Φύλλο εργασίας και κείμενο για την αμερικάνικη και την γαλλική επανάσταση

1. 1
Ο Διαφωτισμός και οι επαναστάσεις στην Αμερική (1774) και την Γαλλία (1789)
Οι ιδέες του Διαφωτισμού τον 18ο αι. είχαν τεράστια επίδραση στους ευρωπαϊκούς λαούς και τους
Ευρωπαίους αποίκους της Βόρειας Αμερικής. Ειδικότερα, οι βασικές πολιτικές θέσεις των Διαφωτιστών σχετικά με:
(1) τα φυσικά και απαραβίαστα δικαιώματα της ζωής, της ελευθερίας, της ισότητας και της ιδιοκτησίας,
(2) την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, κατά την οποία η εκτελεστική εξουσία εφαρμόζει τους νόμους
που θεσπίζει η νομοθετική εξουσία και αμφότερες ελέγχονται από την δικαστική εξουσία (Μοντεσκιέ) και
(3) το δικαίωμα της επανάστασης εναντίον μιας τυραννικής, καταπιεστικής εξουσίας που δεν τηρεί το
κοινωνικό συμβόλαιο (συμφωνία) με τον λαό (Λοκ, Ρουσώ), οδήγησαν
στην διατύπωση αιτημάτων για πολιτικές αλλαγές και για βελτίωση των
συνθηκών άσκησης της εξουσίας. Ειδικά όμως στην Β. Αμερική και την
Γαλλία προς το τέλος του 18ου αι. ενέπνευσαν την αμερικανική και την
γαλλική επανάσταση, δύο γεγονότα που άλλαξαν την εικόνα και του Νέου
και του Παλαιού Κόσμου και έφεραν για πρώτη φορά την αστική τάξη
στην εξουσία.
Η Αμερικάνικη Επανάσταση
Κατά την διάρκεια του ολόκληρου 17ου και του
πρώτου μισού του 18ου αι. στα ανατολικά παράλια της Β.
Αμερικής (Ατλαντικός Ωκεανός)
δεκατρείς (13) αποικίες, οι
οποίες ανήκαν δικαιωματικά στον
βασιλιά της Αγγλίας. Οι άποικοι προε�ρχονταν
κυρι�ως από την Αγγλία, υπη�ρχαν ο�μως και
άλλοι Ευρωπαίοι, προτεστάντες στο δόγμα.
Αν και οι αποικίες αυτές είχαν αρκετές
διαφορές μεταξύ τους από βορρά προς νότο,
όπως βλέπουμε και στον διπλανό πίνακα,
εντούτοις σε όλες (1) η συμμετοχή των
αποίκων στην εξουσία και την οικονομική διαχείριση ήταν περιορισμένη σε γενικές γραμμές, αφού τα
περισσότερα ελέγχονταν από την Αγγλία. Ως
αποτέλεσμα κυριαρχούσε μια δυσφορία για την αυταρχική
κηδεμονία της Αγγλίας και προκαλούνταν αντιδράσεις για
την μεγάλη αύξηση της φορολογίας, ειδικά σε είδη πρώτης
ανάγκης. Την ίδια περίοδο είχε αρχίσει να διαμορφώνεται
(2) η αμερικανική εθνική συνείδηση, δηλαδή η
πεποίθηση ότι οι άποικοι διαφέρουν από τους Άγγλους και
ότι πρέπει να πάρουν τις τύχες των αποικιών στα χέρια
τους, διώχνοντας τους Άγγλους. Αυτές (1+2) ήταν οι
βασικές αιτίες για την έκρηξη της επανάστασης.
Αφορμή όμως στάθηκε … ένα φορτίο τσάι. Πράγματι, η υψηλή φορολογία του τσαγιού που εισαγόταν
από την Ινδία και ο έλεγχος του εμπορίου από την Αγγλία είχε ως αποτέλεσμα τις έντονες αντιδράσεις των αποίκων,
οι οποίοι ήταν δυσαρεστημένοι, καθώς το τσάι ήταν και γι’ αυτούς το βασικό ρόφημα και επεδίωκαν την συμμετοχή

2. 2
τους στο εμπόριό του. Τον Δεκέμβριο του 1773 λοιπόν Αμερικάνοι έμποροι, τεχνίτες αλλά και …. λαθρέμποροι,
μερικοί μεταμφιεσμένοι σε Ινδιάνους, κατέστρεψαν τα αγγλικά φορτία τσαγιού μέσα στο λιμάνι της Βοστόνης. Το
γεγονός έμεινε στην αμερικάνικη ιστορία με την ονομασία Tea Party. Ως αντίποινα οι Άγγλοι επέβαλαν εμπορικούς
περιορισμούς στο λιμάνι οδηγώντας τα πράγματα στα άκρα και - τελικά - στην οριστική, ένοπλη ρήξη.
