Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Агрызский треугольник:
Буймо, Кöлöгеш, Кадрек
Ямберэ Йыван:
Ave Maria – Мари Ава
Великая война
и 102 великих воина
Йошкар-Ола. Парад Победы. 9 мая 2015 г.
Марий сандалык
Вуйлымаш • Содержание
2	 Депутаты Союзного государства встретились в Йошкар-Оле.
	 Мемнан жапын талешкыже/Г...
МарийСКИЙ МИР
2
9 июня временно исполняю-
щий обязанности Главы Респу-
блики Марий Эл Леонид Мар-
келов встретился с депут...
Марий сандалык
поставляем. И наши предприятия
чувствуют себя уверенно на бело-
русском рынке»,  – сказал Леонид
Маркелов.
...
МарийСКИЙ МИР
4
Герой нашего времени
Андрей Эшпай
Тӱнямбалне эн лӱмлӧ марий Ан-
дрей Яковлевич Эшпай нерген ятыр
серыме, д...
5
Тыгак лие 2013 ий май тӱҥалтыште.
«Эшпай толеш! Эшпай!»  – Йошкар-
Олаште мут шарлыш. Тунамак руш
сылнымут гыч «Барин ед...
МарийСКИЙ МИР
6
– Ушан йодыш  – пел вашмут.
Мый кызыт угыч шочмо мландыш
пӧртылмылан куаненам. Тиде чоным
вургыжтарыше тат...
7
Марий сандалык
тенда». Мый консерваторийын Кугу
залыштыже Фортепианолан кокымшо
концертым шокташ ямдылалтынам.
Залыште Ш...
МарийСКИЙ МИР
8
оркестр. Эшпай вигак сцене деке эрта.
Артист-влак дене кид кучен саламлал-
теш, умбалнырак улшыжлан вуйым
...
Марий сандалык
9
(1964), коло ий гыч «Курык да олык-
марий муро-влакым» (1983), 36 ий гыч
Кандашымше симфонийым (2000)
пӧл...
МарийСКИЙ МИР
10
Ышке таҥем деч ончен шоген 		
			 кодмеш,
Изи маке пеледыш лийшаш ыле –
Ик изи мардежешет кӱрлын 		
		 во...
Марий сандалык
11
Андрей Эшпай ӱмыржӧ мучко сар, икте-весым
виешлыме ваштареш ойла. Ойла калык дене ваш-
лиймаште, студент...
МарийСКИЙ МИР
12
Виталий Шапкинын устан шоктымы-
жо Андрей Яковлевичым у произведе-
нийым сераш кумылаҥден. Тыге Вита-
лий...
Марий сандалык
13
– Авторын колыштмыж годым шок-
таш – тиде пеш кугу ответственность,
кугу школ. Тунамак чыла сайын, шо-
н...
МарийСКИЙ МИР
14
Композиторлан марий семын кажне нотыжо, тӱвыран
кажне тамгаже шерге. А мыланна?.. Мыланнат кажне ка-
тыкш...
Марий сандалык
15
не семсавыртышыште икымше нотым ойыренак палемде,
поро лий…
– Залыште эрла еҥ ок лий гын, оркестр сайын ...
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Marijckij mir 1_2015
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Marijckij mir 1_2015

1,637 views

Published on

Вышел новый номер (первый в 2015 году) журнала "Марий сандалык - Марийский мир".

  • Login to see the comments

Marijckij mir 1_2015

  1. 1. Агрызский треугольник: Буймо, Кöлöгеш, Кадрек Ямберэ Йыван: Ave Maria – Мари Ава Великая война и 102 великих воина
  2. 2. Йошкар-Ола. Парад Победы. 9 мая 2015 г.
  3. 3. Марий сандалык Вуйлымаш • Содержание 2 Депутаты Союзного государства встретились в Йошкар-Оле. Мемнан жапын талешкыже/Герой нашего времени 4 Андрей Эшпай. Зоя Дудинан очеркше. Ме финн-угор улына/Мы – финно-угры 17 На удмуртском Олимпе. Репортаж Дениса Речкина. Саскавий 20 Ош Юмын ÿдыржö нерген эссе, Н. Казанцева дене мутланымаш, «Саскавий» ушемын паша лектышыже, кидмастар, тазалык, йÿла нерген лаштык – чылажат «Саскавий» ужашыште. В этом выпуске интервью с педагогом, общественницей Надеждой Казанцевой; отчёт общественной организации «Саскавий»; зарисовка о «жемчужине деревни Мари-Шои » Серафиме Евчиной; страничка здоровья; рубрика о семейных традициях; эссе Лидии Семёновой о дочерях Белого Бога. Йошкар-Ола – рÿдö ола/ Йошкар-Ола – столица 34 Обзор мероприятий Красного города. Марий-влак Россий мучко илат!/ Марийцы на просторах России 36 Агрызский треугольник. Очерк Сергея Шанчара о марийском уголке на «Камчатке» Татарстана. Буймо, Кöлöгеш, Кадрек – нунылан Агрыз рÿдер. Сергей Шанчаран очеркше. 43 Музыка тайги. Николай Морохин. Сенгымаш/Победа 45 Великая война и 102 великих воина. Летопись Валерия Мочаева 65 Танки и самолёты для Красной Армии. О единстве фронта и тыла в годы Великой Отечественной войны рассказывает Гельсий Зайниев. Йошкар-Ола – рÿдö ола/ Йошкар-Ола – столица 68 Обзор мероприятий Красного города. Марий Элын сымыктышыже/Искусство Марий Эл 71 Толза муро памашем воктек. Шочмо йылмым туныктышо-влак ойлат: Колумб мыланна мом почын? Что открыл для нас Колумб? 74 Этнофутуризм: миф пробуждает сознание. 80 Марла календарь. 84 Ямбердэ Йыван: курым дене шинчаваш. Художник Иван Ямбердов приглашает на встречу с прекрасным и вечным. Информационно- аналитический журнал о Республике Марий Эл и марийском народе Марийский Мир – Марий Сандалык № 1-2 (27-28), январь – июнь 2015 года Учредитель: Правительство Республики Марий Эл Издатель: Государственное унитарное казённое предприятие «Газета «Кугарня» Адрес редакции и издателя: 424006, Республика Марий Эл, г. Йошкар-Ола, ул. 70-летия Вооружённых Сил СССР, д. 20 Языки: марийский и русский Журнал зарегистрирован Управлени- ем Федеральной службы по надзо- ру в сфере массовых коммуникаций, связи и охраны культурного наследия по Республике Марий Эл. Свидетель- ство ПИ № ТУ 12-0003 от 15.08.2008 Электронная версия журнала на сайте Всемарийского Совета: http://mer-kanash.ru Главный редактор: Лоскутов Сергей Витальевич (8362) 641-837, loskutov@gov.mari.ru Заместитель главного редактора: Мочаев Валерий Александрович (8362) 777-457, mochaev@bk.ru Редакторы номера: Валерий Мочаев, Сергей Шанчара, Зоя Глушкова Дизайн, вёрстка: Татьяна Вагина Журнал отпечатан: ООО «Восхождение» г.Йошкар-Ола, б. Данилова, 6 № заказа Тираж 2.000 экз. Цена свободная. Фотографии в номере: Денис Речкин 12+ Редакционная коллегия: Васютин Михаил Зиновьевич, заместитель Председателя Правитель- ства Республики Марий Эл, министр куль- туры, печати и по делам национально- стей. Гайсин Александр Яковлевич, председатель сельхозкооператива «Гая- на» Янаульского района Республики Баш- кортостан, член правления Марийского историко-культурного центра РБ. Глушкова Зоя Михайловна, редактор отдела журнала «Марийский мир – Марий сандалык». Громов Вячеслав Григорьевич, канди- дат технических наук, г. Санкт-Петербург. Губаев Игорь Иванович, главный ре- дактор газеты «Чолман» Республики Башкортостан. Иванов Анатолий Николаевич, заместитель председателя Государ- ственного Собрания Республики Марий Эл, председатель Всемарийского Совета. Куклина Эльвира Викторовна, директор АНО «Культурно-информа- ционный центр «Интеллектуал», марий- ский блогер. Кудрявцев Алексей Григорьевич, член Всемарийского Совета, Кировская область. Лоскутов Сергей Витальевич, начальник Управления общественных связей и информации Главы Республики Марий Эл, кандидат исторических наук. Матвеев Михаил Иванович, директор – главный редактор государственного уни- тарного казённого предприятия Респу- блики Марий Эл «Газета «Кугарня». Морохин Николай Владимирович, профессор Нижегородского государ- ственного университета им. Н. Лобачев- ского, доктор филологических наук. Мочаев Валерий Александрович, заместитель главного редактора журна- ла «Марийский мир – Марий сандалык». Радыгин Анатолий Ильич, полномоч- ный представитель Республики Марий Эл в Удмуртской Республике, председатель республиканской общественной органи- зации «Одо Мари Ушем» – «Союз марий- цев Удмуртии». Сануков Ксенофонт Никанорович, профессор Марийского государственного университета, доктор исторических наук. Таныгин Александр Иванович, Верховный карт централизованной рели- гиозной организации Марийской традици- онной религии Республики Марий Эл. Третьяков Олег Александрович, председатель Национально-культурной автономии марийцев Республики Татар- стан, кандидат педагогических наук. Щеглов Сергей Африканович, редактор отдела журнала «Марийский мир – Марий сандалык».
