jk

1. РАШААН СУВИЛАЛААР ҮЙЛЧЛҮҮЛЭГСЭДИЙН СУДАЛГАА
Д.Алтантуул1, Ж.Эрдэнэзул2, С.Бадамжав2,
1-АШУҮИС-ийн СС, 2-АШУҮИС-ийн АУС
e.mail;
Удиртгал:
Бидний судалгааны ажил хийгдсэн Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын
нутагт байрлах Улаанбаатар хотоос 280 км зайтай эмчилгээний нуур, хар, шар
шаврын орд газар, гүнээс гарах хүхэрт хүчилтөрөгч, бусад нэгдлүүдийг
агуулсан рашааны ундрагатай газар нутаг нь анх 1969 онд байгуулагдаж 1992
оноос ЭМЯ-нд харьяалагдан улсын хэмжээний үйлчилгээтэй сувилал болсон.
БНМАУ-н Сайд нарын Зөвлөлийн 1982 оны 93 дугаар тогтоолоор Хэнтий
аймгийн Дэлгэрхаан сумын “Аварга тосон” дахь нэгдэл дундын амралт
сувиллын газарт арьсны өвчтэй хүмүүсийг эмчилж байх 30 хүртэл ортой түр
тасгийг “Арьс өнгөний эмгэг судлалын нэгдсэн төв”-ийн жил бүрийн ор хоногийн
төлөвлөгөөнд тусган дулааны улиралд ажиллуулж байхаар шийдвэрлэсэний
дагуу жил тутам 6-9 дүгээр сар хүртэл 3 сарын хугацаатай арьсны эмгэгтэй
иргэдийг эмчилж байжээ.
Аварга тосон сувилалд эмчилэгдсэн өвчтөний дахилтын тоог өвчний
олон улсын ангилалаар нь сувилалд эмчлүүлэхээс өмнөх үе, сувилалд
эмчлүүлсэний дараахь үетэй харьцуулбал: Сувилалд эмчлүүлэхээс өмнө
өвчний сэдрэлт жилд дунджаар 2.4±0.25 байсан бол сувилуулсаны дараа
0.59±0.05 болж буурч үнэн магадлалын зөрүү Р‹0.001 байна. Иймд эрүүл
мэндийн даатгалын санд, хувь хүнд эдийн засгийн хэмнэлттэй нь нотлогдож
байна4
Үндэслэл:
Эрүүл мэндийн сайдын 2007 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдрийн 268 тоот
тушаалын 1-р хавсралтаар “Рашаан сувилалд эмчилж, сувилах өвчний
жагсаалт”-ыг гаргаж доорхи заалтуудыг тусгасан байна.
1. Рашаан сувиллын тусламж үйлчилгээний чанар хүртээмж нь рашаан
сувилалд тохирох өвчний заалтын дагуу сувилуулагч илгээхээс
шалтгаална;

2. 2. Рашаан сувилалд эмчийн заалтгүйгээр хүн өөрийн хүсэлтээр рашаан
эмчилгээ хийлгэхийг хориглоно;
3. Иргэд рашаан сувилалд сувилуулахдаа рашаан сувилалд эмчлэх өвчний
жагсаалтын дагуу оношоор илгээх картыг Эрүүл мэндийн байгууллагаас
авна1;
Эрүүл мэндийн сайдын 2012 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн 247 тоот
тушаалын 1-р хавсралтаар “Чанар, нөөц нь тогтоогдсон рашаан ус, шавар,
байгалийн бусад хүчин зүйлийг түшиглэсэн сувиллын үзүүлэх тусламж
үйлчилгээний журам”-ыг гаргаж доорхи заалтуудыг тусгасан байна.
1. Монгол Улсын Эрүүл мэндийн тухай хууль, рашаан, сувилалтай
холбоотой эрх зүйн баримт бичгийн хэрэгжилтийг хангах, хүн амд
рашаан, сувиллын тусламж, үйлчилгээг чанартай, хүртээмжтэй
үзүүлэхэд журмын зорилго оршино;
2. Чанар, нөөц нь тогтоогдсон рашаан ус, шавар, байгалийн бусад хүчин
зүйлийг түшиглэсэн сувилал /цаашид рашаан, сувилал гэх/-д иргэдийг
эмчилж сувилахтай холбогдсон харилцааг энэхүү журмаар зохицуулна2;
Монгол улсын “Эрүүл мэндийн тухай хуулинд рашаан сувилалтай
холбоотой дараах заалтуудыг тусгасан байна.
1. 3-р бүлэг 13 дугаар зүйл “Эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээний төрөл”
13.4.6. Чанар, нөөц нь тогтоогдсон рашаан ус, шавар, байгалийн бусад
хүчин зүйлийг ашиглаж сэргээн засах тусламж, үйлчилгээ;
2. 4-р бүлэг 15 дугаар зүйл “Эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээ үзүүлэх
байгууллагын төрөл” 15.1.8.Сувилал; 16.13.Сувилал нь хүн амд мэс
заслын бус аргаар сэргээн засах, асаргаа сувилгаа хийх үндсэн чиг үүрэг
бүхий эрүүл мэндийн байгууллага байна3;
Хүснэгт 1
Монгол улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй
дотоодын рашаан сувилалууд
Д/д
Рашаан сувиллын
нэрс
Тусламж, үйлчилгээний
төрөл
Үйлчлэх хүрээ Байршил
1 Шаргалжуут Рашаан сувилал Улсын хэмжээнд
Баянхонгор
аймаг
Эрдэнэцогт сум
2 Бигэр шимт элс Рашаан сувилал Говь-Алтай Говь-Алтай аймаг