Από δω και στο εξής οι δεσμοί με την Αγγλία κόπηκαν. Όσ
οι από τους αποίκους ήταν οπαδοί του
Διαφωτισμού πρόβαλλαν το αίτημα για ανεξαρτησία στο όνομα του λαού. Έτ
σι την 4η Ιουλίου 1776 ψηφίστηκε
από το Κογκρέσο (= Συνέλευση των αντιπροσώπων των 13 αποικιών) η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας. Αυτή
συντάχτηκε από τους Διαφωτιστές Τόμας Τζέφρεσον (μετέπειτα πρόεδρο των ΗΠΑ δύο φορές) και Βενιαμίν
Φραγκλίνο. Η ημέρα αυτή γιορτάζεται και σήμερα ως εθνική εορτή στις ΗΠΑ. Οι Άγγλοι αντέδρασαν λυσσαλέα, αλλά
τελικά ηττήθηκαν στον πόλεμο και αναγνώρισαν τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής το 1783 στις
Βερσαλλίες των Παρισίων.
Το αμερικανικό Σύνταγμα (1787) βασίστηκε στις πολιτικές αρχές του Διαφωτισμού και ειδικά στην
αρχή της διάκρισης των εξουσιών, αναγνωρίζοντας πολλά δικαιώματα αυτοδιοίκησης στις πρώην αποικίες – πλέον
Πολιτείες, οι οποίες είναι ενωμένες σε μια ομοσπονδία. Γι’ αυτό ονομάζονται Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής. Η
ομοσπονδιακή (κεντρική) κυβέρνηση με επικεφαλής τον Πρόεδρο ασκεί την εκτελεστική εξουσία, αποφασίζει για
την οικονομία, την άμυνα και την εξωτερική πολιτική όλου του κράτους. Κάθε πολιτεία εκπροσωπείται στα δύο
κεντρικά νομοθετικά σώματα: 1) την Γερουσία και 2) την Βουλή των Αντιπροσώπων. Η δικαστική εξουσία είναι
ανεξάρτητη και μάλιστα αιρετή. Σε κεντρικό επίπεδο
ασκείται από το Ανώτατο Δικαστήριο. Ο πρώτος πρόεδρος
των ΗΠΑ ήταν ο αρχιστράτηγος των Αμερικάνων
επαναστατών Γεώργιος Ουάσιγκτον, από τον οποίον πήρε το
όνομά της και η πρωτεύουσα της χώρας. Φιγουράρει δε σε
προτομή και στο νόμισμα του ενός δολλαρίου (one dollar).
Δραστηριότητες
• Ας προσπαθήσουμε τώρα να βάλουμε σε σειρά τα γεγονότα της Αμερικανικής Επανάσταση.