  4. 4. МарийСКИЙ МИР 2 9 июня временно исполняю- щий обязанности Главы Респу- блики Марий Эл Леонид Мар- келов встретился с депутатами Парламентского Собрания Со- юза Беларуси и России. Как было отмечено, белорусские гости неслучайно прибыли в Ма- рий Эл. Марийский край и Бела- русь связывает многолетнее со- трудничество в сфере промышлен- ности, экономики и культуры. Но- вую платформу для его расшире- ния создаст и состоявшаяся встре- ча, на которой стороны обсудили дальнейшие вопросы совместной работы. «Почему мы приехали в Марий Эл  – потому что здесь уделяется большое внимание вопросам гу- манитарного характера и культу- ры. На примере вашей территории можно посмотреть, как реализу- ются уникальные проекты. Скажу, что мои впечатления от Йошкар- Олы очень сильны. Я просто ду- ховно взбудоражен. В жизни не ожидал, что в провинции, как мно- гие считают, может быть такая вы- сокая культура, великолепный ан- самбль зданий, сооружений и хра- мов. Это, безусловно, талант гла- вы республики. Мы в Минске ста- раемся, чтоб было чисто и акку- ратно, но Йошкар-Ола поражает своей красотой. Видно, что сдела- но на века», – поделился мнением заместитель председателя Комис- сии Парламентского Собрания Со- юзного государства, председатель Постоянной комиссии Совета Ре- спублики Национального собрания Республики Беларусь Николай Ка- заровец. Особо заинтересованный разго- вор состоялся об использовании потенциала Марий Эл в промыш- ленном секторе экономики. Было обозначено, что дружественное со- трудничество бизнес-сообщества выгодно обеим сторонам. «Россия и Белоруссия не только соседи, но и друзья. Мы рады ви- деть белорусских гостей. У нас не- давно прошла белорусская ярмар- ка. Привезённые товары и продук- ты пользовались большим спро- сом у населения. Но наше сотруд- ничество ограничивается не толь- ко этим. Наши предприятия нахо- дятся в тесном контакте с белорус- скими партнёрами. Запчасти, сне- гоуборочную или другую технику мы получаем, но и свою продукцию Депутаты Союзного государства встретились в Йошкар-Оле
  5. 5. Марий сандалык поставляем. И наши предприятия чувствуют себя уверенно на бело- русском рынке»,  – сказал Леонид Маркелов. Временно исполняющий обязан- ности Главы республики также от- метил, что дружественные связи будут расширяться. «А что касается гуманитар- ных контактов, все мы вышли из одной великой страны – это Киев- ская Русь. Мы сегодня вспомни- ли исторические традиции, когда все братские народы бок о бок за- щищали свою независимость, со- зидали. Семьи наши перемеша- ны. И хорошо, что дружба укре- пляется»,  – подчеркнул Леонид Маркелов. Напомним, что 9-10 июня в Йошкар-Оле находилась делега- ция Парламентского Собрания Со- юза Беларуси и России. В течение двух дней представители органов власти России, Марий Эл и Бела- руси обменивались мнениями по насущным вопросам формирова- ния социальной политики Союзно- го государства. Прошли встречи на официальном уровне, гости посе- тили ряд промышленных предпри- ятий и историко-культурных объек- тов республики. Свой первый день в Марий Эл парламентарии начали с возло- жения цветов к монументу Воин- ской Славы и Вечному огню. Граж- данскую процессию возглавил за- меститель председателя Комис- сии Парламентского Собрания Со- юзного государства, председатель Постоянной комиссии Совета Ре- спублики Национального собра- ния Республики Беларусь Николай Казаровец. После чего уже за круглым сто- лом в Антикризисном центре ре- спублики перешли к самым важ- ным вопросам – социальным. Это главная тема встречи парламента- риев в Йошкар-Оле. Открывая за- седание Комиссии Парламентско- го Собрания по социальной поли- тике, науке, культуре и гуманитар- ным вопросам, Николай Казаровец сказал: «Мы очень поражены кра- сотой Йошкар-Олы, если честно, не ожидали, что у вас всё на таком достойном уровне, чисто и изыска- но. И на духовном подъёме начи- наем сейчас работу». От имени временно исполняю- щего обязанности Главы Марий Эл Леонида Маркелова делегатов по- приветствовал Заместитель Пред- седателя Правительства респу- блики Михаил Васютин. «Марийская земля гостеприим- на. Благодарю, что местом про- ведения заседания вы выбрали Йошкар-Олу. Важно, что в повест- ке дня находятся вопросы, которые волнуют общественность, так как социальная политика всегда акту- альна. Нам есть чем поделиться и есть что показать. И, конечно, мы будем рады позаимствовать ваш опыт», – подчеркнул Михаил Васю- тин, пожелав гостям приятных впе- чатлений и полезной работы. На заседании был обсуждён большой спектр вопросов. Депу- таты России, Марий Эл и Белорус- сии рассмотрели приоритетные направления и первоочередные задачи дальнейшего развития Союзного государства на сред- несрочную перспективу до 2017 года, поделились опытом в прове- дении мероприятий Союзного го- сударства в рамках гражданско- патриотического воспитания де- тей из детских домов Республи- ки Беларусь и Российской Феде- рации. На заседании также была представлена информация об ис- полнении бюджета Союзного госу- дарства за прошлый год, утверж- дённого Коллегией Счётной пала- ты Российской Федерации и Кол- легией Комитета государственно- го контроля Республики Беларусь. Участники заседания обменя- лись мнениями по другим вопро- сам социальной политики. Парламентарии посетили Наци- ональную президентскую школу- интернат, Республиканский те- атр кукол и радиотерапевтический корпус с каньонами Республикан- ского онкологического диспансера.
  6. 6. МарийСКИЙ МИР 4 Герой нашего времени Андрей Эшпай Тӱнямбалне эн лӱмлӧ марий Ан- дрей Яковлевич Эшпай нерген ятыр серыме, документ кином сниматлы- ме, посна книга-влакым савыкты- ме. Совет Союзын калык артистше (1981), СССР Кугыжаныш (1976), Ле- нин лӱмеш (1986) премий-влакын ла- уреатше, Йошкар Шӱдыр (1945), «Знак Почёта» (1967), Паша Йошкар Зна- мя (1971), Ленин (1985), Отечествен- ный сар, 2 ст. (1985), За заслуги пе- ред Отечеством 4 ст. (2000), Келшы- маш (2010) орденла дене палемдалтше землякна нерген таче Интернет 1178 киносӱретым ончаш, 500 утла мурыж ден семжым колышташ темла. Индеш симфонийым, «Ангара (1976), «Круг» (1979-80), «Помните» (1981) балетым, «Нет меня счастливее» (1968), «Лю- бить воспрещается» (1973) оперетте- влакым, 100 утла романс ден мурым, 60 наре кинолан семым возышо авто- рын музыкыжо тӱнян чыла луклаш- тыже йоҥга. «Козьмодемьянск», «Йошкар-Ола» муро-влак, «Марий Сандалык» гимн марий айдемын чон поянлыкшым, кумылжым почын пуат. Кум ияшак ача-аваж дене пырля Мо- скош илаш кусенен гынат, пӱтынь илышыже рӱдолаште эртен гынат, уста пианист, композитор, туныктышо эрелан мемнан – марий калыкнан ку- гешныме эргыже! Марий Элысе калык-влак тудым пагалат. МАССР сы- мыктышын сулло пашаеҥже (1960), МАССР-ын калык артистше (1984) ий еда Йошкар-Олашке толеш, веры- се оркестр дене пырля концертым пуа. «Ресурсы Марий Эл» газетын «Достояние Республики. Век ХХ» йодыш- тмыж почеш (2000) 1195 еҥ гыч 1035-ше Андрей Эшпай- ым Марий Эл гыч лекше лӱмлӧ еҥлан шотла. Сергей Ча- вайн, Йыван Кырла, Майоров-Шкетан, Иван Палантай, Валентин Колумб дене пырля таче тудо – шочмо калык- нан арже (совестьше). Садланак тудын нерген угыч да угыч ойлена, каҥашена, ӱчашена. Йошкар-Олашке тол- мыж годым, черетан концертшым колыштын, ӧрдыж гыч эскерен, пагалыме айдеме дене мутым вашталташ пиалан татым кычалына.