3. Бигэр сум
3 Өөшийн элс Рашаан сувилал Дундговь
Дундговь аймаг
Өлзийт сум
4 Өвөржанчивлан Рашаан сувилал Төв
Төв аймаг
Эрдэнэ сум
5 Задгай цагаан Рашаан сувилал Төв
Төв аймаг
Эрдэнэ сум
6 Хар тэрмэс Рашаан сувилал Увс
Увс аймаг
Малчин сум
7 Галт халуун ус Рашаан сувилал Хөвсгөл
Хөвсгөл аймаг
Галт сум
8 Хужирт Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Өвөрхангай
аймаг
Хужирт сум
9 Элма-Хужирт Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Өвөрхангай
аймаг
Хужирт сум
10 Гурван нуур Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Хэнтий аймаг
Дадал сум
11 Аржанчивлан Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Төв аймаг
Эрдэнэ сум
12 Аварга тосон Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Хэнтий аймаг
Дэлгэрхаан сум
13 Оргил Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
Хан-Уул дүүрэг
14 Хасу шивэрт Рашаан сувилал
Баруун бүсийн
хэмжээнд
Архангай аймаг
Батцэнгэл сум
15 Отгонтэнгэр Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Завхан аймаг
Алдархаан сум
16 Халзан-Уул Рашаан сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Дорноговь аймаг
Даланжаргалан
сум
17 Багануур
Мэргэжлээс шалтгаалах
өвчний
Зүүн бүс
Улаанбаатар
Багануур дүүрэг
18 Мойлтын тохой Дотор Нийслэл
Улаанбаатар
Тэрэлж
19 Хасу хандгайт Уламжлалт Нийслэл Улаанбаатар
20 Богд-уул Дотор, уламжлалт Нийслэл Улаанбаатар
21 Сүүж-уул Сэргээн засах сувилал
Цагдаагийн бие
бүрэлдэхүүн
Төв аймаг
Баянчандмань

4. сум
22 Эрдэнэт Клиник сувилал Орхон Эрдэнэт хот
23 Оргил Клиник сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
24
Си Си хатан ХХК-ны
“Арга билэг” сувилал
Уламжлалт
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
25
“ЭМЖЖ” клиник
сувилал
Клиник сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
26
“Өнө энх” мэдрэлийн
нөхөн сэргээх эмнэлэг
Клиник сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
27
“Амарсанаа гүнж”
ХХК-ны сувилал
Сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
28 “Энх ундарга” ХХК Клиник сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
29 Сувд Клиник сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Архангай
аймгийн төв
30 Жаргалан Клиник сувилал
Улс, бүс нутаг,
нийслэл
Улаанбаатар
31 Хасу манал Рашаан сувилал Архангай Архангай аймаг
32 Агсу Рашаан сувилал Баян-өлгий Баян-өлгий аймаг
Судалгааны ажлын зорилго: Рашаан сувиллаар үйлчлүүлэгсэдийн хүн ам
зүйн мэдээлэл, эрэлт, хэрэгцээ ихтэй эмчилгээг Хэнтий аймгын Дэлгэрхаан
сумын нутагт орших “Аварга тосон” рашаан сувиллыг сонгон авч 2015 онд
үйлчлүүлэгсэдийн жишээн дээр судлан тогтооход оршино
Судалгааны ажлын зорилт:
1. Рашаан сувиллаар үйлчлүүлэгсэдийн эмчилгээ хийлгэсэн хугацаа, нас,
хүйс, байршил, ажил эрхлэлтийг судлан тогтоох
2. Рашаан сувилалд эрэлт хэрэгцээ ихтэй эмчилгээг судлан тогтоох
Судалгааны ажлын практик ач холбогдол:
Рашаан сувиллаар үйлчлүүлэгсэдийн хүн ам зүйн мэдээлэл, эрэлт,
хэрэгцээ ихтэй эмчилгээг судлах замаар эмчилгээний чанар, хүртээмжийг
сайжруулахад шаардлагатай лавламж мэдээлэл, судалгааны эх материалыг
бүрдүүлсэн нь энэхүү судалгааны ажлын практик ач холбогдол юм