• Συμπλήρωσε τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις
Οι σημερινές ΗΠΑ ξεκίνησαν από τις ____ απ_________της Α__________ που δημιουργήθηκαν στα α___________
παράλια της Β._ Αμερικής κατά την διάρκεια του _____ και ______ αι. Οι άποικοι προέρχονταν από την
___________ αλλά και διάφορες χώρες της Δυτικής και Βόρειας Ε__________. Στον βορρά η οικονομία
ακολουθούσε τις εξελίξεις της Ε__________ και στηριζόταν στην δυναμική αγρ_________ παραγωγή και το
εμπ_________. Υπήρχαν επίσης σημαντικά π____________ που διέδιδαν τις ιδέες του Δ____________. Στον νότο
αντίθετα η οικονομία βασιζόταν στις μεγάλες φ__________ που εκμεταλλεύονταν οι άποικοι αλλά
καλλιεργούσαν οι μ____________ σκλ_________. Βασική αιτία για την επανάσταση ήταν η πολιτική και οικονομική
κατ_____________ που ένοιωθαν οι άποικοι λόγω της πολιτικής της Αγγλίας. Η αφορμή όμως της επανάστασης
στάθηκε η πολιτική της Αγγλίας στο εμπόριο του τ_________. Σημαδιακή μέρα όμως για τους Αμερικάνους είναι
η __ Ι_______ 177_ , όταν υπογράφηκε η λεγόμενη Δ_______________ της Α_______________. Γιορτάζεται ως η εθνική
γιορτή των Αμερικάνων. Αρχιστράτηγος των επαναστατών ήταν ο Τζ. Ου__________________, που έδωσε το
όνομά του και στην πρωτεύουσα του νέου κράτους και υπήρξε ο πρώτος πρ_____________ των ΗΠΑ. Η
αμερικανική επανάσταση επηρεάστηκε ιδιαίτερα από τις αρχές και τα διδάγματα του Δ____________________,
ιδιαίτερα από την αρχή της Δ_________________ των Ε_________________, τα απαραβίαστα Φ_____________
Δ______________ και το Δικαίωμα για Ε________________ εναντίον της Τυραννίας.

3. 3
Η Γαλλική Επανάσταση
Στην ανατολική ακτή του Ατλαντικού, στην Γαλλία, η
κοινωνία την ίδια περίοδο (17ος-18ος αι.) ήταν αυστηρά
διαχωρισμένη σε τρεις τάξεις με κριτήριο την καταγωγή: 1)
οι ανώτεροι κληρικοί, 2) οι ευγενείς και 3) η Τρίτη Τάξη, που
αποτελούνταν από αστούς, αγρότες και εργάτες, δηλαδή το
98% του συνολικού πληθυσμού. Η τάξη αυτή, παρά τις έντονες
διαφορές των μελών της, είχε πάρα πολλές υποχρεώσεις και
πλήρωνε το σύνολο των φόρων. Επικεφαλής της κοινωνικής
πυραμίδας ήταν βέβαια ο Γάλλος βασιλιάς που κυβερνούσε
απολυταρχικά (απόλυτη μοναρχία, ο βασιλιάς δεν δίνει
λογαριασμό σε κανέναν, συγκεντρώνει όλες τις εξουσίες). Αυτό
ονομάστηκε Παλαιό Καθεστώς. Δεδομένου ότι η Τρίτη Τάξη
δεν είχε καθόλου προνόμια, επικρατούσε σ’ αυτήν -και ειδικά
στους αστούς που ήταν συχνά και πλούσιοι και
μορφωμένοι– μεγάλη δυσαρέσκεια. Η Τρίτη τάξη –και ειδικά
οι αστοί που εμπνέονταν από τα αιτήματα του
Διαφωτισμού - ζητούσε να λάβει μέρος στην εξουσία.
Το καλοκαίρι του 1789 (1) η επιδείνωση των οικονομικών συνθηκών και
(2) η αύξηση της φορολογίας, μαζί βέβαια με την (3) πολιτική καταπίεση της Τρίτης
Τάξης, μεγάλωσαν την λαϊκή δυσαρέσκεια, αναγκάζοντας τον βασιλιά Λουδοβίκο 16ο να
συγκαλέσει την Γενική Συνέλευση των Τάξεων. Εκεί τους ανακοίνωσε νέα
φορολογικά μέτρα προκαλώντας την αντίδραση της Τρίτης Τάξης. Μέσα σε ένα
γενικότερο κλίμα επαναστατικού αναβρασμού – στις 14 Ιουλίου 1789 – ο λαός του
Παρισίου καταλαμβάνει το φρούριο της Βαστίλης, το πιο μισητό σύμβολο της
απολυταρχίας και του Παλαιού Καθεστώτος. Έτσι ουσιαστικά ξεκινά η Γαλλική Επανάσταση. Αυτή η μέρα
γιορτάζεται και σήμερα ως Εθνική Εορτή των Γάλλων. Λίγο αργότερα, τον Αύγουστο του 1789, η Συνέλευση, με την
συντριπτική πλειοψηφία της Τρίτης Τάξης, καταργεί τα προνόμια των ευγενών και του κλήρου και ψηφίζει την
Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, το πιο φιλελεύθερο πολιτικό κείμενο της
ανθρώπινης ιστορίας ως τότε. Το σύνθημα των παθιασμένων επαναστατών Ελευθερία – Ισότητα – Αδελφοσύνη
συνεπαίρνει τους προοδευτικούς Γάλλους.
Έκτοτε η Γαλλική Επανάσταση περνά από διάφορες φάσεις, άλλες πιο συντηρητικές, άλλες πιο ακραίες,
ανάλογα με τις πολιτικές ομάδες που ανέρχονται στην εξουσία, τις εξελίξεις στο πολεμικό μέτωπο και τις διαθέσεις
του παρισινού λαού. Ας κρατήσουμε στην μνήμη ότι το 1792 η μοναρχία καταργείται και για πρώτη φορά στην
νεότερη Ευρώπη εγκαθιδρύεται αβασίλευτη μοναρχία. Στην εξουσία ανέρχονται οι Ιακωβίνοι με αρχηγό τους
Ροβεσπιέρο κι εξαπολύουν ένα κύμα διωγμών εναντίον των υποτιθέμενων εχθρών της επανάστασης που
ονομάστηκε Τρομοκρατία (1793-1794). Σαράντα χιλιάδες Γάλλοι θα χάσουν το κεφάλι τους στην γκιλοτίνα τότε,
όμως δύο εκτελέσεις θα καθορίσουν την περίοδο αυτή: αυτή των βασιλέων Λουδοβίκου και Μαρίας
Αντουανέττας (1793) και εκείνη του μεγάλου τους εχθρού Ροβεσπιέρου (1794). Λίγα χρόνια αργότερα, υπό το
βάρος των συνεχών πολέμων της Γαλλίας με ξένες δυνάμεις που υποστηρίζουν την βασιλεία και το παλιό καθεστώς,
η γαλλική κυβέρνηση (Διευθυντήριο) θα παραδώσει οικειοθελώς την εξουσία σε έναν ικανότατο και φιλόδοξο
στρατηγό που αναδείχθηκε μέσα στα καπνισμένα πεδία των μαχών, τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη.

4. 4
Αν και τυπικά ακολουθούσε βασικές αρχές της Επανάστασης, ο Ναπολέων ονομάστηκε Αυτοκράτωρ
και στην πράξη συγκέντρωσε όλες τις εξουσίες στα χέρια του, εφαρμόζοντας μια σειρά από μεταρρυθμίσεις σε
όλους τους τομείς. Στόχος να γίνει το κράτος περισσότερο αποτελεσματικό και πιο
ισχυρό έναντι των εχθρών του. Στο μεν εσωτερικό της χώρας θέσπισε το 1804 τον
Ναπολεόντειο κώδικα, μια συλλογή νόμων, που αποτελεί και σήμερα την βάση της
ευρωπαϊκής νομολογίας. Στην εξωτερική δε πολιτική αντιμετώπισε στρατιωτικά τις
μεγαλύτερες ευρωπαϊκές δυνάμεις και βγήκε νικητής. Έτσι σταδιακά κατάφερε να ελέγξει το
μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Όμως η γαλλική επέκταση στις ευρωπαϊκές χώρες
αντιμετώπισε την αντίδραση τόσο της τοπικής αριστοκρατίας όσο και του λαού λόγω της
υπερβολικής φορολογίας και της ξένης κυριαρχίας. Έτσι, σταδιακά αναπτύχθηκε ο
εθνικισμός στην Ευρώπη.
Βέβαια, κυριότερος αντίπαλός του ήταν η Αγγλία. Γι’ αυτό το 1806 ο Ναπολέων προχώρησε στον
ηπειρωτικό αποκλεισμό της Αγγλίας, δηλαδή στην απαγόρευση της διακίνησης των αγγλικών
εμπορευμάτων σε όλα λιμάνια που ήλεγχε η Γαλλία στην Ευρώπη. Σε αντίποινα η Αγγλία εφάρμοσε
θαλάσσιο αποκλεισμό των γαλλικών λιμανιών. απαγόρευε δηλαδή τα εμπορικά πλοία να
προσεγγίζουν τα γαλλικά λιμάνια και να μεταφέρουν προϊόντα στην Γαλλία. Αυτό έδωσε την
ευκαιρία στα ευέλικτα ελληνικά καράβια με τους τολμηρούς ναυτικούς να κάνουν
«χρυσές» δουλειές σπάζοντας τον αποκλεισμό. Το 1812 ο Ναπολέων έκανε το ολέθριο
λάθος να επιτεθεί στην Ρωσία. Ήταν η αρχή του τέλους που ήλθε στην μάχη του Βατερλό
(Βέλγιο), όταν έχασε από έναν συνασπισμό ευρωπ. δυνάμεων υπό τον Άγγλο στρατηγό Ουέλιγκτον (1815).
Ήδη λίγο πιο πριν το Βατερλό οι αντίπαλες του Ναπολέοντα μοναρχικές χώρες της Ευρώπης είχαν
συγκαλέσει συνέδριο στην Βιέννη, το οποίο αποφάσισε 1) την επαναχάραξη των συνόρων, 2) την επαναφορά της
απολυταρχίας και 3) την καταστολή των επαναστατικών ιδεών σε όλη την Ευρώπη. Το 1815 ιδρύθηκε η Ιερά
Συμμαχία από την Ρωσία, την Αυστρία και την Πρωσία, χώρες που ήταν τα προπύργια της απολυταρχίας. Η Ιερά
Συμμαχία επέβαλε την Παλινόρθωση, την επιστροφή δηλαδή των παλιών βασιλέων στους θρόνους τους. Για
δεκαπέντε χρόνια περίπου η Ιερά Συμμαχία ήταν ο φορέας των αντιδραστικών αντιλήψεων που κατέπνιγε τις
φιλελεύθερες φωνές των λαών της Ευρώπης. Την βρήκαν μπροστά τους και οι Έλληνες επαναστάτες του 1821.
Παρόλα αυτά οι ιδέες που έσπειραν ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση είχαν ριζώσει στην Ευρώπη. Μια
σειρά επαναστάσεων τα επόμενα χρόνια θα δείξει πόσο πολύ επηρέασε η Γαλλική Επανάσταση την ιστορία του
κόσμου ολόκληρου.
Γαλλική επανάσταση και Ναπολέων: Μια αποτίμηση
Η περίοδος 1789-1815 αποτελεί τομή στην ευρωπαϊκή και την παγκόσμια ιστορία, αφού:
- Η αστική τάξη της Γαλλίας κατέλαβε για πρώτη φορά στην Ευρώπη την εξουσία, αποτελώντας παράδειγμα και για τις
άλλες χώρες.
- Τα συμφέροντα της αστικής τάξης προωθήθηκαν αποφασιστικά.
- Για πρώτη φορά εφαρμόστηκαν στην πολιτική και την οικονομία οι ιδέες του Διαφωτισμού.
- Για πρώτη φορά η απολυταρχία στην Γαλλία και σε άλλες χώρες της Ευρώπης γκρεμίστηκε ή κλονίστηκε σημαντικά.
- Αναπτύχθηκε η ιδέα του έθνους-κράτους που στηρίζεται στους πολίτες, τις ελευθερίες και τα δικαιώματα των οποίων
πρέπει να υπηρετεί. Έτσι, γεννιέται η σύγχρονη έννοια της πατρίδας και του λαού ως κυρίαρχου οργάνου της εξουσίας.
- Τα προνόμια των ευγενών και του κλήρου καταργήθηκαν και επικράτησε η άποψη ότι όλοι γεννιούνται με ίσα δικαιώματα.
- Γεννήθηκαν σημαντικά πολιτικά ρεύματα που κυριάρχησαν στους επόμενους αιώνες, όπως ο φιλελευθερισμός, ο
σοσιαλισμός, ο εθνικισμός.

5. 5
Δραστηριότητες
• Ας σχεδιάσουμε τώρα μια χρονογραμμή με τα σημαντικότερα γεγονότα της Γαλλικής Επανάστασης.
• Διαβάζουμε πολύ καλά την αποτίμηση της Γαλλικής Επανάστασης και της δράσης του Ναπολέοντα,
καθώς και τις πηγές 1 και 2 στην σελ. 21 και συντάσσουμε στο τετράδιο ένα εννοιόγραμμα με
θεματικό κέντρο:
ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ.
• Απαντάμε στις παρακάτω ερωτήσεις, αφού πρώτα διαβάσουμε τα σχετικά χωρία του κειμένου και
συμβουλευτούμε τις γραπτές και εικαστικές πηγές.
1. Ας περιγράψουμε την εικόνα 3 στην σελ. 15, λαμβάνοντας υπ’ όψιν την διακήρυξη της Ανεξαρτησίας πιο
δίπλα. Αξίζει να αναφερθούμε στα εξής σημεία: ποιοι και πότε υπογράφουν, μέσα στο κλίμα ποιου
πολιτικού – πολιτικού κινήματος γίνεται η διακήρυξη, ποια σημεία της διακήρυξης αποδεικνύουν ότι
είναι επηρεασμένη από το πνευματικό αυτό κίνημα; Είναι χρήσιμο να συγκρίνουμε την διακήρυξη της
Ανεξαρτησίας με την πηγή 3α στην προηγούμενη ενότητα για τον Διαφωτισμό.
2. Διαβάζουμε την Διακήρυξη των Δικαιωμάτων (σελ.17). Ποιες οφειλές στον Διαφωτισμό είναι εύκολο να
αναγνωρίσουμε; Ποια κοινωνική τάξη ευνοεί καθοριστικά; Πόσο επηρέασε τα σημερινά δημοκρατικά
πολιτεύματα; Πόσο επίκαιρες είναι οι θέσεις της σήμερα; Απαντάμε στα ερωτήματα αυτά δίνοντας
προσωπικό μας σχόλιο σε μια ολοκληρωμένη παράγραφο.
• Ποια είναι η σωστή κάθε φορά συμπλήρωση των παρακάτω προτάσεων;
I. Οι τάξεις της γαλλικής κοινωνίας ήταν
α. η αστική και οι ευγενείς β. οι ευγενείς, ο κλήρος και η τρίτη γ. οι ευγενείς, ο κλήρος και η εργατική
II. Η ημέρα της εθνικής εορτής των Γάλλων σήμερα είναι η
α. 14η Ιουνίου 1789 β. η 14η Ιουλίου 1789 γ. η 14η Ιουλίου 1791
III. Τότε οι επαναστάτες κατέλαβαν το μισητό φρούριο
α. των Βερσαλλιών β. της Βαστίλης γ. του Λούβρου
IV. Το σύνθημα της Γαλλικής Επανάστασης, διατυπωμένο και στην Διακήρυξη των Δικαιωμάτων ήταν
α. Ελευθερία, Ισότητα, Δικαιοσύνη β. Ελευθερία, Περιουσία, Αδελφοσύνη γ. Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη
V. Ο Ροβεσπιέρος ήταν αρχηγός των
α. Γιρονδίνων β. Κορδελιέρων γ. Ιακωβίνων
VI. Κατά την εξέλιξη της Επανάστασης η μοναρχία τελικά
α. καταργήθηκε β. ευνοήθηκε γ. περιορίστηκε
VII. Βασικό ενδυματολογικό σύμβολο των επαναστατών κατά την φάση της τρομοκρατίας ήταν: (εικ.5 στην σελ.19)
α. η βράκα β. ο κόκκινος σκούφος γ. το γιλέκο δ. το καπέλο με τα φτερά
VIII. Για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή ιστορία μια χώρα (η Γαλλία) είχε ως πολίτευμα
α. την συνταγματική μοναρχία β. την αβασίλευτη δημοκρατία γ. την βασιλευόμενη δημοκρατία
IX. Ο ισχυρός άνδρας που αναδείχτηκε στην Γαλλία στο κλείσιμο του 18ου αι. ήταν ο
α. Λουδοβίκος β. Ροβεσπιέρος γ. Ναπολέων Βοναπάρτης
X. Η μάχη που σφράγισε την ήττα των Γάλλων έγινε
α. στην Λειψία β. στο Βατερλό Γ. στην Ρωσία Δ. στο Αούστερλιτς
Και προσέξτε!
Στον πόλεμο ισχύει ό,τι και στον έρωτα:
Ουαί τοις ηττημένοις (=αλίμονο στους χαμένους).
Αu révoir!