  7. 7. 5 Тыгак лие 2013 ий май тӱҥалтыште. «Эшпай толеш! Эшпай!»  – Йошкар- Олаште мут шарлыш. Тунамак руш сылнымут гыч «Барин едет! Барин!» кычкырыме шарналте: «… в доме, до cих пор тихом, вдруг поднялась тревога: захлопали двери, забегали люди, раздались крики… и все на- селение усадьбы разом высыпало на крыльцо. Одни крестились, другие просто стояли в выжидательном по- ложении, но все, очевидно, сознавали, что то, что до сих пор происходило… было лишь временное, что только те- перь наступает настоящее…». Да, тыге: Эшпай толмо дене мем- нан илышна, кӧргӧ чонна шиждымын вашталтеш. Тудын йыр эреак калык. Пеленже семмастар, артист, жур- налист, фотокор, кучем еҥ, концер- тым ончаш толшыжо  – чыланат чо- нышт дене волгалт каят: сайрак лий- ыт моли, маншаш. Кугешныме ку- мылышт – тӱргоч! Эсогыл мый деке- мат ик еҥ лишеме да лопка копажым рӱзалтен, «Эшпай – это глыба» мане. Пуйто тиде «глыба» манмет копаш- тыжак кия. Коло кокымшо майыште, шым ша- гатэрдене,Йошкар-Олакӱртньыгорно вокзалыште Андрей Эшпайым Ма- рий Эл тӱвыра, печать да националь- ность паша шотышто министрын ал- маштышыже Владимир Актанаев, Марий кугыжаныш филармонийын директоржо, дирижёр Иван Егоров, Мемнан жапын талешкыже Марий сандалык – Мый кызыт угыч шочмо мландыш пӧртылмылан куаненам. Тиде чоным вургыжтарыше тат. маэстрон йолташыже, флейтист Виталий Шапкин, Иван Палан- тай лӱмеш тӱвыра колледжын директоржо Алексей Клёнов, «Марий Эл» ГТРК-ан, «Марий Эл» газетын журналистше-влак вашлийыч. Ий-влак эртат, а Эшпай ни- гунарат ок вашталт. Вуйыш- то  – шляпа, ӱмбалныже  – нарынчалге-кӱрен тӱсан чатка плащ, кидыште  – шем шӱштӧ перчатке… Куштылго кап-кыл, пӱсӧ ончалтыш. Кумылжат мот- коч лывырге. «Айдемын чы- лажат мотор лийшаш: чурий- жат, вургемжат, чонжат, шоны- машыжат»,  – манын Антон Че- хов. Вашлийше-влак кокла гыч чевер ӱдыр пеледышым кучык- тыш. Уна тауштыш да тунамак ты пеледышым ӱдырлан мӧҥгеш пӧлеклыш. «Могай кумылда, паша радамда?» йодмылан тудо вашештыш:
  8. 8. МарийСКИЙ МИР 6 – Ушан йодыш  – пел вашмут. Мый кызыт угыч шочмо мландыш пӧртылмылан куаненам. Тиде чоным вургыжтарыше тат. Мый тыгак тур- гыжланен вучем Марий Элысе орке- стрын уста музыканче-влак дене ваш- лиймашым. Пагалыме Иван Ильич Егоров дене пырля чылажат сай лиеш ман ӱшанем. Йошкар-Оласе, Козьмо- демьянскысе концертыш толшо калык денат вашлияш  – кугу куан. Козьмо- демьянск Йошкар-Ола деч тоштырак. Туге гынат ӱмаште икымше гана ме тушко симфонический оркестрым на- миенна, концертым ончыктенна. Те- ний эше икана ты олашке миен савыр- наш кумыл лекте. Садлан мый шочмо мландышкем куанен пӧртылынам. Андрей Яковлевичын кажне толмы- жо репетиций, концерт, вашлиймаш- влак дене темеш. Ты ганат нимо ваш- талтын огыл. Унагудеш верланыме- кыже, лу шагатлан калык тудым Иван Палантай лӱмеш тӱвыра да сымык- тыш колледжыште вучен. Уремыш вашлияш лекше туныктышо, студент- влак коклаште режиссёр Василий Пек- теев, сӱретче Иван Ямбердов, фото- кор, журналист-влак койыт. Вашлий- ме татым маэстрон йолташыже Ви- талий Шапкин виктара. «Так, тыҥге савырныза, толыт!»,  – тӱшкалан туп дене шогымем ужын манеш тудо. Иван Егоровын шем «Реножо» колледж тошкалтыш мучаште чарналтыш. Ан- дрей Яковлевич ончыл омса гыч шыр- гыжал лекте. Чылашт дене кид кучен саламлалте. Ну, туге моторын шкен- жым куча: ончен йӧратет. Ну, кузе ба- рин огыл? Паяр! Тунамак фотограф Денис Речкин афише воктен сниматлалташ темлыш. Андрей Эшпай ондак шкетын, вара Василий Пектеев, Иван Ямбердов, Ви- талий Шапкин дене пырля сниматлал- те, мучашлан чылаштым пеленже шо- галаш ӱжӧ. Утларак калыкше унам колледж кӧргыштӧ вучен. Пурымаштак Ан- дрей Яковлевич училищылан Валерий Тумбаевын «Три дня Эшпая в Марий Эл» альбомжым кучыктыш. Марий радион журналисткыже Раисия Дани- ловалан пытартыш дискшым пуыш. «Колыштса,  – мане,  – икымше тре- кым. Маша уныкам шокта…». 102 номеран аудиторийыште Ан- дрей Эшпайым Татьяна Ямбердова ден Сергей Шишков вученыт. Андрей Яковлевич вигак рояль воктеке эртыш, паҥгам терген нале, «Сай рояль» ман аклыш. – Ме тыланда изи сюрпризым ямды- ленна. Самырык артист-влак «Скрип- калан сонатыдам» шоктат,  – уверта- рыш Виталий Шапкин. – Сыграют?! Волшебно!  – ӧрын ма- эстро. Тунамак туныктышо улмыжо тудым авалтыш витне: изирак лекций гайым ойлаш пиже: –  Пеш сай! Паледа, семым умылаш 12 сериян кышкар уло. Тиде системе кажне айдемылан, эсогыл семым шо- нен моштыдымо еҥланат, музыкыш пураш корным почеш. Слух, техни- ка уло, а талант уке гын, сочинени- ят уке. Скрипкалан сонатыште, ку- дым те шокташ тӱҥалыда, уло серий- ный ужаш (мурен ончыкта), но тудо ок йоҥго. Мый тыште 12 серийым тичма- шын тӱрлӧ вариантыште вӱдем, а вара тональный сем йоҥга. Ну, соната так себе, но мучаштыже пеш мотор сем уло … Они нам сыграют! Волшебно!.. Но тидын дене тудын мутшо ыш пыте. Очыни, маэстро тыге шкежат колышташ ямдылалтын да уста ту- ныктышо семын (тӱҥжӧ!) артист- влакын кӧргӧ чоныштым, сайын шок- тышт манын, вургыжтарен, шокташ ямдылен: – Уло тыгай ораде мыскара. Чапла- ныше Шарль Мюнш икана каласен: «Сценыш лекме деч ончыч шинчаш- тыда ал тӱтыра ок кой гын, тургыжла- нымыда уке гын, те артист семын пы- Татьяна икымше сем савыртышым савыралын веле шуктыш, Андрей Яковлевич копажым пералтыш: – Гениально! Герой нашего времени
  9. 9. 7 Марий сандалык тенда». Мый консерваторийын Кугу залыштыже Фортепианолан кокымшо концертым шокташ ямдылалтынам. Залыште Шостакович, Хачатурян. Мый артист пӧлемыште шинчем. Мы- лам ойлат: «Андрей Яковлевич, жап… Сценыш…». Ну, мый шке эрыкем дене шоктышым. Бислан шоктышым. Марк Бернес удан шоктымым вӱдеш шолты- мо, холодильникеш мондымо, йӱштӧ манке немыр дене таҥастарен. А нине еҥ-влак тыгай огытыл. Ваш шанс!.. Теве кузе аклыман улмаш самы- рык мужырын чолгалыкшым! Он- чылгочын! Лӱдде! Татьяна Ямбердова икымше сем савыртышым савыралын веле шуктыш, Андрей Яковлевич ко- пажым пералтыш: – Гениально! Те уста айдеме улыда. Но, лиеш гын, изишак писынрак ти- дым шокталтыза: тат ти-и тата ти-и! Изиш писынрак. Тыланда латкан- даш ий, те самырык улыда! Чон сусын (страсть) кӱлеш! Татьяна уэш шокталтыш веле, Эш- пай деч тунамак куанле «Да, да, окта- ву!» йоҥгалте. Писе ужашыштыже ав- тор кидшым рӱзалтен, йолжо дене та- валтен колтыш. Колыштшо-влак ут- ларакшым Таням огыл, а Эшпайым ончат. Тудыжо варажым пуйто ушыж дене ала-кушко мӱндырнӧ чоҥештыш, вуйым комдык кудалтен, окнасе то- рашке ончыш. Южгунам, савырнен, Татьянам тура ончал колта. Тыге он- чыкылык семсавыртышым кӱлеш се- мын лукмо шотышто азаплана вит- не. Пуйто шоктызо деке шке шоны- мыжым, кумылжым колта. Мучаште толкын семын йоҥгышо савыртыш- влакым кидше дене дирижироват- лыш. Колыштшо-влак совым чот кы- рышт. Андрей Эшпай «Браво!» мане. Пырт лиймеке, «Гениально!» ешарыш. – Мый шоненат омыл тыгай нерген. Тӱҥалтыште Тендан чолгалыкда деч лӱдынамат ыле. А Те Йошкар-Олаште иледа? – Уке, ме Великие Луки гыч толынна. – А мом Те тыште ыштылыда? – Йошкар-Олашке толмыда нерген па- лен налынна да «Сонатыдам» шокташ шонен пыштышна,  – мутланымашке Сергей ушна. – Ну те пеш сай шоктеда. Нелеш ида нал, тӱҥалтыште утларак чолгалык шотышто гына тӧрлем, а молыжо пеш сай! Вучен омыл! Тау! – куанен Эшпай. – Мый джазым шоктем, – ешара Сер- гей. – Сай паша!  – манеш Эшпай да ро- яль воктеке шинчен, джаз семым лук- теш. Изиш шоктымаштат парня куат- ше, кумылжо шижалтеш, колыштшо композиторын семжым куштылгын умыла. – Мый калык семӱзгарым, калык се- мым шымлем. Марий ияковыжым, мутлан. Ачадан тӱҥалме пашажым умбакыже вӱдем. Кызыт Тендан шоч- мо Провой вел семым шарныкты- нем, – мане Таня да Провой вел куш- тымо семым шокталтыш. – Ияковыж дене шоктымем шӱвыр семын йоҥга. Изием годым ачам марий сем почеш чӱчкыктен. Марий семеш кушкы- нам. Ынде тидын деч посна иленат ом керт… * * * Теве тыгай тудо  – марий Эшпай! Почылтшо чонан, тура ойлышо. Тудо куштылгын еҥым куандара, йорло ушнам улаҥда, чоннам волгыдо шо- нымаш дене йывыртыкта. Шокталтен колта гын, семын нотыж дене пырля виян, кӧргӧ чон гыч лекше куатым ко- лыштына, шке шонымаш деке тура ончышо, уста айдемым ужына. Ик та- тыште кугу да неле йодышлан вашму- тым (южгунамже вашмутымат огыл, чын мутым) муын моштымыж дене ӧрыктара. Мутлана простан, «мый кӧ улам» манмыже йылт уке. Мутланы- ше еҥым тӱткын колыштеш. Тудын ӱжыкмутшо (девиз): почылтшо чонан лияш, сымыктыш дене йӱлаш да шке корно дене пеҥгыдын эрташ. А кунаррак тудо марий улеш? Чо- ныштыжо марий шӱлыш мыняр- рак кодын? Ӱмыр мучко марла мут- ланыде, йот калыкын йылмыже, тӱняумылымашыже, тӱвыра поян- лыкше дене пайдаланен, марий кодаш лиеш мо? Нине йодыш-влак Эшпай- мыт нерген кутырымо годым еҥ ко- клаште чӱчкыдынак йоҥгат. Да, таче илыш тыгай: руш-влак англичаҥыт, марий-влак рушаҥыт. Пытартыш коло ий жапыште асси- миляций чер тӱням кепшылтен. Ка- лык чотым шотлымашат тидым пеҥгыдемда: 1989 ийыште Россий Фе- дерацийыште 119, 87 млн. руш лийын, мари - 644 тӱжем; 2002 ийыште руш – 115, 89 млн., мари – 604 тӱжем, 2010 ийыште руш – 111,02 млн., мари – 548 тӱжем. Шочмо йылмым палыдымаш, куснен кайымаш (миграций) изи чо- тан марий калыкым веле огыл, руш калыкын чотшымат ятырлан шага- лемден. Андрей Эшпай  – кугезе ма- рий мландым коден кайыше марий интеллигенцийын икымше тукымжо. Тачат ятыр марий йот калык коклаш- те шочмо йылмым, тӱвыра кодым йомдарен ила. Тыге шонкален, кол- леджын Концерт залышкыже эртем. Эрик Сапаев лӱмеш опера да ба- лет театрын оркестрже коллед- жын сценыштыже чумырген. Дири- жёр – Россий Федераций искусствын сулло пашаеҥже, «Виват, маэстро» Тӱнямбал премийын лауреатше Иван Ильич Егров. Скрипка, валторна, альт, виолончель, контрабас ызгат… Йылт театрын оркестржак манаш ок лий. Эшпайын концертшым шокташ ятыр семалчым ӧрдыж гыч ӱжмӧ, колледжын тунемшыже-влакымат ушымо. Тӱшка вий дене чумырымо Марк Бернес удан шоктымым вӱдеш шолтымо, холодильникеш мондымо, йӱштӧ манке немыр дене таҥастарен. Мемнан жапын талешкыже
  10. 10. МарийСКИЙ МИР 8 оркестр. Эшпай вигак сцене деке эрта. Артист-влак дене кид кучен саламлал- теш, умбалнырак улшыжлан вуйым савалта да кумшо радамыш верлана. Иван Егороват шке вержым айла. – Кызыт «Кандашымше симфоний- ым», «Флейтылан концертым», «Ку- рык да олыкмари-влакын мурыштым», «Прелюдым», «Рефреным», «Фанфа- рым» шокташ тӱҥалына,  – ойла Эш- пайлан. …Кандашымше симфонийым Ан- дрей Эшпай 2000 ий кеҥежым пеш кӱчык жапыште серен. 18 кечыш- те! Ачажын 110 ий темме лӱмгечылан пӧлеклен. Шканжат тунам 75 ий те- мын. 2000 ий 26 декабрьыште Эрик Сапаев лӱмеш театрыште Кугу кон- церт годым икымше гана йоҥген. Теве Иван Ильич кидшым шаралта, «Кан- дашымше симфоний» э-эркын йоҥга. Уке, Эшпайлан тыге ок келше. Кыне- лешат, сцене деке лишемеш: – Те чылан пеш сайын шоктеда, но мый йодам утларак куат дене темше (насыщенный) йӱкым. Поро лийза… Икымше семсавыртыш мучашке ыш шу, Иван Ильич угыч шкеак орке- стрым чара: – Йолташ-влак, айста келгынрак шок- талтена. Кумшо гана шоктат. Эшпай: «Да, да! Браво!» манеш да совым перал- та. Изиш гыч адак чара: «Мый тыште тыге ыштынем (мурен ончыкта). Ви- олончельым утларак колнем. Ты са- выртышым умбакыже шуйдарен шок- таш огыл, а у семын тӱҥалаш кӱлеш. У шӱлыш дене... Андрей Эшпай оркестрын шокты- мыжым южгунам кынел шогал ко- лыштеш. Коеш: таче тудо утларакше шарнымаш дене ила. Шарна йоча год- со канде Юл эҥерым, самырык год- со Кугу сарын тулжым. Шарна эл- нан тӱрлӧ пагытыште тӱрлӧ семын вияҥын, пужен чоҥалтмыжым. Шар- нымашын ик кугу йогынжо  – ача- же, Яков Андреевич Эшпай деке вӱда. Лачак ачажым йӧратымыже ту- дым шочмо Марий мландыш, шке тукым-вожшо, калыкше, марий сем деке пӧртылта. Вургыжеш тудо кы- зыт. Чотак тургыжлана… Ачажлан, йӧратыме ачажлан пӧлеклыме сем гыч иктыже йоҥга!.. Кӱрыштеш, кӱрыштеш! Эше кузе кӱрыштеш! Ачажын колымеке, ик ий гыч тудлан Кумшо симфонийым Теве тыгай тудо – марий Эшпай! Почылтшо чонан, тура ойлышо. Тудо куштылгын еҥым куандара, йорло ушнам улаҥда, чоннам волгыдо шонымаш дене йывыртыкта. – Авам – руш, ачам - марий. Юл сер воктенсе Какшамарий гыч. Мый Козьмодемьянскыште шочынам. Икана венгр композитор Золтан Кодай мый дечем йодын: марла ой- лет? Мый вашештенам: уке. Тудо мыйым вожылтарыш да «шоч- мо йылмым палыман» мане. А мый таки тунем шым шукто ачайын йылмыжым… Ачам неле илышым илен. Изинек Кугу Какшан дене шолым волты- маште пашам ыштен. Семым шижмыже тунамак палдырнен. Кӱсле, скрипка, гармонике дене шоктен. 1910 ийыште Озаҥ учили- щыш тунемаш пурен. ...Ешнан илышыже марий калык муро дене кылдалтын ыле. Авам могыр гыч чӱчӱем Анатолий То- гаев профессионал чуваш сем сы- мыктышлан негызым пыштен. Композитор да фольклорист ачам пӱтынь илышыжым сем сымык- тышлан пуэн. Салымсола покшелнет Лаштра тумет шога. Ачий манын мийшымат… Ачамын серен кодымо тиде тоштымарий мурын мутшо эре ӧрыктара. Муро сӱретыште ни койышланыме, ни шонен лукмо уке. Чылажат тыглай да тыматле. Чон шижмым моткоч раш кала- скалыме. Ачам ӧрыктарышын уста лий- ын. Мый сем нерген веле ом ойло. Пӱртӱсым сайын пален, йӧратен. Тудо «чодыра айдеме» лийын. Чо- Икымше шарнымаш. дыраште ошкылшыжла, трук омы- жым пӱчкеш, шиялтышым ышта да шокта ыле. Кызыт веле умылем: ту- дын семӱзгар нерген диссертацийже шочмо мландын пӱртӱсшым палыме гыч шочын. Ачам чаплын сӱретлен, утларакшым пӱртӱсым… Тудо вичкыж чонан, шотан айде- ме лийын. Аралалт кодын тошто фото, тыште квартетым снимат- лыме. Ачам скрипка дене шокта. Мо- тор илыш сӱрет: изи марий олаште, Козьмодемьянскыште, сымыкты- шым йӧратыше-влак иктеш чумыр- ген шоктеныт. Нуно шоктымо сем деч куаным налыныт... Ачам 1963 ий 23 февральыште ко- лен. Пытартыш кечылаште киен гына, кутырен огыл. Мый тунам ро- яль воктеке шинчым да эркынракын «Вӱдшӧ йога» марий семым шоктал- тышым. Ачамын шинчавӱдшӧ то- льо… Мый тунам ты семын мут- шым пален омыл. Вӱдшӧ йога – сер- же кодеш… Меже каена – теже ко- дыда… (Логарышкыже комыля то- леш - З. Д.). А пален налмеке, ачамын шинчавӱдшӧ уло чонем сургалтарен. Палантай ойлен: марий муро марий- ын чонжым кӱрыштеш… Герой нашего времени
  11. 11. Марий сандалык 9 (1964), коло ий гыч «Курык да олык- марий муро-влакым» (1983), 36 ий гыч Кандашымше симфонийым (2000) пӧлекла. Кумшо симфонийын негыз- шылан кок марий калык мурым налеш. Иктыже чеверласыше еҥын мурен ко- дымыжо – «Уремет воктен». Уремет воктен каяльымат, Тулет коешат – пуральым. Тулет коешат – пуральым да, Кумылет саят – шинчальым… Меже каена – жалат огыл, Теже кодыда – пешак жал. Симфонийыште тиде муро - тӱҥ, тӱрлӧ шӧрын гыч, тӱрлӧ семӱзгарлан устан келыштаралтын. Произведений- ын вияҥ толмо куатше раш шокта, ав- тор шке шижмыжым йоҥгатан, кумдан почеш. Тиде келге кумдалык, мӱндыр торалык гыч шочеш флейтын яндар (соло) семже, «Вӱдшӧ йога» колышым ужатыме калык муро вӱдйогын семын, южтолкыным чытырыктен йоҥга. Туге йоҥга, пуйто тиде изи сем кыш- карыш кужу ӱмыргорно тичмашын шыҥдаралтын, пуйто чоным авалтыше шижмаш вӱд семын йоргыкта. Флейта почеш утыр кумдаракын, келгынра- кын тиде семыш скрипка-влак ушнат, пуйто шке кылышт дене пӱтынь тӱням вӱд йогыныш шупшылыт. Нунылан гобой полша, тыге уло оркестр ты се- мым авалта. Вӱдшӧ йога, – серже кодеш. Кайыкше чоҥешта – пыжашыже кодеш, Лышташыже йога – пушеҥгыже кодеш, Меже каена – теже кодыда… Вӱд йогымо сӱрет композиторлан пеш лишыл. Тиде сӱрет ятыр моло произведенийлаштат йоҥга. Владимир Карпекон мутшылан возымо «О крини- цах» мурыштат, «Ангара» балетыштат тӱрлӧ семын, тӱрлӧ йӧн дене ты татым ончыктымо. Тидын нерген шымлызе- влак иктаж-гана шке мутыштым ка- ласат дыр. Куатле Юл воктен шочын- кушшо эргылан вӱд – кӧргӧ чон мотор- лыкым аруэмдыше, нелым сеҥен, он- чыко ӱжшӧ, шочмо элын куатшым пе- регыше символ. Адакшым Эшпайын пӱтынь творчествыжат тӱрлӧ семын шаулышо Юл эҥер гаяк. Ача да эргыж нерген шонемат, туге чучеш: Андрей Эшпайла куатлын илаш, тудын семын пашам ышташ ик ӱмыр огешак сите. Ой пуышо шукын улыт, курика пуышо уке, ойла калык- мут. Теве могай курика нерген туш- тен улмаш тоштымарий. Андрей Яков- левичлан ачаже, Яков Эшпай, курика семын кучыктен коден марий семпо- гым. Очыни, тыге веле: ача – эргылан, ава  – ӱдырлан, туныктышо  – тунем- шылан ӱмырашлык курикам кучыкта гын веле, лиеш кӱкшӧ сеҥымаш, чап. Ала нужналык дечат тыге веле утлаш лиеш?! Ший дене огыл, шӧртньӧ де- нат огыл, а тукым гыч тукымыш ара- лен, улаҥден толмо чон поянлык дене! Вет ты поянлыкым шӱм гыч луктын налаш, шолышташ, йӱлалташ ок лий... Яков Эшпайын лӱмжӧ Марий кун- демысе профессионал сем сымыкты- шыште, шочмо калыкнан тӱвыра илы- шыштыже кугун пагалыме. Москош- то илышыжла, «Музыка марийского народа» (1929), «Музыкальная культу- ра племени мари» (1929), «Националь- ные марийские музыкальные инстру- менты» (1940), «Первый марийский композитор И.С. Палантай» (1948) шымлымаш-влакым серен. 600 наре калык мурын семжым возен коден. 1941 ийыште Марий АССР искусствын сулло пашаеҥже лӱмым сулен. 1946 ийыште семӱзгар-влак нерген диссер- тацийым арален. Ты ийынак Йошкар Шӱдыр, 1951 ийыште «Знак Почёта» орденла дене палемдалтын. Теве ынде Кандашымше симфо- ний йоҥга. «Ий-влак эртат, мемнан деч икте почеш весым наҥгаен» рим поэт Горацийын мутшым шарныктыш Андрей Яковлевич. Симфонийыште флейта (Евгений Швед) ден кларнет (Альберт Мусинский), ударный (Ва- лерий Фонарев) марий калык семым йоҥгатан савыральыч. Кумшо ден Кандашымше сим- фонийым шочыктымо коклаште  – 36 ий. Ты жапыште автор утыр вияҥ пеҥгыдемын, тӱняужмыжо, шижмы- же, илыш да колымаш нерген умылы- мыжо вашталт пӱсемын. Вийдымы- лык да куат, чоным нултышо шӱлык, ойго дене шыҥдаралтын Кандашым- ше симфоний. Ок лий тыгайым ласкан шинчен колышташ. Эшпай кынелеш – шинчеш, адак уэш кынелеш. Шымше минутшо пуйто марий ял сӱрет почыл- теш, туге сылнын йоҥга флейтын лук- мо тулык муро. Ышке ачий деч ончен шоген кодмеш, Шӱшпык игет лийшаш ыле – Шошым толшашат, шыжым кайшаш ыле. Тиде тулык муро семым Андрей Эш- пай икымше гана 2000 ий 19 майыш- те Виталий Шапкин деч колын. Тунам Моско консерваторийын Кугу залыш- тыже Эшпайын лӱмгече концертше лийын. Марий Эл гыч саламлаш Нико- лай Гаврилов, Михаил Васютин, Вита- лий Шапкин миеныт. Виталий Влади- мирович Москош миен шумеке, Екате- рина пелашыже колымо нерген уверым налын. Мӧҥгеш пӧртылшашым пален (ты концертыште «Флейтылан концер- тым» венгр флейтист Иштван Матуш шоктен), Шапкин Эшпай дене консер- ваторийын залыштыже вашлийын. Ре- петиций годым сцене воктене Андрей Яковлевичым шочмо кечыж дене са- ламлен да ойган чонжо дене тиде се- мым шоктен. Ышке авий деч ончен шоген кодмеш, Куку игет лийшаш ыле – Шошым толшашат, шыжым кайшаш ыле… Тунам Виталий Шапкинын шокты- мыжо ятыр еҥын чонышкыжо лога- лын. Лӱмгечым пайремлыше Андрей Яковлевич ты татым монден огыл. Ик тылзе гыч Виталий Шапкинлан Йошкар-Олашке йыҥгыртен да тиде муро нотым телефон дене диктоват- лаш йодын. Мемнан жапын талешкыже
  12. 12. МарийСКИЙ МИР 10 Ышке таҥем деч ончен шоген кодмеш, Изи маке пеледыш лийшаш ыле – Ик изи мардежешет кӱрлын вочшаш ыле… «Могай сылне муро… Кеч мутшым нал,кечсемжымнал –яндаршӧртньӧ, – каласен Сергей Чавайн калык муро нерген да ешарен: – А ме, марий-влак шкенан мурынам аклен огына мошто, Эх, йомшо турня-влак…» Уке, Эшпай марий мурым пеш кӱкшын акла. Вуйым комдык кудал- тен, колышт шинча. Ӧрдыж гыч шинча шӧрын дене ончалалам. О Юмо! Тудо шортешыс! Шинча лупсаҥын, куп- тыржат чыл-чыл йылгыжалеш. Кужу ӱмыргорным эртыше, тӱнямбалне ча- планыше маэстро шочмо калыкын семжым колышт шортын!.. Туге гынат тудо паша нерген нигу- нарат монден огыл. Угыч сцене деке лишемын йодеш: – Тек оркестр шыпрак ушна ты солош- ко, варарак йӱкым кугемдыже… Эшпайын пӱтынь творчествышты- же (чоныштыжо!) тиде калык сем кугу верым налеш, тудын шӱлышыжым моло произведенийлаштыжат колына. Теве скрипач-влак ковыж кылым парня дене шупшыл шоктат. Тыгодым йоҥеж (смычок) вуйышт оркестр ӱмбалне йылт-йолт лойгат. Южышто шернур вел шымакшан вате-влак семын кой- ын кодыт. Пуйто сорла дене шурным тӱредыт. Ала кылтам каваныш оптат, писын шогылтыт… Сем толкынышто тоштыеҥ-влакын ӱмылышт тыге коеш гын веле?.. * * * Виталий Шапкин дене шеҥгелнырак шинчена. Тудо шыпак пылышышкем ойла: – Ты гана Эшпайын кумылжо сай. Те- ний 9 майлан Россий президент Вла- димир Путин тудым икымше гана Сеҥымаш пайрем дене саламлен. Тиде тудлан вучыдымо куан лийын. «Кӧн кӧ улмыжым умылаш тӱҥалын, вит- не» манеш... Эшпайын кӧ улмыжым умылаш, шижаш манын, ме шарнышаш улына: тудо – Кугу Ачамланде сарын салтакше. Таче тӱнямбалне ты сар нергенат тӱрлӧ шоякым ойлыштыт. Илен шуыннас! Ветеранлан тыгайым колышт илаш  – шӱмыш пуля логалме дене иктак… А тунам, 1941 ийыште, луымшо классыш вончышо Андрей ача-аваж дене пырля Моско гыч Мариинский Посадыш, Тогаевмыт деке эвакуиро- ватлалтын. Кеҥеж мучаште Валентин изажын увер деч посна йоммыж нер- ген пален налыт. (Варажым рашемеш: Ленинград воктен колен). Андрей лётчик лияш шонен. Тиде кумылжо чатлама теле кечын 36 меҥге торашке, Чебоксарыште верланыше авиаций частьыш, ече дене куржык- тен. Но часть вес верыш куснен каен, йӱштӧ налме чуриян рвезе мӧҥгӧ пӧртылын. Пӱрымаш тудлан вес пайылым ям- дылен. 1943 ийыште (январь–июнь) – Чкаловский пулемёт училищыште ба- тальонын комсоргшо, тышеч Став- ропольысе военный институтын йот йылме курсышкыжо логалеш: сар- зе кусарыше лиеш. 1944 ий мучаш- те  – икымше Белорус фронтын раз- ведкыже. Йошкар Армий чарны- де фашист-влакым касвеке чактарен. Лӱйкален пытарыме, йӱлышӧ Варша- ва, Померанский вал, Польцина кун- дем, Балтий теҥызысе Кольберг, Вис- ла, Одер, Померан бухто гоч Андей Эшпай тушманын пыжашышкыже  – Берлиныш  – лектын. Берлин опера- цийын Моабит, «Комише опер» театр, рейхстаг кундемыштыже кредалын. Лӱддымылыкшым, талешкылыкшым Совет Правительство 1945 ийыште «За освобождение Варшавы», «За по- беду над Германией в Великой Отече- ственной войне 1941-1945 гг.», «За взя- тие Берлина», «За Варшаву» (Польшо) медаль-влак, Йошкар Шӱдыр орден дене палемден. 1946 ий сентябрь марте тудо эше Берлинысе Карлсхорстыште кодын, информаций управленийыште кусарышылан служитлен. – Сар нерген эре шекланен ойлем. Молан манаш гын, талешке-влак ночко мландеш кодыныт. Сар - тиде шикш там... Моско гыч тӱҥалын Берлин марте шикш... Сал- так келшымаш нерген Берлин воктене умыленам. Тиде тыгай шижмаш, кунам «мый» умылымаш йылт ӱштылалтеш, ко- деш «ме» гына. Кок лӱддымӧ йолташем ыльыч: Архангельск гыч Володя Никитин- ский, Ташкент гыч Гена Новиков. Эре пыр- ля лийынна, нуно пӱтынь сарым пырля эр- теныт. Коктынат Берлиныште сарын пытартыш кечылаштыже колышт. Мый тыныс илыш нерген возем гынат, ятыр сем савыртышыже сар пагытысе, фронтысо шижмем гыч лектеш. Кӧ са- рыште лийын огыл, тудо нигунам ок умы- ло, мо тиде тыгай… 1957 ийыште мурызо Марк Бернес мылам поэт-фронтовик Евгений Винокуровын по- челамутшым конден. Ты почеламут илы- шыште лийше чынже дене ӧрыктарен: В полях за Вислой сонной (Салтак корнем Висле гоч эртен.) Лежат в земле сырой (Тушто мланде чынак ночко.) Серёжка с Малой Бронной (Ме Кугу Бронный уремыште иленна.) И Витька с Моховой… (Валентин изам!) А где-то в людном мире Который год подряд Одни в пустой квартире Их матери не спят. (Авамат йӱд еда ок мале ыле.) Свет лампы воспалённой Пылает над Москвой… (Тыгай лампе мемнанат ыле.) Друзьям не встать. В округе Без них идёт кино. Девчонки, их подруги, Все замужем давно. (Тидын деч раш ойлаш нимом!)... Тыге шочын совет жапысе сымыктышын классике поянлыкше  – «Москвичи» («Се- рёжка с Малой Бронной») муро. Тудо эше ятыр курым Кугу Ачамланде сар нерген ка- ласкалаш тӱҥалеш. Кокымшо шарнымаш. Герой нашего времени
  13. 13. Марий сандалык 11 Андрей Эшпай ӱмыржӧ мучко сар, икте-весым виешлыме ваштареш ойла. Ойла калык дене ваш- лиймаште, студент-влаклан лекцийлаште, тӱрлӧ депутат, партий ден элнам вуйлатыше-влакын фо- румыштышт. Ойла шкенжын мурыжо, пьесыже, симфонийже, опереттыже, балетше-влак дене. Сар нерген шарнымаш Икымше (1959), Кокым- шо (1962) симфоний-влакым возыктен. «Надо вы- рвать радость у грядущих дней» эпиграфан Икым- ше симфоний колышо-влакым шарныме рекви- ем семын йоҥга. «Нигӧат ок мондалт, нимоат ок мондалт» шонымаш дене мучашлалтеш. Кокым- шо симфонийыште илышын вашталт толшо куат- ле вӱршержым колына. Арфын шып йоҥгымаште трук гитаре йӱк тӱшкаште посна айдемым ойырен палемда. Тыге семмастар шеме деч ошым, осал деч порым ойырен ончыкта, мучаште ош тӱням мокта. 1985 ийыште Андрей Эшпай уэш Берлиныш- те лийын. Ола мучко ошкыл савырнышыжла, Александер-плац метрошко волен. Нылле ий он- чыч лийше шарнымаш шӱм-чоным авалтен: 608 полкын разведкыже, вӱран кредалмаш… Тыге шо- чын сар нерген Визымше симфоний. Немыч марш- лан руш муро сем ваштарешла йоҥга. Шымлызе- влак ты серымыжым Дмитрий Шостаковичын Ле- нинград симфонийже дене таҥастарат. 2014 ий шыжым тиде симфоний негызеш Германийыш- те Антуан Жулли «Deca-Deci» балетым шынден. Сеҥымашлан шымлу ий темме вашеш, Эшпайын кӧргыштыжӧ сар гыч лукмо шарнымаш, шоя ден чын нерген умылымаш угыч сем аршаш дене шы- жалт лектын. * * * Но пӧртылына залышке. Кокымшо произведе- ний  – «Флейта ден симфонический оркестрлан концерт». Сценышке маэстро Виталий Шапкин лектеш. Тудын шоктымыж дене произведений тӱҥалеш. Икымше нота-влак йоҥгалтыт веле, Эш- пай угыч сцене деке лишемеш. «Утларак йӱкым лукташ кӱлеш», – йодеш. Воктекем толын шинчеш. «Ваня моткоч уста», – дирижёр Иван Егоров нер- ген шыпак мылам пелешта. – Струнный-влак пеш сай шоктат, – кынел шогал шкежат дирижироват- ла. Тунамак угыч музыкант-влакым йодеш: – Мучаште «надо уйти», умыледа да? Пеш мотор шоктеда. Тиде важно!.. А тиде ужашыште запятой- ым шындаш кӱлеш... ойыраш кӱлеш, шижыда?.. Шоктен пытарымеке, Шапкин деке лишемеш. – Виталий, моторын шоктет, но Козьмодемьян- скыште оркестр дене пырля шоктымо годым йӱкым кугемдаш кӱлеш. Тушто зал весе лиеш… Теве тыге шочеш авторын кагазыш пыштыме семже. Тудлан кажне ното, кажне семӱзгар йӱк шергакан. Тудо уэш-пачаш, уэш-пачаш шоктызым кычалыкта, семӱзгар йӱкым пуйто ягылтара. Эшпай оркестрысе кажне семӱзгарлан 22 концер- тым возен. Флейтылан кум пьесым пӧлеклен, Ви- талий Владимирович нуным иктеш ушен шокташ темлен. Тиде ой Эшпайлан келшен. 1992 ийыште Мемнан жапын талешкыже
  14. 14. МарийСКИЙ МИР 12 Виталий Шапкинын устан шоктымы- жо Андрей Яковлевичым у произведе- нийым сераш кумылаҥден. Тыге Вита- лий Шапкинлан пӧлеклалтше «Флейта ден симфонический оркестрлан кон- церт» шочын. Пеш сылне произведе- ний. Концерт покшелне да мучаште йоҥгышо калык сем уло чонетым са- вырал луктеш. Тидымак вес артист вес семын шокта ыле дыр. А Шапкин… Тудлан веле огыл, Эшпайланат Шап- кин дене моткоч «повезло»! Умылен мо тидым Андрей Эшпай – таче каласаш неле. Вет кумло ий жапыште компо- зитор ик гана огыл Виталий Шапкин- лан сӧрымӧ мутшо деч кораҥын, ала- можым каласыде коден, ала-куштыжо чыным тура ойлаш ӧрмалген. Тыгеат шонаш лиеш: Андрей Яковлевич эре сай деч сай шоктызым кычалеш. Ти- дын годым воктенже улшо сай дечат кораҥын кертеш. Ме иктым шотыш налшаш улына: Андрей Эшпайын семже маэстро Шапкинлан илыш дене возалтын. Виталий Владимирович шочмо калыкнан ойпого шӱлышеш шочын-кушкын, вияҥ пеҥгыдемын, илен да илаш тӱҥалеш. Ятыр гана ту- дын шоктымыжым колыштынам. Ве- села семымат, шӱлыканымат, ойга- нымат, рушымат, марийымат, йоты- мат. Но кунам тудо марла шоктал- та, ала-молан эре шинчавӱд йога. Ом шорт шонем ушем дене, амалжат уке гаяк, а шинчавӱд йорге йога. Шортын ситаремат, чонлан луш лиеш. Пуйто эҥер вӱдеш йӱштылалтынам. Тудын шоктымыжо эмла. Шкешотан семте- рапий. Ала-кудо татыште Эшпаят ти- дым содыки умылен дыр. Моско кон- серваторийын Кугу залыштыже (1995, 27 февраль) шоктымыж деч вара про- граммеш тыге серен: «Удивительное исполнение. Волшебное! Разговор с Богом!». Куд ий гыч (1998) Шапкинын ӧрынрак йодмыж почеш Эшпай угыч флейта ден фортепианолан шок- таш «Медитацийым» («Шонкалыма- шым») серен. Шым ий жапысе илыш савыртыш когыньыштымат ятыр шо- тышто вашталтен. Тиде у семым ко- лыштмо годым раш шижалтеш. Кок уста еҥын келшымыже – посна рапсодий гай. Калыкыште ты кел- шымаш нерген сайымат, удамат ой- лат. Но шке кылышт дене нуно кум- шо еҥлан удам огыт ыште гын, мо осалже? Коклаштышт неле шижмаш, умылдымаш уло гын, тидын деч по- сна чын келшымаш лиеш мо?.. Кок ку- атле марийлан кугезе сем дене южым сургалтарен, колыштшын чонжым почаш келша гын, тек! Виталий Шап- кин Андрей Эшпай нерген тыге ойла: – 80-шо ийлаште Йошкар-Олаште Андрей Эшпай нерген документ фильмым сниматлышт. Тунам Ан- дрей Яковлевич операторлан флейти- стым кугу план дене ончыкташ тем- лен. Тыге фильмышке логалынам. Колын мыйын нерген пленумышто, симфоний концертыштыже. Тунам тудын шуко произведенийжым шок- тенна. Симфонийже-влак, «Венгр напев-влак», «Курык да олыкмарий- влакын мурышт» – гениальный сочи- нений. Тӱня мучко йоҥгат. 1981 ийыште Москошто Марий Элын культура да искусство кечыже- влак эртеныт. Виталий Алексеевын семжым шоктенна. Эшпай Рузышко унала ӱжӧ. Но мый миен шым керт. Тудын дене келшаш йӧнан. Пеш творческий шӱлышан. Карьер шо- тышто ок азаплане. Коммунист лий- ын огыл, садлан гына СССР компо- зитор ушемым вуйлаташ шогалтен огытыл, Тихон Хренников годым се- кретарьлан тыршыш. Юрий Соло- мин деч вара (1991 ийыште) Россий- ын культур министржылан, консер- ваторий ректорлан шогалаш темле- ныт ыле - ыш келше. Шканже акым пала. Мый умылем: Эшпай огыл гын, шке пашамлан кӱкшӧ акым ни- гунамат пален ом нал ыле. Эшпай гай еҥ марий тӱняште уке. Ме паша дене кылдалтынна. Келшымашнан эн кӱкшӧ татше – тиде «Флейта ден оркестрлан концерт». "Гениальному Шапкину после потрясающего кон- церта..." – серен тудо тетрадь нотеш Концерт деч вара. Кунар тыште чын- же уло – кӧ пала?.. Илыш  – интрига. Кызыт келшы- маш кӱкшака гыч волымо татыш- те улына. Мый сулыкан улам, тыгай шочынам... Андрей Эшпайын илышыжым, творчествыжым чапландарымаште Виталий Шапкин шуко тырша. Ком- позиторын 31 концертыштыже шок- тен. «Флейта ден оркестрлан» возы- мыжым таче 13 гана йоҥгалтара. Вуй саваш сценышке утларакше пырля лектыт. Ӱмаште Виталий Шапкин мыланна «Эшпай в моей жизни» шар- нымаш книгам пӧлеклыш. Кок йолташ, кок гений  – компо- зитор ден флейтист. Тӱнямбал сем искусствышто кок чолга шӱдыр. Кӧргӧ чон дене виян, уш-акыл дене – пӱркыт. Келгын шонен моштымышт, илышым пӱсын шижмышт, сымык- тышым йӧратымышт нуным ваш ыштен. Коктынат искусство ончыл- но гына вуйым сават. Ончет кок сем- мастарын келшымыштым ӧрдыж гыч да эше ик усталыкыштлан ӧрат: тиде усталык – йолташ дене келшен илы- маште. * * * Каналтыме жапыште Андрей Эш- пай чайым подылаш тореш лие. Угыч скрипач-влак деке лишемын «Сай шоктеда» манын мокталтыш. Семалче-влак ӱзгарышт денак то- лашат, тергат, умбакыже шокташ кумылаҥдат. Герой нашего времени
  15. 15. Марий сандалык 13 – Авторын колыштмыж годым шок- таш – тиде пеш кугу ответственность, кугу школ. Тунамак чыла сайын, шо- нымо семын лектеш гын, ты паша деч кугу вийым налат… Ойлен мош- ташат ок лий, – тургыжлана скрипач- ке Юлия Кузьминых. – Эшпайын воз- ымаштыже марий чоным эре шижы- на. Кызыт ачажлан пӧлеклыме «Ку- рык ден олык марий-влакын мурыш- тым» шокташ тӱҥалына. Тидыже вет йылт шкенан марий сем аршаш… Каныме гутлаштак Андрей Эшпай дене Иван Егоров «Песни горных и луговых мари» пьесын нотыжым он- чат. Ала-могай келшыдымым муы- ныт витне. Иван Ильич вес ното те- традьым муын лукто. – Тендан кид дене тӧрлымӧ, – мане, – ончалза. – Чынак, тиде мыйын кидем дене тӧрлымӧ. Кораҥдаш кӱлеш,  – келша Эшпай. – Тыге сайрак лиеш… – Ыштена, чыла сай лиеш,  – сӧра Иван Ильич. Андрей Яковлевич композитор па- шам ачаж семынак калык мурым по- сна семӱзгарлан, камерный оркес- трлан келыштарыме гыч тӱҥалын. Калык-влакын семпогыштым шым- лымаш гыч шочыныт икшывы- лан пьесе-влак. Икымше сюите, увертюра-влакат калык ойпого гыч лектыныт. Тыгодым композитор се- мым пӱтынек цитироватлашат ок ӧр. Ачаж дечын тудын ик ойыртем лий- ын: эрге писынрак шонен, чолганрак кычалын, лӱдде уым ешаркален. «Курык ден олыкмарий муро- влакат» ачажлан, Яков Эшпайлан, пӧлеклалтын. Тудын «Марий калык муро» (1936) книгаж гыч налме куд муро негызеш шочын. Произведе- нийым шокташ тӱҥалме деч ончыч автор эпиграф семын калык муро му- тым шарныктыш: Если положу в воду кусочек железа – вода не удержит. Нельзя золотом привлечь разлюбившее сердце. Оттого, что порошит легкий снежок, Поскользнулась я на камне. Чтобы успокоить чистое сердце, Нужны хорошие слова… Оркестр э-эркын йӱкым луктеш. Тыге ме «Шыдаҥ пырче гыч» олык- марий шепкамурым колына. Арфын толкыныштыжо шиялтыш йоҥга, пуйто шепкам рӱзена, ава-кован йӱкыштымак колына. Тиде семым акрет годым Яков Эшпай аваж деч колын: Шыдаҥ пырче гыч чывыш шуым, Чыве гычын лудыш шуым, Лудо гычын комбыш шуым, Комбо гычын ош шорыкыш шуым… Умбакыже «Коремже тура» курык- марий сем драматизмым ешара. Ав- тор пуйто ачажын илышыж нерген каласкала. Кумда шӱлыш, илыш кел- гыт ешаралт толеш. А кумшо сем  – мыланна сайын палыме олыкмарий «Уремет воктен» муро. Ты семыш валторна-влак ушнат да курыкмарий «Ианан сола» сем дене эшеат утла- рак кумдалыкым почыт. Кылан (стру- на) семӱзгар-влак деке ныл валтор- на, флейта ушнат. Умбакыже «Ышке ачайын ӱдыржӧ лиймеш» / «Быть до- черью отца-матери» (скрипка соло) шокта. Ты сем толкын гыч валторна- влак «Вӱдшат келге» семым луктыт. Вӱдшат келге, сержат тура, Вончыктарен колтышыжо иктат уке… Ялжат кугу, шомакшат шуко, Арален налшыжат иктат уке. Ялжат кугу, шомакшат шуко, Арален налшыжат иктат уке… Мучаште илыш нерген каласкалы- ше скрипка ден флейта, фантастике шӱлышан арфа, иктешлыше шоныма- шым ойлышо литавре-влак, виолон- чель ден контрабас волгыдо кумы- лым, куан шӱлышым ешарат. Тыш- те ончыч йоҥгышо муро сем-влак ик- теш ушнымо гай лийыт, ала-кудо та- тыште шернур пайрем семат роштке тошкал кайыме семын раш палдыр- на. Шочмо марий мландылан, марий тукымлан пӧлеклыме произведений пайремлын, шке мутым раш каласы- ме дене мучашлалтеш. Сем мотко- чак волгыдо, илышым йӧратыше. Ав- торын тӱрлӧ жанрыште пашам ыш- тымыже, марий семым кучылтын, тӱрлӧ семын йоҥгышо семсавыр- тыш дене авалтше, тунамак стильже дене чатка произведенийым сераш йӧным ыштен. Тиде возымыжым Ан- дрей Яковлевич уэш-пачаш ягылтен тӧрлатылын. Тыге «Эшпайын стиль- же» манме ойыртемым илыш мучкы- жо арален толеш. * * * Андрей Эшпайын музыкым серы- маштыже марий сем савыртыш деч посна моло ойыртем-влакат улыт. Усталык аҥаже руш классик музыко дене чак кылдалтын. Моско консер- ваторийын училищыже (1947-1948), Консерваторий (1948-1953), аспиран- тура (1958) уста туныктышо-влак дене ваш ыштеныт. Валерия Листо- ван, Евгений Месснерын, Влади- мир Софроницкийын, Арам Хачату- рянын школышт эпос сынан симфо- нийым, оркестрлан пьесым, форте- пиано концертым возымаште Боро- динын, Рахманиновын, Чайковский- ын йӱлаштым шыҥдараш полшен. Тудо самырыкнек джазым, оперет- тым, эстраде мурым (совет жапысым, йот элысым) пагален. Чыла тидым у семым шочыктымаште кумда ончал- тышым, келге шонымашым лукшо, шижмашым пӱсемдыше йӧн семын умылыман. Самырыкше годым тудо Равельын да Дебюссин семыштым йӧратен. Шымлызе-влак палемдат: француз импрессионист-влакын сымыкты- шышт марий калык сем деке лишыл. Самырык Эшпай тунамсе француз семымат кумылын колыштын. Венгр семат тудым сымыстарен. «Евро- пышто пентатонике эн раш венгр да марий калык ойпогышто аралалт ко- дын», – ойла тудо. Тиде «Венгерские напевы» (1952) произведенийышты- жат уло. