийн сайн сайхны төлөө үр ашигтай байдлаар эдийн засгийн эргэлтэд
оруулах эсэх нь малчин, мал бүхий иргэд танаас шууд хамааралтай юм.
Монгол зон бидний нэг хүн тутамд 20 гаруй толгой мал ногдоно. Малын эрүүл
мэнд асуудалтай байвал малаас авах ашиг шимийг бүрэн ашиглаж чадахгүй. Тухайлбал
манай улс жилдээ 9 сая бог, 1 сая бод нийтдээ 10 сая мал хүнсэнд хэрэглэж байна. Энэ
10 сая малаас зөвхөн мах, арьс шир, дайвар бүтээгдэхүүн л ашиглаж байна. Гэтэл хүнсэнд
хэрэглэсэн эдгээр малаас огт ашиглахгүй хаяж байгаа үнэт түүхий эд маш олон байна. Тэр
ашиглахгүй орхигдож байгаа түүхий эдээс (малын нүд, цөс, цус, бамбай булчирхай, сэрээ
булчирхай, тунгалгын булчирхайнууд, яс, шөрмөс, мөгөөрс гэх мэтээс) нэмүү өртөг шингэсэн
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд тухайн малын өөрийн өртгийг хэд дахин нэмэгдүүлэх боломж
бий.
Эрүүл малын төрөл бүрийн булчирхайнууд тухайлбал эрүү, цавь, чацархайн
булчирхай, сэрээ булчирхай, нойр булчирхай, бамбай булчирхай, түүгээр ч зогсохгүй малын
яс, арьс, ноос үс, баас шээснээс хүртэл биологийн өндөр идэвхтэй бэлдмэлүүд гаргаж авах
боломжтой байдаг. Тухайлбал адууны яснаас цэвэр органик гаралтай кальци агуулсан
бэлдмэл үйлдвэрлэж хүний эрүүл мэндийг хамгаалахад өргөн хэрэглэж байна.
Манай улс жил бүр 13-15 сая төл хүлээн авдаг. Үүний 50 гаруй хувь нь хурга, 40 гаруй
хувь нь ишиг. Эрүүл чийрэг, тарга тэвээрэг, жилбэ сайтай онд орсон малын төл бойжилт
маш сайн байдаг. Энэ нь эх мал төллөсөн даруйдаа хурга ишгээ гал уургаар сайн цатгадаг,
түүгээр ч зогсохгүй гал уураг нь ихэдсэнээс төл малын уураг зангирах явдал тохиолддог.
Гэтэл тэр уураг ихтэй сүү гарч байх үед тодорхой хэмжээгээр малыг сааж сүүнээс нь цэвэр
уураг ялган авах боломжтой юм. 10 сая өвчин эмгэг байхгүй, эрүүл эх малаас гал уургийг нь
сааж үйлдвэрлэлд ашиглавал нэг хониноос дор хаяж л 5 литр (1 литр гал уураг нь 3-4 литр
шингэн сүүтэй тэнцэнэ) гал уураг авъя гэж үзэхэд 50 сая литр гал уураг буюу 200 сая литр
шингэн сүү авах боломж байна. Энэ нь манай улсын хүн амын сүүний жилийн хэрэгцээний 50
хувийг өлхөн хангаж чадах ажээ. Энэ бол зөвхөн хавар мал төллөх үеэр нэг хонийг 5-8 өдөр
саана гэсэн үг. Энд мэдээж хүн хүч, зохион байгуулалтын ажил ихээхэн шаардана. Зуны 3
сар бид бог малыг бараг саалгүй орхиж байна. Зуны 3 сар бүтэн саахаа болъёо гэхэд ганц
сар буюу 30 хоног 10 сая бог малаа саахад ямар хэмжээний ажлын байр, түүнийг дагасан
эдийн засгийн үр ашиг бий болохыг тооцож болох л юм. Зөвхөн эрүүл малтай байснаар энд
маш их ажлын байрны багтаамж орлогын эх үүсвэр байгааг харж болно. Эрүүл малын бас нэг

8. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-8-
том нөөц бол нядалгааны малын цус, малын цуснаас ийлдсийг нь ялгаад зах зээлд гаргаж
болно. Тухайлбал хонины 100 мл цэвэр ийлдэс 30-40 америк доллар буюу одоогийн ханшаар
60 – 80 мянган төгрөг хүрдэг байна. Хүнсий зориулалтаар нядалсан нэг бог малаас дунджаар
2 литр түүнээс ч илүү ийлдэс ялган авч болдог. Энэ нь хамгийн багадаа 500 америк долларын
үнэ хүрнэ гэж үзэхэд 10 сая малаас жилдээ 5 тэрбум ам доллар олох боломж байгаа юм.
Тиймээс монголчууд гар хөдөлбөл ам тосдоно гэж, мал сүргийнхээ эрүүл мэндийг сайтар
сахин хамгаалж чадвал 60 сая мал ба 60 сая био үйлдвэр хангалттай ажлын байр бэлдээд
зогсохгүй хангалттай баян чинээлэг байх нөхцөлийг малчин зөвхөн танд төдийгүй баг, сум,
аймаг, улс оронд ч бүрдүүлж чадахаар байна.
ХОЁР. ХАЛДВАРТ ӨВЧНҮҮДИЙН ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ
2.1. Хонь, ямааны цэцэг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх.
Цэцэг нь мал, амьтан өндөр халуурах, арьс, салст бүрхүүлд цэврүүт гүвдрүү үүсэх,
мөн дотор эрхтний үрэвслийн шинжээр илэрдэг цочмог халдварт өвчин юм.
Халдварын эх үүсвэр нь:
- өвчилсөн болон нууц үедээ байгаа хонь, ямаа бөгөөд тэдгээрийн нус, нулимс, баас,
шээс, шарх, тавны хогжруу гадаад орчныг бохирдуулна.
- өвчтэй мал, амьтныг гардан эмчлэх, тэжээх явцад вирусээр бохирлогдсон хувцас,
малын тоног хэрэгсэл, ноос, ноолуур, арьс, хашаа, хороо, тэжээл, хэвтэр, бууцаар дамжин
халдвар тархана.
Цэцэг өвчнөөр хонь ямаа нас, хүйс, үүлдэр харгалзахгүй өвчлөх ба өсвөр болон эрлийз
мал илүү мэдрэмтгий байдаг. Нас гүйцсэн малын өвчлөл, үхэл хорогдол өсвөр малынхаас
харьцангуй бага байдаг.
Эмнэл зүйн шинж тэмдэг: Өвчний нууц үе 21 хүртэл хоног байна. Цэцэг өвчнөөр
өвчилж буй хонь ямааны биеийн халуун 41 хэм хүрч 1-5 өдрийн турш үргэлжилнэ. Нүд, ам,
хамраас нулимс, салст идээт нус, нуух гоожих, зовхи хавагнах, судасны лугшилт олшрох,
амьсгал түргэсэх, цэврүүт гүвдрүү, булдруу ихэвчлэн толгой, уруул, хамрын самсаа, шанаа,
нүдний орчим болон цавь, суга, дэлэн, хуухнаг, гуя, сүүлний дотор талын үсгүй хэсэгт гарч,
ус, тэжээлд дургүй болох шинж тэмдэг илэрнэ. Булдруу нь эхлээд бага зэрэг хавагнасан
ягаан өнгөтэй, дугуй хэлбэртэй тууралт байх ба 1-2 хоногийн дараа улаан хүрээтэй, хатуу
гүвдрүү болно. Хэмжээний хувьд амархан томрох бөгөөд энэ үед малын халуун нэмэгдэнэ.
1-3 хоногийн дараа гүвдрүү тунгалаг, шаравтар өнгөтэй шингэнтэй болно. Гүвдрүүний өнгөн
хөрс нимгэн тав 5-6 хоноод хуурна. Өвчилсөн хонь, ямааны нуруун дээр дарахад маш
эмзэглэлтэй байна. Өвчин хүндэрсэн үед тууралт, гүвдрүүнүүд хоорондоо нийлж арьсыг
ихээхэн хэмжээгээр гэмтээдэг ба идээт үрэвсэл болж хавсарна. Гүвдрүү орчмын арьс үхжиж
яршаад эдгэрэхдээ сорви үлдээнэ. Үүнийг Монголчууд хар цэцэг гэж нэрлэдэг ба ихэвчлэн
хурга, ишгэнд тохиолдоно
Тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ
1. Хорио цээр тогтоож холбогдох арга хэмжээ авах,
2. Өвчний ил шинж тэмдэгтэй малыг ялгаж тусгаарлах, устгах ба боловсруулах,
3. Вакцинжуулах арга хэмжээ авах,
4. Малын хашаа хороо, өтөг бууц, тоног хэрэгслийг халдваргүйжүүлэх,
5. Малын шилжилт хөдөлгөөнийг хориглох зэрэг арга хэмжээг шуурхай авч хэрэгжүүлнэ.
Малчид, иргэд ТА БҮХЭН онцын шаардлагагүй бол цэцэг өвчиний голомт бүхий
аймгийн нутаг дэвсгэрт зорчихгүй байх, мал, амьтан тэдгээрийн гаралтай түүхий эд
бүтээгдэхүүний шилжилт хөдөлгөөн хийхгүй байхыг СЭРЭМЖЛҮҮЛЖ байна.
Хонь, ямаа халуурах, арьс салст бүрхүүлд цэврүүт гүвдрүү үүсэх ус, тэжээлдээ
дургүй болох, халуурах шинж тэмдэг илэрвэл харьяа сум багийн мал эмнэлэг болон аймгийн
мал эмнэлэгт нэн яаралтай мэдэгдэнэ үү!!!

9. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-9-
Мал бүхий аж ахуйн нэгж, иргэн, малчны гүйцэтгэх үүрэг
- Өвчний шинж тэмдэг, сэжиг илэрсэн тухай өөрийн харьяалах мал эмнэлгийн байгууллага
болон малын эмчид албан ёсоор мэдэгдэх;
- Дүүрэг, сумын засаг даргын захирамж, мал эмнэлгийн байгууллага, малын эмчийн
шаардлагыг бүрэн биелүүлэх;
- Малын арчилгаа, маллагаа, тэжээлийн нөхцөлийг сайжруулж өдөр тутмын арчилгаа,
маллагаа, сувилгааг малын э‎мчийн зааварчилгаа дор гардан гүйцэтгэх;
- Малын эмчийн зааварчлагын дагуу өвчтэй мал байсан хашаа байрны бууц, баас, шээс,
тэжээлийн үлдэгдлийг шатааж устгах ба боловсруулах буюу халдваргүйжүүлэх;
- Эрүүл, өвчтэй малыг хооронд холих, малын эмчийн зөвшөөрөлгүйгээр шилжилт, хөдөлгөөн
хийхгүй байх:
2.2. Шүлхий өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх.
Шүлхий нь богино хугацаанд өргөн уудам нутгийг хамран тархаж, тэмээ, үхэр, сарлаг, хонь,
ямаа, гахай, буга, зээр зэрэг салаа туурайтныг өвчлүүлдэг гоц халдварт өвчин юм.
Шүлхий өвчний халдварын голомт нь юу байх вэ?
- өвчтэй, өвчлөөд эдгэрсэн, халдвар авсан мал, амьтан,
- өвчтэй малын нус, шүлс, шээс, баас, сүү, үрийн шингэн зэрэгтэй хамт ялгаран гарсан вирус
- вирусээр бохирлогдсон уяа, зогсоол, хашаа саравч, өтөг, бууц, ус, тэжээл, бэлчээр, мал,
амьтны тоног хэрэгсэл, гутал хувцас зэрэг болно.
Шүлхийн вирус тархах зам нь юу вэ?
- ихэнхдээ шүлхийн халдвар өвчтэй, халдвартай мал амьтнаас шүлхийд мэдрэг мал, амьтанд
шууд хавьтлын замаар,
- мөн шүлхийн вирусээр бохирлогдсон зүйлээр дамжин тархана.
- өвчний голомтод ойр байсан мал, амьтанд амьсгалын замаар халдаж болно.
- чийглэг, бүрхэг, хүйтэн цаг агаартай үед шүлхийн вирус алс хол салхиар зөөгдөн халдварлах
боломжтой.
Шүлхий нь шууд хавьталын замаар малаас малд халддагаас гадна салхи, ус бэлчээр,
хүн мал ялангуяа адуу зээр гөрөөс, бусад зэрлэг амьтад, шувуу зэргээр дамжин алс хол зайд
үсэрхийлэн дэгддэг гоц халдварт өвчин гэдгийг малчин хэзээ ч мартаж болохгүй.
Анхаар!!! Шүлхий өвчтэй малтай ажиллаж байсан хүний багалзуурын салсанд шүлхийн
вирус түр хадгалагдаж халдвар тараах эрсдэлтэй тул голомтоос гарснаас хойш 3-5 хоног
мал амьтантай газар очихыг хориглоно.
Иймд малчид, иргэд онцын шаардлагагүй бол бусад аймаг, сумын нутаг дэвсгэрт зорчихгүй,
мал, амьтны шилжилт хөдөлгөөн хийхгүй байхыг ЗӨВЛӨЖ байна.
Уг өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд Та:
* Мал эмнэлгийн арга хэмжээнд тогтоосон хугацаанд мал сүргээ бүрэн хамруулах
* Малаа байнгын хариулгатай байлгаж бэлчээр, усанд онцгой анхаарах
* Өвчин гарсан айл өрхийн малаас бэлчээр, усаа тусгаарлах
* Зайлшгүй шаардлага гараагүй тохиолдолд бусад аймаг, сум руу зорчихгүй байх
* Малын худалдаа, солилцоо хийхийг хязгаарлах
* Малтай харьцахдаа хувийн хамгаалах хувцас, амны хаалт, бээлий хэрэглэх, мал, малын
тоног хэрэгсэлтэй ажилласны дараа гараа сайтар угааж хэвших
* Төрөл бүрийн олон нийтийг хамарсан арга хэмжээ зохион байгуулахгүй байх, тийм арга
хэмжээнд оролцохгүй байх
Малынхаа арчилгаа маллагааг сайжруулж эрүүл мэндийн байдалд байнгын ажиглалт хийж,
өвчний ямар нэгэн шинж тэмдэг илэрсэн тохиолдолд багийн Засаг дарга, малын эмчид нэн
яаралтай мэдэгдэх ШААРДЛАГАТАЙ.
мал, амьтны ам, хамар, буйл, тагнай, завьж, хэл, дэлэн хөх, турууны салааны арьсанд
үлхий,яршил үүсэх, доголох, ус, тэжээлдээ дургүй болох халуурах шинж тэмдэг илэрвэл
харъяа сум, багийн Засаг дарга, малын эмчид яаралтай мэдэгдэхийг АНХААРУУЛЖ байна.

10. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-10-
2.3. Бог малын мялзан өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх
Бог малын мялзан буюу “ямааны тахал” өвчин нь хонь, ямааг өвчлүүдэг вирусийн гаралтай
өвчин бөгөөд халуурах, аман дотор шархлаа үүсэх, чацга алдах, уушгины үрэвсэл зэрэг шинж
тэмдэгээр илэрдэг.
Хэрхэн халдварладаг вэ?
Өвчний үүсгэгч вирус нь:
-халдвар авсан малын нулимс, хамрын гоождос, ханиалга, ялгадсаар дамжин гадагшилана.
-Малын ойрхон хавьтал, ялангуяа халдвар авсан мал ханиах, найтаах үед гадагшилж агаарт
тогтсон бичил дуслаар бусад эрүүл мал амьсгалах үедээ халдвар авна.
-Үүсгэгч нь эзэн амьтнаас гадагшилснаар гадна орчинд удаан хугацаанд байх тэсвэртэй
биш хэдий ч ус, тэжээлийн онгоц, хэвтэр, бууц зэрэг нь вирусээр бохирлогдсоноос уг өвчний
халдварын нэмэлт үүсвэр болно.
Халдвар авсан мал эмнэлзүйн шинж тэмдэг илрээгүй үедээ ч вирусийг гадаад орчинд
ялгаруулдаг бөгөөд мал, амьтны шилжилт хөдөлгөөнөөр өвчний халдвар цааш тархдаг
болохыг онцгой анхаарна уу.!!!
Эмнэлзүйн шинж тэмдэг
-3-6 хоногийн нууц үетэй байх ба гэнэт халуурах, биеийн ерөнхий байдал ихээхэн доройтох,
тэжээлийн дуршилгүй болох, хамраас тунгалаг шингэн гоожих зэрэг шинж тэмдэгүүд илэрнэ.
-Хамрын шингэн аажимдаа өтгөрч шар болж, хэмжээ нь нэмэгдэж, хатуурсаар амьсгалах
замыг бөглөж амьсгалын замын эмгэг үүсгэнэ.
-Нүд халдвар авснаас нулимс ихээр ялгарч зовхи хоорондоо наалдана.
-Амны доторх эд хавдаж, буйл, тагнай, хэлний орчимд шархлаа үүснэ.
-Зарим мал, амьтанд чацга алдалт гэнэт их болж шингэний дуталд орж, биеийн жингээ ихээр
алддаг.
-Мал хээл хаяна.
-Бага насны мал, амьтан ихээр нэрвэгддэг ба ямаа хониноос илүү өвчилнө.
Урьдчилан сэргийлэх, хянах арга хэмжээ
Бог малын мялзан өвчин гарч байгаагүй газар авах үндсэн арга хэмжээ нь:
• Мал, амьтан тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнийг хянах хорио цээрийн арга хэмжээ
• Өвчилсөн малыг устгах
• Ариутгал халдваргүйжүүлэлт зэрэг болно.
Эмчилгээ байхгүй. Биеийн ерөнхий байдлыг дэмжих эмчилгээ хийх боломжтой ингэснээр
үхлийн хувь багасна.
Бог малын мялзан өвчний вирус нь хүнд халдварладаггүй.
БММ өвчин Монгол улсын хэмжээнд анх удаа оношлогдсон, энэ өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх
арга болон өвөрмөц эмчилгээ байхгүй.
Малчид та бүхэн онцын шаардлагагүй бол энэ өвчин гарсан нутаг дэвсгэрээс мал,
амьтан тэдгээрийн гаралтай түүхий эд бүтээгдэхүүн худалдан авахгүй байхыг СЭРЭМЖЛҮҮЛЖ
байна.
Хонь, ямаанд дээрх шинж тэмдэг илэрвэл харьяа аймаг, сумын мал эмнэлгийн байгууллагад
яаралтай мэдэгдэхийг АНХААРУУЛЖ байна.
2.4. Мал, амьтны галзуу өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх
Галзуу гэж юу вэ?: Халуун цуст бүх төрлийн амьтдын төв мэдрэлийн системийг гэмтээгч
вирусээр үүсгэгддэг, зан авир хэрцгий болох, саажих, халуурах, хоол тэжээлдээ дургүйцэх
зэрэг шинж тэмдгээр илэрдэг хурц явцтай, үхлээр төгсдөг, хүнд халдварладаг гоц халдварт
өвчин юм.
Галзуугийн вирус яаж халддаг вэ?: Энэ өвчнийг үүсгэгч вирус нь шүлсэнд агуулагддаг
бөгөөд галзуурсан амьтанд хазуулснаас дамждаг. Хазуулснаас үүссэн шархаар вирустэй
шүлс биед нэвтэрнэ. Галзуу амьтны сарвуу, хумсанд наалдсан шүлсээр самардсан шархаар
дамжин халдаж бас болно. Галзуугийн вирус хүн, амьтны биед маш өчүүхэн шархаар нэвтэрч
чадна. Энэ вирус мэдрэлийн судсаар дамжин тархинд хүрч, улмаар маш түргэн үржинэ.
Эндээс вирус бүх биеэр тардаг ба шүлсний булчирхайд хуримтлагддаг бөгөөд шүлс нь вирус

11. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-11-
тараагч болдог. Өвчний эхэн үед халдвар авсан амьтад эрүүл мэт байх ба өвчний шинж тэмдэг
илрэхээс 5 өдрийн өмнө нохой шүлсэндээ вирус ялгаруулж эхэлдэг байна. Галзуу өвчнөөр
үхсэн малын хүүрэнд хүрснээр халдвар авч болно.
НУУЦ ҮЕ: Галзуу өвчний нууц хугацаа нь халдвар авсан амьтны төрөл, нас, тэсвэрт чанар
болон биед орсон вирусийн хэмжээ, идэвх, амьтанд үүссэн шархны байрлал,хэмжээнээс
ихээхэн шалтгаалдаг байна.
Галзуу өвчний шинж тэмдэг
• Хүн: Өвчний нууц үе нь 10 өдрөөс 3 сар хааяа 1 жил, түүнээс урт хугацаанд
үргэлжилнэ. Өвчний эхэн үед хоолонд дургуйцэх, толгой өвдөх, нойрмоглох, бөөлжих,
хүзүү өвдөх, халуурах, зэрэг өвөрмөц бус шинжүүд илэрнэ. Өвчтөн улам бүр тайван бус,
илт сэтгэлийн түгшүүрт байдалд орно. Сэтгэлийн хэт хөөрлөөс шалтгаалж шүлс гоожих,
хөлрөх, нулимс асгарах шинжүүд илэрнэ. Хүзүүний булчингийн агшилтаас болж хоол, унд
залгихад төвөгтэй болно. Өвчтөн ус уухаас айна. Өвчний эхний шинжүүд илэрснээс иймэрхүү
хямралууд үргэлжлэн ихэнхдээ 3-5 хоногийн дараа үхнэ. Галзуу нохойд хазуулсан хүн бүр
өвчилдөггүй боловч, харин өвчилсөн тохиолдолд яаралтай эмчлүүлэхгүй бол үхэлд хүрнэ.
• Нохой: Зан араншин нь өөрчлөгдөнө. Номхон дуулгавартай нохой ярдаг, зөрүүд
болно. Чулуу мод зэрэг тэжээлийн бус зүйлс зажилж, залгихыг оролдоно. Өвчний дараагийн
шатанд нохой гэрээсээ зугатаж зайлахыг оролдох ба уяхгүй бол хульжин алга болно. Энэ
үедээ нохой 50-100 км хүртэл харсан зүгтээ давхин маш түргэн турна. Нохой ихээхэн догширч
дайрч, хазахыг оролдоно. Сүүлдээ залгих рефлекс үгүй болж, доод эрүү саажих, ам нь байнга
ангайж явна. Хойд хөл нь саажсанаар нохой маш түргэн суларч 6-8 хоногт үхнэ.
• Муур: Галзуурсан муур маш их догширно. Самардах, хазахыг оролдоно. Гэрээсээ
зугтах шинж тод илэрнэ. Залгих рефлекс саажсанаар идэж чадахгүй болж дуу хоолой
өөрчлөгдөнө.
• Үхэр: Галзуурсан үхэр цочимтгой, хөөрүү, сониуч болох бөгөөд дайрамтгай болно.
Идэх хивэхээ больж шүлс нь гоожих ба шүлхийрсэн юм уу хоолойд нь юм тээглэсэн гэж
үзэхээр байдаг. Заримдаа үхэр гэнэт таталдаж унах ба хэдхэн хормын дараа сэргэнэ. Хөдөлж
явж чадахгүй болох бөгөөд маш ихээр дүлдэг. Анхны шинж тэмдэг илэрснээс хойш 4-10
хоногийн дараа үхнэ.
• Хонь, ямаа: Үхэрт илэрдэг шинж тэмдгүүд илэрнэ. Цочимтгой хөөрүү болно.
Идээшлэхгүй, бусад амьтад болон хүн рүү дайрна. Үргэлж майлна. Саажилтын шинжт тэмдэг
илрэх ба анхны шинж тэмдэг илэрснээс хойш 6-10 хоногийн дараа үхнэ.
Галзуугаас хэрхэн сэргийлэх вэ?: Тухайн орон нутагт байгаа чоно, үнэг, мануул, хярс,
дорго, сарьсан багваахай зэрэг амтьдын байршил, хөдөлгөөн, тоо, зан араншинг байнга
анхааралтай ажиглах хэрэгтэй. Зэрлэг амьтад үхсэн байвал хүүрэнд ойртож болохгүй ба
малын эмчид яаралтай мэдэгдэх хэрэгтэй. Зэрлэг амьтад хүн, малаас айхгүй байх, дайрах,
дэмий тэнэх, хотонд орж ирэх зэрэг нь галзуурсан байж болзошгүйг илтгэнэ. Ийм тохиолдолд
малын эмчээ яаралтай дуудна. Нохой, муурыг галзуугаас сэргийлэх вакцинаар жилд 2 удаа
тариулна. Гэрийн ойр хавь золбин нохой, муур байхгүй байх нь маш чухал. Тэмээ, адуу,
үхрийг галзуугаас сэргийлэх вакцинжуулалтанд жил бүр хамруулах хэрэгтэй. Галзуу байнга
илэрдэг нутгийн чоно, үнэг, хярс зэрэг зэрлэг амьтдыг агнаж цөөрүүлэх, золбин нохойг устгах
арга хэмжээг авах. Хоточ нохойг өдөрт нь уяатай байлгаж хэвших нь ашигтай. Бүх төрлийн
малаа галзуугаас сэргийлэх вакцинжуулалтанд хамруулах нь маш чухал юм.

12. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-12-
Усаар дутсан мал хуурай онгоц үнэрлэх нь
нэг л биш ээ
ГУРАВ. МАЛ СҮРГИЙГ ЗАРИМ ХАЛДВАРГҮЙ ЭМГЭГЭЭС ХАМГААЛАХ
3.1. Цангах
Хур бороо ховор гантай жилд мал усаар дутаж, цангасны улмаас адууны ам зуурч,
шазайх, үхрийн сархинаг хатах, төл, өсвөр малын торнилт саатах явдал цөөнгүй тохиолдоно.
Адуу их цангавал дээд, доод эрүүний араа шүд зуурч, ам ангайхаа больж, голоо цохин
хөлөрнө. Адууны ам зуурахад доод эрүүний
зажлуурын булчин мах шидэрч, уруулыг
шазайлгана. Иймээс зарим нутагт морь
шазайх гэдэг. Их цангасан тэмээ олонтоо
нална. Үүнийг сархинагны баас хатаж
байгаагийн шинж гэж үздэг. Зэлний унага,
уяаны ботго их цангахаар ам зуурч шазайна.
Засал: Цангаж хатсан малыг гэнэт их
ус уулгадаггүй, бага багаар балгуулан
чийгтэй газар байлгаж хонуулна.Ийм үед
малыг давстай усаар олон дахин усалж,
сархинагны баасыг шингэрүүлнэ. Цангаж
хатсан малд ус уулгахаас өмнө тостой буюу
савантай ус уулгавал сархинагны баас
амархан нялцайна. Шазайсан морийг ус,
худагны салхин доод талд сөргөөн зогсоож
ус, чийгний анирт дасгаж, үүний зэрэгцээгээр зулай зоо нуруу, хөх мах руу нь хүйтэн усаар
шавшиж ус цацна. Үүний дараа морины аманд ташуур хөндлөн зуулган гөжиж, амны зуурааг
хүчээр тавиулна. Эсвэл арьсан хүүдий, тулмыг малын толгойд битүү углаж, амьсгалыг
цухалдуулахад амны зуураа тавигдана. Усыг бага, багаар уулгана. Хулхи судас, гүрээг ханах,
магнай хагалах засал сайн.
3.2. Осгох
Ямаа, үхэр орилон унах, адуу бэгцийж зогсох, тэмээ чичрэн олон дахин босч, хэвтэх
зэрэг онцлог ялгаатай. Осгосон мал ямар нэг нөмөр бараадах бөгөөд даарснаас шилээ татаж,
ам нь зуурна. Сэргийлэх: Зуны отрын нутагт хашаа, хороотой байх нь чухал. Өвөл хашаанд
татах хөшгийг зусланд осгосон малаа бүтээдэг. Малчин айл тэрэг, хөшиг зэрэг юу байгаагаа
ашиглан хүйтэн борооноос хамгаалдаг.
Гэрийн утааны дор хашааг сунган барьж мал оруулах нь нэмэртэй арга болдог. Урт хашаа
бүтээлэг тавихад хялбар байдаг. Томхон нэмнээгээр малыг нэмнэхэд осгохоос хамгаалдаг.
Тэгэхдээ гялгар цаасыг нэмнээний дотор талд давхарлан жийрэглэж ороодог. Малын ноосыг
хяргасны дараа зориуд хүйтэн усаар
шавших, усанд шумбуулах зэргээр тэсвэр
суулгах хэрэгтэй.
Засал: Осгосон малд юуны түрүүнд хүйтэн
ус цутган өгч, амны зуурааг тавиулна.
Осгосон малын биеийг чийгтэй шуудайгаар
үрэн дулаацуулж, хөдөлгөж явуулсны
дараа нь дулаалах ажиллагааг хийх нь илүү
тустай. Ингэж дулаалсны дараа халуун
цай, халуун аарц, цагаа, архи уулгана.
Халгайн гурилаар хийсэн зоодой, чинжүү
өгөх зэргээр арчлаад хэвтүүлж битүү хучна.
Хүйтэн бороонд осгосон адууны ам хамрыг
битүүлж, амьсгал гаргахгүй болгоход шээс
нь гоожино. Ингэвэл адуу дулаацдаг гэж
Тэрэгнүүдийг арлаар нь босгон бэхлээд, дээр нь
брезинтэн нөмрөгөөр хучих нь зүүн аймгийнхны
өргөн хэрэглэдэг арга

13. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-13-
үздэг. Осгосон хонь, ямааг нойтон
шороонд булдаг арга ч бий.
Осгосон тэмээнд хүйтэн усанд
түүхий гурил сайн самарч, уулгаад,
дөрвөн хөлийг дулаалан хучна.
Осгосон малын салхины дээд талд
яс, өөх шатаан утах, утаа тавихад
осгоо гарч, бие тавигдана. Харин
тостой, хүйтэвтэр давстай хар
цай өгч, амны зуурааг тавиулна.
Таар шуудай зэргээр биеийг нь
үрж дулаацуулаад сэрүүн газарт
оруулах нь чухал. Осгосон малын
бүх биеийг шуудайгаар үрж өөрөөр
нь дулаацуулж, хөдөлгөж явуулсны
дараа нь бага зэрэг дулаалах нь тустай. Хонь, ямааг
нэмнэж болно. Жаахан дулаацах хирд шар тостой хар
цай өгнө. Малыг байнга явуулж, хөдөлгөж байна. Ингэж
дулаалсны дараа халуундуу цай, аарц, цагаа уулгаж,
халгайн гурилаар хийсэн зоодой өгөх зэргээр сувилна.
Сайн босч чадахгүй бол хучиж хэвтүүлнэ. Нэхий, арьс,
эсгий зэрэгт толгойг нь ил гаргаад хучиж бооно.Осгосон
хонь, ямааг нойтон шороонд булдаг арга ч бий. Нэрмэл
болон цагаан архийг өгч болно. Бог малд 50 мл, бод
малд 100 мл архи өгөх нь тохиромжтой.
3.3. Хөлдөх
Цас зудтай их хүйтэн өвөл малын хөх дэлэн, чих, сүүл,
туурай хайрагдаж хөлдөнө. Хүйтэнд гарсан төлийн хөл
мөч нь хөлдөх явдал олонтоо тохиолдоно.
Засал: Хөлдсөн эрхтэнийг тэр даруйд нь хүйтэн усанд дүрэх, цасаар үрэх зэргээр аажмаар
гэсгээнэ. Дараа нь зуурсан түүхий гурил, давирхайгаар хөлдсөн хэсгийг боож хөхүүлэн хорыг
авна. Тогооны хөөг тосонд зуурч, хөлдсөн газарт түрхвэл сайн.
3.4. Түлэгдэх
Гал түймрээс болж малын бие түлэгдэн тэр хэсгийн үс, ноос шатаж, арьс нь бамбайн улайх,
цэврүүтэх зэргээр шарх үүснэ.
Засал: Хөнгөн түлэгдсэн бол мод буюу аргалын үнс зуурч шархыг шавшаад, цөцгийн шар тос
түрхэнэ. Хэрэв арьсан дээр цэврүү үүссэн, арьс хагарч, шархалсан байвал үнсний зуурмагаар
шавшаад цөцгий, шар тос, ялангуяа баавгайн тос түрхвэл шарх амархан эдгэрнэ. Түлэнхийн
шархыг хүүхдийн өлөн шээсээр шавшина. Мөн хойлог, могойн хатсан махыг нүдэж, нунтаглаад
түлэгдсэн хэсэгт түрхэнэ. Түлэнхийн шарханд нохойны цус түрхэж бүрхүүлэх нь үр дүнтэй.
Орчин үед малын түлэнхийд монгол малын эмч нарын бүтээсэн эм болох “Хоромхон” нэрт
тосон түрхлэг бий. Энэ түрхлэг сайн үйлчилдэг.
3.5. Хужирт хордох (цурьдах)
Иххужирссанмалыггэнэтхужирмараандоруулснаас,хужирламагцуславалдотроосоо
түлэгддэг (хорддог) аюул байдаг. Хужирт түлэгдсэн буюу хордсон малын гэдэс дүүрч, амнаас
Хужирт түлэгдсэн малын гэдэс дүүрч, амнаас цагаан хөөс цахран, хар чацга алдан хэвтэрт
орно. Цагаан хөөс цахран, хар чацга алдан хэвтэрт орно. Мал хужирт түлэгдэхийг монголчууд
цурьдах гэж нэрлэж ирсэн ажээ. Бүх төрлийн малд тохиолдох боловч хангай, говийн аль ч
Осгосон тугалыг өвсөөр
хучихад ч дулаацдаг
Хашааныхаа аль нэг хэсэгт жижиг хашаа гаргаад голд нь
тэргийг арлаар нь босгоод бүтээлэг тавихад борооны үед
малд тохиромжтой

14. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-14-
нөхцөлд хонь, ямаа цурьдах нь цөөнгүй тохиолдоно. Хааяа бага насны үхэр цурьдаж болно.
Мал цурьдах тохиолдол хавар, намрын улиралд элбэг тохиолдоно. Шүүнд түлэгдэх гэж малчид
ярьдаг. Ер нь шүү бол хужирнаас илүү хордуулах нөлөөтэй. Энэ нь шүүний найрлагад хүхэр
агуулдагтай холбоотой. Шүү их идвэл түүн доторх хүхэр нь устай нэгдэж хүхрийн хүчлийн
уусмал үүсгэж байгаа гэж ойлгож болно. Хэвтэх боловч халуурахгүй. Эвгүй үнэртэй хар,
ногоон өнгийн шингэн чацга алдана. Энэ үед гэдэс нь хавчийна. Эмийн зүйл хичнээн өгөвч
чацга татрахгүй.
Сэргийлэх: Малыг хужирлахдаа “Хужирт амрааж оруул, хужраас услалгүй гарга” гэсэн
малчны уламжлалт сургаалыг дагах нь чухал. Малыг заавал ханатал усалсны дараа хужирт
оруулдаг. Холоос туун ядрааж ирсэн мал, уналага, эдэлгээний морь, шар тэмээг нэг хоног
хиртэй амраасны дараа хужир идүүлнэ. Ингэхдээ малыг эхний удаад бага хужирлаж, дараа нь
хэд дахин хужирт оруулбал сая нэг ханана. Малыг бороо орсны дараа их нартай өдөр хужирт
оруулж огт болохгүй. Бог малыг хужирлах гол арга бол малыг бэлчээрт гарсны дараа нэлээд
идүүлж байж хужирлах аргыг хэрэглэж байх нь чухал. Ялангуяа хүйтний улиралд бог малыг
хужирлахдаа малыг бэлчээрт гарсны дараа нэлээд идүүлж байж, бэлчээрт тавьсан онгоцонд
хужир хийж хужирлахыг тун ашигтай гэж хашир малчид үздэг. Бэлчээрт нь хужирлах шиг
сайн арга байхгүй. Бэлчээрт онгоцтой хужраа чирээд хүргэнэ. Бэлчээрийн онгоцонд тавьсан
хужирт мал дуртай байдаг.
Засал: Хужирт түлэгдсэн бог малыг нойтон хар шаварт биеийн талыг далд ортол булж, усаар
цохиулдаг. Үнээний түүхий сүү, гурилын түүхий зутангийн аль нэгийг уулгана. Бог малд 2
литр, бод малд 4-5 литр байх жишээтэй.
Модны нүүрс, үнсийг усаар зуурч уулгана. Цас, борооны ус цутгаж өгнө. Ус ч эм болдог
хялбар өвчин л дөө. Бод мал хужирт түлэгдэх нь ховор. Хэрэв бод мал цурьдвал түүхий сүү,
цагаа, гурилын түүхий зутан, ус уулгаж хордлогыг намжаана.
3.6. Могойд хатгуулах
Могойд хатгуулсан адуу, үхэр, хонь, ямаа амархан хорддог байхад тэмээ төдий л ажирдаггүй.
Малын толгойны хавьд могой хатгасан байх нь элбэг. Могой хатгасан хэсгийн арьс мах хавдаж,
тэр нь түргэн зуур томорч нүүнэ. Мал өвс, тэжээл идэхгүй болж хавдар нь хатуурч, дарахад
хөндүүр болно. Могой малын хөл хавьд хатгасан бол хөл нь доголно. Дэлэнд хатгавал дэлэн
нь хавдана.
Засал: Хөлөнд хатгахад хавдрын дээд талаар сураар чанга боож хавдрыг хагалан цус, шар
усыг шахаж гаргана. Энэ нь могойн хорыг биед тарахаас хамгаалж байгаа хэрэг юм. Хавдсан
хэсэг дээр дөнгөж гаргасан хонины нойтон дэлүү, уушги, арьс, годны аль байгааг тавьж
боогоод хөхүүлнэ. Хавдсан хэсгийг тэмээний шээсээр шавших, гурилын түүхий зутангаар
хөхүүлэх, аарцны шар ус цутгаж өгөх зэргээр хорыг дарна.
3.7. Аянганд цохиулах
Аянганд цохиулсан малыг тэр даруйд нь толгойг нь ил гарган нойтон шороонд булах, ус
шалбаагт хийх зэргээр аргална.
3.9. Мал эцэж өеөдөх буюу тураал
Тарга, тэвээрэг муутай мал эцэж, ядарснаас хэвтэрт орж, өеөдөн, босч чадахгүй болдог.
Ийнхүү дор орсон малын бие ялангуяа үе, мөчүүд оршиж, цаашид улам хүндэрнэ. Энэ бол
мал тураалд нэрвэгдсээр өвчний хүндрэлийн туйлд хүрч байгаа хэрэг гэж үзвэл зохилтой.
Өеөдөх өвчин бол бэлчэээрийн мал дагаж гардаг дагуул өвчин юм. Өеөдөх бол шинжлэх
ухааны ойлголтоор малын тураалыг хэлж байгаа юм.
Засал:Өеөдсөнмалдтуслахынтулдарчилгаа,тэжээлийгсайжруулансувилахаасгаднагазарт
их гал түлж, цог нурмыг нь зайлуулан халуун шороон дээр нь малыг хэдэнтээ хөлбөрүүлэн,

15. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-15-
хэвтүүлж, босговол биеийн чилээ, оршоо арилж, өеөдөхгүй болно. Төлөг борлонг халуун
нурамтай шуудайнд шуудайлах аргыг зарим газарт хэрэглэдэг. Махны шөл, шар тос дотуур
өгнө. Шар будааг шалзартал чанаж, элсэн чихэртэй хольж малд идүүлэхэд тустай. Адууны
болон бусад мал, амьтны махны шөл, жижгэвтэр хэрчсэн хэрчим өөх зэргийг өеөдсөн малд
өгөхөд тустай. Элсэн чихрийг дангаар буюу усанд уусган малд өгөхөд үр дүнтэй. Ер нь
эмчилгээний анхдагч нөхцөл нь тэжээл юм. Гэтэл малаа тураасан малчны хувьд тэжээлгүй
байх нь элбэг. Их турсан малыг эмчлэхэд юуны өмнө сайн тэжээх нь эмчилгээг үр дүнд хүрэхэд
нөлөөлнө. Турсан, өеөдсөн малыг шимт бодисоор хангаж, сувилна. Үүний тулд хүчит тэжээл,
өвс, өвсний гурил зэргийг өдөрт 4-5 удаа өгч тэжээнэ. Малд давстай бүлээн ус уулгана. Эмийн
зүйлээс вен судсанд нь 20 хувийн глюкозыг бод малд 0.4 литр, хонинд 150-200 мл тарина.
Хэрэгцээтэй бол кофеин,кордиамин зэрэг эмүүдийг хэрэглэнэ.
3.10. Туйлдаа
Засал: Загасны тос уулгаж үзэх. Загасны тос бол загас, халимны өөхөн тос юм. Загасны 1
г тос нь 350 нэгж А витамин агуулна. Адуунд 40-200 мл, үхэрт 100-500 мл, хонь, ямаанд 20-
100 мл-ээр уулгана. Ариутгасан загасны тосыг үхэрт 10-15 мл, хонь, ямаанд 3-5 мл, тугалд
5-10 мл-ийг булчинд тарьж болно. Тураалд орсон малаа тэнхрээж барахгүй бол малын эмчид
ханд. Өеөдөж байгаа малд махны шөлнөөс бод малд 100-200 мл, бог малд 20-40 мл-ийг
цутгаж өгөхөд тэнхрэх нь хурдан байдаг. Цагаан агийг хатааж хандлан өгнө. Хавар агь нүдлэх
үеэр агийг түүж хандыг өгнө. Үхэр, адуунд хонины сүүг өдөрт нэг аягыг өгөхөд тэнхрэх нь
хурдан. Тураалтай төлөг, борлон, бяруунд адууны элгийг шүдэнзний хайрцагны хэмжээтэй
хэрчиж, давс, хужир түрхэж, идүүлнэ. Туранхай бог малд нэг зоодойг нэг литр халуун усанд
хийж, хандалж хөргөөд 50-100 мл-ээр өдөрт хоёр удаа өгнө. Мал ногоонд цадах үеэр тарга
хүч авахгүй байгаа адуу, үхэр, тэмээний дөрөөлөх судсыг ханана. Судсыг ханахдаа малын 1
кг биеийн жинд 4 мл цус гарахаар бодож авна. Монгол малчид эмчилгээний уламжлалт аргыг
нэгэн зэрэг хамт хэрэглэхийг чухал гэдэг. Жишээлбэл, суурин газрын тэжээлийн адуу, үхэр нэг
төрлийн тэжээлтэй, хөдөлгөөн хомс байснаас зээгтдэг. Одооны ойлголтоор тэжээлд хордох
байдалд орно. Ийм малаас дөрөөлөхийн судаснаас цус авах, сүүлний үзүүрт зэс зүү тавих
аргыг хослуулан хэрэглээд зунд сайн оторлоход тарга хүчээ сайн авдаг. Бид Улаанбаатар
хотын орчинд тэжээлийн үнээнд дурдсан заслыг нэлээд хэдэн жил дараалан хийхэд тарга,
тэвээрэг нь мэдэгдэхүйц сайжирч байсныг ажигласан болно. Гантай үед үр дүн өгөх нь муу
байдаг. Энэ нь бэлчээрээс сайн цадаж чадахгүй байгаатай холбоотой байдаг.Халгайг хадаж
хатаагаад навчийг унагаж авна. Бусад тэжээлд халгайн үйрмэгээ хачир болгон нэмж өгнө.
Халгайнаас 1:20 харьцаагаар ханд бэлтгэнэ. Хурга, ишгэнд 30-50 мл, бог малд 150-200 мл,
бод малд 500 мл тунгаар өгнө. Халгай бол сайн тэжээл болдог ургамал. Халгайг малдаа
хэрэглэж сурахын төлөө ажиллаарай гэж хэлэх минь. Шар будааг төрөл бүрийн малын махны
шөлөнд сайн шазлаад бог малд 300 мл, бодод 0,5 л хэмжээгээр уулгаж болно. Шар будааг
агштал чанасны дараа дээрээс нь ахиухан сахар, ёотон хийгээд малд тавихад дуртай иднэ.
Өеөдөхөө шахсан, жилбэгүй төллөсөн хонь сахартай шар будааг хоёр өглөө, орой дунд
шаазангаар нэг идэхэд л сүү ордог.
Халдваргүй өвчнөөр үхсэн малын зэм, малын хээл, савыг цэвэр нөхцөлд хадгалж
байгаад чанаж, яс хатуу хэсгийг салган авч цааш буцалган жигд өтгөн зүйл болгоно.
Давс нэмж хутгаад хөргөнө. Үүнийг шаз гэж нэрлэнэ. Шазыг зүсэж, шүдэнзний хайрцагны
хэмжээгээр турж доройтсон малд өгнө. Өеөдөж байгаа малд бор гурилыг шар тос, бусад
тосоор зуурч, тэмээний хорголын хиртэй үрэл болгоод малд зохих тунгаар өгнө. Адуунд шар
тосыг янз бүрийн гуурс ашиглан шулуун гэдсэнд бургуйдах маягаар хийж өгнө. Туранхай мал,
сэнсэрсэн хургыг тарваганы тосоор тэнхрүүлэх талаар тухай олон мэдээлэл бий. Үүнийг
малчид андахгүй мэддэг. Та өөрийн аргаа хэрэглээрэй.
Адуунд камфорын тос гэдэг тариа илүү тохирч байх шиг байдаг. Биед иллэг хийхэд
сайн. Төрөл бүрийн витамин, В бүлгийн иж бүрдэл эм сайн үйлчилдэг. Сэргийлэх: Өвөл,
хаврын улиралд малд нэмэгдэл тэжээл өгөх, жингээ алдахаас сэргийлэх арга хэмжээ авна.
Хамгийн гол гарц бол малыг дулааны улиралд сайн таргалуулах. Сүргийн чанар, бүтцийг
байнга сайжруулах.

16. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-16-
3.11. Мал хатингарах
Засал: Хатанги малд үнээ, хонины сүүг саамагц халуун бүлээнээр нь адуунд хагас шанага,
тэмээнд 1-2 шанагыг өгч нэмнээд хөлөргөн, уяж, сойно.
Хатанги малыг дулаан, цэлмэг өдөр унаж, хөлөртөл явуулаад дараа нь дөрөөлөхийн судас ба
гүрээний судсыг ханаж, цус авна. Бог малын хамрын сиймхийг хатгах, хааны судсыг ханаж,
цус авах зэргээр аргална.
3.12. Малын гүзээ хийгээр дүүрэх (цэндэгдэх)
Хонь,ямаа,үхэр,тэмээнийгүзээянзбүрийншалтгаанаар
хийгээр дүүрч, тээрнэ. Малыг хавар гэнэт нялх ногоонд
оруулахад, чийг шүүдэртэй үед бэлчээхэд, хөгзөрч,
ялзарсан өвс тэжээл идүүлэхэд, зарим хорт ургамал
идүүлэхэд хэвэгч малын гүзээнд их хэмжээний хий үүсч,
хуримтлагдан гүзээг дүүргэж, цэндийлгэнэ. Цэцэг идэх,
гэнэт хужир мараанд ороход хонь, ямаа, хурганы гүзээ
хийгээр дүүрнэ. Их хэмжээний хий дүүрснээс гэдэс
хэвэл, хонхолзуур (өлөн хонхор) цэндийж, зарим үед
зөв талын хавирга нурууны яснаас даваж, төмбийдөг
ба ийм үед мал амьсгаадан аргагүйдэж, амь тэмцэнэ.
Засал: Малын зөв талын хэвлийн дээд
талын бөөрний хонхолзуур (гүзээн) дээр дарах,
нухах, үрэх зэргээр хийг гаргана. Махны тостой
шөл уулгана. Будааны хатуу архийг шингэлэн өгнө.
Дараа нь хөлөртөл хөөж, тууна. Гүзээнд хэт их хий
дүүрч, цэндийн хүндэрсэн үед зөв талын бөөрний
хонхолзуурт, хамгийн их цэндийсэн хэсгийн гол
уруу бүдүүн шөвгөөр буюу нарийн үзүүртэй хутгаар
үзүүрийг буруу талын урд хөлийн туурайг чиглүүлэн
арьс, хэвлийн хана, гүзээг нэвт хатгана. Дараа нь
шөвгөө (хутгаа) авалгүй хөдөлгөн шөвөгний хажуугаар
хийг аажмаар гаргана. Хийг гаргаж, дуусгаад хатгасан зүйлээ авч шарханд сонгино, сармисны
шүүс түрхэж болно. Давирхай түрхсэн олс, дээсээр уул малаа амгайвчилж амыг хөрөөдөх,
эсхүл хэлний угийг үрж хэхрүүлэхэд гүзээнд хурсан хий багасдаг.
3.13. Малын шээс хаагдах
Голдуу үхэр, хонь, ямаа, тэмээний шээс, ялангуяа эр малынх илүү хаагдана. Шээс
нь хаагдсан хонь байн байн хэвтэж, босон хий майлан дүлж зовиурилна. Хүндэрсэн үед
бөгсөөрөө савж, унан босч чадахаа больж, яраглаж хэвтэнэ. Халуурна. Зарим үед шээс
савирч, давсагны орчноор хаван үүснэ. Ямааны шээс хаагдахад сүүлээ сөхөж, дүлэх, майлах,
орилох, бөгсөөрөө унах шинж илэрнэ.
Засал: Малын шээс чив орчинд хаагдсан бол ил мэдэгдэх хаван үүсдэггүй. Гэвч
чивийг нарийн зөөлөн юмаар бургуйдах буюу эсвэл чивний гадна талаар халуун жин тавьж,
илж, шувтрах аргаар бөглөөг гаргаж болно. Шээс хаагдсан малд савантай ус уулгавал сайн.
Саванг усанд уусган цийдэм маягтай болгоод бод малд архины лонхоор нэг, бог малд дунд
шаазангаар хоёр удаа уулгана. Цахилдагны үндэс, тарваган шийр, алирс, ямаан арцны аль
байгааг усанд
буцалгаж, уулгана. Зарим үед бог малын амыг барьж, амь тэмцүүлэн байж шээлгэдэг. Бод
малын хошногоор гараа хийж суйлан давсгийг барилах, илэх аргаар шээлгэнэ. Хас, борвины
ороолт судсыг ханана.
Гүзээний дүүрэнгийн үед хий гаргах
зориулалт бүхий гүзээ цоолох гуурсан
цоолтуур. Трокар гэнэ.
Гүзээний дүүрэнгийн үед үхэрт гүзээ
хатгах баримжааны байдал

17. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-17-
3.14. Мал түүдэгдэх (цанхтах)
Голдуу өсвөр насны хонь, ямаа хааяа торомны гүзээ, гэдэс хийгээр дүүрч, босч хэвтэн,
тарайж унах, тогтвор алдаж яраглаж, амь тэмцэн өнхөрч унах зэргээр удалгүй үхнэ. Үүнийг
мал цанхтах буюу түүдэгдэх гэнэ. Малыг өл тэжээл муутай байлгахад, бэлчээрээс дулаан
байранд оруулахад түүдэгддэг. Голдуу хурга түүдэгдэх бөгөөд хоёр талаараа ээлжлэн олон
дахин босч, ойчин түүдэг мэт өнхөрч унана.
Засал: Түүдэгдсэн малыг гэнэт үргээж, цочоодог. Эсвэл сүүлний торгон үзүүрийн үеийг,
юмаар чанга хавчиж, өвтгөдөг ба малчид шүдээрээ хазаж өвтгөдөг байв. Сүүлний үзүүрийг
тас хазах ба огтлох нь хүний эрүүл ахуй, ариун цэврийн шаардлагад нийцэхгүй тул бахиар
хавчих нь илүү дээр нь мал эмнэлгийн сургалтын явцад ажиглагдаж байлаа. Тэмээг хэвтүүлж
богочлоод, сүүлнээс нь 2-3 удаа хүчтэй дугтрана.
3.15. Хонины хамар тагжрах
Говь нутагт их гантай, хур бороо ороогүй жил хонины хамарт нарийн тоос, шороо чихэж
амьсгаа авахад түвэгтэй болж хамар нь шуухитнана. Засал: Малын хамраар их давстай хар
цай цутгаж өгөх, нарийн модоор болгоомжтой гудрах аргаар хамрын тагжрааг гаргана.
3.16. Хонь, тэмээ шивээтэх (бөөдийтөх)
Манай орны хээрийн ба тал хээрийн бүсэд нохой шивээ, шивээт хялгана их ургасан
бэлчээрт байсан мал шивээтэх нь их. Ялангуяа хонь, ямаа, тэмээ шивээтдэг. Говьд эрт бороо
орж дараа нь гандвал шивээ их ургаж хатсанаас шалтгаалж мал шивээтнэ. Шивээт хялгана
их гарсан жил хонь, тэмээ шивээтэж өвчилнө. Боловсорч гүйцсэн шивээ хонь, хурганы хүзүү,
хонго, хэвлийн гэдсэнд асаж, улмаар арьс, маханд шивж гэмтээнэ. Арьс маханд шивсэн
шивээ мах
булчингийн хөдөлгөөнөөр улам бүр гүн рүү шигдэж яргана. Шивээтсэн хонь, хурга турж эцэн,
хөлийн салаа, шивэрт шивсэн бол доголно. Хоолойд шивэхэд юм идэж чадахгүй болдог.
Тэмээнд шивээ голдуу хоолой, багалзуур руу шивж гэмтээх бөгөөд улмаар цоорч, идээ бээр
гоожино. Багалзуурт шарх үүсч гэмтээснээс
тэжээл идэж чадахгүй болж, тэмээ турж эцэх
нь хурдасна.
Засал: Юуны түрүүн шивээтэй бэлчээрээс
хурдан нүүж, холдоно. Бэлчээр сэлгэхийн хамт
шивээтсэн хонь бүрийг барьж үс ноос арьс,
маханд шигдсэн шивээг түүж авна. Шивээнээс
болж доголсон бол хөл туурайны завсрын
шивээг түүж үс ноосыг нь хайчилбал зохино.
Тэмээний багалзуурын шивээг авч, шархыг
эмчилнэ.
Сэргийлэх: Шивээ ихтэй жилд сэргийлэх
арга хэмжээг авна. Шивээ ихтэй өвсийг ядарч
доройтсон мал төлд өгөхөөр хэрчиж дэвтээн
бэлтгэсний дараа малд өгөх хэрэгтэй. Шивээтэй бэлчээрт хялгана шивээлж байх үед олон
үхэр бэлчээх, адуу туучуулах аргыг хэрэглэдэг. Хялганын шивээ толгойлохтой зэрэгцүүлэн
өвсийг хадвал шивээ ургаж амжаагүй байдаг ул шивээтэхээс сэргийлдэг сайн арга болдог.
Намар хялгана хатах үеэр шивээгүй бэлчээрт нутаг сэлгэх нь чухал. Шивээт хялгана
цэцэглэж байгаа үед уг бэлчээрээр олон адууг тууж өнгөрүүлбэл хялганы цэцэг унаж үр
тогтохгүй бол мал шивээтэх нь бага. Мөн бэлчээрийн ургамал буюу шивээ хагдарсан үедээ
бэлчээрээр адуу, үхэр тууж хөлөөр нь шивээг унагаах нь зөв арга юм.
Улаанбаатар хотын нэгэн байгууллагын
хонины арьсанд шивсэн шивээ

18. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-18-
ДӨРӨВ. ОРЧНООС ШАЛТГААЛАХ ӨВЧИН, ЭМГЭГ
4.1. Иод дутлын эмгэг
Иодын дутал бүхий малд тохиолддог архаг өвчин бөгөөд малын ашиг шим буурах,
өсөлт хөгжилт саатах, бамбай булчирхайн хэмжээ, үүрэг ажиллагаа нь өөрчлөгдөх байдлаар
илэрдэг. Энэ өвчнөөр бүх төрлийн мал өвчлөх бөгөөд хамгийн мэдрэмтгий нь ямаа, хонь,
үхэр, тэмээ юм. Мөн ишиг, хурга, тугал, ботго болон өсвөр насны мал илүү өвчлөмтгий байдаг.
Иод дутлаар өвчилсөн малын сүүний гарц 5-15%, ноолуурын гарц 15% буурч, нийт
төлийн 25-50%-д үхсэн төл гарна. Үүнд эдийн засгийн тооцоо хийж үзвэл: 1 монгол үнээнээс
саалийн хугацаанд 900 л сүү авна гэж тооцвол үүний 15% буюу 135 л сүү алдана. 1 л сүү
зах зээлийн ханшаар 1000 төгрөг гэвэл 135000 төгрөг алдана. 1 нас гүйцсэн ямаанаас 1.5 кг
ноолуур авна гэж тооцвол үүний 15% буюу 200 г ноолуур алдана. 1 кг ноолуурын зах зээлийн
ханш 55000 төгрөг гэж үзвэл 11000 төгрөг алдана. Үүний дээр үхсэн төл, сувайралтаас үүдэн
гарах хохирлын хэмжээг тооцон үзвэл 1 жилд зөвхөн иод дутлын өвчний улмаас хэдэн арван
сая төгрөгний хохирол амсана.
4.2. Яс сөнөрөх
Энэ өвчнөөр
өвчилсөн үхрийн
шилбэний яс нарийсах,
урьд хоёр хөл нь өвдөг,
богтосны үеэр ойртон
цээжин бие нь хавчийх,
явахдаа гуйван улмаар
босож чадахгүй олон
хоногоор хэвтэх хавирга,
сээр, нурууны сэртэн
зэрэг захын байршилтай
яснууд зөөлрөх зэрэг онцлох шинжүүд илэрнэ. Яс сөнөрөх өвчнөөр өвчилсөн үнээний сүүний
гарц 45-90% хүртэл буурч, том малын 15-45% нь хорогддог байна. Үүнд эдийн засгийн тооцоо
хийж үзвэл: 1 монгол үнээнээс саалийн хугацаанд 900л сүү авна гэж тооцвол үүний 90% буюу
810л сүү алдана. 1 л сүү зах зээлийн ханшаар 1000 төгрөг гэвэл 810 000 төгрөг алдана. Том
малын 45%-ийн хорогдолыг тооцон үзвэл 1 жилд зөвхөн яс сөнөрөх өвчний улмаас хэдэн
арван сая төгрөгний хохиролыг амсана.
Иод дутлаас шалтгаалан бамбай булчирхай нь томорч
бахуутсан нь

19. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-19-
4.3. Хар араатах
Бүх төрлийн мал,
амьтан өвчилнө. Ялангуяа
хонь, үхэр, тэмээ өвчлөмтгий.
Хар араатах өвчний илрэл
шүдэлж байгаа шүдлэн,
хязаалан, соёолон малд
тодорхой илэрнэ.
Уг өвчний улмаас махан ашиг
шим 35-65% хүртэл буурч, мал
турж эцнэ. Махан ашиг шимийн бууралтанд эдийн засгийн тооцоо хийж үзвэл нас гүйцсэн
1монгол үхэр 300кг гэж тооцвол үүний 65% буюу 195кг махны алдагдал үүсэх бөгөөд зах
зээлийн ханшаар 1кг үхрийн мах 7500 төгрөг гэж үзвэл 1 462 500 төгрөг алданги хүлээнэ.
4.4. Оронги
Зэс дуталд хонь
мэдрэмтгий бөгөөд ихэвчлэн
хээлтэй хонь, нялх болон
хөрвө хурга илүү өртөмхий.
Бүдүүн хонинд турах, цус
багадах, сүү нь татрах,
үс, ноосны ургалт муудах,
хээл хаях, өвчин архагшсан
үед нохой шиг хойд 2 хөл
дээрээ оцойж суух шинж
тэмдэг илэрнэ. Хурганд цочмогоор саа үүсэх, мэдээ алдах, эхийгээ хөхөж чадахаа болих, хөл
дээрээ зогсож чадахгүй, хөдөлгөөний тэнцвэрээ алдах, хүзүүний бүлчин хажуу тийшээ татах
зэрэг шинж тэмдэгүүд илрэх ба гол шинж нь хөдөлгөөний тэнцвэрээ алдах юм. Энэ өвчнөөр
өвчилсөн хонины сүүний гарц 2%, ноосны гарц 15% буурах ба хээлтэй малд хээл хаялт 25%,
хээл цуцралт 15%-д тохиолдож, нийт гарсан төлийн 50% хорогдоно.
4.5. Цахиуртах ба тоосжих эмгэг
Цөлжилт, хуурайшилт ихээр явагдсан, уул уурхайн хайгуул, олборлолт, үйлдвэрлэл
явуулж буй бүс нутгийн хүн, малд хамгийн түгээмэл тохиолдоно. Манай орны Орхон
Сэлэнгийн сав нутаг Төмөртэйн төмрийн хүдэр, Эрдэнэтийн уулын баяжуулах үйлдвэр,
Оюутолгой, Таван толгой, Шивээ хүрэн, Хөшөөт, Хотгорын нүүрсний орд гэх мэт томоохон уул
уурхайн бүс нутагт энэ өвчин түгээмэл тархалттай байна. Үхэр, хонь, ямаа ихээр турж эцэх,
үсэн бүрхүүл бүрзийж өнгө алдах, хээл хаях, ханиах, хамраас нь усархаг, зарим тохиолдолд
салсархаг шингэн гоожих, амьсгаадах, хөдөлгөөн удаашрах, нүд нуухтах зэрэг эмнэл зүйн

20. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-20-
шинж тэмдгүүд ихэвчлэн өвөл, хаврын тарчиг
улиралд илрэх бөгөөд тугал, бяруу, хурга, ишиг, борлон, шүдлэн болон хөгшин малд эмнэл
зүйн шинж тэмдэг арай давуутай илэрч, зун, намрын дэлгэр цагт ч нүднээс нуух, нулимс
гоожин, хамар, нүдэнд хатуурсан хар тах үргэлжлэн тогтсон байх нь ажиглагдана.
4.6. Хүнд металлаар хордох
Хүн, малын эрүүл мэндийг хордуулах нөлөө бүхий
35 метал байдгаас 23 нь хүнд металлд хамаардаг. Хүнд
үйлдвэрлэл, ялангуяа уурхайн орд газрууд өргөжин тэлж
байгаатай холбоотойгоор байгаль орчин бохирдож, хөдөө
аж ахуйн мал, амьтад хийгээд зэрлэг ан амьтдын эрүүл
мэндэд сөргөөр нөлөөлж тэдгээрийн ашиг шим, дархлааг
бууруулах нөхцөл байна.
4.7. Хар тугалгаар хордох
Хар тугалгаар хүн, мал, амьтан хордох үндсэн эх үүсвэр нь үйлдвэрийн гаралтай хар тугалга
бүхий бүтээгдэхүүн юм. Үүний нэг нь хар тугалган дамжуулагч бүхий хүчлийн болон шүлтийн
хаягдал батарей, аккуммулятор бөгөөд мал, амьтны хар тугалгын хордлогын голлох эх булаг
юм.
4.8. Молибдений хордлого
Хивэгч мал өвчилнө. Баянхонгор аймгийн Богд сум, таана их ургадаг говийн нутгаар
тохиолдоно.Тэжээл боловсруулах эрхтэн тогтолцоо хямарснаас удаан хугацаагаар чацга
алдаж, турна.
4.9. Борын хордлого
Чацга алдсанаас усгүйжих, турах, улмаар үхэлд хүргэж ч болно. Бөөрний гэмтлийн үед
цустай шээнэ. Уушгины үрэвсэл, саажих, татах мэдрэлийн хэв шинжтэй хам илэрнэ. Бор
бөөрөөр гадагшлах бөгөөд бөөрөнд хуримтлагдаж гломеруланефрит үүсгэнэ. Мөн тархинд
хуримтлагдаж гэмтээнэ.
4.10. Хужраар хордох
Хужир, шүүнд хордсон малын амнаас цагаан хөөс, шүлс ихээр гоожиж хордлогын ерөнхий
шинж тэмдэг илэрнэ. Гэдэс, ходоодны салс бүрхүүл улайж, угтвар ходоодны цэлмэнгүүд
түлэгдэж, ховхорч унана.
4.11. Ургамлын хордлого
Хорт ургамал, таана, муудсан тэжээл өвснөөс мал хордоно. Хордсон мал бөөлжих, шилээ

21. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-21-
татах, амнаас нь цагаан хөөс цахрах, гэдэс нь дүүрэх,. нүд улайх, дөрвөн мөч нь татаж,
булчин мах чичирч салганана. Мал тогтворгүй болж унаж, босно. Малд ургамлын хордлого
тохиолдох үед бэлчээрийг ойр ойрхон сольж, хорт ургамалгүй бэлчээрийг сонгох хэрэгтэй.
Засал:
Ямар ч хордлогонд бог малд давстай ус, цагаа, шар сүү өгөх, айраг, сүү зэргийг 500 мл
орчмыг өгч гүйлгүүлж чацга алдуулах нь ашигтай. Зуны улиралд бог мал хордоход гүрээнээс
0.5 мл орчим цус авч дотуур нь шар ус, айраг 0.5-1 литр өгч, хүйтэн усанд шумбуулах, гүзээнд
иллэг хийнэ. Хорт ургамал, таанаар хордсон ямаа бахирах, гэдэс дүүрэх, шүлсээ гоожуулах,
ус тэжээлээс гарах, татаж унах, улаанаар шээх, амьсгаадах шинж тэмдэг үзүүлнэ. Тариурын
нарийн зүүгээр зөв талын сүвээний хавирганы араар хатгаж гүзээний хийг гаргана. Чих,
хамрыг сэтлэх буюу гүрээнээс цус авна. Мөн айраг, давстай ус өгнө. Хордсон ямааг хүйтэн
усанд дүрэхэд үр дүнтэй. Хордсон үхэр, адуунд 3 литр орчим савантай ус (сүүтэй цай мэт
болгож) цутгаж өгнө. Мөн усаар толгойг шавших, аарцны шар усыг дотуур өгч чацга алдуулна.
Адууны хэлний үзүүрийг огтлох, үхрийн гүрээнээс цус авах зэргээр засал хийнэ. Адуу таананд
хордож цусаар шээвэл хамрын самсааны судсыг хатгахдаа хамгийн хойт талын сахал үсний
ар дээр нарийн хутгаар нилээд лав ханана.
4.12. Орчноос шалтгаалах буюу нутагшмал эмгэгээс сэргийлэх зөвлөмж
* Малын бие махбодын амьдралын үйл ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай үлэмж
ба бичил язгуур махбодууд тухайн амьтны оршин буй хязгаарлагдмал газар нутгийн хэмжээнд
тэндхийн хөрс, ургамал, усанд агуулагдах хэвийн зохистой хэмжээнээс ихсэх эсвэл дутах,
тэдгээрийн хоорондын зохист харьцаа алдагдсанаас нутагшмал (эндемик) өвчин үүсдэг
тул өвчнөөс сэргийлэх хамгийн хялбар, энгийн арга бол мал сүргийг ойрын болон алсын
оторт гаргаж олон хэв шинжийн хөрс, ургамалтай бэлчээрт хариулах, эрдэс бодисоор баялаг
байгалийн эрдэст эх үүсвэрүүдийг (эрдэст нуур, хужир, шүү, зос, сондор гэх мэт) өргөнөөр
ашиглах, өвөл, хаврын улиралд усаар гачигдуулахгүй байх зэрэг арга хэмжээг хэрэгжүүлбэл
зохино.
* Мал сүргийг халдварт, паразит, халдваргүй өвчнөөс сэргийлэх, эрдсийн дутлыг нөхөх,
улмаар үр төлөрхөг чанар, хээл авалт, тарга хүч, үс, ноос, ноолуур, мах, сүүний гарц зэрэг
ашиг шим нэмэгдүүлэх, торойн цус багадах эмгэгийг эмчлэх сэргийлэхэд эрдэст нуурын ус,
зос, сэндрийг малын эмчийн зөвлөмжийн дагуу хэрэглэх.
* Тухайн нутаг, бэлчээрт тархан байрласан эрдэст эх үүсвэр, зонхилох ба онцлог
шинжтэй хөрс, ургамал, эрдэс нуур, хужир, шүү, гол, горхи, худаг, усны найрлагыг судлуулах,
тэдгээрийгшинжлэхухааныүндэслэлтэйашиглахталаармалынэмчээстусгайланмэргэжлийн
зөвлөгөө, зөвлөмж гаргуулан хэрэглэх.
* Малын нутагшмал өвчнийг эмчлэн сэргийлэхийн тулд мал сүргийг өвөл, хаврын
улиралд мал эмнэлгийн үзлэгт оруулах, эндемик өвчний оношлогоо, тандалт шинжилгээ
хийлгэх, эрдэст эм бэлдмэлийг тарих, эрдэс долооц, эрдсийн найрлагатай нэмэгдэл тэжээлийг
өвөл, хаврын улиралд тогтмол хэрэглэх.
* Уул уурхай, техноген хортой нөлөөллөөс мал, амьтныг хамгаалах, урьдчилан
сэргийлэхийн тулд уул уурхайн хайгуул, олборлолт, үйлдвэрлэлийн бүсэд мал сүргийг
оруулахыг чанд хорих, тэдгээрийн бохир, хаягдал уснаас мал сүргийг услахгүй байх,тоос
дэгдэлтийн ид эрчимжлийн үед (хавар, зун, намар) хөнөөлийн бүсээс (салхины дороос)
гаргаж отор нүүдэл хийх, силикоз болон хүнд металлын хордлого илэрсэн малын мах, сүүг
хэрэглэхийг хориглох.
* Технопат гаралтай эндемик эмгэгээс мал сүргийг сэргийлэхийн тулд уул уурхайн тоос,
хаягдлын нөлөөлөлд автагдсан газар нутаг, бэлчээрийн хөрс, ус, ургамлын байгаль орчны

22. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-22-
бохирдлыг хянуулах, үнэлгээ өгүүлэх, судалгаа шинжилгээ хийлгэх, түүний хор хөнөөлийн
тархалтыг хязгаарлах, бууруулах, арилгах, нөхөн сэргээх ажлыг мэргэжлийн байгууллагын
хяналтанд байлгах зэрэг болно.
ТАВ. МАЛЫН НӨХӨН ҮРЖИХҮЙН ЭМГЭГ
Малын үржлийн эрхтэн тогтолцооны өвчин, эмгэг нь малын тоо толгойг өсгөн
үржүүлэхэд саад болж буй хүчин зүйлийн нэг юм. Малын үржлийн эртний эмгэгийн улмаас
үүсдэг үргүйдэл нь мал аж ахуйд асар их эдийн засгийн хохирлыг учруулдаг байна. Тийм
учраас үргүйдэл сувайралтаас сэргийлэхийн тулд үржлийн эрхтний бүх төрлийн эмгэгийг
цаг алдалгүй оношлон эмчилж, малын нөхөн үржих үйл ажиллагааг алдагдуулахгүй байх нь
чухал юм.

23. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-23-
5.1. Малын үржлийн эрхтний өвчин, эмгэг
5.2. Манай оронд зонхилон тохиолддог малын үржлийн эрхтний өвчин, эмгэг
Дээрх өвчин эмгэгүүд нь өөр өөр шинж тэмдэг, шалтгаантай бөгөөд эмчлэх арга зам ялгаатай
тул зөвхөн малын эмчид хандан эрт оношилж, эмчилснээр малын нөхөн үржихүйн чадвар
алдагдахаас урьдчилан сэргийлж, хугацаанд нь хээлтүүлэгт оруулж төл болон сүү, сааль
авах боломжийг бүрдүүлнэ.

24. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-24-
ЗУРГАА. ТӨЛИЙН ӨВЧНИЙ ТУХАЙ ОЙЛГОЛТ
6.1. Төллөх мал бэрхтэх
Малын зохих цаг хугацаандаа төллөж чадахгүй
сунжрах, хүндрэх, төл нь гарахгүй болохыг бэрхтэх гэнэ.
Хээлийн ус цухуйснаас хойш 30-40 минутанд төл нь
гарвал хэвийн хугацаанд төл гарлаа гэж үзнэ. Үүнээс
удвал төллөлт удааширлаа гэнэ. Төл урд хоёр хөл дээрээ
толгойгоо тавьсан маягтай цухуйх нь хамгийн зөв байрлал
гэдэг.
Хээлтэй малыг хад чулуу ихтэй, бартаатай, хэвгий
газарт хариулах, унаж өеөдүүлэх, хээлдэж ядрах үед
хээлийн байдал өөрчлөгдөн гэмтэж улмаар төрж чадахгүй
болно.
Засал: Бэрхтсэн
бог малын хойд хоёр
хөлнөөс нэг хүн, урд
хөлөөс нөгөө хүн тус тус барьж өехийгөөр дээш харуулан
хэд хэдэн удаа хөлбөрүүлэн хээлийн байрлалыг засна.
Чингэхдээ хонийг хөлбөрүүлэх үед хойд хоёр хөлөөс
барьсан хүн хонины бөгсөн биеийг өргөж, хэд хэдэн удаа
зөөлөн сугсрана. Бог мал бэрхтвээс ууц, цавь орчинд
хүйтэн жин тавина. Бэрхтэлт хүндэрсэн бол гараа
тослох, савандах зэргээр гулгамтгай болгоод бог, бод
малын баян савруу оруулж, суйлан төлийн байрлалыг
засаж зөв байрлалд оруулна.
Малын дүлэх үеийг тааруулан төлийг зөөлөн татаж
гаргана.
Хэрэв хээлийн байрлалыг засаж
болохгүй болсон, хээл хөөж томорсон,
ялзарсан байвал дотор нь эвдэж, үе
мөчөөр нь гаргаж авна. Хээл гарсны
дарааэхмалхалуурвалцагаанмөөгний
шөл, хөх дэгдний ханд уулгана.
6.2. Төлийн амьсгал бүтэх
Төллөж байгаа мал бэрхтэх,
төл эхийн хэвэлд буруу байрлах,
хээлийн ус эрт гарах, төрж чадахгүй тамирдаж, сунжрах зэрэг шалтгаанаар төл гарах үедээ
бүтнэ.
Засал: Хүндрэлтэй, сунжирч гарсан, татаж гаргасан төлийн хамар амны салс салайг түргэн
арилгаж хошуу, хамрыг гараар шувтран шингэнийг шавхарна. Үүний хамт ам, хамар, чих рүү
нь хүчтэй үлээж цочроон, амьсгалыг авхуулна. Мөн төлийн цээжийг тэнийлгэх, хавчийлгах
үйлдлийг ээлжлэн хийж амьсгалуулна. Бүтсэн төлийн толгой руу усаар цацаж, амьсгалуулна.
Малын хээлийн ус болон шээст
бүрхүүлийн цухуйсан байгаа нь
Төлийн урд хөл толгой цухуйж
байгаа нь
Төллөлт хүндрэн бэрхтэхэд эх
малыг хөрвөөлгөж буй нь

25. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-25-
6.3. Зунгаг саатах
Эхийнхээ гал уургийг хагас дутуу хөхсөн, огт хөхөөгүй байх зэрэг шалтгаанаас болж
нялх унага, хурга, тугалын хар зунгаг түгжрэн, саатах явдал байдаг. Ялангуяа унаганы зунгаг
саатах явдал олонтоо гарна. Зунгаг саатсан төл хэвтэмгий болж, бэгцийж зогсохоос гадна
бие нь суларч сүүлээ хөдөлгөх, хий дүлэх шинжтэйгээр хэвтэж, босно.
Засал: Нэг шанага хярмалсан сүүнд (үнээний) шүдэнзний хайрцагны талын хэмжээтэй
барааны саванг жижиглэн зорж, хийгээд дээр нь хоолны халбага шар тос нэмнэ. Үүнийг
халаагаад саванг сайтар уусгаж, тосыг хайлуулна. Унаганы бөгсийг өргөж, хошногоор нь
саван тосны уусмалыг гүц, жижиг данхны цорго, эсвэл нарийн гуурсаар хийж бургуйдна. Мөн
эхийн сүүгээр бургуй тавьж болно. Түгжирсэн зунгагийг хуруугаар эвтэйхэн төнхөн ухаж авна.
Олон уулзах дээр бүлээн жин тавина.
6.4. Ботгоны зунгаг саатах
Эхээс гарсан нялх ботгоны зунгаг гарахыг чацархайлах гэдэг. Харин эхний хэдэн
хоногт зунгаг гарахгүй саатах, түгжрэхийг ээрэх гэнэ. Ботго бүрийн зунгагийг сайн гаргахын
тулд эхэд нь амлуулж хөхүүлэхийн өмнө шар тостой, давстай хар цайгаар угжина. Түүнчлэн
эхийн дэлэн хөхийг давстай хар цайгаар угааж дараа нь хөхний бөглөөсийг гаргавал зохино.
Ингэж чадвал ботгоны зунгаг 1-2 хоногт багтан бүрэн чацархайлна. Хэрэв ботго зохих
цагтаа зунгагаа гаргахгүй бол ээрэх өвчин болно. Ээрсэн ботгоны үсний өнгө зүс муудаж,
нүд нуухтан, хэвтэмгий болж, эхээ хөхөх дургүй болж, байн байн хий дүлж, бие нь улам бүр
сулран доройтно.
Засал: Ботгоны хошногоор хөндий гуурс оруулж, булээн савантай усаар бургуйдан бөгсөн
биеийг зайлж хөдөлгөнө. Мөн нарийн савх, хуруугаар өтгөн зунгагийг авна. Шар тостой,
давстай хар цай уулгана. Зунгагийг бүрэн гаргасны дараа ботгоо эхэд нь бага багаар хөхүүлнэ.
6.5. Шар уураг зангирах
Нялх хурга, ишиг, тугалын ходоодонд хөхсөн уураг, сүү бөөгнөрөн хатуурахыг уураг
зангирах гэнэ. Зангирсан уураг нь боловсорч, шингэдэггүй учир өвчин болно. Нялх төл даарч,
бээрэх болон эхээ хэт их хөхсөнөөс уураг зангирна. Ходоодыг хэвлийн гаднаас барьж үзэхэд
бөөрөнхийдүү хатуу зүйл байгаа нь мэдэгдэнэ. Ийм төл эхээ хөхөхгүй болж, өнхөрч ойчин
гэдсээ ажиглаж харна. Мөн цовхрох, бэгцийж зогсох, зарим үед чацга алдах, зовиурлах,
яраглах, хэвтэх, босох, хар шүлс гоожуулах, хошуу хөрөх зэрэг шинжээр бие суларч байгааг
ажиглаж болно.
Засал: Төлийн ходоодонд байгаа зангирсан уургийг гаднаас нь барьж, зөөлөн имрэх, чимхэх
замаар няцалж, жижиг болгож, хэвлийд халуун жин тавих буюу төлийг гэдэс талаар галд
ээнэ. Энэ заслыг маш зөөлөн болгоомжтой хийх бөгөөд өвтгөж болохгүй. Мөн халаасан шар
тос нэг балга хиртэй уулгана. Сүүнд иодын ханд 5-8 дусал нэмж уулгана.
6.6. Хурга, ишигний эрээн уушги өвчин
Хурга, ишиг бусад малын төлийг цочир дааруулах, жавар салхинд цохиулах, хүйтэн
бороо хуранд осгоох, дулаан байрнаас хүйтэнд гаргах зэргээр халуун хүйтний эрс солигдолд
оруулах, тоос, шар бууц ихтэй хот, хашаа хороонд байлгах, чийгтэй хүйтэн өтөг, шинхэг ихтэй
пүнз, байранд удаан байлгахад уушги өвчлөн, бие сулран, зарим үед халуурна. Нус, нуух
гоожин зовиурьтай амьсгалж, эхээ хөхөхөө больж, ханиалгана.
Засал: Адууны хөх, халтар хомоолын үнсийг бүлээн усаар зуурч, суга орчинд нь халуун жин
тавина. Нохойн хошуу, нарс, хусны шилмүүс, морин ба хонин ширгоолжны ханд уулгана.
Цэнхэр дэгд хандалж өгнө. Чихэр өвс, ганга өвс, лидэр, царван, агь буцалгаж уулгана. Бодын
төлийн хааны судсыг ханана. Царцааны бэлдмэл дотуур өгнө.

26. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-26-
6.7. Төл давхар хүйстэх
Дээр үед төлийн давхар хүйстэх (хүйдэх) нь нэлээд гардаг байсан бололтой. Малын
өвчнийг засах сударт төлийн давхар хүйстэх өвчнийг цөөнгүй дурдсан байдаг. Монгол
нүүдэлчдийн төлийн давхар хүйдэх үед хийж байсан эмчилгээний арга нь орчин үеийн
шинжлэх ухааны мал эмнэлгийн аргатай олон талаар тохирч нийцдэг нь сонирхолтой. Нялх
төлийн хүй үрэвсэх нь байх бөгөөд малчид үүнийг төл “давхар хүйстэй” гарлаа гэнэ. Давхар
хүйстэй төл гэдэг нь хүй, элгийг холбосон цусны судас үрэвсэж байгаа хэрэг юм. Уул судсанд
хавдар орохыг давхар хүйс гэж
Малд тохиолдох осол гэмтэл, халдваргүй өвчин нэрлээд байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ
нялх төлийн хүйний ёзоор нь элэгтэй цусны судсаар холбоотой байдаг. Энэ судас төлийг
эхээс гарсны дараа нойтон үхжилд орон тасрах учиртай. Гэтэл хүйний гадна унжсан үзүүр
бохир зүйлтэй шүргэж, халдвар авснаас хүй үрэвсдэг. Хүй, хүйний ёзоор үрэвсэж, халдвар
цусны судсаа даган элгэнд тархана. Энэ үед элэг, хүйг холбосон судас үрэвсдэг. Үрэвсэл
болж байгаагийн илрэл нь хүй, элэгний хоорондох судас бүдүүрч байгаа. Үүнээс үзвэл давхар
хүйстэх гэдэг нь Хүйний үрэвслийг хэлж байна гэж мэдвэл зохих юм. Давхар хүйстэх, давхар
хүй гэж нэрлэх нь буруу юм.
Төл давхар хүйдэх нь элбэг. Иймд малчид давхар хүйстэй төл гэж үзэн түүнтэй тэмцэх
аргыг малчид нэлээд сайн мэдэж, хэрэглэдэг. Нялх төлийн давхар хүйдэх эмгэгээр тугал,
хурга, ишиг өвчилнө. Эр, охин ялгаагүй өвчилнө. Энэ өвчин нэг гарсан хот айлдаа дахин дахин
гарна. Огт гардаггүй хот айлд цоо шинээр гарна. Шалтгааны хувьд малыг бохир өтөг бууцтай
буюу нойтон, чийг, шавхайтай дэвсгэр дээр төллүүлэхэд төлийн хүй бохирдож, түүний доторх
цусны судас хувилан бүдүүрэх, идээлэхийг малчид давхар хүйс, давхар хүйсдэх гэдэг.
Үүнийг давхар хүйдэх, хүйсний үрэвсэл гэж нэрлэж занших нь зөв юм.
Таних: Хүйний үрэвсэл буюу давхар хүйдэхэд дорх шинж илэрнэ. Нялх төлийн хүйний
үрэвсэл нь орчноосоо бохирдон идээлж, баална. Нялх төлийн хүйний судал хатахгүй нойтон
хэвээр удахын хирээр нялцайж эвгүй үнэртэй болж, идээ бий болно.Төл хөхөхдөө дургүй
болж бээцийж зогсоно. Хэвлий, хүйний орчинд эмзэг, хөндүүр болно. Өвчин хүндэрч рхаг
болох үед хүй хавагнаж, чацга алдана. Төл халуурах, энэ нь хүйний идээ цусанд орж, үжиж
буй хэрэг.
Засал: Төлийн хүйний орчны үсийг хайчлан хар цайгаар угааж, архи шингээсэн хөвөнгөөр
даруулж бооно. Хүйний идээлсэн хэсгийг огтолж хаяна. Хүй, аймхай мөгөөрсний хооронд
хэвлийн цагаан шугамнаас аль нэг хажуу тийш 1-2 см зайд цоройг 2-4 см урт цоолоод цэвэр
махир зэс утсан дэгээгээр элэг-хүйний ёзоорын холбогч судсыг гогодон гаргаж ирээд дан
шөрмөсөөр хоёр боож, боолтны хоорондуур тайрна. Цоройг шөрмөсөөр оёдог. Энэ ажилбарыг
цэвэрхэн хийхэд хүйний үрэвсэл бүрэн эдгэрдэг. Хүйний унжсан үзүүрийн ерөнхий бүрхүүлийн
ирмэгийг эргүүлэн цусны хувилсан нарийн судсыг татаж гаргаад таслан авдаг. Энэ бол хүйний
цагирагны орчинд хэвлийн гадна талд хийж байгаа огтлол болно. Хутга, шөрмөс, зүү гэх мэт
зүйлийг хэрэглэхийн өмнө усанд чанана. Төлийн хүйний үрэвсэл байран маллагааны үед
нэлээд гардаг онцлогтой. Энэ чиглэлийн малын эмчийн мэдээлснээс үзэхэд төлийн хэвлийн
ханыг зүүгээр цоолоод, зүүний үзүүрийг хүйний судаст хатгаж, антибиотик тарих зөвлөмж
бий. Үүнийг малын эмчээр хийлгэвэл үр дүн гарна.
Сэргийлэх: Малын төллөх орчин нь цэвэр байх ёстой. Монгол нүүдэлчид тугалд “бөгтрөх”,
“хөрөөдөх”, хурга, ишгэнд сунгах заслыг сэргийлэх чанартай хийдэг байж.
Үнээг төллөсөн даруйд хэвтэж байхад нь их биеийг дагуулан тугалыг нь нуруугаар налуулан
хэд хэдэн удаа дээш өргөж, доош буулгана. Энэ заслын үед тугалын бөгсөн тал газраас
хөндийрч байх учиртай. Тугалыг хэвлий талаар нь эхийн бие өөд өргөн татаж, нуруун дээгүүр
нь давуулан нөгөө талд буулгах заслыг хэд хэдэн удаа хийнэ. Үүнийг сударт эх дээгүүр нь
хөлбөргөнө гэнэ. Зарим малчид бөгтөргөнө гэдэг. Зарим малчид “хөрөөөдөх” засал гэж
ярьдаг. Хурга ишгийг хойд, урд хоёр хөлийг тус тусад нь нийлүүлэн барьж, суниалгах маягтай
хэд хэдэн удаа сунгаж татдаг. Ажил ихтэй үед хурга ишгийг урд хоёр хөлөөр нь дээш өргөн
биеийн хойд талаар буулгах байдлаар хийж болдог.

27. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-27-
Малын эмч бэлтгэх сургалтын явцад тугалыг бөгтрөх, хурга ишгийг сунгах заслыг
8-10 удаа чармайлттай хийх нь үр дүнтэй байх болно гэж зарим оюутны судалгааны ажил
нотолсныг хэлэх хэрэгтэй байна. Энэ заслуудын үрээр хүйний ёзоор элэгний судас татагдаж
чангаран тасрахад бэлтгэгддэг гэж үзэж болох юм. Мал төллөх үед сул дорой хурга, ишиг
гарах тохиолдол нэг бүрд хийж байгаарай. Үр дүн нь танд ажиглагдана байх. Энэ үйлдлүүдээр
элэг-хүйний судас тасарч, төл хүйдэхгүй болдог. Үүнийг монгол нүүдэлчид давхар хүйдэхээс
сэргийлэх хөрөөдөх засал, сунгах арга гэнэ. Сэргийлэх хүрээнд малчин хүний мэдэж байвал
зохих нэг зүйл бол нялх төлийн хүйг иодын хандны уусмалд дүрж халдваргүйжүүлэх явдал
болно.
6.8. Нялх төлийн гуриг
Нялх төл эхийн хэвлийд
байхдаа шимт бодис дутсанаас, зарим
зохисгүй хүчин зүйлс, тааламжгүй
нөхцөл нөлөөлснөөс физиологийн
бойжил гүйцээгүй, өөрөөр хэлбэл
зарим эрхтэний ажиллах чадвар сул
байхыг мал эмнэлэгт амьдрах чадвар
сул гэнэ. Дорой, ядруу төлийг малчид
гуриг гэнэ.
Ер нь эхээс гарч байгаа нялх
төлийг хэвийн буюу торниун, гуриг
буюу амьдрах чадвараар сул гэж хоёр
хуваана. Торниун төл ердийн байдлаар
өсөн хөгжиж чаддаг. Барагтай л бол
өвчлөхгүй. Харин эхээс гарахдаа
төлийн эрхтэнүүд нь үйл ажиллагааны
хувьд хөгжлийн зохих хэмжээнд хүрээгүй,
ажиллах чадвараар муу байвал түүнийг
гуриг гэдэг.
Монгол хонины 10 хувь нь гуриг
төл гаргадаг. Энэ бол цөөн биш төл
бөгөөд дунд зэргийн 10 сумын малтай
тэнцэх тоон утга. Юунаас болж гуриг төл
гарах вэ?
Нэгд, төрөл (цус) ойртсоноос гуриг төл
гардаг. Мал төллөх үед богино эрүүтэй,
тагнай цоорхой, хоёр толгойтой төл
гарах нь ховор боловч байдаг. Энэ нь
төрөл ойртсоны шинж. Хоёрт, хээл тээх
хугацаанд, ялангуяа төллөх дөхсөн эх
малд тэжээл дутах, өлөн зэлмүүн байх,
тураалд оруулах, шимт бодисоор хомсдох
зэргээс хамааран гуриг төл эхээс төрдөг.
Гуравт, бэлчээрийн мал төллөх улирлын ид
үе буюу өвөл, хаврын цагт хэд хэдэн хоногоор цас орох, шуурга тавих нь бий. Ийм үед малчид
малаа бэлчээрт гаргадаггүй. Цаг агаарын таагүй үед бэлчээрт гараагүй мал өлссөнөөс
болж олон мал төллөдөг. Тухайн үед гарсан төл голдуу гуриг байна. Өөрөөр хэлбэл, төллөх
хугацаанаас өмнө гарч байгаа төл гуриг байх онцлогтой. Гуриг төлийг таних боломж байна
уу? Гуриг төл эхээс гарахдаа бүтдэг. Бүтвэл тусална. Хиймэл амьсгалуулалт хийнэ.
Эхээс гарсны дараа төл толгойгоо өндийлгөх, хөл дээрээ босох, тэнцвэрээ олох, хөдөлж
явах зэрэг нь удаан, болхи, хөдөлгөөний идэвх сул, туниа муутай, биеийн мэдрэмж сайн
биш, эхийгээ хөхөхдөө дурамжхан, зарим үед хөхөх, залгих рефлекс хөгжөөгүй байдаг. Тийм
төлийн үс нь эвэрч хатахдаа удаан, амархан даарч чичрэх, эхдээ дасаж ижилсэхдээ удаан,
Төл эхээс гарсны дараа толгойгоо дааж байхнь
торниун болохыг, эх нь хургандаа сүжирч долоох нь
торниун төлтэйгийн хэмжүүр болох нь

28. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-28-
эхийгээ дагаж олохдоо муу байдаг. Нялх төлд
илэрдэг нэг гол шинж бол цочих чанар юм.
Эх мал төллөсний дараа хургаа долоохдоо
байнга тойрон хургасдаг. Энэ үед хурганы
харааны
мэдрэлд гэрэл, сүүдэр ээлжлэн тусна.
Сүүдэр өнгөрөөд гэрэл тусахад хурга цочин
ухасхийдэг. Энэ ухасхийх хөдөлгөөн босох,
тэнцвэрээ олох эхлэл болдог юм.
Мал төллөх үед төлийн толгой урд хоёр хөл
дээрээ байрласан мэт байх нь зөв тул төрөх
үйл хялбар байна. Үүнийг сайн ажиглавал
гэрлийг сайн мэдэрч байгаа төл бойжлоор
сайн байдаг. Сайн цочиж байгаа төл торниун
буйгаа харуулдаг гэж үзнэ.
Торниун төл эхээ хөхөхөөс бусад цагт
гүн унтаж чаддаг. Гэтэл гуриг төл тайван
бөх унтаж чадахгүй, түргэн түргэн сэрдэг.
Магадгүй ижил насны төл нь унтаж байхад
унтахгүй гуйвганаж яваад торниун төлийн
дээр гараад унтдаг. Зарим үед торниун төл
дарагддаг нь чухамдаа гуригтай холбоотой.
Амьдрах чадвараар сул төл амархан өвчлөх
боловч арчилгаа, тэжээллэгийг сайжруулсан
нөхцөлд байлган эмчилбэл түргэн торнино.
Энэ мэт гуриг төлийг эхээс гарсан даруйд
ажиглаж чадвал таних боломжтой. Эмчлэх,
сэргийлэх арга хэмжээ: Гуриг төл бүрийн
эхээс гарах үйл нь саатаж эхлэх тул төлийг
эх барьж авахаас эхлэн анхаарч хэрэгжүүлэх
нь чухал болдог.
Гуриг төл өвчлөн хорогдож болзошгүй байдаг тул байнга анхаарч өвчлөхөөс сэргийлэх арга
хэмжээг авч байх нь чухал. Гуриг төлийн эхийг тэнхрүүлэх, жилбэ муутай бол сүү оруулах
зэргээр сайн арчилбал зохино. Гуриг төлийг бойжуулахад доор дурдсан зүйлсийг онцгой
анхаарна. Үүнд:
1. Төлийг өөр эхэд хөхүүлэхдээ гагцхүү анхны уураг хөхүүлнэ.
2. Төлийг дааруулж болохгүй
3. Эх нь дэлэнгийн үрэвсэлтэй бол төлийг нь хөхүүлж болохгүй.
4. Чанар муутай уураг сүүгээр амлуулах, хувин савнаас уулгах, цутгаж өгч болохгүй.
5. Өлсгөх, цатгахын аль аль нь осолтойг мартаж болохгүй.
6. Эхээс гарсны дараах гурав хоногт саахартай шингэн уулгах тусгүй.
7. Ходоодны шүүсийг зөвхан чацга алдсан үед хэрэглэнэ.
8. Сул дорой төлийг торниун төлөөс тусгайд нь бойжуулна.
Нялх төлийн амьдрал эхээс хамааралтай. Иймд эхийг анхаарах нь чухал. Эхийг
төллөсөн даруйд давстай ус өгч усны хангамжийг сайжруулах. Цаашид сайн чанарын өвс,
хужир, давс тогтмол өгч байх. Жилбэ муутай эхэд шар будаатай өтгөн хар цай уулгах зэргээр
сүү оруулах. Гуриг төлийн үйл ажиллагааны байдал сул тул орчны ердийн нөхцөлд ч малд
тохиолдох осол гэмтэл, халдваргүй өвчин гэсэн өвчилж болох тул түүнээс сэргийлэх зорилгоор
Гуриг төлийн эрүүл мэндийг өдөрт 2-3 удаа ажиж шинжинэ.
•Шинжилж, шинжих зүйлс нь
Малыг төллөсний дараа хөхний бөглөөсийг
гаргах чухал.

29. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-29-
•Эхээ хөхөж байгаа эсэхийг
•Нүдний харц, сормуусны байдал, хөдөлгөөний идэвхээр сэргэлэн эсэхийг
•Даарч, чичэрч, хошуу, хөл, мөчнүүд хөрч байгаа эсэхийг
•Ходоодонд зангирсан уураг байгаа эсэхийг
•Шээс хаагдсан эсэхийг
•Зунгаг саатсан эсэхийг
•Чацга алдах, номой болох зэргээр өвчилж байгаа эсэхийг
•Хүйний судлын ёзоор хатсан эсэхийг
•Эдгээрийг ажиглаж, өвчилж байгаа шинж илэрвэл эмчилнэ.
•Гуриг төлийг тордож сувилах, арчилгааны сайн нөхцөлд байлгах:
•Төрөлт саатах янзтай бол эхээс гарахад нь туслан эх барьж авах ба чих, хамар руу
үлээж, салс шингэнийг арилгана.
•Бүтсэн шинж илэрвэл зохиомол амьсгалуулалт хийнэ.
•Сүрэл, даавуу, өвсөөр биеийг нь арчиж үсийг түргэн эврээж хатаана.
•Хүйний судлын үзүүрийг ариутгах уусмалтай саванд дүрж халдваргүйжүүлнэ.
•Хүйний судлаар цус дусалбал хүйг бооно.
•Төлийг элгэвчилж, нэмнэнэ. Дулаан байранд байлгана. Даарч чичирвэл галд ээх,
халуун жин тавих, хучих зэргээр дулаацуулна.
•Босох, тэнцвэрээ олох, явах, эхийн хөхийг олох, хөхөхөд нь тусална.
•Эхэд нь ойр ойрхон хөхүүлнэ. Хөхүүлэхэд их цатгаж болохгүй, албадан
хөхүүлэх, сүү цутгаж өгч болохгүй.
•Эх нь жилбэгүй бол хиймэл уураг сүү бэлтгэн төлд уулгаж болдог.
•Мал эмнэлэгт эхийн нь цусыг гуриг төлд тарих зөвлөмж бий.
Цусыг антибиотиктой хольж хэрэглэнэ. 50 мл нэрмэл усаар 250 мянган нэгж пенициллин
найруулаад дээр нь эхийн буюу өөр малын (нэг зүйлийн) цус 250 мл-ийг авч сайтар холино.
Уул цусны уусмалаас 40-50 мл-ийг тугалын булчинд тарьж, үлдсэн хэсгийг дотуур уулгана.
Энэ бэлдмэлийг хурга, ишигний булчинд 4-8 мл-ийг тарьж болно. Маш цэвэр нөхцөлд ажиллах
хэрэгтэй. Ийм засалч хүнийг харж, дагаж сураарай. Гуриг хурганд гаммаглобулиныг уулгах,
булчинд тарина. Гуриг төлийг борог тэжээлд эрт оруулах зорилгоор хурга, ишиг, тугалыг 4-6
хоногтойд том малын сэвсний шингэн, хивэгдэсний шингэнийг цайны халбагаар 2-4 өдөр
дараалан уулгана. Ногоон өвсний навч, цэцэгний үйрмэгийг бүлээн усанд хандалж, уулгана.
Дэвтээсэн өвсийг идүүлнэ.
6.9. Төл нарших
Унага, тугал болон богийн төлийг халуун
наранд удаанаар уяатай, хашаатай
байлгахад зоо, нуруу ялангуяа толгойноосоо
их халах, цангах үед үүсэх эмгэгийг нарших
гэнэ. Наршсан унага (уяаны) гэнэт зэлэн
дээрээ үсэрч ойчдог ба босох үедээ гуйваж
салгалдаг. Хүндэрсэн үедээ босож ч чадахгүй
болж, нүд нь улайж, шүд нь зуурдаг. Ботго
нарших үедээ тарайн хэвтэж, толгойгоор
газар саван бие нь хөлөрч, чичирнэ.Тугал,
хурга, ишиг нарших нь ховор байдаг.
Засал: Наршсан төлд халуун, бүлээн хярам цутгаж өгөөд эхийг дагуулж (хөхүүлж), чийгтэй
сэрүүн сүүдэртэй газарт байлгана. Гол, горхи, нуурын эрэг орчинд чийг аниртуулан байлгавал
сайн. Хэрэв ам зуурсан бол түүнийг тавиулж, шингэн юм уулгаад гүрээний судаснаас цус
авна. Тугалыг уяж арчлах нь наршаа дагуулдаг. Төлийг наршихаас хамгаалахын тулд их нар
шарсан үед төлийг сүүдрэвчинд байлгах, эхэд олон хөхүүлэх, олон услах, унаганы зэлийг
өндөрлөг салхитай газар татах, уяатай унаганы зоо нурууруу ус цацаж шүрших, уяатай
ботгоны толгой зулайд сүүдрэвч, зулайвч өмсгөх зэрэг арга хэмжээ авна.

30. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-30-
6.10. Хурга, ишиг түгших
Хурга ишиг бүгчим чийгтэй халуун байранд олноороо шахцалдаж байвал биед цус хөөрч,
уушиг хавагнан аахилахыг түгших гэнэ. Ингэж өвчилсөн төл зүрх нь дэлсэж, бүх бие чичрэн,
өнгөц амьсгаадан, хамраас хөөстэй шингэн гарна. Бие суларч үлбийнэ.
Засал: Сэрүүн байранд цөөнөөр оруулж сийрэг байлгана. Өдөрт гадаа задгай агаарт гаргана.
Тарваганы хатсан цөсийг хэлэнд түрхэнэ. Хааны судас, хамрын сиймхийг хатгана.
6.11. Төлийн бохироо (маяа, домбо)
Энэ өвчин нь эцэж, турсан малаас гарсан, эсвэл эхээс гарахдаа бэрхтэж, удаж,
хүндрэлтэй төрсөн ботго, хурганд элбэг тохиолдоно. Ийм төл өвдгөөрөө нугарч, гишгэж босож
чадахгүй, заримдаа сагагаараа гишгэнэ. Үе нь хавантай байна.
Засал: Өвдгөөрөө бохироотой бол үеэ тэнийлгэн зузаан эсгийнд архи шингээн ороогоод
дөрвөн талд нь чиг мод барьж боогоод 5-7 хонуулдаг. Тийм төлийг дулаан хэвтэр бууцанд
байлгах, өвдөг зэрэг үеийг галд ээж, шар тос шингээн илж, барилна. Бохироотой төлийг
бүлээн нурамтай шуудайнд хийж, бүх бие болон хөлний үеийг бүлээцүүлэх нь муугүй засал
болдог гэж Мал .эмнэлгийн хүрээлэнгийн ажилтан Маамхүүгийн Баянмөнх ярьсныг дуулган
тэмдэглэж байна.
6.12.Төл бүрийг мал болгох нь
Малын төлийг бүрэн бойжуулахад анхаарах чухал зүйлүүд байна. Нялх төл гэдэг бол
эхийн уураг сүүгээрээ хооллож байгаа төл юм. Ер нь нялх төл гэдэг бол орчин нөхцөлдөө
дасан зохицох чадвартай болж байгаа амьд биет юм. Энэ утгаараа бол гарснаас хойш
15-20 хоногтой төл гэж үзэх учиртай. Малчин хүн төлдөө орчиндоо дасан зохицох хүртэл
сайн анхаарна. Эх малыг аль болохоор хотондоо төллүүлэхийг хичээх хэрэгтэй. Бэлчээрт
гарсан төлийн 80 хувь нь уушгины өвчнөөр өвчилдөг. Хотондоо гарсан хурга барагтай л бол
өвчлөхгүй. Хурга, ишгийг хурганы уутанд хийгээд хотонд авчирдаг уламжлал байдаг ч гэсэн
аль болохоор хурга, ишгийг уутаар зөөх нь тусгүй. Эх нь голох гээд байдаг. Эх хургаа үнэрээр
нь таньдаг бөгөөд уутны үнэр хургаа танихгүй болгочихдог. Уутны хургыг голсон эхэд авхуулах
гээд цаг, ажил их зарцуулдаг муу уршигтай. Нялх төлийг эхээс гарсан даруйд эхэд нь сайн
долоолгож байх нь чухал.
Нялх төлд эхийн гал уураг нь юугаар ч сольшгүй шим тэжээлт хоол болдог. Төлийг уураг
сүүнд нь сайн цатгах хэрэгтэй. “Уурагандаа цадаагүй хурга төлгөндөө майлна” гэдэг монгол
малчны цэцэн үг бол уураг сүүний ач холбогдлыг ухаарснаа хэлсэн хэрэг. Нялх төлийг эхээс
гарсны дараа хурга, ишгийг 30 минутын дотор амлуулж бай. Эхээс гарснаас хойш цаг алдаж
амласан төл өвчлөнө. Бас харангадаж болзошгүй. Нялх төлийг борог тэжээлд эрт оруулбал
сэнсрэхгүй бойждог. Иймд хэцэнд уясан өвсийг давстай шорвог усаар шүршиж өгөхөд хурга
өвсөө гоочлох дуршил сайжран тэжээлд эрт ордог. Малчин бүр төл бүрийг эрт борог тэжээлд
оруулах нь тун чухал. Торниун төлийн тэнхэл гүйцэхгүй сул гуриг төлийг элгэвчлэх, нэмнэх
зэргээр дулаалбал сайн. Эх мал жилбэ муутай бол төл өлссөнөөс үс ноос идэж бөөнтөж
болно. Үүнээс сэргийлэх гол арга бол иодын спиртийн уусмалаас 8-10 дуслыг 50 мл сүүнд
шингэлэн, өдөрт нэг удаа 7 өдрийн туршид өгөхөд сайн. Нялх төл эхээс сул дорой гарах үед
арчилгаа, маллагааны сайн нөхцөлд бойжуулах хэрэгтэй. Хурга, ишиг даарснаас уураг сүү нь
зангирч өвчилдөг. Уураг зангирахаас сэргийлэх арга эх малыг давсаар сайн хангахад байдаг.
Ходоодны гадна талаас зөөлөн тэмтэрч уураг сүү зангирсан бол болгоомжтой бяцалж өгөх
арга бий.
Уураг зангирсан үед иодын хандыг өгөхөд зүгээр. Зарим үед эх малын сүү элбэг үед
төл нь сүүдэж чацга алдана. Сэргийлэх гол арга нь эхийг нь бага зэрэг сааж болох юм. Төл,
нэг нь нөгөөдөө дарагдаж хорогддог. Энэ үед цадаагүй, сул төлийг өөр хашлагад байрлуулах
нь үр дүнтэй. Өөрөөр хэлбэл, цадаагүй төл сүү хайж босч явах үедээ гүн унтаж байгаа сайн

31. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-31-
төлийн дээр хэд хэдэээрээ хэвтсэнээс торниун төл нь дарагддаг. Ингэхлээр төл хүлээн авч
буй үед шөнөдөө төлөө эргэж хяналтандаа байлгах хэрэгтэй.
ДОЛОО. ПАРАЗИТТАЙ ТЭМЦЭХ АРГА ХЭМЖЭЭ
7.1. Паразит гэж юу вэ?
Паразит гэдэг нэр томьёо нь аль нэгэн бие махбод бусдын хүчээр хооллох, тэжээгдэх
гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Паразит гэдэг нь өөрийн хоол, тэжээл болон орон байрыг
бусдын бие дотор олж авдаг бүх биес юм.
Паразитийн хамгийн онцлог шинж нь түүний хооллох арга буюу бусдыг шууд
үхүүлэхгүйгээр түүний шим, шүүсээр хооллодогт оршино. Паразит нь эзэн амьтны биеийн
дотор болон гадна оршин амьдарч шимэгчилдэг.
Аливаа паразит нь эзэн амьтдынхаа шим шүүсээр хооллоод зогсохгүй тэдгээрийн эд,
эрхтэнд гэмтэл учруулж, харшил, хордлогын нөлөө үзүүлэхээс гадна өвчин үүсгэгч нянгуудыг
идэвхжүүлж улмаар эзэн амьтдыг доройтуулдаг.
Мөнпаразитуудньэзэнамьтдыгтүрболонбайнгаоршинамьдрахоронбайрааболгодог.
Монгол малын тэжээл боловсруулах эрхтэн (гүзээ, ходоод, нарийн ба бүдүүн гэдэс), уушиг
элэг, нүд, тархи, булчинд олон төрлийн цагаан хорхой шимэгчлэхээс гадна гуурын авгалдай,
хүрд, шалз, ширх, хамууны болон бэлчээрийн хачиг шимэгчилж өвчин үүсгэн бие махбодийг
турааж эцээн улмаар үхэл хорогдолд хүргэдэг.
7.2. Цагаан хорхой
Хүн, мал амьтанд шимэгчилдэг 2000 гаруй цагаан хорхой, тэдгээрээр үүсдэг өвчин одоогоор
бидэнд мэдэгдэж байгаа бөгөөд цагаан хорхой шимэгчилдэггүй эд эрхтэн гэж бараг үгүй.
Цагаан хорхой малын биед дангаараа сөрөг нөлөө үзүүлээд зогсдоггүй зарим бичил биетнийг
дамжуулан халдварт өвчин гарах нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг байна. Мөн цагаан хорхойн
халдвар нь боом, халдварт цус багадах өвчин, гүүний халдварт хээл хаялт листеритэх зэрэг
халдварт өвчнүүдтэй ихээхэн уялдаатай байдаг. Иймээс цагаан хорхойн эсрэг арга хэмжээг
цаг тухайд нь авч хэрэгжүүлэх нь ихээхэн ач холбогдолтой.
7.3. Гуур
Төрөл бүрийн ялааны авгалдай бөгөөд адууны хамрын хөндий ходоод, улаан хоолой, үхрийн
арьс,тэмээ,хониныхамрынхөндий,ямааныарьсандшимэгчилжбиемахбодийгдоройтуулдаг.
Малын биед жилийн 4 улиралд шимэгчлэх бөгөөд хавар газрын хөрс гэсэж дулаарсны дараа
гуурын авгалдай малын биеэс гадагшлан газрын хөрсөнд орж хөгжлөө гүйцээгээд дахин ялаа
болон малын биед өндгөө цацан дараагийн малаа халдварлуулдаг.
7.4. Хүрд
Манай орны малд 3 зүйлийн хүрд шимэгчилдэг бөгөөд бүх зүйлийн хүрдний үржил бэлгийн
замаар явагдах ба өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, бие гүйцэх шатуудыг дамжин хөгжинө. Эмэгчин
хүрд малын үсний угт шигдэн орж урин дулаан болтол шимэгчилж байгаад өндөглөж дуусмагц
үхдэг. Газарт унасан өндөгнөөс 4-6 сард мушгиралдсан цагаан өнгийн авгалдай гарч газрын
хөрсөнд орж хүүхэлдэйлнэ. Хүрд гол төлөв нэг хүртэлх насны малд шимэгчилдэг.
7.5. Шалз
Хонь, адуу, тэмээ болон шувуу шалзаар халдварлах бөгөөд арьсны ужиг өвчин үүсгэнэ.
Шалзны хөгжил бэлгийн замаар явагдаж авгалдай хүүхэлдэй, бие гүйцэх шатыг дамжин
хөгжинө. Шалз жилийн дөрвөн улиралд малд шимэгчлэх бөгөөд ялангуяа хавар, зуны улиралд
хурга, ишиг илүү нэрвэгдэнэ. Шалзатсан мал тайван бус болж хашаа хороогоо шөргөөх, шүд,
ам, хөлөөрөө биеэ маажих, мал эцэж турах, үс унах зэрэг шинж тэмдэг илэрнэ. Шалзны

32. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-32-
хүүхэлдэй гадаад орчинд тэсвэртэй учраас эмчилгээ хийснээс хойш 20-30 хоногийн дараа
давтан эмчлэх шаардлагатай.
7.6. Ширх
Ширх сүүн тэжээлтэн амьтдын биед жилийн турш байнга
шимэгчилж цус сорох болон арьсны хогжруу, өнгөн хэсэг,
хатсан цус, зэргээр хооллоно. Манай улсад 9 зүйлийн хөх
ширх, 5 зүйл шар ширх тархсан байдаг. Шар ширхтсэн мал
тайван байдлаа алдаж, элдэв юманд шөргөөж, үс ноосны өнгө
зүс алдагдаж, арьс үрэвсэж үс ноос унана. Хөх ширх малын
арьсыг цоолж хатгаад хортой шүлс ялгаруулж загатнуулна.
Үүнээс болоод арьсны хэсэг газар гүвдрүү үүсч, жижиг цус
харвалт болно. Ширхтсэн малын үс, ноос өвлийн цагт цан
хүүрэг цохигдон норж оглорсон байдаг учир малын хамуутай
төстэй шинж тэмдэг үзүүлнэ.
7.8. Хамууны хачиг
Хамуу нь ужиг явцтай, төрөл бүрийн
малд янз бүрийн шинж тэмдгээр илэрдэг
өвчин юм. Хамууг үүсгэгчийн төрлөөр нь
ялгаварлан нэрлэдэг боловч малчид
өвчний шинж тэмдгээр нь зааглан
нэрлэнэ.
7.9.Маагуу буюу псороптоз нь манай орны нөхцөлд элбэг тархсан бөгөөд өвчилсөн мал
өвөл, хаврын улиралд амьдын жингээ алдаж, ашиг шим татрах ноосоо гээж нүцгэрэх, ноосоо
гээж нүцгэрэн үхэх зэргээр эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулдаг.
Хохь хамуу буюу саркоптоз нь арьсны гүнд шимэгчлэн тунгалгийн шингэнээр хооллодог
хачгаар үүсдэг бөгөөд өвчилсөн хонины толгой ихээр хагтаж, хогжруутдаг учир малчид хохь
хамуу гэж нэрлэдэг. Хамуу өвөл, хаврын улиралд олон малыг хамран өвчлүүлэх бөгөөд зуны
цагт хачиг арьсны үрчлээний завсар байрлах ба намар дахин сэргэж үржин өвчин үүсгэнэ.
7.10. Бэлчээрийн хачиг
Монгол оронд тархсан бүр төрлийн хачиг
нь гурван эзэнт хачиг бөгөөд хөгжлийнхөө гурван
шатандаа гурван өөр эзэнд дамжин шимэгчилнэ.
Хачиг малд асахдаа хошуугаараа арьсыг гэмтээн
шарх үүсгээд түүнийг шүлсний булчирхайн шүүрэл
цементээр дүүргэдэг. Цус сорж цадсан хувалз
унахад энэ цемент малын арьсанд үлдэж арьсанд
янз бүрийн өөрчлөлт оруулдаг. Хачиг цемент

33. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-33-
үүсгэхээс гадна малын цус бүлэгнүүлдэггүй янз бүрийн хортой бодис ялгаруулдаг бөгөөд
түүний нөлөөгөөр арьсны шархтай хэсэг хавдаж үрэвсэх ба малын сүү татрах, ноомойрох
зэрэг хариу урвал явагдана.
7.11. Цагаан хорхойн эсрэг арга хэмжээ
Эмийн бэлдмэлийн тусламжтайгаар бие махбодийг цагаан хорхойгоос чөлөөлөх боломжтой
бөгөөд цагаан хорхойн эсрэг туулгалтыг урьдчилан сэргийлэх туулгалт, оношлогооны туулгалт,
цагаан хорхойг бэлэг боловсрохоос нь өмнө туулгах, бэлэг боловсорсны дараа туулгах гэж
ангилдаг.
а. Урьдчилан сэргийлэх туулгалт: Урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөөний дагуу
тодорхой хугацаанд явуулдаг туулгалтыг хэлнэ. Энэхүү туулгалт нь малыг цагаан хорхойгоос
бүрэн чөлөөлөх бөгөөд өвчнийг цаашид тархахаас сэргийлэх зорилготой юм. Иймээс
урьдчилан сэргийлэх туулгалтанд бүх малыг бүрэн хамруулах шаардлагатай байдаг.
б.Оношлогоонытуулгалт:Оношийглабораторийншинжилгээгээртогтоохболомжгүй
буюу бололцоогүй үед энэ туулгалтыг хийж урьдчилан таамаглаж байсан цагаан хорхойтох
өвчний үүсгэгчийг илрүүлж оношийг баталгаажуулна.
в. Цагаан хорхойг бэлэг боловсрохоос нь өмнө туулгах: Үүнийг цагаан хорхойг
бэлэг боловсорч гүйцэхээс нь өмнө буюу өндөг, авгалдайгаа гадаад орчинд гаргахаас нь өмнө
хийдэг тул өвчнийг цаашид тархах ба малд халдварлахаас сэргийлж чаддаг.
г. Бэлэг боловсорсны дараа туулгах: Энэ нь туулгалтанд хэрэглэж байгаа
бэлдмэлүүдийн үйлчилгээтэй холбоотой бөгөөд зарим бэлдмэл зөвхөн цагаан хорхойн бие
гүйцсэн хэлбэрт үйлчилдэг бөгөөд тэдгээрийн авгалдай ба бэлэг боловсроогүй залуу хэлбэрт
үйлчилдэггүй буюу сул үйлчилдэг байж болно.
7.12. Хамуунаас сэргийлэх арга хэмжээ
Малын хамуу өвчинтэй тэмцэхэд малд эмчлэх, сэргийлэх боловсруулалт хийх, малын
байр, тоног хэрэгслийг ариутгах, малын арчилгаа маллагааг сайжруулах зэрэг иж бүрэн арга
хэмжээ авч явуулна.
Хамуутай тэмцэх арга хэмжээний үр дүн хачиг устгах бодисыг зөв сонгон авах, түүнийг
хэрэглэх арга, өвчний байдал,жилийн улирал, эмчлэн сэргийлэх ажлын зохион байгуулалт,
чанар зэргээс ихээхэн шалтгаална.
Хамуутай малыг эмчлэх, сэргийлэх зорилгоор угаалгын бэлдмэлийг зохих тунгаар нь бодож
найруулан хагас цаг орчим байлгаад хамуутай хонийг 1 минут орчим шумбуулан угаана.
Хамуутай хонийг 10-12 хоногийн зайтайгаар 2 удаа, хамуунаас урьдчилан сэргийлэх
угаалгыг намар 9 болон 10 дугаар сард нэг удаа тус тус хийнэ. Угаалганд малаа оруулсны
дараа бэлчээр сэлгэх хэрэгтэй.
Хамуутай малыг өвлийн улиралд ивомек тарьж эмчилнэ. Хамуутай хонь илэрсэн
суурийн бүх хонийг ивомек бэлдмэлээр 7 хоногийн зайтай 2 удаа амьдын жингийн 50 кг
тутамд 1 мл тунгаар арьсан доор тарьж хэрэглэнэ. Суурийн бүх хонинд ивомек тарьж
эмчилгээ хийсний дараа тэр өдөрт нь багтааж хотны бууц, пүнз, саравчны дотор тал, тоног
хэрэгслэлийг формалин, натрийн шүлт, хлорын шохой, креолин, карбол зэрэг ариутгалын
уусмалаар шүршинэ.
7.13. Төрөл бүрийн шавжаар үүсдэг өвчнүүд , тэмцэх арга
Шавжууд нь зөвхөн мал амьтанд шимэгчлээд зогсдоггүй халдварт болон паризитах өвчний
үүсгэгчийг дамжуулж зарим цагаан хорхойн завсрын эзэн болдог.
Арьсны гуурын боловсруулалтыг намар эртний буюу хавар хожуу эмчилгээ гэж
ангилна. Намрын боловсруулалтыг хийхдээ гуурын ялааны нислэг зогссоноос хойш 2-3
долоо хоногийн дараа эхлэх бөгөөд пур-он бэлдмэлийг зохих тунгаар зоо нурууг дагуулан

34. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-34-
бага багаар дусаах замаар хэрэглэнэ. Мөн ивомекийг зааврын дагуу хэрэглэнэ.
Адууны ходоодны гуурын эсрэг ивомек болон экваланыг зааврын дагуу дотуур
хэрэглэнэ.
Гуураас сэргийлэх зорилгоор адууг өндөр, сэрүүн бэлчээрт, салхи сөргөөж,
идээшлүүлэх, шөнө оройн цагаар бэлчээрлүүлэх зэрэг ерөнхий арга хэмжээнээс гадна сар
тутам 10-20 км зайтайгаар бэлчээр сэлгэх ба хуучин нутгийг хоёр сарын дараа дахин ашиглаж
болно.
Малыг хүрд, ширх, шалзнаас сэргийлэхийн тулд креолины 0.05 хувь, неоцидолын 0.05
хувийн уусмалд шумбуулан угаана. Мөн дээрх бэлдмэлүүдийг шүршиж хэрэглэнэ.
7.14. Бэлчээрийн хачигтай тэмцэх арга
Бэлчээрийн хачигтай тэмцэхдээ бэлчээрт байгаа хачгаас мал сүргийг сэргийлэх, малын
биед байгаа хачгийг устгах гэсэн хоёр арга хэмжээг авч явуулна. Малчид хачиг идэвхжих
үеэр малыг тачир ургамалтай дэнж, хөвөө дагуулан салхи сөргөөн бэлчээх, өдрийн халуунд
бэлчээрт хэвтүүлэхийг цээрлэх, тухайн орон нутгийн цаг агаарын нөхцөлийг харгалзан үхрийн
хөөвөр, сарлагийн савга, бага насны адууны хөөврийг хачиг асаж эхлэхээс өмнө урьдчилан
хяргах, хачиг элбэгших үеэр өндөр уулын бэлчээрт нүүж нутаглах зэрэг малыг хачигтахаас
сэргийлэх уламжлалт аргуудыг хэрэглэдэг.
Малын биед ассан хачгийг устгахдаа механик ба химийн аргыг хэрэглэнэ. Механик
арга нь малын биед ассан хачгийг нэг бүрчлэн түүж алж устгахад оршино. Харин цус сорж
байгаа, ялангуяа нэг доор олноор цус сорж байгаа хачгийг түүж авснаас болж малын арьс
ихээхэн гэмтэж шарх идээлж, бугладаг учир хачгийг хайчлан хаях нь зүйтэй.

35. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-35-
НАЙМ. МАЛЫН ГАРАЛТАЙ ТҮҮХИЙ ЭД, БҮТЭЭГДЭХҮҮН, ХҮНСЭЭР
ДАМЖИХ ӨВЧНӨӨС СЭРГИЙЛЭХ
8.1. Хүнсний аюулгүй байдал малчны хотоос эхэлнэ
Бусад гэрийн тэжээвэр амьтдыг тусгай графикийн дагуу туулгах, угаалга боловсруулалтад
оруулахын зэрэгцээ уяж сургах нь эрүүл ахуй аюулгүй байдлын нэг шаардлага юм
8.2. Хүнсний аюулгүй байдал ба эрүүл хүнс гэж ямар хүнсийг хэлэх вэ.
1. Малын гаралтай бүтээгдэхүүн, хүнсийг бэлтгэх, боловсруулах, хадгалах, тээвэрлэх,
худалдах явцад гадны сөрөг хүчин зүйлс нөлөөлсний улмаас чанар нь муудаж болно. Өөрөөр
хэлбэл хүний хүнсэнд бэлтгэж байгаа түүхий эд, бүтээгдэхүүн нь цэвэр, шинэ, элдэв төрлийн
химийн бодис болон халдвартай бичил биетэн агуулаагүй, гадны биетээр бохирдоогүй байх
ёстой.
2. Малчин та эрүүл хүнсний талаар мэдлэгтэй байвал, өөрийгөө, гэр бүл, үр хүүхдээ,
төрөл төрөгсдөө, найз нөхдөө аюултай хүнс хэрэглэснээс болж эрүүл мэндээрээ хохирохоос
хамгаалж чадна.
3. Малын гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүн буюу мах, сүү өндөг эрүүл байх нь малчин
таны мэдлэг, туршлагаас хамаарна.
4. Малчин та мал тань өвдвөл хамгийн түрүүнд малын эмчид хандаарай.
5. Малчин та ямар хүнс хэрэглэж байгаа болон малын гаралтай ямар хүнс бэлдэж
байгаадаа анхаарна уу.
6. Малд хэрэглэсэн эм бэлдмэл малын биед үлдэн, мах, сүүгээр дамжин таны болон
гэр бүлийн тань эрүүл мэндийг хохироож болно.
7. Мал, амьтны гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүн болох мах, сүү, өндөг нь тухайн мал
амьтныг эмчлэх, өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, тарга хүч, ашиг шимийг нь дээшлүүлэх
зорилгоор хэрэглэсэн эм, дааврын бэлдмэлүүд, химийн бодисуудаас болж бохирдсон байж
болзошгүйг анхаарна уу.
8. Мах, сүүнд мал амьтны эм, пестицид, хүнд металл, хөгц мөөгөнцөр, зарим байгалийн
хорт бодисууд, радио идэвхэт бодис, нүдэнд харагдахгүй халдварт бичил биетэн ордог.

36. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-36-
8.3. Ямар үед малын гаралтай хоол хүнснээс шалтгаалан үүсч болох өвчнөөр хүн
өвчилж болох вэ
1. Малын гаралтай түүхий эд, хүнсний бүтээгдэхүүн эм, химийн бодисоор бохирдсон
үед,
2. Малын гаралтай хүнс хорхой шавьж, мэрэгчээр бохирлогдсон үед,
3. Малын гаралтай хүнс бохир гараас болж бохирдсон үед,
4. Малын гаралтай хоол хүнсийг халдвартай, бохир түүхий эдээр бэлтгэх буюу
боловсруулалт хийгээгүй бол,
5. Малын гаралтай хоол хүнсийг бичил биетэн өсч үржихэд тохиромжтой хэт дулаан
орчинд байлгавал,
6. Малын гаралтай хоол хүнс боловсруулахад хэрэглэж байгаа багаж хэрэгсэл, тоног
төхөөрөмж бохир байвал,
7. Малын гаралтай хоол хүнсийг буруу халаах ба дахин халаах,
8. Малын гаралтай хоол хүнсийг боловсруулж байгаа хүн өөрөө бохирдуулах,
9. Малын гаралтай боловсруулсан ба боловсруулаагүй хоол хүнсийг хамт байлгаснаас
харилцан бохирдвол,
10. Малын гаралтай хоол хүнстэй ажиллаж байгаа хүний ариун цэвэр, эрүүл ахуйн
нөхцөл муу байвал,
11. Малын гаралтай хоол хүнс боловсруулах технологи зөрчигдвөл тус тус өвчилнө.
8.4. Малчин та юуг анхаарах вэ
1.Таны мал өвдвөл та зөвхөн малын эмчид хандан зөвлөгөө авч, малын эмчээр малдаа
эмчилгээг хийлгэх байна уу.
2. Та мал, амьтандаа эмчилгээ хийлгэх бүрд эмчилгээний мэдээллийг “Өрхийн эрүүл
мэндийн дэвтэр”- т малын эмчээр тэмдэглүүлж, зааварчилгаа авч байх уу.
3. Та зөвхөн малын эмчийн санал болгосон чанартай, зөв хадгалсан, эм бэлдмэлийг
малын эмчээр өөрөөр нь малдаа хийлгэж занших уу.
4. Малчин та зөвхөн зөвшөөрөгдсөн газраас малын эм бэлдмэл худалдан авах уу.
5. Малд хэрэглэсэн эм бэлдмэл, химийн бодисууд тодорхой хугацаанд малын биед
хадгалагдан нядалсны дараа мах, махан бүтээгдэхүүн сүүгээр дамжин хүний биед орж
харшил, элдэв төрлийн эмгэг үүсгэдэг гэдгийг анхаарах уу.
6. Малын эм, бэлдмэл бүрт малын биеэс гадагшилж дуусах хугацаа гэж бий. Үүнийг та
малын эмчээс асуугаарай. Мөн эм гадагшлах хугацааг тухайн малын эмийн заавраас харж
болно. Гэхдээ үүнийг малын биеэс бүрэн гадагшилж дууслаа гэж ойлгож болохгүйг анхаарах.
7. Энэ хугацааны дараа малын гаралтай бүтээгдэхүүн, түүхий эдэд мах, сүү, өндөг, арьс
шир, ноос ноолуур, өлөн гэдэс гэх мэт нь шинжилгээнд хамрагдсан байх естой. Шинжилгээний
дүгнэлт гарсны дараа дээрх бүтээгдэхүүнийг хэрэглэж, бас худалдан борлуулах болно.
8. Малдаа эмчилгээ хийлгэхийн өмнө энэ бүгдийг маш сайн тооцоолж, эмийн гадагшлах
хугацааг нарийн баримтлах нь зүйтэй.
9. “Хүнсэнд хэрэглэх мал амьтанд” антибиотик хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй. Ялангуяа
хлорамфеникол буюу левомицинийг хүнсэнд гаргах мал амьтанд хэрэглэхийг хориглоно. Энэ
эм нь малын гэдэсний нянгуудад маш сайн үйлчилгээтэй ч хүнд цус багадах өвчнийг үүсгэдэг.
10. Мөн нитрофураны бэлдмэлүүд буюу фуразолидон, фурадониныг “хүнсэнд хэрэглэх
мал амьтанд” хэрэглэхгүй байх, мах, сүүгээр дамжин хүний биед ихээр хуримтлагдан хөнөөл
учруулдаг зэрэг болно.
8.5. Бусад бодисоос эрүүл мэндээ хамгаалах нь
Пестицидийг зөв хэрэглэх: Үр тариа, хүнсний ногооны ургалтыг нэмэгдүүлэх, хортой
мэрэгчидболонхогийнургамлыгустгахзорилгоорхэрэглэдэгтөрөлбүрийнхимийнбодисуудыг
пестицид гэнэ.
1. Малын хачиг, хувалз, ширх, гуур гэх мэт гадна шимэгчдийг устгахад хэрэглэдэг

37. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-37-
химийн бодисууд нь пестицидийн ангилалд хамаарна.
2. Пестицидийг малын эмч ба мэргэжилтний заавар, зөвлөмжийн дагуу хэрэглэнэ үү.
3. Пестицидийг үйлдвэрлэх, хадгалах, тээвэрлэх, хэрэглэх явцад хүний амьсгалын
болон хоол боловсруулах зам, арьс, салст бүрхүүлээр дамжин зүрх судас, мэдрэл, цусны
тогтолцооны эмгэг, нүдний үрэвсэл, арьсны харшил, хавдар үүсгэдэг. Ийм байдлаар хүний
эрүүл мэндэд шууд муугаар нөлөөлнө.
4. Хлорт органик пестицид нь гэрэл чийг, дулааны нөлөөнд чанараа алддаггүй. Хэрэв
та линданаар малдаа боловсруулалт хийсэн бол малаа нядалж, хүнсэнд хэрэглэвэл, та
хичнээн буцалгаж хэрэглэсэн ч гэсэн энэ бодис огт шинж чанараа алдалгүй таны эд эрхтнийг
гэмтээнэ гэдгийг анхаарна уу.
5. Хүнсний ногооны хувьд та аль болох өөрийн орны хөрс шороонд ургасан, химийн
бодис хэрэглээгүй, хүнсний ногоог хэрэглэх нь зүйтэй. Хүнсний ногоог сайн цэвэрлэж, болгож
иднэ үү.
6. Жимсийг маш сайн угааж хэрэглэнэ үү.
7. Та будаа, гурилыг сонгохдоо сайтар үнэрлэж үзээд сонгоорой. Учир нь эдгээрт
агуулахын хортонгоос сэргийлсэн химийн бодисны үнэр нэвт шингэсэн байж болно.
Хүнд металлууд
Хүнсийг бохирдуулдаг хүнд металлын нэгдлүүдэд хүн болон мал амьтны организмд
маш хортой мөнгөн ус, кадми, хар тугалга, арсен, хром, никель, мышьяк, сурьма, селен /
Hg, Cd, Pь, As, Cr, Sb, Zn/ зэрэг элемент багтдаг. Эдгээр хүнд металлууд нь өвс, ургамал,
тэжээл, усаар дамжин малын биед орон хуримтлагдаж, маш бага агуулгатай байсан ч мах,
сүүгээр дамжин хордлого үүсгэнэ. Чулуунаас алт ялгахад металл мөнгөн усыг их хэрэглэдэг
нь хордуулах аюултай. Мөнгөн ус нь хүн ба мал амьтны биед удаан хугацаагаар хадгалагддаг
ба хүний мэдрэлийн системийг гэмтээж, үр удамд нөлөөлдөг.
Мөөгөнцрүүд: Хөгц, мөөгөнцрөөс ялгардаг хорыг микотоксин гэж нэрлэнэ. Үүний
гол төлөөлөгч “Афлатоксин” гэгч хор. Энэ нь маш их хортой, хавдар үүсгэх боломжтой.
Афлатоксиноорбохирдсонтэжээлидсэнмалынсүү,махандилэрдэг.Афлатоксиноорбохирдох
нь хүнсний ногоо, жимс, малын тэжээлийн ургамал ургах, тэдгээрийг хадгалах, боловсруулах,
эсвэл бэлэн хүнсний бүтээгдэхүүнийг худалдаалах, хүнсэнд хэрэглэх үед үүсдэг. Зохистой
чийг, дулааны нөлөө алдагдсанаас афлатоксин үүсдэг.

38. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-38-
ЕС. ЭМИЙН ЗОХИСТОЙ ХЭРЭГЛЭЭ
9.1.Эмийн хэрэглээний тухай ойлголт
Эмийн зохистой хэрэглээ гэдэг нь тухайн өвчтэй малын биеийн онцлог, онош, насанд
тохирох эмийг тохирсон тун хэмжээгээр, зохимжтой хугацаагаар хэрэглэхийг хэлдэг.
Малын гаралтай түүхий эд, ялангуяа мах, сүүнд, малд хэрэглэсэн эм бэлдмэлийн
үлдэгдэл илэрч болох юм. Эм, химийн бодисын үлдэгдэлтэй мах, сүүг хүнсэнд хэрэглэвэл
тэдгээр хүнсээр дамжин хүний эрүүл мэндэд ноцтой сөрөг нөлөө үзүүлнэ.
Яагаад малын гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүнд эм химийн бодис үлддэг вэ. Малд төрөл
бүрийн эм, бэлдмэл хэрэглэх, мал амьтанд болон ургамалд төрөл бүрийн пестицид хэрэглэх,
хүрээлэн байгаа орчин буюу малын тэжээл ус химийн бодисоор, мөн байгальд цацсан элдэв
хоруудаар мал, амьтны бие махбодь тэдгээрээс гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүн бохирдоно.
Энэ төрлийн бохирдлоос буюу бохирдсон малын мах, сүүг хэрэглэснээс болж хүнд харшил,
бэлгийн сулрал, хордлого үүсгэх, удамшилд нөлөөлөх ба тератогений үйлчилгээ үзүүлэх,
эмэнд дасал болох, хавдар үүсэх зэрэг сөрөг нөлөө бий болж байна.
Хүнсэнд буюу мах, сүүнд байх ёсгүй эм, химийн бодисууд тухайн мал амьтныг эмчлэх
ба малын гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэх, боловсруулах, савлах, хадгалах,
тээвэрлэх явцад малын гаралтай хүнсэнд үлдэж хоцордог. Үүнийг эм, химийн бодисын
үлдэгдэл гэнэ. Эм, химийн үлдэгдэл бодис гэдэгт мал амьтны эм, пестицид, хүнд металлууд,
микотоксин, зарим байгалийн хорт бодисууд орно. Эм химийн бодисууд нь мал амьтны бие
махбодид ороод гол төлөв дотор эрхтэн, булчин мах, ясанд хуримтлагдан өөрийн шинж
чанар, фармакологийнхоо үйлчилгээг хадгалдаг. Эм химийн бодис нь шинж чанараа өөрчлөн
мал, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүнд шилжиж, уг мал амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн нь хүний
бие махбодид орвол хортой нөлөө үзүүлэхүйц болон хувирч болдог.
Пенициллин жи 10 хоног, Эстродиол 120 хоног, Пен стреп 30 хоног, Ивермектин 21-
35 хоног, Ампициллин 16 хоног, Неомицин 28 хоног, Эритромицин 14 хоног, Сульфа метокси
пиридазин 16 хоног, Окситетрациклин 22 хоног, Дигидро стрептомицин 30 хоногийн дараа
малын биеэс гадагшилна. Дээрх хугацаа дууссаны дараа мах, сүүг хэрэглэж болно. Мал
амьтанд зориулсан вакциныг зөв хэрэглэх нь хүнсний аюулгүй байдалтай салшгүй холбоотой.
Мал, амьтанд зориулсан вакциныг зөвхөн эрсдэлтэй бүс нутгийн мал амьтдыг халдварт
өвчнөөс хамгаалах зорилгоор хэрэглэнэ. Мал, амьтны вакциныг зааврын дагуу зөв хадгалж,
зориулалтын тээврийн хэрэгслээр зөв тээвэрлэхгүй бол вакцин өөрөө их эмзэг бүтээгдэхүүн
юм. Мал ам,ьтанд зориулсан бүх вакциныг нэмэх 1000
С-ээс дээш хэмд хадгалж болохгүй.
Мал амьтны шингэн вакциныг хөлдөөж болохгүй. Мал амьтны хуурай вакциныг нэмэх 400
С-ээс
доош буюу хасах хэмд хадгалж болно. Мал амьтдад вакциныг зөвхөн малын эмч олгоно.
Мал амьтныг “амьд вакцин”-аар вакцинжуулсан бол тухайн мал амьтдын мах, сүүг 30 хүртэл
хоногийн хугацаанд хэрэглэхийг хориглоно. Мал амьтныг “амьд бус буюу идэвхгүйжүүлсэн
вакцин”-аар вакцинжуулсан бол мал амьтны мах, сүүг 5 хоног хүртэл хоногийн хугацаанд
хэрэглэхийг хориглоно.
Эмийн хадгалалт Эмийг зөв тохиромжтой нөхцөлд хадгалаарай. Нарны шууд тусгал
дор эмийг удаан хугацаанд байлгавал эмийн үйлчилгээ алдагдана. Тиймээс сэрүүн, нарны
тусгалаас хол хадгална. Зуны улиралд хөргөгчинд эсвэл эмийн хайрцганд хийж газар нүх ухаж
хадгалж болно. Нарны шууд тусгалаас хамгаалах, Хөлдөөж болохгүй, Сэрүүн, хуурай газар
хадгалах, Гэрийнхээ орон доор нүх ухаад хадгалах, Хамгаалахын тулд хайрцганд хадгалах,
Хүүхдээс хол хадгалах, Мал амьтны зориулалттай эмийг хүнд хэрэглэж болохгүй.
9.2. Эмийн үлдэгдлийн хор уршиг
1. Антибиотикийн бэлдмэлүүд
АНУ-ын Хоол, хүнсний агентлаг нь 30 нэрийн антибиотик хүний халдварт өвчний
шалтгаан болж байна гэдгийг тогтоожээ..

39. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-39-
АНУ-д жил бүр 23000 хүн антибиотикт тэсвэртэй халдварын улмаас нас барж байна. Үүний
шалтгаан нь мал аж ахуйд хэрэглэж байгаа антибиотикийн илүүдэл хэрэглээ юм. Харин
МОНГОЛ УЛСАД энэ төрлийн судалгаа, нотолгоо байхгүй байна.
Пенициллин, тетрациклины бүлгийн бэлдмэлүүдийг 1977 оноос
МАА-д хэрэглэхийг хоригложээ. Монгол улсад...хэрэглэсээр...
Цефалоспориныг малд хэрэглэхийг 2012 оноос хязгаарласан
байна. Учир нь хүнд фарингит үүсгэдэг байна. Харин МОНГОЛД
хэрэглэсээр...
Төрөл бүрийн антибиотикуудыг МАА-д хэрэглэхээс 2013 оны
12 сараас үе шаттайгаар татгалзаж эхэлсэн байна. Харин
ХХААХҮЯамны Малын эмийн салбар зөвлөл “НОГООН
ГЭРЛЭЭР” бүртгэсээр байна.
Антибиотикийг /бетта лактоны (тарган цагаан, хүрэн тариа),
макролидын (ивомекийн төрлийн)/ зохисгүй хэрэглэснээр:
1. бэлдмэлд хэт мэдрэмтгий болгож, хүндрэл өгнө.
2. шууд хордлогот үйлчилгээ үзүүлнэ.
3. нян, эсвэл мал, амьтанд биологийн
өөрчлөлтөөс үүсэх урвалжит чанар бий
болно / тэсвэртэй омог бий болох, дахин
халдварлах, дархлаа дарангуйлагдах,
бодисын солилцоо хямрах. харшлах/.
Пенициллин, цефалоспоринууд: булчинд-
үрэвсэлт нэвчилт, эдийн үхжил/жижиг
амьтанд/, тун ихдэхэд: мэдрэл болон бөөрөнд
сөрөг үйлчилгээ үзүүлнэ.
Тетрациклин: булчин, арьсанд-хэсэг газрын
цочрол, бөөлжих, чацга алдах, элэг, бөөрөнд
хоргүй гэхдээ бөөрний дутагдалтай бол: азот

40. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-40-
багасах, хүчилжих, цустай шээх зэрэг шинж үзүүлнэ. Хээлтэй малд: араг ясны хөгжлийн үед
ясны ургалт удаашрах, яс, шүд нөсөөжнө. Удаан хугацаагаар, их тунгаар: доод эрүү болон
хөлийн гаж хөгжил.
Хлорамфеникол: удаан хэрэглээ-цус, цусны тогтолцоонд
хортой. Цочмог цус багадалт үүснэ, /хүнсний зориулалтын
малд хориглосон/ .
Нитрофуран: Хавдар үүсгэх, ген гэмтээх үйлдэлтэй.
Тэдгээрээс фуралтодин, нитрофурантоин, нитрофуразон
фуразолидан зэргийг хүнсний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж
байгаа аж ахуйн малд хэрэглэхийг хориглосон.
ЭЛЭГНИЙ ХОРТ ХАВДАР.
Сульфаниламидууд: цус багадах, гемоглобины тоо багасах, хүчил төрөгч дутагдах,
стрептоцид, норсульфазол: цусны бүтцийг өөрчилнө. ХАРШИЛ
Сульгин, стрептоцид, норсульфазол:
гепатит үүсгэнэ.
ЭЛЭГНИЙ ҮРЭВСЭЛ
Формальдегид /вакцин/ хүүхэд,
жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн мэдрэлд
сөргөөр нөлөөлнө.
ТАРХИНЫ ҮРЭВСЭЛ /ЭНЦЕФАЛИТ/
2. Ивомекийн бүлгийн бэлдмэлүүд:
А. Хурц хордлогын үед төв мэдрэлийн тогтолцоо дарангуйлагдаж,
цусны найрлага өөрчлөгдөн, элэг, бөөр гэмтэж, уушиг болон тархинд
цусны тогтонгит нэвчрэлт болно.
Уушгинд цус тогтонгоших цус тогтонгошиж бөглөрөх.
Б. Архаг хордлогын үед цуллаг эрхтэнүүдэд судасны гэмтлээс үүдсэн
үхжлийн болон томрох явц ажиглагдана. Эм амьтанд үржлийн эрхтний
эмгэг өөрчлөлт үүснэ/савны утаслаг үрэвсэл, хуурай болон идээт
савны үрэвсэл, өндгөвчний ургал гэх мэт/

41. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-41-
АРАВ. МАЛ АЖ АХУЙН ЭРҮҮЛ АХУЙН АСУУДАЛ
Хөдөө аж ахуйн амьтдын эрүүл ахуйн ухаан малын эрүүл мэнд, ашиг шимийг сайн
байлгах гол үндэс болох хэвийн арчилгаа, маллагаа, тэжээллэг, усалгаа, эдэлгээний зүй ёсны
дэглэмийг судалдаг. Ийм учраас эрүүл ахуйн ухааныг малын эрүүл мэндийг сахин хамгаалах
тухай шинжлэх ухаан гэж үздэг.
Мал, амьтны бие махбодод шууд бус нөлөөлдөг хүчин зүйлд хүний үйл ажиллагаагаар
дамжуулан нөлөөлдөг хэсэг болох тэжээл, тэжээллэгийн нөхцөл, маллагааны нөхцөл,
аргачлал, төл бойжуулах нөхцөл, ахуйн болон хөдөлмөр зохион байгуулалт, боловсон хүчин
тэдгээрийн бэлтгэл зэрэг хамаарагдана.
10.1. Агаар орчин, түүний эрүүл ахуйн ач холбогдол
Малчид тариаланчдын аж амьдралын өдөр тутмын үйл ажиллагаа түүнээс илүү их
ашиг шимийг авах, газар хагалах, тариа тарих, хураах, хадланд гарах мэт олон төрлийн ажил
цаг тутмын, өдөр бүрийн, хэд хоногийн чийг, температурын хэлбэлзэл, цасан шуурга, цас
бороонд саатах тохиолдол явдал нилээд их байдаг. Ийм учраас агаар орчны эрүүл ахуйн
үзүүлэлтүүдийг судлах шаардлага гардаг. Агаар орчин нь малын эрүүл мэнд, өсөж бойжих
чадвар, ашиг шим, бие махбодийн үйл ажиллагаанд нилээд их хэмжээгээр нөлөөлдөг физик,
хими, биологийн хүчин зүйлсийн цогцолбор юм.
10.2. Мал, амьтны тавлаг байдал
Мал, амьтныг өсгөн бойжуулах, маллах, хайрлах, нэг газраас нөгөө рүү тууварлан
хүргэх, хүнсэндээ хэрэглэх зорилгоор хүмүүнлэг аргаар нядлах, боловсруулах зэрэг мал
амьтны тавлаг байдлын талаарх үндсэн ойлголтуудын талаар эртний соёл уламжлалтай
билээ.
Малын тавлаг байдал гэж тэднийг өлсөөж цангаахгүй, бэртэл, гэмтэлгүй, өвчингүй,
айдас, түгшүүргүй байлгах, өөрсдийн зан араншингаа илэрхийлэх орчин нөхцөлийг
бүрдүүлэхийг хэлнэ.
Түүнчлэн - Малыг хэрэгцээтэй тэжээл, цэвэр усаар байнга хангах,
• Малыг амьдаар нь тээврийн хэрэгслээр тээвэрлэхээс аль болохоор зайлсхийх,
• Малтай эелдэг зөөлөн харьцах, цахилгаан ташуур гэм мэт хэрэгслийг хэрэглэхгүй
байх,
• Аль болохоор сүрэгтэй нь хамт байлгах, тусгаарлахаас зайлсхийх /өвчилсөн юмуу
гэмтэл авснаас бусад тохиолдолд/,
• Малын байр, хашаа, саравч нь тоо толгойд тохирсон багтаамжтай, мал нэг бүрд
хүрэлцэхүйц зай талбайтай байх,
• Малыг нядлахдаа энэрэнгүй арга, тохирсон багаж хэрэгслийг ашиглах, мэргэшсэн
хүн ажиллуулах зэрэг нь мал амьтны тавлаг байдлын ойлголтонд хамаарна.
10.3. Ус, тэжээлийн эрүүл ахуй
Мал, амьтад 10%-иар усаа алдахад биеийн сулрал болж зүрхний цохилт түргэсэж
тэжээл идэмж буурч ходоод гэдэсний замын булчирхайн шүүрэл багасна. 20 илүү %-иар ус
биеэс алдагдвал амьтад үхэлд хүрнэ. Ус уугаад өлсгөлөн байхад мал, амьтад 30-40 хоног
амьдрах ба энэ үед өөх тос, нүүрс ус, уураг 50%-иар буурдаг. Ус уухгүйгээр 4-8 хоноод үхдэг
байна.Услах горим усны чанар нь малын уух усны хэмжээнд нөлөөлөх төдийгүй мал амьтдын
ашиг шимэнд нөлөөлнө. Чанар муу усаар бага хэмжээгээр услахад хонины ноосны гарц
6-10% хүртэл буурдаг байна. Үнээг мөстэй хүйтэн усаар услахаа болиход саамын гарц 9%
илүү нэмэгджээ. Ус нь өсөлт хөгжилт физиологийн үйл ажиллагаа эрүүл мэнд тэсвэрт чанарт
нөлөөлөхийн зэрэгцээ ферм, цогцолбор үйлдвэрийн газрын бүтээгдэхүүний чанар ариун
цэвэр эрүүл ахуйн ихээхэн ач холбогдолтой юм.

42. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-42-
Усанд тавигдах эрүүл ахуй,ариун цэврийн үндсэн шаардлага:
• Ундны ус гадны өвөрмөц өнгө, үнэр амтгүй тунгалаг, сэрүүцүүлэх хэм нь 5 – 15 байх.
• Ундны усанд хорт бодисын хольцгүй байх.
• Ундны ус малын ялгадас, үйлдвэрлэлийн болон ахуйн хаягдлаар бохирдоогүй байх
• Хүн малын ундны ус нь эмгэг төрүүлэгч бичил биетэн, цагаан хорхой тэдгээрийн
өндөг авгалдай агуулаагүй байх зэрэг болно.
10.4. Тэжээлийн эрүүл ахуй
Шимт тэжээлээр зөв тэжээж арчлах нь малын эрүүл мэндийг хамгаалж түүний амьдралын
хэвийн үйл ажиллагааг явуулах хүчин зүйлийн нэг юм. Мал сүргийг горимын дагуу зөвөөр
тэжээж чадаагүйгээс шалтгаалан олон төрлийн өвчин эмгэг гардаг байна. Малыг тогтмол
биш тэжээх, нэг төрлийн тэжээл өгөх, нэг тэжээлээс гэнэт өөр тэжээлд шилжүүлэх, хэт их
тэжээх буюу дутуу цатгах, тэжээлийг буруу сонгож авах, чанар муутай бохир тэжээл хэрэглэх
нь малын бодисын солилцоонд гэнэтийн өөрчлөлт гаргаж цаашдаа түүний амьдрах чадварыг
доройтуулан элдэв төрлийн өвчинд амархан нэрвэгдэмтгий болгож малын сувайралт, үргүй
болох явдал олонтоо тохиолдоно. Малыг бохир буюу муудсан тэжээлээр тэжээсний улмаас
тэжээлийн хордлого гардаг. Баланслагдаагүй тэжээлээр хэт их буюу бага тэжээх, чанар муутай
тэжээл өгөх зэрэг нь мал амьтанд дарамт учруулдаг. Үүнийг тэжээлийн гаралтай стресс гэнэ.
10.5. Малын хашаа, байр саравчны эрүүл ахуй
Мал амьтдыг эрүүл чийрэг өсгөн үржүүлэхийн нэг үндэс нь дулаан хашаа байраар
хангах явдал юм. Өвөл, хавар тохитой дулаан хашаа саравчинд байсан малын амьдын
жингийн бууралт задгай өвөлжсөн малыг бодвол 20-25 хувь бага байна. Задгай хотолж
байсан буюу хүйтэн байранд өвөлжсөн мал биедээ хуримтлуулсан элч дулааны нөөцийг
орчноо дулаацуулахад зарцуулсаар байгаад турдгаас гадна биеийн эсэргүүцэл суларч элдэв
өвчинд өртөгдөх нь хялбар болно. Хүйтэн байранд байгаа малыг бага тураахын тулд жирийн
хэмжээнээс 40% хүртэл илүү тэжээл хэрэглэх шаардлагатай болдог. Ингэхээр зузаан зөөлөн
хэвтэртэй , дулаан саравчтай хашаа, байранд малаа тохитой өвөлжүүлнэ гэдэг нь цаад
утгаараа сайн бэлдсэн тэжээлтэй тэнцэхүйц арга хэмжээ юм. Малын хашаа саравч барих
нутгийг сонгон авахдаа уул нутгийн бэлчээрийн ургамлын бүрэлдэхүүн, талбайн хүрэлцээ,
ургамлын байдал, усан хангамжийг харгалзахын сацуу салхи шуургатай үед ойр орчимдоо
мал идээшүүлэх нөмөр дулаан бэлчээрийн нөөцтэй эсэхийг харгалзвал зохино. Орон нутгийн
байгаль, цаг уурын онцлог, малын төрөл, нас хүйс, үүлдэр угсаанаас шалтгаалж хашаа
саравчын хэлбэр хэмжээ янз бүр байж болно. Дөрвөлжин хэлбэртэй хашаа нь: өнцөгөөрөө
амархан хөлддөг, тун тохиромжгүй, харин хамгийн тохиромжтой нь дугуй хашаа юм. Дугуй
хэлбэрийн хашааны хананд мал тулж хэвтдэг тул хот хөлдөх нь бага, жавар салхи хотонд
бага хоргоддог, салхины гол хүчийг дугуй хананы чиглэлээр хувааж тойруулдаг зэрэг сайн
талтай. Мөн дугуй байрны урд талын хагас дугуй хүрээнд хонь хурга тэжээж, нарлуулахад
зориулсан хашаа барихад тохиромжтой байдаг.
10.6. Халдваргүйтгэл
Халдваргүйтгэл нь өвчний үүсгэгч тэдгээрийг тараагч шавж мэрэгчдийг хөгжлийн бүх шатанд
нь устгах замаар халдварт болон инвази өвчинтэй тэмцэх нэгдсэн арга хэмжээний цогц юм.
• Мал эмнэлгийн халдваргүйжүүлэлтийг малын хашаа, байр, хөрс, ус, сүүний үйлдвэр, мал
аж ахуйн гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүн хүлээн авах, боловсруулах, борлуулах, хадгалах
цэг, үйлдвэрийн газрууд, мал аж ахуйн бүтэээгдэхүүн тээвэрлэх тээврийн хэрэгслүүд, хил,
гаалийн гарцууд, ажиллагсдын хувцас, малын тоног хэрэгсэл гэх мэтэд хийнэ.
Малын хэвтэр бууц, баасыг тусгайлан овоолж удаан хугацаагаар байлгаж өтөг бууцны дотор
дулаан ялгаруулагч нянгуудын оролцоотойгоор өндөр хэмийн дулаан үүсгэн эмгэг төрүүлэгч
бичил биетнүүд болон паразитуудыг устгаж халдваргүйжүүлэхийг биотермийн арга гэнэ.
Малын хашаа, байр, гэр, усны эх булгаас 100-200 м зайд 4 м өргөн, 25 см гүн, бууцны

43. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-43-
хэмжээнээс хамаарсан урттай тусгайлан бэлтгэсэн талбайд гүйцэтгэнэ.Талбайн голоор 50
см гүн, 50 см өргөн шуудуу ухна. Шуудуун дээр банз тавьж дээрээс нь эрүүл малын өтөг
бууц жигд тарааж дэвсээд дараа нь халдваргүйжүүлэх өтөг бууцыг 3 м өндөр нуруу болгон
майхан хэлбэртэй овоолж 15–20 см зузаан сүрэл юм уу цэвэр бууцаар хучаад 10 см зузаантай
шороогоор дарж нэг сараас доошгүй хугацаанд байлгаж халдваргүйжүүлнэ.
Өвлийн улиралд хучлагыг зузаалж 30 – 40 см зузаан хийнэ. Хуурай бууцыг нэг м - д 10–15
л ус байхаар тооцож чийглэж өгнө. Хүйтний улиралд халуун ус хэрэглэнэ.Боом, дуут хавдар
зэрэг үрэнцэр үүсгэдэг үүсгэгчээр үүсгэгддэг өвчнүүдийн үед биотермийн арга хэрэглэхийг
хориглоно. Эдгээр өвчний үед бууц, хэвтрийг шууд шатаах юм уу халдваргүйжүүлэх уусмалаар
шүршиж 2 м гүн нүхэнд булж устгана.
АРВАН НЭГ. МЭС ЗАСЛЫН ЭМГЭГ
11.1. Малын догол
Хүйтний улиралд малын хөл доголох нь цас, орчны шивээ зэрэг арьс гэмтээх
ургамлаас болно. Өөрөөр хэлбэл бог малыг цас ихтэй нутагт удаан бэлчээвэл цас цавчсан
малын туурай, хөл өвчилдөг. Турхайлбал, малын туурайны хөвөөний урт үс унаж арьс нь
цасанд зүлгэгдэн холгогдож шархлах, хөлдөх, хавагнах зэргээр гэмтэж доголно. Туурайны
хөвөөний үсэнд нойтон цас шавж молцоглон малын ул, туурайг хайрах ба хөвөөний үсийг
унагаж, цаашид холгон шархлуулна.
Дулааны улиралд мал доголох нь үндсэндээ хоёр шалтгаанаас болно.
1. Зун, намрын улиралд хэвтрийн байдлаас шалтгаалан мал сүрэг доголох нь элбэг.
Жишээлбэл, бог малын хэвтрийг олон хоног сэлгэлгүй шавхайруулбал малын ул туурай
дэвтэж зөөлрөх ба шавхайндаа илжирч турууны салаа, шивэр, туурайны хөвөөний үс зулгарч
шархалдаг. Түүнчлэн туурай буруу ургах, хагарах, дэвтэж зөөлөрснөөс элэгдэн цоорч улдана.
Ялангуяа шивээтэй нутгийн малын хэвтрийг шавхайруулбал мал доголох нь
илүү.
2. Зун, намрын улиралд хар чийг хатаагүй байхад өглөө эрт бэлчээрлүүлэхэд малын
ул, туурай дэвтэж бэлчээрийн өргөст ургамалд үрэгдэн
зүлгэгдэх, хялгана шивээнд хатгагдах нь байдаг. Энэ бүгд малын догол өвчин үүсгэнэ.
Иймэрхүү байдал бороо ихтэй жилд илүү гарна. Зарим малын догол халдвартай. Тогтмол
устай, хужир мараагүй, шалбааг намагтай нутаг дагуулан бэлчээсэн мал сүрэгт догол маш
хурдан үүсэж дэлгэрдэг. Бохир устай, нам газрын шалбааг намагт элдэв нян, өт хорхой үржиж
өвсний хамт малын биенд орж өвчлүүлдэг. Түүнээс гадна тэнд үрждэг зарим нян нь малын
хөл, туурайны шарх шалбархайгаар орж халдварт өвчин үүсгэж ч болно. Ийм халдварт өвчин
бог мал, үхэр, адуунд тохиолдоно. Энэхүү халдварт догол өвчнийг малчид үхэр, хонинд
туссаныг “балцруу”, тэмээнд туссаныг “байварга”, адуунд туссаныг “сөдрөг” гэж нэрлэдэг. Бог

44. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-44-
малын балцруу өвчин хангай, тал хээрийн бүсийн намаг, шалбааг ихтэй нутагт гарна. Хур
тунадас их байх, хад чулуу зэрэг, өргөслөг ургамал их байх нь өвчин үүсэхэд нөлөөлнө. Зуны
улиралд гардаг. Тэрчлэн их турж онд орсон, эрдэс шорвог, төрөл бүрийн аминдэмээр дутсан
мал олноор өвчлөх нь байдаг. Үүнээс үзвэл малын халдваргүй догол нь халдвартай өвчин
болж хувирахдаа маш хялбар. Хөлийн орчинд үүссэн шарх, шалбархайгаар нэвтрэн орж,
халдвартай өвчин үүсгэдэг микробууд нь маш олон төрөл, бас элбэг юм. Малын халдвартай
өвчинд вакцин тарих арга хэрэглэдэг. Гэтэл малын хөлний догол балцруунд вакцин байхгүй.
Вакцин бэлтгэе гэхэд өвчин үүсгэхэд оролцож байгаа тэр олон төрлийн микробыг бүрэн
сонгох, эсвэл аль нэгийг сонгох боломж байдаггүй. Ийм болохоор мал доголлоо гэхэд юуны
өмнө эзэн илүү анхаарахад хүргэнэ. Элдэв шалтгаанаар ул, туурай, туурайны салаа, хөвөө
орчинд шарх шалбархай үүсээгүй бол малын халдварт догол гарах боломж бага байх болно.
Дээрх халдварт өвчний нян нь зөвхөн малын шарх, шалбархайгаар орохоос бус, бүтэн арьс,
хөрсийг нэвтлэх чадваргүй байдаг.
Засал: Өвлийн цагт бог малын доголоос сэргийлэх. Бэлчээр нутгийг тохируулах, их цастайд
малын туурайны хөвөө, шилэн хүзүүгээр цас тогтож, мөс болдгийг анхаарч цэвэрлэнэ. Мөн
малын хөлөнд мөс молцоглохоос болгоомжилж, туурайны хөвөөний үсийг хайчлах, халцарч
байгаа бэрэвхийг дугтуйлах арга хэрэглэж болно. Үс нь зулгарсан хэсэгт хөөтэй тос түрхэх,
шорвог бүлээн усанд дүрэх, хоёр, гурав хоног гадуур байлгах, цасгүй бэлчээрт хариулах арга
хэрэглэнэ.
Малын догол өвчнөөс сэргийлэхийн тулд анхаарах зүйл олон. Үүнд: хамгийн гол нь
малын ул, туурайны орчинд шарх шалбархай үүсгэхээс сэргийлэх нь чухал.
Доголсон малыг анагаах ардын арга олон байдаг. Шарх шалбархайг угааж цэвэрлээд
давстай хар цай буюу усаар шавшиж нунтаг давс тавьж бооно. Мөн давсанд зогсоодог.
Битүү хавдрыг хагалж идээ бээрийг гаргах, давирхай, зуурсан гурил зэргээр доголын хэсгийг
хөхүүлж, битүү хавдрыг өөрөөр нь хагалж болдог. Шарх түрж эдгэрэхэд дотуур нь Гоёо, Өнчин
хонгор зул (бугын зуулт) өгч эмчлэх нь ашигтай. Гишүүний үндэсний хандаар шавших, аргалын
халуун үнсэнд зогсоох арга бий. Малын доголыг эмчлэх болон сэргийлэхэд хөл онгоцонд
гишгүүлэх хэрэгтэй. Онгоц 20 см өндөр, 3-4 м урт, 2-3 м өргөн байна. Онгоцыг цемент .цутган
хийнэ. Дотор нь модны үртэс хийгээд 6 хувийн креолин, зэсийн цэнхрийг адил хэмжээгээр
хольж шингээдэг. Уусмалыг 4-7 хоног болоод дахин сайн чийглэнэ. Малыг өглөө бэлчээх,
орой хотлох үед онгоцон дундуур малыг гишгүүлэн гаргана. Эсвэл халдваргүйтгэх уусмалтай
саванд хөлийг дүрээд хэсэг зуур байлгаж болно.
11.2. Шарх өтөх
Малын арьс ямар нэг шалтгаанаар шархлах, шалбарах, хөлс, шээс, баасанд нялцайж нурах
зэрэг нь өтөх шалтгаан болно.
Шинж тэмдэг: Өтсөн мал сүргээс тасарч тэнэж явах, хоцрох шинж илэрнэ. Өтсөн мал маш
тогтворгүй, зовиур шаналгаатай болж дороо дэвхцэх, мод, хад, тэрэг шөргөөх, өтсөн газраа
хазах, маажих, цавчих, дэвсэх зэрэг байдлыг үзүүлнэ. Шархны өтийг хямсаагаар нэгийг ч
үлдээлгүй түүж цэвэрлэн, үхсэн махыг өөлж тайрна.
Хэрэв өт махыг хөндийлж идсэн, мах руу яргаж орсон бол тэр хэсгийг нойтон цэвэр даавуугаар
бөглөн нэлээд байлгаад өтийг ил гарахаар нь түүнэ. Шархыг давстай буцалсан ус, шар сүү,
хар цайгаар шавшиж цусыг тогтоогоод нунтаг давс цацаж шархаа сэврээнэ. Өтийг түүсний
дараа тогооны хөө, эсвэл аргалын үнсийг тостой холин шарханд түрхэн дахин өт цацахаас
хамгаална. Дан хөө, дагш, арц, зээргэнэ зэргийг нүдээд нунтгийг нь шархан дээр цацна.
Малын чив, биеийн доод хэсэг өтсөн байвал малаа гүн урсгал усанд зогсоож өтийг угаана.
Хонины сүүлний өтийг арилгахгүйгээр адууны шар хомоолын халуун нурмыг хийхэд гойд сайн
эдгэрдэг гэдэг. Харин хошного бусад газар нь өтсөн бол өтийг арилгасны дараа халуун нурам
хийнэ. Нэг удаа хийхэд үндсэндээ эдгэрнэ. Ингэн тэмээний бөгс өтөхдөө амархан байна.
Ингэний баян түрүүний шархны өтийг өдөр бүр түүж, шарханд өт цацахаас хамгаалж шархны
орчинд үнэртэй тос түрхэх, шархыг даавуугаар бүтээж битүүлэх, ингэний сүүлэнд хялгасаар
цацаг зүүж үргээдэг болгоно. Өтсөн малын шархыг өдөр бүр үзэж өтийг түүж байвал амархан

45. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-45-
эдгэрнэ. Төлөгч өвс, таанын хандаар угаана. Сэргийлэх: Шархыг өтөхөөс хамгаалах, хурдан
эмчилж эдгэрүүлэхийн тулд шархтай малыг өдөр бүр үзлэг хийж, шинэ өтийг цэвэрлэх, зуны
халуунд шархан дээр хурц үнэртэй зүйл цацах, боолт хаалт хийх арга хэмжээг авна. Боолт
тогтохгүй газар шархан дээр даавуу тавьж үс ноостой нь оёх, наах зэргээр ширэлдүүлж
бэхлэх хэрэгтэй.
11.3. Малын шарх
Чоно, нохойд хазуулж уруулах, мод, чулуу төмөрт тээглэж оглорох, цохиулах, зүсүүлэх
зэргээр янз бүрийн шалтгаанаар шархлан арьс мах гэмтэнэ. Хонь, ямаа хайчлах үед хайчны
шарх үүссэн байж болно.
Засал. Юуны өмнө шархыг боож, хонь, тэмээний унгас, ноос, хөвөн, утаатай эсгийний аль
бэлэн байгааг шатааж цогтой нь хамт шархны дээрээс тавьж хайрах, цусны судсыг дээд
талаар нь хааж боох аргаар цусыг тогтооно. Цус шүүрэх маягтай, бага хэмжээтэй гарч байгаа
бол үнс, бүлээн нурам цацаж үрдэг. Хэрэв чоно, нохойд хазуулж уруулсан буюу шарх нь
эдгэхгүй удаж бохирдсон, идээлсэн бол гүн худгийн хүйтэн ус буюу хар цайгаар сайтар угааж
цэвэрлээд аргалын цэвэр үнс цацна. Шоргоолжны үүрийг шороотой нь хамт усанд буцалган
тунгааж шархыг шавшина. Чононд хазуулсан шарх, чөдөр ногтоор халсан шархыг хорс, хорон
ортууз, манчин, далан түрүүний цэцэг, сэндэр, алтан гагнуурын үндэс, алтан утас, гишүүний
навч, үндэс зэргийг хандалж шавшина. Мөн шарханд гахай, баавгайн өөх, тосыг дангаар эсвэл
тогооны хөөтэй хольж түрхэнэ. Арц, гишүүний навч, үндэс зэргийг хатааж сайтар нунтаглаад
шарханд цацна. Эдгээр нунтгийг тостой хольж түрхэж ч болно. Далан түрүүний цэцэг, сэндэр,
алтан түрүү, алтан гагнуур, алтан утасны хандыг дотуур нь уулгана. Шарх хүндэрч, мал
халуурч эхэлбэл төлөгч өвс, тарнын ханд уулгана. Зарим малчид хайчны шарханд шороо
хийдэг, түүнийг хэрхэвч зөвшөөрч болохгүй.
11.4. Мал соёнготох
Төрөл бүрийн малын ялангуяа азарга, үрээ, бух бухандайг агталж хөнгөлөхөд шарх
бохирдох, норох, өтөг бууц шавхайтай холилдох аваас сэдэрч, хүндрэн, доголох бөгсөө чирэх,
салтааны орчин хавагнахыг соёнготох гэнэ.
Соёнготсон мал аль нэг хойд хөлөө сойж өргөнө, худаг ус аниртаж бараадна. Зарим үед
хөнгөлсөн шархаар цус гоожиж гарна. Дөнгөж соёнготож эхэлж байгаа үед адуу бээцийж
зогсох бөгөөд бага зэрэг доголж, шархаар цус гарахгүй боловч эмзэг хөндүүр болсон байна.
Соёнгодолт хүндрэх үед шархны хаван тэлж хойд хөл ихээр доголж, явж чадахгүй болно.
Засал. Соёнготож эхэлж байгаа үед өөр морины бүлээн тохомтой эмээлийг авч тохоод унаж,
халтал давхиад махны шөл цутгаж өгнө. Мөн хар модны давирхайгаар утаад шөнөжин уяж
сойно. Зэрлэг гоёо өгвөл сайн. Хүндхэн соёнготсон бол гүүний айраг уулгана. Мөн юмдүүжин
хандлан цутгаж өгнө.
Шархыг угааж цэвэрлээд хүйтэн жин тавина. Соёнготсон малыг гадуур ойрын бэлчээрт
явуулан сайн усалж байхын хамт уяж сойж байвал зохино. Хавдсан хуухнагаас нь шархны
орчинд соронзон төмөр дүүжилнэ. Соёнготсон малыг чийг бороотойд нэмнэнэ.
11.5. Мал хөнгөлөх дэвшилтэт арга
Энэхүү аргыг сурснаар:
- Малчид өөрсдөө хурга, ишиг, бяруугаа хөнгөлөх чадвартай болно
- Ил аргаар хөнгөлөхөд гардаг 9-н хүндрэлүүд гарахаас сэргийлж чадна.
- Энэ аргыг хэрэглэн мал хөнгөлөх хугацааг 4 дахин багасгана.
- Мах, ноос, ноолуурын гарц нэмэгдэнэ.
Эдийн засгийн ач холбогдол: Жилийн аль ч улирал, цаг агаарын ямар ч нөхцөлд
уг аргаар хөнгөлж болох учраас төлийг бэлгийн болон биеийн бойжилт гүйцсэний дараа
хөнгөлснөөрөө мах, ноос, ноолуурын гарцыг нэмэгдүүлнэ
Нийгмийн ач холбогдол: Мал хөнгөлөх битүү аргыг аль ч бүс нутагт, ямарч цаг хугацаанд

46. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-46-
энэхүү аргаар малаа хөнгөлж ашиг шимийг нь хүртэх боломжийг бүрдүүлж өгнө. Бүх аймгийн
мэргэжилтэн нарт сургаж улсын хэмжээгээр нэвтрүүлэх бололцоотой болж байна.
Шинжлэх ухааны ач холбогдол. Битүү аргаар өсвөр насны малыг хөнгөлөхөд төмсөгний
паренхимууд нь 30-45 хоногоос эхэлж ширгэж эхэлдэг ба төмсөгний уураг хурга, ишгэнд 4-6
сарын, бяруунд 6-8 сарын хугацаанд бүрэн ширгэж хатанхайрна. Төмсөгний уураг ширгэх
явцад үүссэн бодисууд цусаар дамжин тархаж биотордогч адил нөлөө үзүүлж тухайн малын
тарга тэвээрэг авалтанд нөлөөлнө.
АРВАН ХОЁР. МАЛЫН ТЭЖЭЭЛ
Тэжээлийг: ургамлын гаралтай,
амьтны гаралтай, багсармал тэжээл,
хүнсний хаягдал, эрдэс тэжээл,
биологиин идэвхт нэмэгдэл гэсэн 6
хэсэгт хувааж ангилдаг.
Ургамлын гаралтай тэжээл:
Бүдүүн тэжээл: Өвс, сүрэл, лай болон
модны навч, шилмүүс, мөчир болон
бусад.
Шүүст тэжээл: - Дарш
- Өвсөн дарш
- Үндэс ба булцуу үртэн.
Хүчит тэжээл: Бүх төрлийн үр тариан тэжээл, хивэг, багсармал тэжээл, шахдас, шимэлдэг
зэрэг (үет ургамлын үр, буурцагт ургамлын үр, хивэг, багсармал тэжээл, шахдас, шимэлдэг).
Амьтны гаралтай тэжээл: Төгс чанартай уураг, эрдэс бодис, амин дэмүүд.
Эрдэс тэжээл: Мал, амьтны ихэнх тэжээлийн найрлаганд эрдэс бодис шаардагдах
хэмжээнээс бага байдаг. Тухайлбал, хужирлаг хөрсөнд ургаснаас бусад ургамалд натри,
хлор, өвслөг ургамалд фосфор, үр тарианд кальци бага байдаг.
Тэжээл боловсруулах процесс
• Залгих: Ам, уруулаа ашиглан тэжээлийг биедээ оруулах
• Шингэлт: Залгисан тэжээлийг хамгийн энгийн хэлбэр болгож задлах
• Шингээлт: Эргэлтийн системд шим тэжээлт бодис шингэж, шаардлагатай байгаа юм уу

47. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-47-
хадгалагдах хэсэг рүү зөөгдөнө.
• Шингэц: Биеэр эдгээр шим тэжээлт бодисыг янз бүрийн үйл ажиллагаанд ашиглах
• Гадагшлуулах: Шингээгүй зүйл, хаягдал бүтээгдэхүүн биеэс гадагшлах
Тэжээх аргачлал: Ойрхон, бага багаар тэжээх,
Ходоодны нарийн боловсруулалт шаардсан цардуул бүтээгдэхүүнээр хооллох,
Туслах хүч чадлын бэлдмэлийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх,
Хоол хүнснийг шат дараатай өгөх,
Хооллолтын дараах саатуулах дасгал хийх,
Хоол хүнсийг зөв зүйтэй хадгалах,
Их хэмжээтэй цэвэр усаар үргэлж хангаж байх.
Улаан буудай, сүрэл, газрын самрын иш, чихрийн нишингийн гол, үртэс, кофений хальс,
цагаан будааны иш, эрдэнэ шишийн үр, эрдэнэ шишийн гол, наранцэцгийн самрын хальс,
хөвөнгийн мөчир зэрэг бүх төрлийн ХАА-н ургамлын хаягдал, мал болон гэрийн тэжээвэр
амьтдын ялгадас, нүүрсний хог гэх мэт.
Мал амьтан бүр өөр өөрийн онцлогтой байдаг бөгөөд нас насаараа бас л өөр. Төл малын
тэжээлийг эхэд нь өгч болохгүй. Гахайн тэжээлийг үхэр идэхгүй гэх мэт. Иймд тэжээл бэлтгэхэд
хатаагч машинаас гадна тэжээл бутлагч, хэрчигч, холигч гэх мэт нэмэлт төхөөрөмжүүд хэрэг
болдог.
Та өөрийн тэжээж буй мал, амьтныхаа онцлогт тохируулан тэжээлийн жор найрлагаа тогтоох
шаардлагатай.

48. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-48-
АРВАН ГУРАВ. МАЛЫН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ДЭВТЭР
Монгол орон бол мал аж ахуйн хувийн өмчит улс юм. Монгол Улс үндсэн хуулиндаа
мал сүрэг төрийн хамгаалалтанд байна гэж тунхагласны дагуу Монгол Улсын Засгийн газраас
малын эрүүл мэндийг хамгаалах талаар тогтмол арга хэмжээ авч байгаа. Үүний нэг тодорхой
жишээ бол жил бүр төсвөөс олон төгрөгний эм био бэлдмэл үйлдвэрлэн малыг төрөөс үнэ
төлбөргүй вакцинжуулж, өргөн тархалттай өвчнүүдээс сэргийлж байдаг. Хувийн мал аж ахуйт
өрх бүрэлдэн тогтоход улсаас тогтмол хэрэгжүүлж байсан мал эмнэлгийн арга хэмжээ бүрэн
утгаар хэрэгжих нь суларч, зарим үед малаа тариулах, шимэгчгүйтгэх нь малчны сонирхлын
хэрэг хэмээгдэх болж, улмаар мал сүрэгт янз бүрийн халдварт, шимэгчийн өвчин гарах болсон
нь нууц биш. Зарим үед малынхаа өвчнөөр малчин нь, эзэн нь өвчилснөөр зогсохгүй, эндсэн
нь ч гарсан. Нэг үгээр хэлбэл малын эмчийн хүн амын хүнсний аюулгүй байдлыг хангах
үйл ажиллагаа доголдох болов. Тухайлбал, малаа вакцинд хамруулаагүйгээс боом зэрэг
халдварт өвчнөөр өвчлөн үхэхэд, махыг нь зах зээлд “борлуулснаас” хүн амд аюул учирдаг.
Мөн малын эмч вакциныг гардан тарилгүй малчинд орхидог ойлгомжгүй байдал бий болов.
Малчин өөрөө малаа барьж тариулахгүй, биднийг дэмжихгүй байсан гэдэг. Бас малчид
малын эмчийг өрх айлаар тогтмол ирдэггүй гэж шүүмжлэх болов. Үйлчилгээ үзүүлэхээр
очиход малчид шатахууны үнээ төлдөггүй гэж эмч нар гомдоллодог. Үүнд малын халдварт
өвчний үйлчилгээний хөлсийг орон нутгийн төсвөөс гаргах учиртай гэдэг. Энэ нь хэрэгжихгүй
байгаагаас хувийн мал эмнэлгийн үйл ажиллагаа доголддог. Эл байдлууд нь малын эмч нар
мал эмнэлгийн үйлчилгээг хэрэгжүүлэх дадал, арга барил хараахан хэвшээгүйг харуулдаг.
Иймд мал эмнэлгийн мэргэжлийн үйлчилгээг хэрэгжүүлж буй хувийн мал эмнэлгүүдийн үйл
ажиллагааг илүү мэргэжлийн түвшинд хүргэх явдал чухал юм.
Дээр дурдсан байдлуудаас үүдэн МонМЭХ болон Германы техникийн хамтын
ажиллагааны нийгэмлэгийн “Мал эмнэлгийн үйлчилгээг дэмжих” төслөөс өрх айлд хөтлөх
мал эмнэлгийн хуудас бий болгон Завхан, Төв, Дундговь, Дорноговь аймгийн малчин
өрхүүдэд нэвтрүүлж байв. Үүнтэй нэг зэрэг Төв аймгийн Д.Нямсүрэн, Хэнтий аймгийн Зундуй
зэрэг малын их эмч нар үйлчилгээнд хамардаг өрх айлд мал эмнэлгийн дэвтэр бий болгон
хөтлөх болсон. Эдгээр санаачлагыг дэмжин Дорнодын Хөлөнбуйр, Дундговийн Мандалговь,
Хөвсгөлийн Урандөшид болсон “Мал эмнэлгийн чухал асуудлууд” онол, үйлдвэрлэлийн бага
хурлаас хувийн мал эмнэлгийн өмнө бий болсон бодит байдлаас үндэслэн өрх бүрийг малын
эрүүл мэндийн дэвтэртэй болгох нь малын эмч нарын эрх ашгийг хамгаалах зорилгод нийцнэ
гэж үзсэн билээ. Нэг үгээр хэлбэл өрхийн малын эрүүл мэндийн дэвтэр бий болгох нь мал
эмнэлгийн үйлчилгээг сайжруулах гол үндэс болно гэж үзсэн юм.
Үүний дагуу МонМЭХ, Улсын мал эмнэлгийн газар “Өрхийн малын эрүүл мэндийн дэвтэр”-
ийн загварыг батлан гаргаж, улсын хэмжээний өрх айл, хувийн мал эмнэлгүүдэд мөрдүүлэх
болсон юм.
Өрхийн малын эрүүл мэндийн дэвтэрт оны эхний мал, урьдчилан сэргийлэх арга
хэмжээний захиалга, түүний гүйцэтгэлийн байдал, малын ям, бруцеллёз, сүрьеэ, лейкоз,
халдварт цус багасах өвчнөөс эрүүлжүүлэх арга хэмжээний дүн, гоц халдварт өвчний арга
хэмжээ, өрх айлд олгосон эмийн бүртгэл, хийсэн халдваргүйжүүлэлт, шаардлагаар авсан
арга хэмжээ, өрхөд оношлогдсон малын халдварт өвчин зэргийг товч бүртгэх хуудсуудтай.
Иймэрхүү бүртгэлийг мал эмнэлгүүд өрх айл бүрд бий болгосноор үйл ажиллагааны ил тод
байдлыг хангах нөхцөлийг бүрдүүлэх төдийгүй хийсэн ажлын санхүүжилтийг тооцуулах, үйл
ажиллагааг нь дэвтрийн хөтлөлтөөр үнэлэх зэрэг олон боломжтой. Хамгийн гол нь малчдад
мал сүрэг нь мал эмнэлгийн арга хэмжээнд бүрэн хамрагдаж, халдварт өвчнөөс эрүүлжсэн,
эрүүл малтай нөхцөлд мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнээ худалдан борлуулах эрхийг олгох
учиртай. Зах зээлд мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг борлуулахад мал эмнэлгийн ариун цэврийн
гэрчилгээг авах нөхцөл нь өрхийн малын эрүүл мэндийн дэвтрээр баталгаажих ёстой.
Мөн малын эмчийн хэрэглэдэг зарим эм нь эмчилгээ хийснээс хойш тодорхой хугацаанд мах,
сүүг ашиглахгүй байх заавартай. Энэ талаас нь авч үзвэл малчдын үйл ажиллагаанд мал
эмнэлгийн хяналт тавихад чухал ач холбогдолтой.
Эрүүл мэндийн дэвтэрт бүртгэлийн хуудаснаас гадна Малын удмын сан, эрүүл мэндийг

49. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-49-
хамгаалах хуулийн малчдад холбогдох заалт, малыг халдварт өвчнөөс хамгаалах зөвлөмж
зэргийг багтаасан байна.
АРВАН ДӨРӨВ. МАЛЫН БҮРТГЭЛ, ХӨДӨЛГӨӨНИЙ ХЯНАЛТ
Монгол малчид л малынхаа удам гарвал, үүлдэрлэг байдал, нас хүйсийг зөвхөн зүсээр
нь бас өөрсдийн уламжлалт им, тамгаар таньж ирсэн баялаг уламжлалт арга туршлагатай, өв
соёлтой билээ. Тийм дээ ч малд нүдтэй хүн гэж малчин түмэн маань ярьж заншсан байдаг.
Орчин цагийн нийгмийн байдал, мал аж ахуй эрхлэх арга, аргачлал олон янз болж байгаатай
холбоотойгоор мал таних, тэмдэглэх эл байдал ч бас өөрчлөгдсөөр байгаа билээ.
Мал, амьтны бүртгэл, хяналтын систем бол тухайн малын удам гарвал, төрсөн цаг үеэс
эхлээд малыг өсгөж бордох, ашиг шимийн үзүүлэлт, элдэв өвчнөөс сэргийлэх, эмчлэх мал
эмнэлгийн үйлчилгээ болон үржлийн ажил үйлчилгээ, шилжилт, хөдөлгөөн, улмаар нядалж,
бүтээгдэхүүн болгож зах зээлд нийлүүлэх хүртлэх хугацааны бүхий л мэдээлэл, дээр нь
малын эзэн малчин, тухайн мал байсан байршил газар нутгийн мэдээлэл хамтдаа малын
төрөл зүйл нэг бүрээр мэдээллийн сан үүсгэн хадгалах, түгээх, ашиглах цогц үйл явц юм.
Мал, амьтны бүртгэл, хяналтын систем нь нэг талаас ялган тэмдэглэх хэрэгсэл (им,
тамга, бар код бүхий ээмэг, радио долгион бүхий бичил чип гэх мэт), мал, малын эзэн, газар
нутгийн байршил, бүртгэл, мэдээллийн ажилтан, бүртгэх техник хэрэгсэл гэсэн бүрдэл
хэсгүүдтэй байна.
Малын бүртгэл, хяналт мэдээллийн тогтолцоог орчин үед улам өндөр түвшинд
хөгжүүлж боловсронгуй болгох үйл явц эрчимтэй явагдаж зөвхөн хэрэглэгчдийн эрэлт
хэрэгцээнд төдийгүй олон улсын худалдаанд илүүтэй шаардах болсон байна.
Малын бүртгэл, хяналт мэдээллийн тогтолцоо нь дараах ач холбодолтой юм. Үүнд:
1.Малын удам гарвал, төрснөөс эхлээд зах зээлд борлуулах хүртлэх бүх үйл явцыг
хадгалсан мэдээллийн сан бий болно.
2. Малын шилжилт, хөдөлгөөн, эрүүл мэндийг бүрэн хянах боломж бүрдэнэ.
3. Малын гоц халдварт, халдварт, паразит, халдваргүй хордлогот өвчинтэй тэмцэх,
сэргийлэх арга хэмжээг цогцоор авч хэрэгжүүлэх, малын эмнэлэг, үржлийн ажил үйлчилгээ
тогтмол авах боломж бүрдэнэ.
4. Малынхаа бүртгэл, мэдээллийг үндэслэж аж ахуйгаа хөтлөх, ялангуяа экспортын
баримжаатай зах зээл, худалдаа, арилжаанд оролцож ашиг орлого олох боломж бүрдэнэ
5. Мал сүргийг алдах, хулгай, гэмт хэргээс хамгаалах боломж бүрдэнэ.
Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн Сайдын 2011 оны 05 дугаар сарын 12-ны
өдрийн А/74 дугаар тушаалаар “Малыг бүртгэх, мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдүүлэх тухай”
журам баталж Монгол Улсад үржүүлж байгаа малыг ялган тэмдэглэх, тэдгээрийн удам гарвал,
ашиг шим, үржил, эрүүл мэндийн үзүүлэлтүүдийг бүртгэлд авах, шилжилт хөдөлгөөнийг
хянах, бүртгэлийн анхан шатны өгөгдлийг мэдээллийн нэгдсэн санд оруулах, боловсруулах,
дамжуулах, ашиглах зэргээр мал, тэдгээрийн гаралтай бүтээгдэхүүний хүнсний аюулгүй
байдлын баталгааг бүртгэлээр дамжуулан хянах, тодорхойлохтой холбогдон үүсэх харилцааг
зохицуулахад энэхүү журмыг хэрэгжүүлэн дагаж мөрдөж байна. Энэ журмаас товчлон
сийрүүлж малчин танд хүргэж байна.
14.1. Малыг ялган тэмдэглэх хэрэгсэл, түүнийг хэрэглэх
Ялган тэмдэглэх хэрэгслийн төрөл, стандарт, түүнд тавигдах нийтлэг шаардлага нь
малын бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлэхийн тулд тухайн малын биед сөрөг нөлөөгүй,
зориулалтын аль нэгэн төрлийн ялган тэмдэглэх хэрэгслийг байршуулах ба мал, малын эзэн,
малчны байршил Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн стандарт /MNS
5641:2006/-ын дагуу кодлогдож Олон Улсын ISO стандарт болон Монгол Улсын холбогдох
хууль тогтоомж, журамд заасан шаардлагыг хангасан байна.
Малыг ялгах хувийн дугаар нь Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн стандартад
заасан аймаг, сум, багийн 6 орон, тухайн малыг ялгах хувийн дугаарыг заасан 6 орон, нийт 12
оронтой тоогоор энэхүү дарааллаар тэмдэглэгдэн бичигдэнэ.

50. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-50-
Малыг ялган тэмдэглэх хэрэгслийн нэг болох ээмэг нь уян хатан, гадны нөлөөнд тэсвэртэй,
өндөр чанарын полиуретан материалаар хийгдсэн байх ба үйлдвэрлэгч нь материалын
чанарыг холбогдох мэргэжлийн байгууллагаар тодорхойлуулсан байх ёстой бөгөөд ээмэг
дэх тэмдэглэгээг лазер технологиор арилахааргүй бичих ба хэвлэмэл тэмдэгтийг бар кодыг
унших тусгай төхөөрөмж ашиглан таниулна.
Малыг ялган тэмдэглэх хэрэгслийн нэг болох чип нь тусгай зориулалтын биобүрхүүл
бүхий ариутган битүүмжилж тариурт байршуулсан, ISO 11784, ISO 11785 стандартын
шаардлагыг хангасан FDX-B технологитой, пассив хаягтай байна.
Гадаадаас импортолсон малын ялган тэмдэглэгээг өөрчлөх шаардлагатай болсон тохиолдолд
албан ёсны бүртгэлд анхных нь дугаар, нэр хочийг заавал тэмдэглэнэ. Малын хувийн дугаар
буюу кодыг дараах баримт, бичгүүдэд заавал бичиж байна. Үүнд:
- Малын удам гарвал, байршил тодорхойлохтой холбоотой гэрчилгээ, бусад баримт бичиг;
- Малын эрүүл мэндийн талаарх баримт бичиг;
- Малын гаралтай бүтээгдэхүүний мал эмнэлэг, ариун цэврийн тодорхойлолт;
- Лабораторийн дүн шинжилгээний тодорхойлолт;
- Малын даатгалын баримт бичиг;
- Малыг худалдах болон худалдан авахтай холбогдолтой баримт бичиг;
- Малын шилжилт хийсэн тодорхойлолт;
- Малын гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний гарал үүслийн тодорхойлолт гэх
мэт.
14.2. Малыг бүртгэх үйл ажиллагаа
Малын удам гарвалын талаарх мэдээллийг бүртгэх, хянан баталгаажуулах. Бүртгэл
хариуцсан байгууллага нь тухайн малын удам гарвалын талаар бүртгэлийг бүртгэл хөтлөгчөөс
мэдээлэл авах замаар явуулах бөгөөд бүртгэл хөтлөгчид нь тухайн сум, дүүргийн мал
эмнэлэг үржлийн үйлчилгээний нэгжийн мэргэжилтэн, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжийн
малын үржүүлгийн техникч, малын эмч, мал зүйч, малчид байна. Ялган тэмдэглэх хэрэгсэл
байршуулсан малын бүртгэлийг хийхдээ төрсөн улс орны кодыг үсгэн 2 тэмдэгтээр, засаг
захиргааны нутаг дэвсгэрийн байршлыг 6, өрхийн кодыг 4, тухайн малын төрлийг 2, үүлдрийн
кодыг 3, хувийн дугаарыг 12, хүйсийн кодыг 1 тэмдэгтээр тус тус тэмдэглэнэ.
Малын үүлдэрлэг байдлыг малын бүртгэлийн гэрчилгээн дэх удам гарвалын бүртгэл,
ангилалтын үнэлгээг үндэслэн тогтоох бөгөөд малын удам гарвалыг тухайн мал тус бүрт
хөтөлсөн бүртгэлийн гэрчилгээний үзүүлэлтүүд болон мэдээллийн санд ирүүлсэн холбогдох
өгөгдлүүдэд үндэслэн тогтооно.
Малын удам гарвалын талаарх мэдээллийг албан ёсны гэж үзэхээс өмнө
дараах энгийн магадлалыг хийнэ. Үүнд:
1. Хээлтэгч, хээлтүүлэгч мал нь зохих ёсны ялган тэмдэглэгээний дугаартай эсэх;
2. Хээлтэгчийн төллөсөн өдөр нь үржүүлгийн огноо болон тухайн үүлдрийн малын
хээл тээх дундаж хугацаанаас ±10 өдрийн дотор багтаж байгаа эсэх;
3. Хээлтэгч нь үржүүлгийн үед тухайн малчин өрх, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгж
дээр байсан эсэхийг хянах;
4. Тухайн малчин өрх, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгж хээлтүүлэгчтэй байсан эсэхийг
хянах;
Малын удам гарвалын нарийвчилсан хянан баталгааг хийхдээ тэдгээрээс цусны эсвэл
эд, эсийн дээж авч, цусны бүлгийн тохирлоор болон ДНХ-ийн шинжилгээгээр тодорхойлно.
Хээлтүүлэгчийн болон арвин ашиг шимт шилмэл малын гарвалыг зөвхөн ДНХ-ийн
шинжилгээгээр баталгаажуулна.
Малын үржүүлгийн мэдээллийг бүртгэх, баталгаажуулах, ашиглах. Бүртгэлийн
анхан шатны нэгж буюу сум, дүүргийн мал эмнэлэг, үржлийн тасаг болон малын удмын
санг хамгаалах асуудал эрхэлсэн байгууллагын бүртгэл хөтлөгчөөс мэдээллийг цуглуулан
бүртгэлийг хийнэ. Бүртгэл хөтлөгч нь мал үржүүлэгт орсон тухай тэмдэглэгээг тухайн өдөрт
нь хувийн тэмдэглэгээ хийх замаар бүртгэж, дараа нь холбогдох маягтын дагуу бүртгэлийн
анхан шатны нэгжид мэдээгээ хүргүүлнэ. Бүртгэлийн тэмдэглэлд хээлтүүлгийн төрөл /ердийн
эсвэл зохиомол/, огноо, хээлтэгч, хээлтүүлэгч малын ялган тэмдэглэгээн дэх хувийн дугаар,

51. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-51-
нэр хоч, зүс, зохиомол хээлтүүлэг хийсэн тохиолдолд техникчийн нэр, код зэргийг бичнэ.
Хөврөл шилжүүлэн суулгасан тохиолдолд донорын болон хээл тээгчийн талаарх мэдээллийг
бүртгэнэ. Малын эзэн, малчин нь шинээр гарсан төлийн хүйс, зүс, эхийн хувийн дугаарыг
төллөсөн өдөрт нь тэмдэглэн авч хариуцсан мэргэжилтэн, харъяаллын нэгжид тухайн сардаа
мэдэгдэж байна. Шинээр гарсан төлд 7-30 хоногийн дотор ялгах тэмдэглэгээг хийж, гэрчилгээг
шинээр нээнэ.
Ердийн хээлтүүлгийн талаар бүртгэл хийхдээ хээлтэгчийн үржилд орсон огноо,
хээлтэгчийн болон хээлтүүлэгчийн хувийн дугаар, үүлдрийн код, ороо давтагдсан байдал
зэрэг өгөгдлүүдийг тэмдэглэнэ. Үржүүлгийн бүртгэлийг цаасан хэлбэрээр тэмдэглээд
дараа нь мэдээллийн сангийн өгөгдөл болгон программд оруулж болно. Малын үржүүлгийн
өгөгдлүүдийг тухайн төрлийн малын төллөлтийн тухай мэдээллийн өгөгдлүүд ирэхээс өмнө
бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн санд оруулсан, дамжуулсан байх ёстой ба мэдээллийн санд
өмнө нь орсон малын үржүүлгийн бүртгэл одоогийн мэдээлэлтэйгээ хэрхэн уялдаж буйг
бүртгэгч байнга харьцуулан баталгаажуулж байх ёстой.
Малын эрүүл мэндийн байдлыг бүртгэх, баталгаажуулах. Дэлхийн Мал Амьтны Эрүүл
мэндийн байгууллагаас заавал бүртгэх өвчний жагсаалтанд байгаа өвчний гаралт, тархалт,
түүнтэй тэмцсэн, урьдчилан сэргийлсэн арга хэмжээг бүртгэх, малын өвчин тус бүрт тавигдах
эрүүл мэндийн шаардлагыг тодорхойлох ажлыг малын эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан
төрийн захиргааны байгууллага зохион байгуулна.
Малчин, мал бүхий иргэд, аж ахуйн нэгж нь малын эрүүл мэндийн өрхийн дэвтэртэй байх ба
малын бүртгэлийн гэрчилгээнд харъяаллын мал эмнэлгийн үйлчилгээний хувийн хэвшлийн
нэгжийн мэргэжилтэн, мал бүхий албан байгууллага, аж ахуйн нэгжийн малын эмч холбогдох
бүртгэлийг цаг тухай бүрт хөтлөх үүргийг хүлээнэ.
Мал эмнэлгийн үйлчилгээний хувийн хэвшлийн нэгж нь малын эрүүл мэндийн болон
мал эмнэлэг, ариун цэврийн гэрчилгээг тухай бүрт хөтлөх, малын эрүүл мэндтэй холбоотой
авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ, ажлын гүйцэтгэлийн талаар харьяаллын төрийн байгууллагын
нэгжид сар бүрийн 15-ны дотор тайлагнан, холбогдох бүртгэл тооцоо, мэдээг гаргаж өгөх
үүрэгтэй бөгөөд бүртгэл, мэдээллийг сум, дүүргийн малын эрүүл мэнд, хүнсний аюулгүй
байдлын мэргэжилтэн хариуцах ба холбогдох мэдээллийг бүртгэлийн нэгдсэн программд
оруулан нэгтгэлийг сар бүрийн 20-ны дотор дараагийн шатны байгууллагад хүргүүлж байна.
Малын өвчний солбилцлын мэдээллийг уртрагийн 7 орон, өргөргийн 6 оронгоор тус тус
тэмдэглэн бүртгэж байна. Малын эрүүл мэндийн бүртгэлийг өвчний ангилал, төрлөөс
хамааран ялгавартай хугацаа, холбогдох маягт, программаар дамжуулан бүртгэх ба халдварт
өвчний оношийг шинжлэн баталгаажуулсан лаборатори, шинжилгээг хийсэн аргыг бүртгэлд
заавал тэмдэглэж байна. Малын зүй бусын хорогдлыг малчин, мал бүхий иргэн, аж ахуйн
нэгжийн мэргэжилтэн малын эрүүл мэндийн өрхийн дэвтэрт тухай бүрт тэмдэглэж байх
үүрэгтэй.
Малын ашиг шимийг бүртгэх, баталгаажуулах. Малын төрөл, ашиг шим өгөх онцлогтой
уялдан тухайн малын ашиг шимийн бүртгэлийг хийх ба малын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн
санд өгөгдлийг оруулснаар ашиг шимийн хэмжээ, чанарыг баталгаажуулна. Малын сүүн
болон махан ашиг шимийн бүртгэлийг үржлийн стратегийг хэрэгжүүлэгч төрийн байгууллага
эсвэл мэргэжлийн төрийн бус байгууллага, эрдэм шинжилгээний байгууллага, хувийн
хэвшлийн нэгжүүд гүйцэтгэнэ. Дээрх байгууллагууд нь тухайн төрлийн малын ашиг шимийн
болон үржлийн ажлын бүртгэлийг гэрээт ажилтнаар дамжуулан хөтөлж болно. Малын ашиг
шимийн болон үржүүлгийн анхан шатны бүртгэлийг хийх гэрээт ажилтны ажлын үүрэг, эрх,
хариуцлага, цагийн хуваарь, бүртгэл хийх маягтын загварыг захиалагч гэрээндээ тодорхойлж,
энэ чиглэлийн сургалтыг заавал хийсэн байна.
Сүүн ашиг шимийг саалийн 100, 150, 305 хоногийн дүнгээр тус тус тооцоолон гаргаж
болох боловч малын бүртгэлийн гэрчилгээ болон бүртгэлийн мэдээллийн сангийн нэгтгэл
дээр зөвхөн тухайн жилд саагдсан нийт хоногийн саамын өссөн дүн, сүүний тослог, уургийн
дундаж хэмжээг тэмдэглэнэ.
Малын махан ашиг шимийг тухайн малын төрөл, ашиг шимийн чиглэл, үүлдэрлэг байдал,
тэжээллэг, арчилгаа, маллагааны түвшингээс хамааран туйлын өсөлт, харьцангуй өсөлт,
хоногийн нэмэгдэл жин гэсэн үзүүлэлтээр ялгавартай хугацаануудад тодорхойлон тогтооно.
Махан ашиг шимд нарийвчилсан үнэлгээ хийхдээ амьдын жин, нядалгааны жин, нядалгын

52. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-52-
гарц, гулуузны бүтэц, махны химийн найрлага, илчлэг, дайвар бүтээгдэхүүний анги зэрэг
үзүүлэлтүүдийг харгалзана.
Малыншилжилт,хөдөлгөөнийгбүртгэх.Мал,малынэзэн,малчныбайршлынбүртгэлээр
дамжуулан малын гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний аюулгүй байдалд хяналт хийх нөхцлийг
бүрдүүлэхийн тулд Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дэх малын шилжилт, хөдөлгөөнийг бүртгэнэ.
“Малын хөдөлгөөн” гэдгийг малын орлого, зарлагын хөдөлгөөн гэж ойлгоно. “Малын шилжилт”
гэсэн ойлголтыг тухайн мал ямар нэгэн шалтгаанаар харъяаллын нутаг дэвсгэрээс өөр нутаг
дэвсгэрт байрших үйл явц гэж ойлгоно.
Тухайн нутаг дэвсгэр дэх малчин өрх, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжийн малын
шилжилт, хөдөлгөөнийг сум, дүүргийн мал эмнэлэг, үржлийн нэгжээр дамжуулан тасаг
бүртгэж, мэдээллийг бүртгэл, мэдээллийн санд тухай бүрт оруулж байна. Малын эзэн,
малчин харъяаллаа өөрчлөх, нүүх, бусдад малаа худалдах, бусдаас авах, импортоор оруулж
ирэх, экспортонд гаргах тохиолдолд шилжилтийн талаархи мэдээг биеэр, бичгээр эсвэл
мэдээллийнтехнологиашиглахзамаархаръяаллынмалэмнэлэг,үржлийннэгж,тасагтирүүлж,
“Малыг бүртгэх, мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдүүлэх тухай” журмын 8, 12 дугаар хавсралтад
тодорхойлогдсон загвараар баталгаажуулсан гэрчилгээ, тодорхойлолтыг авна. Тасаг нь
малын шилжилттэй холбоотой мэдээллийг ажлын 1 өдөрт багтаан бүртгэл, мэдээллийн санд
оруулж, мал шилжин очих газрын бүртгэлийн мэргэжилтэнд дотоод сүлжээгээр урьдчилан
мэдэгдэнэ. Малыг шилжүүлэн авагч тал малын байршил өөрчлөгдсөн тухай тодорхойлолтыг
малыг шинээр байршуулсан харъяаллын мал эмнэлэг, үржлийн тасагт 14 хоногийн дотор
бүртгүүлнэ. Мал импортлогч нь хилийн хорио цээрийн хяналт дууссан хугацаанаас хойш 30
хоногт багтаан малаа байршуулсан нутгийн харъяаллын мал эмнэлэг, үржлийн тасагт энэ
тухай мэдэгдэж, нэгдсэн бүртгэлд хамруулна. Импортолсон малын бүртгэлийг экспортлогч
улсаас ирүүлсэн малын гарвал, ашиг шим, эрүүл мэндийн гэрчилгээний тодорхойлолтын эх
хувийг үндэслэн хийнэ.
Мал, мах бэлтгэлийн төвлөрсөн цэг, үйлдвэр нь малын бүртгэлийн гэрчилгээ, шилжилт
хийсэн тодорхойлолтыг үндэслэн хүлээн авч, харьяалагдах нутаг дэвсгэрийн бүртгэлийн
нэгжид хасалтыг хийлгүүлэх үүрэг хүлээнэ. Мал, мах бэлтгэлийн төвлөрсөн цэгээс бусад
газарт бэлтгэсэн малын талаарх мэдээллээ малын эзэн эсвэл малчин харьяалагдах орон
нутгийн мал эмнэлэг, үржлийн нэгж, тасагт биеэр бичгээр эсвэл мэдээллийн технологи
ашиглах замаар 30 хоногийн дотор ирүүлнэ. Малыг экспортолж буй тохиолдолд малын эзэн
эсвэл малчин харьяалагдах мал эмнэлэг, үржлийн тасгаар гэрчилгээг баталгаажуулан, хилийн
мэргэжлийн хяналтын мал эмнэлэг, хорио цээрийн албанд өгнө.
Цаг агаарын хүндрэлийн улмаас харьяаллын нутаг дэвсгэр дээр өвөлжиж, хаваржих
боломжгүй болсон малчин өрх отроор явах малын тоо, төрөл, хаана очих тухайгаа харьяаллын
мал эмнэлэг, үржлийн тасагт мэдэгдэн сүрэгтээ сумын Засаг даргаар баталгаажуулсан
тодорхойлолтыг авна. Отрын бүс нутагт малын гоц халдварт болон халдварт өвчин гарсан
тохиолдолд уг өвчнийг мэдээлэх журмын дагуу тухайн малчин болон харьяаллын малын
эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан мэргэжилтэн мэргэжлийн байгууллагад болон отрын бүс
нутгийн захиргаанд мэдэгдэнэ. Малаа бүртгүүлээгүй малчин өрхийн малын эрүүл мэндийн
бүртгэл тодорхойлогдохгүй тул тухайн өрхийг отрын бүс нутагт хүлээн авахгүй. Отроор ирж
байгаа малыг хүлээн зөвшөөрсөн зурвасаар нэвтрэн оруулж байна. Тухайн отрын бүс нутгийн
захиргаа болон орон нутгийн захиргаа шилжилт хөдөлгөөнөөр ирж байгаа мал, сүргийн
тодорхойлолтыг үндэслэн бүс нутагт байрших зөвшөөрлийг олгоно.
Алдуул болон хулгайлагдсан малыг бүртгэх. Тодорхойлон бүртгэгдсэн мал ор
сураггүй алга болох эсвэл хулгайд алдагдсан сэжигтэй байвал малын эзэн 7 хоногийн дотор
харьяаллын мал эмнэлэг, үржлийн тасагт мэдэгдэн малын төрөл, хувийн дугаар, алдагдсан
огноог тэмдэглүүлнэ. Орон нутгийн малын бүртгэлийн мэргэжилтэн уг мэдэгдлийг хүлээн
аваад холбогдох мэдээллийг ажлын 1 өдөрт багтаан дотоод сүлжээгээр бусад бүртгэлийн
нэгжүүд, төв серверт болон харъяаллын цагдаагийн байгууллагын төлөөлөгчид зарлан
мэдэгдэнэ.
Харьяаллын цагдаагийн байгууллагын төлөөлөгч, иргэдээс алдуул болон
хулгайлагдсан, олдсон тухай мэдээллийг ирүүлсэн тохиолдолд тухайн мал нь энэхүү журмын
дагуу тодорхойлогдон бүртгэгдсэн эсэхийг бүсчлэлийн код бүхий хувийн дугаарт үндэслэн
шалгаж, харъяаллынх нь бүртгэлийн нэгжид ажлын 1 өдөрт багтаан дотоод сүлжээгээр

53. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-53-
мэдэгдэнэ.
Мэдээллийг хүлээн авсан харъяаллын бүртгэлийн нэгж тухайн малын хувийн
дугаарын дагуу шалгалт хийж, малын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн санд бүртгэлтэй байвал
эзнийг нь тодорхойлон, бүртгэлд тэмдэглэл хийн, харьяаллын цагдаагийн байгууллагын
төлөөлөгчид мэдэгдэнэ. Алдуул болон хулгайлагдсан малын эзэн, малчин нь уг малаа өөртөө
харьяалалтай болохыг нотлох тодорхойлолтыг харьяаллын мал эмнэлэг, үржлийн тасгаас
авч болно. Тодорхойлолтыг олгохдоо мэдээллийн нэгдсэн сангийн бүртгэлийг үндэслэнэ.
14.3. Малын бүртгэл нэгдсэн санг бүрдүүлэх ашиглах
Малын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн сан, системийн бүрдэл. Малын бүртгэл,
мэдээллийн нэгдсэн сан нь сум, дүүргийн болон аймаг, нийслэлийн мэдээллийн сангаас
бүрдэн, компьютер, онлайнд суурилсан бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн программ, сан,
сүлжээтэй байна. Бүртгэл мэдээллийн систем нь биет ба биет бус мэдээллийн хөрөнгөөс
бүрдэнэ. Биет бус мэдээллийн хөрөнгөнд лицензтэй хэрэглээний болон системийн
программ хангамж, тэдгээрийг хөгжүүлэх хэрэгслүүд, өгөгдлийн сан, файл, боловсруулалтын
мэдээнүүд, электрон архивын материалууд орно. Биет мэдээллийн хөрөнгөнд компьютер,
хэвлэгч, олшруулагч, сүлжээний төхөөрөмж, зөөврийн төхөөрөмж, хэвлэсэн баримт бичгүүд
хэрэглэгчийн гарын авлага, сургалтын материалууд хамаарна.
Малыг бүртгэх нэгдсэн системийг дор дурдсан элементүүд бүрдүүлнэ. Үүнд:
- Малын бүртгэл, мэдээлийн нэгдсэн сан;
- Бүсчлэлийн код бүхий ялган тэмдэглэгээний иж бүрдэл хэрэгслүүд;
- Малын бүртгэлийн гэрчилгээ;
- Малын эрүүл мэндийн гэрчилгээ;
- Малын гаралтай бүтээгдэхүүний мал эмнэлэг, ариун цэврийн гэрчилгээ;
- Шат бүрт тэмдэглэх анхан шатны маягтууд, бүртгэлийн дэвтэр.
Малын бүртгэл мэдээллийн нэгдсэн сангийн үйл ажиллагаанд шаардагдах техник хэрэгсэл,
программ хангамж, сүлжээ, тэдгээрийн үйлчилгээний зардлыг улсын төсөв, гадаадын төсөл,
хөтөлбөрүүд, мал бүхий иргэдийн санхүүжилтээс гаргана.
Бүртгэл мэдээллийн санд өгөгдлийг бүрдүүлэх, хүлээн авах, хадгалах. Малын бүртгэл,
мэдээллийн сангийн дэд бүтэц тус бүрийн дэлгэрэнгүй мэдээллийг нэгдсэн программ
хангамжид гараас болон уншигчаас оруулах замаар мэдээллийн сангийн баяжилтыг бүх
шатны бүртгэгч нар гүйцэтгэн, мэдээллийн үнэн зөв байдалд хяналт тавьж байна. Мэдээллийн
сангаас хайлт хийхэд хялбар болгон өгөгдлүүдийг дор дурдснаар төрөлжүүлнэ. Үүнд:
а/. аймаг, сум, багийн бүсчлэлийн кодоор;
б/. эрхэлдэг үйл ажиллагааны чиглэлээр;
в/. малын хувийн дугаараар;
г/. малын эзэн, малчны кодоор гэх мэт.
Бүртгэл мэдээллийн нэгдсэн сангийн мэдээллийг нийтийн мэдээлэл, байгууллагын нээлттэй
дотоод мэдээлэл, байгууллагын итгэмжлэгдсэн дотоод мэдээлэл, нууц мэдээлэл гэсэн
ангилал бүхий мэдээллүүд бүрдүүлнэ.
Мэдээллийн сангаас өгөгдлийг дамжуулах. Малын бүртгэл, мэдээллийн үндэсний
нэгдсэн сан буюу төв серверт дараах байгууллагууд мэдээлэл нийлүүлнэ. Үүнд:
- Аймгийн ХХААЖДҮГ-ийн албад;
- Мал эмнэлгийн болон малын үржлийн ажил, үйлчилгээ эрхэлсэн төрийн болон
төрийн бус байгууллага;
- Мэргэжлийн холбоод ;
Аймаг, нийслэлийн малын бүртгэл, мэдээллийн санд харьяаллын мал эмнэлэг, үржлийн
тасгууд мэдээлэл нийлүүлнэ. Сум, дүүргийн малын бүртгэл, мэдээллийн санд дараах нэгж
мэдээлэл нийлүүлнэ. Үүнд:
- Харьяаллын мал эмнэлэг, үржлийн үйлчилгээний нэгжүүд;
- Малчин, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжүүд;
Малын бүртгэл, мэдээллийн санд мэдээлэл нийлүүлэгч нар нь холбогдох мэдээллийг

54. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-54-
графикт хугацааны дагуу үнэн
зөв гаргаж цахим хэлбэрээр
ирүүлж байна. Малын бүртгэл,
мэдээллийн үндэсний нэгдсэн
сан нь үүрэг хариуцлага, эрх
мэдлийнхээ хүрээнд холбогдох
нэгж, байгууллагын алинаас нь
ч шаардлагатай мэдээллийг
нэмж авч болно. Малын удам
гарвал, ашиг шим, эрүүл мэнд,
шилжилт, хөдөлгөөний тухай
улсын доторх мэдээллийг
бүртгэлийн нэгжээс
зөвшөөрөгдөх хэмжээнд
холбогдох байгууллагад
дамжуулж байна. Малын
ашиг шим, эрүүл мэндийн
тухай мэдээ, мэдээллийг олон улсын байгууллагад зөвхөн эрх бүхий байгууллагын даргын
зөвшөөрлийн үндсэн дээр зохих журмын дагуу хүргүүлнэ. Шаардлагатай төрийн байгууллага,
аж ахуйн нэгж, хэрэглэгчдэд лавлагаа мэдээлэл хүргэх ажлыг малын бүртгэл, мэдээллийн
нэгдсэн сангаас гүйцэтгэнэ.
14.4. Бүртгэлээр дамжуулан хяналт хийх тухай
Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэгчийг бүртгэх. Малын эзэн, малчин, мал
бүхий иргэн, аж ахуйн нэгж, малчин өрх бүр бүртгэлийн нэгдсэн системд байршлаараа
тодорхойлогдон бүртгэгдэнэ. Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхлэгчийн бүртгэлийг эхлээд нэг
удаа хийх ба явцын бүртгэлийг ялгавартай хугацаагаар, шилжилт, хөдөлгөөнийг тухай бүрт нь
бүртгэж байна. Бүртгэлд орсон малчин өрх, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжийг харьяалагдах
нутаг дэвсгэрийн мал эмнэлэг, үржлийн тасгаас бүртгэлийн код буюу таних дугаараар бүртгэх
бөгөөд бүртгэлийн дугаарыг аймаг, сум, багийн код, баг дотор нь 01-1000 хүртэл дугаарласан
Үндэсний статистикийн газрын өрхийн кодыг ашиглах замаар давхардуулахгүйгээр кодлоно.
Малын бүртгэлийн гэрчилгээ, бүртгэлийн маягтуудыг хөтлөх
Малын бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн системд малд “Малын бүртгэлийн гэрчилгээ”,
“Малынэрүүлмэндийнгэрчилгээ”,малынгаралтайбүтээгдэхүүнд“Малэмнэлэг,ариунцэврийн
гэрчилгээ”олгоно. Тухайн төрлийн малын амьдралын хугацааны онцлог чанарыг бүртгэлээр
дамжуулан ялган тогтооход шаардагдах мэдээллийг багтаасан албан ёсны гэрчилгээг тухайн
малын бүртгэлийн буюу гарал үүслийн гэрчилгээ гэж үзнэ. Малын бүртгэлийн гэрчилгээний
дугаар нь тухайн малын ялган тэмдэглээний дугаартай ижил байна. Малын бүртгэлийн
гэрчилгээ нь хуурамчаар хэвлэх боломжгүй, өндөр зэрэглэлийн нууцлалтай, тухайн малын
хувийн дугаарыг зураасан кодоор давхар илэрхийлсэн үнэт цаасан баримт байна. Малын
бүртгэлийн гэрчилгээг сум, дүүргийн мал эмнэлэг, үржлийн тасаг нь гэрээ байгуулсан
үйлчилгээний нэгжээр дамжуулан малчин өрх, мал бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжид олгож байна.
Мал эмнэлэг, үржлийн үйлчилгээний нэгжийн мэргэжилтэн нь харьяалагдах малчин өрх, мал
бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжийн малд ялган тэмдэглэгээ хийх үед дээрх бүртгэлийн гэрчилгээг
олгох ба гэрчилгээний дугаар ялган тэмдэглэх хэрэгсэл дэх дугаартай ижил байгаа эсэхийг
тогтмол хянаж байх ёстой.
Мал түүний гаралтай бүтээгдэхүүний гарал үүслийг баталгаажуулах, тодорхойлогдон
бүртгэгдээгүй эсвэл бүртгэлийн болон эрүүл мэндийн гэрчилгээгүй мал, түүний гаралтай
бүтээгдэхүүнийг “гарал үүсэл нь тодорхойгүй” гэж үзнэ. Малын гаралтай бүтээгдэхүүний мал
эмнэлэг, ариун цэврийн болон малын эрүүл мэндийн гэрчилгээг нутаг дэвсгэрийн харьяаллын
мал эмнэлэг, үржлийн үйлчилгээний нэгжийн малын эмч тухай бүрт холбогдох зааврын дагуу
олгож байна. Малын гаралтай түүхий эдийг кодлох ба кодын сүүлийн 2 орон нь тухайн түүхий
эдийн үндсэн код болно. Гарал үүсэл нь тодорхойгүй мал, түүний гаралтай бүтээгдэхүүнийг

55. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-55-
биржээр худалдах, урамшуулал олгох боломжгүй болно. Гарал үүсэл нь тодорхойлогдоогүй
мал, түүний гаралтай бүтээгдэхүүнийг боловсруулах үйлдвэр, цехэд хүлээн авахгүй. Өөрийн
өмчлөл, эзэмшлийн малын шилжилт хөдөлгөөний тухай мэдээллийг орон нутаг дахь мал
эмнэлэг, үржлийн тасаг, нэгжид тогтоосон хугацаанд өгөхөөс татгалзсан малчин өрх, мал
бүхий иргэн, аж ахуйн нэгжид аливаа төрлийн дэмжлэг үзүүлэхээс татгалзаж болно. Мал
худалдан авагч болон борлуулагчид нь мал худалдан авсан болон худалдсантай холбоотой
мэдүүлгийг харьяалагдах сум, дүүргийн мал эмнэлэг, үржлийн нэгж, тасагт мэдэгдэн,
холбогдох тодорхойлолтыг авна. Махны үйлдвэрийн болон мал, мах бэлтгэлийн төвлөрсөн
цэг нь энэхүү журмаар тодорхойлогдсон малыг нядалгаанд хүлээн авах ба гэрчилгээгүй
эсвэл хуурамч гэрчилгээтэй нь илэрсэн малыг нядалгаанд оруулахгүй, энэ тухай холбогдох
байгууллагад мэдээлж болно. Махны үйлдвэрийн болон мал, мах бэлтгэлийн төвлөрсөн
цэгийн малын эмч тухайн малын бүртгэлийн болон эрүүл мэндийн гэрчилгээ, шилжилт
хөдөлгөөний тодорхойлолтыг үндэслэн нядалгаанд орсон малын гарал үүсэл, эрүүл мэндийг
баталгаажсан гэж үзэж болно. Махны үйлдвэрийн болон мал, мах бэлтгэлийн төвлөрсөн
цэгийн малын эмч бэлтгэлд орсон малын тоо, төрөл, хүлээн авсан огноог харьяаллын мал
эмнэлэг, үржлийн тасагт 21 хоногт тутамд заавал мэдээлнэ.
АРВАН ТАВ. МАЛ МАЛЛАХ, АРЧЛАХ ЗАРИМ САЙН ТУРШЛАГУУДААС
1. Их цас орсны улмаас хавар болохоор хачиг гүйнэ гэж аюултай юм бий. Малчин
айлуудад ийм аюултай нөхцөл байдал үүсч болохыг урдаас сэрэмжлүүлэн, дуулгаж
анхааруулах шаардлагатай.
2. Дээр үеэс газар хөдлөлтийг олон янзаар шинжиж ирсэн байгаа юм. Жишээ нь:
хулгана, могой, үхэр, нохой зэрэг амьтад маш сайн мэдэрдэг. Мөн ажиглаж чадвал Харганы
өнгө сулардаг юм байна. Энэ мэт олон зүйлийг давхар, тооцож хүрээлэн буй орчноо ажиглаж
амьдрах хэрэгтэй.
3. Манай малчид аливаа байгалын араншинг 180 хоногийн цаадтай харах хэрэгтэй.
Мөн байгаль дэлхийтэйгээ зүй бусаар харьцахгүй байх хэрэгтэй. Залуу малчид өөрстөө
тэсвэр тэвчээрийн чанарыг суулгаж өгөх хэрэгтэй.
4. Өвөлжөө, бууц болон хэвтрийг дулаан, хуурай байлгаж, малчин өрх бүр өөрийн
малын тоо толгойд таарсан хадлан тэжээл бэлтгэх шаардлагатай.
5. Хашаа хороог хунгар цасанд даруулахгүйн тулд саравчны ард 15-20 метрийн зайтай
3-4 давхар хаалт хийх, саравчны дээд талд хоорондоо 5-7 метрийн зайтай дарцаг 3-4-ийг
босгоно. /Дарцагны хийсэлтийн нөлөөгөөр цас хол унадаг/
6. Хонь хотлох хашааны дотор баруун, зүүн хойд хэсэгт нүх ухаж хөлдсөн хоргол,
нойтон шар бууц дүүргэн дарж овоолоод хонио хотлуулан хэд хоноход хөлдүү нь гэснэ. Энэ
үед буцааж тараана. Бууцаар аль болох цөөхөн овоо хийвэл дулаанаа сайн барьж хатна.
Бууц хатаах нүх нь 70-70см гүн, өргөн, уртаараа нэг метр, хоорондоо 3-4 метрийн зайтай
байна. Ийм нүхэнд хатаасан 16-18 ам метр талбайд хүрэлцдэг.
7. Цас ихтэй үед салхины зонхилох чиглэлийн дагуу хоорондоо 10 метр зайтай цасан
хороог 2-3-ыг барьж хаалт болгодог.
8. Байгалийн хадлангийн өвсийг ойт хээрийн бүсэд хадах зохистой хугацаа нь 7 дугаар
сарын сүүлчээс 8 сарын төгсгөл хүртэлх 30-35 хоног байдаг хэрэв дурдсан хугацаанаас эрт
эсвэл оройтож хадвал га тутмаас 4.6-7.8 ц/га өвс авах боломж алддаг.
9. Зургадугаар сарын 15-аас наймдугаар сарын 20 хүртэл хугацаанд таана, хөмүүлийг
түүж аваад хэрчих буюу машиндаж шүүсэнд нь барьж зоодойлно. Эсвэл хоёр шанага таананд
200-250 гр гурил буюу хивэг, аарц, 5-6 хоолны халбага нунтаг давс буюу хужир хийж 20-50
граммын хэмжээтэй дугуй зоодой хийж сүүдэрт хатаана. Ингэж бэлтгэсэн зоодойг хуурайгаар
нь буюу халуун усанд хийж хандалж өгөхөөс гадна өвс, сүрэл бусад тэжээлтэй хольж өгнө.
10. Халгайг ургаж эхлэх үеэс нь наймдугаар сарын дунд үе хүртэл хугацаанд гар
хадуураар хадах буюу намхан тачир үед нь хайчилж аваад витаминт шимт тэжээл бэлтгэнэ.
Дөнгөж ургаж байгаа халгайг түүж хэрчээд нэг кг тутамд 10-20 г давс буюу хужир, 100-150 г
хивэг хийж янз бүрийн хэлбэртэй хэвэнд нягт шахаж сүүдэрт хатаана. Мөн халгайг хэрчиж
жижиглээд сүүдэр газар дэлгэж хатаана. Ингэж бэлдсэн 2 кг халгай тутамд 10л ус хийж 30
минут орчим буцалгаж таглан 1-2 цаг хучиж дулаан байлгасны дараа марлиар хандыг шүүнэ.
Халгайн ханданд хоолны давс нэмж уусгаад хурга, ишгэнд 30-50 гр, унага, тугалд 50-100 гр-
ыг өдөрт 3-4 удаа өгнө.
11. Агь нь уураг, тослог, ихтэй тэжээлийн сайн чанарын ургамал юм. Агийг 7-8 дугаар

56. “МАЛЧИН” ЭМХЭТГЭЛ “Малын эрүүл мэнд, малын эмийн зохистой хэрэглээ”
-56-
сард хураан авч ногооноор нь хатаана. Ханд хийхдээ 10л усанд хоёр дундын шаазан буюу
200-300 гр хэрчиж жижиглэсэн агь хийж хүрэн, бор өнгөтэй болтол буцалгаж хандална. Турж
эцсэн хонь ямаанд өдөрт 0.5-1 литрийг өгөхөд амархан тэнхэрнэ.
12. Мангирын сорсыг есдүгээр сард бэлтгэнэ. Мангирыг түүж жижиглэн хэрчээд
аарцтай хольж 10 кг-д 0.5 кг орчим нунтаг давс хийж гүзээ, тулманд даршилж болно. Халуун
усанд хандалсан сорсыг жилбэ муутай буюу ядарсан төлөг борлонд хоолны халбагаар өдөрт
нэг удаа өгнө.
13. Хус, улиас, хайлаас, бургас, бүйлс зэрэг навчит модны навчийг шарлаж унасны
дараа түүн авч шуудайлан хадгалж малын тэжээлд нөөцөлнө. Навчийг малд өгөх өвсний 20-
30 хувьд оролцуулан урьдчилан бүлээн усанд дэвтээсний дараа өгнө
14. 100кг холимог тэжээл бэлтгэхийн тулд 21 кг модны үртэс, 25 кг хивэг, 46 кг улаан
буудай, 8 кг адууны халтар хомоол авч сайтар холино. Өвөл, хаврын улиралд мал бэлчээрээс
ирсний дараа холимог тэжээлийг үхэрт 2.5-3.0 кг, хонь, ямаанд 200-300 граммыг бага зэрэг
чийглэж өгнө.
15. Адууны өөх 500 гр, ясны үнс 450 гр, цагаан давс 100 гр, шар будааны гурил 450
гр-ыг хольж хутгаад 1 гр орчим жинтэй үрэл хийж төл тэжээдэг байна. Энэ нь хаврын улиралд
хурга, ишгийг сэнсрэхээс сэргийлэхэд ихээхэн ашигтай юм.
16. Мах ясны шөлийг турж доройтсон бод малд 1-2 литр өглөө бэлчихийн өмнө
бүлээсгэж өгвөл ашигтай. Шөлөнд аарц, тосны гүзээ, шаар, будаа зэргийн аль нэгийг хийж
буцалгаад бод малд 400-500, богд 100-150 грамм өгнө.
17. Сэвс малын бие махбодид гүзээнд дутуу боловсорсон бие махбодид шингэхэд
бэлэн байгаа тэжээл юм. Хатаасан 1 кг сэвсэнд 2.64 тэжээлийн нэгж 300 гр шингэх уураг
байгаа нь шимт чанараар сайн байгааг харуулж байна.Сэвсийг давс хужиртай хольж хатаана.
Бод малд 1-2, бог малд 0.5-0.6 кг өгнө.
18. Ядарч доройтсон малыг тэнхрүүлэхэд сонгино, сармис сайн чанартай тэжээл
болдог. Сонгиныг 2 хуваагаад талыг, сармисны 1 булцууг бог малд өдөрт нэг удаа өгнө. Бод
малд үүнээс 2 дахин их хэмжээгээр өгнө.
19. Малыг шилэн сонгож үржүүлэх нь түүний ашиг шим, үржлийн чанарыг дээшлүүлэх
гол аргуудын нэг юм. Шилэн сонголт гэдэг нь суурь, сүрэг, үүлдрийн малын дотроос орчныхоо
нөхцөл, үйлдвэрлэлийн технологид тохирсон, ашиг шим, үржлийнхээ чадвараар илүү
сайн тохиромжтой хэвшлийн хэсгийг үржилд үлдээн шаардлага хангаагүй хэсгийг сүргээс
заазлан хасах ажлыг тогтмол явуулах замаар малын үүлдэр угсааг сайжруулан ашиг шимийг
дээшлүүлэхэд чиглэгдсэн аж ахуй зохион байгуулалтын цогц арга хэмжээг хэлнэ.
Таван хошуу малын хээлтүүлэгчийг шилэн сонгоход малын төрөл бүрт дараах шинж
тэмдгийг голчлон анхаардаг байна. Үүнд:
19.1. Азарга тавихад толгой хатингардуу, магнай тэнэгэр, хамрын нүх уужим, зовхи,
хөмсөг зузаан, сормуус урт, чих урт, нүд уужим, шүдний цөн том, цөгц гүнзгий, бие тэгш,
товируу, хүзүү бахим, өвчүүний бүдэрхий урагш товойж гарсан, мундаа өндөр, цээж өргөн,
хавирганы матаас сайн, бөөрөнхий, нуруу зоогоороо бөгтрөгтэй, аарцаг уужим, ташаа өргөн,
ахар сүүл урт, хөлийн гишгэлт зөв, тэгш, туурай цомбон, хурц ирмэгтэй, өсгий зузаан, борви
тэнүүн, шилбэ бүдүүвтэр, сагаг ялимгүй жишсэн босоо, гэдэс хэвлий тавиун үрээ сонгож
байхыг чухалчилдаг.
19.2. Буур тавих тайлаг хүрэн улаан буюу хар хүрэн зүстэй, бие томтой, лагс, ноос
өтгөн, зогдор, өвдөгний үс урт, хар мах сайтай, бөх уужим, хондлой зузаан, сайн хөгжсөн, гуя
бүдүүн, махлаг, хөл мөч хэтэрхий өндөр биш, гэдэс цавь руугаа цүдгэрдүү, нимгэн цомбогор
тавагтай, зузаан хар ултай, шилбэ бүдүүн, хумс цомбогор, хойт хоёр хөл борвиороо босоо,
урд хоёр хөл тэгш, бэрэвхий бүдүүнтэй, тэгш шөрмөслөг, хоншоор монхор, шүд жижиг цагаан,
нүд том бүлтгэрдүү, харц зөөлөн, зан авир дөлгөөн шинжтэй байна.
19.3. Бух тавихад толгой хөнгөндүү, зантгар биш, дух өргөн, эвэр богино, хүзүү
бүдүүн, махлаг, цээж өргөн, бүдэрхий урагш товойж гарсан, өргөн, сэрвээ, хондлой урт, өргөн,
шулуун, ташаан толгой тэгш, гуя махлаг бүдүүн, урд хөл тэгш, борви уужуу, хэвлий хэт тавиун
биш, өлөнгийн хонхор бага байвал зохино гэж үздэг. Бие нь нийтдээ бөөрөнхий хэлбэртэй,
үс зөөлөн, гялалзсан, сэргэлэн цовоо, хөдөлгөөн сайтай мөртлөө дөлгөөн зан араншинтай
байвал эрхэм байна.
19.4. Хуц, ухныг шилэн сонгоход хуцны толгой нь зантгар биш, хамар монхордуу, богино
бахим бүдүүн хүзүүтэй, нуруу, хондлой тэгш, өргөн, цээж өргөн, гүн, урт, лагс чамбай биетэй,
гэдэс тавиу, чац урт, хөл чийрэг, эгц гишгэлттэй, борви тэнүүн байх ёстой. Ухна тавих ишиг
дээрхээс гадна ноолуур ихтэй, сүү сайтай эхээс төрсөн, хошуу уртавтар, сэрвээ өндөрдүүхэн
байна.
/Үргэлжлэл бий/