5. Үр дүн:
Рашаан сувиллаар үйлчлүүлэгсэдийг эмчилгээ хийлгэсэн хугацаа, нас,
хүйс, байршил, ажил эрхлэлтийг дүрслэлээр харуулав.
Дүрслэл 1 Судалгаанд хамрагдагсадын сувиллаар үйлчлүүлсэн хугацаа
Судалгаанд хамрагдагсадын дийлэнх буюу 52,1%(1668) нь 7 сард
сувиллаар үйлчлүүлсэн бол 6 сард 28.2%(902), 8 сард хамгийн бага буюу
19.7%(629) байна (Дүрслэл 1).
Дүрслэл 2 Судалгаанд хамрагдагсадын насны бүлэг
Судалгааны хүрээний хүн амыг насны бүлгээр авч үзвэл: 0-15 насныхан
хамгийн их 23.5%(751), 15-24 насныхан хамгийн бага 4.9%(158) бол 25-34 нас
13.3%(427), 35-44 нас 14.4%(459), 45-54 нас 16.9%(540), 55-64 нас 19.1%(611),
65-аас дээш нас 7.9%(252) байв (Дүрслэл 2).
28.2
52.1
19.7
6 сар 7 сар 8 сар
23.5
4.9
13.3 14.4
16.9
19.1
7.9
0-15 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65 дээш
26.5
59.5
14
43
24
49.2
26.8
57
6 сар 7 сар 8 сар Нийт
Эрэгтэй Эмэгтэй

6. Дүрслэл 3 Судалгаанд хамрагдагсадын хүйсийн харьцаа (Сараар)
Судалгаанд хамрагдагсадын 43%(1376) нь эрэгтэйчүүд бол 57%(1823) нь
эмэгтэйчүүд байна, Эрэгтэйчүүдийн 26.5%(365) нь 6, 59.5(818) нь 7, 14%(193)
нь 8, эмэгтэйчүүдийн 24%(438) нь 6, 49.2%(897) нь 7, 26.8%(488) нь 8 сард
сувиллаар үйлчлүүлсэн байна (Дүрслэл 3).
Дүрслэл 4 Судалгаанд хамрагдагсадын байршил
Судалгааны хүрээний хүн амын дийлэнх буюу 84,74% нь
(Сонгинохайрхан дүүрэг 14.25/456. Хан-Уул дүүрэг 14.38/460, Сүхбаатар дүүрэг
13.13/420, Чингэлтэй дүүрэг 11.88/380) Улаанбаатар хотын иргэд байгаагаас
0.75
1.22
0.28
0.28
0.97
0.65
0.75
0.41
0.63
1.13
0.34
0.66
1.22
1.06
1.06
0.78
0.56
1.16
0.66
0.69
11.88
13.13
15.97
15.13
14.38
14.25
0 5 10 15 20
Архангай
Баянхонгор
Булган
Багануур
Говь-Алтай
Дархан
Дорноговь
Дорнод
Дундговь
Өмнөговь
Өвөрхангай
Төв аймаг
Орхон
Налайх
Сүхбаатар
Сэлэнгэ
Завхан
Хэнтий
Ховд
Хөвсгөл
Чингэлтэй
Сүхбаатар дүүрэг
Баянгол
Баянзүрх
Хан-уул
Сонгинохайрхан

7. Баянгол (15.97/501), Баянзүрх (15.13/484) дүүргийн иргэд сувилалаар илүүтэй
үйлчлүүлсэн бол 15,26% нь (Хөвсгөл 0.69%/22, Ховд 0.66%/21, Завхан 0.56%/18,
Сэлэнгэ 0.78/25, Сүхбаатар 1.06/34, Найлайх 1.06/34, Төв 0.66/21, Өвөрхангай
0.34/11, Дундговь 0.63/20, Дорнод 0.41/13, Дорноговь 0.75/24, Дархан-Уул
0.65/21, Говь-Алтай 0.97/31, Багануур 0.28/9, Булган 0.28/9, Архангай 0.75/24)
хөдөө орон нутгийн иргэд байгаагаас Орхон (1.22/39), Баянхонгор (1.22/39),
Хэнтий (1.16/37), Өмнөговь (1.13/36) аймгийн иргэд сувиллаар илүүтэй
үйлчлүүлжээ.
Дүрслэл 5 Судалгаанд хамрагдагсадын ажил эрхлэлт
Судалгаанд хамрагдагсадын дийлэнх нь (30/946) тэтгэвэр, групп
тогтоолгосон иргэд байгаа бол ажилчин 6%(204), албан хаагч 14%(457),
компани, ХЭАА 10%(336), ажилгүй 6%(190),оюутан, сурагч 7%(218), 0-15 насны
хүүхэд 23%(729) харин малчид 4% (/119) буюу хамгийн бага байлаа.
Ажилчин
6%
Албан хаагч
14%
Тэтгэвэр, групп
30%
Пүүс компани
ХЭАА
10%
Малчин
4%
Ажилгүй
6%
Оюутан сурагч
7%
0-15
23%

8. Дүрслэл 6 Судалгаанд хамрагдагсадын эмчилгээний давтамж
Рашаан сувиллаар үйлчлүүлэгсэд 43211 удаагийн давтамжтай эмчилгээ
хийлгэснээс: иллэг, бумба (20/8625), халуун шавар 15.3%(6594), хүйтэн шавар
15%(6487) эмчилгээг илүүтэй хийлгэжээ.
Дүгнэлт:
1. Иргэд рашаан сувиллаар 7 сард илүүтэй үйлчлүүлж байгаа бол насны
хувьд 4 хүн тумын 1 нь 0-15 насны хүүхдүүд, 2 хүн тумын 1 нь 55-64
насны иргэд, хүйсийн хувьд эмэгтэйчүүд (57%) дийлэнх хувийг эзлэж
байна. Байршилаар Улаанбаатар хотын иргэд илүүтэй үйлчлүүлж
байгаагаас Баянгол, Баянзүрх дүүргийн иргэд, харин хөдөө орон нутгаас
Орхон, Баянхонгор, Хэнтий, Өмнөговь аймгийн иргэд дийлэнх хувийг
эзлэж, судалгаанд хамрагдагсан 3 хүн тумын 1 нь тэтгэвэр, групп
тогтоолгосон иргэд байна.
2. Иргэд рашаан сувилалд иллэг, бумба, халуун, хүйтэн шавар эмчилгээг
илүүтэй хийлгээр ирдэг нь тогтоогдлоо.
Ном зүй:
4.4
4.3
1.7
3.5
0.8
6.6
15.3
15
5.9
20
10.8
2.5
9.2
Арьс, харшлын их эмчийн давтан үзлэг
Хүүхдийн эмчийн давтан үзлэг
Мэдрэлийн эмчийн
Дотрын эмчийн
Уламжлалтын эмчийн
Рашаан уусан
Шавар эмчилгээ (халуун)
Шавар эмчилгээ (хүйтэн)
Нууранд орсон
Иллэг бумба
Цахилгаан эмчилгээ
Утлага
Эмчилгээний биеийн тамир

9. 1. Эрүүл мэндийн сайдын 2007 оны 10 дугаар сарын 30-ны өдрийн
268 тоот тушаалын 1-р хавсралт “Рашаан сувилалд эмчилж,
сувилах өвчний жагсаалт”
2. Эрүүл мэндийн сайдын 2012 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдрийн
247 тоот тушаалын 1-р хавсралт “Чанар, нөөц нь тогтоогдсон
рашаан ус, шавар, байгалийн бусад хүчин зүйлийг түшиглэсэн
сувиллын үзүүлэх тусламж үйлчилгээний журам”
3. Монгол улсын “Эрүүл мэндийн тухай хууль”
4. 2009 - 2012 dermatologycenter.gov.mn
5. Айвазов, В.Н. Вклад национальных диаспор (на примере
армянской) в становление курортов КМВ / В.Н. Айвазов.-
Пятигорск, 2009.- 262 с.
6. Савощенко И.С., Блох Р.Л. Ошибки курортной терапии при
заболеваниях органов пищеварения. -М., Медгиз, 1961, -116с.
7. Смирнов-Каменский Е.А. Курортное лечение сердечно-сосудистых
заболеваний. -Ставрополь, 1963, -152с.
8. Блох Р. Л., Дерябина В. М., Смирнов-Каменский Е. А. Лечебные
минеральные воды и их внутреннее применение. Медиздат, 1968.
9. Шварц В.Я., Загорулько М.П. Лечение болезней желудка,
кишечника, поджелудочной железы, желчевыделительной
системы минеральной водой, - Ессентуки, 1990, - 30с.
10.Крашеница Г.М., Самутин Н.М., Ботвинева Л.А. Физические и
курортные факторы в лечении подагры, диатезов. - Пятигорск,
1997. – 25с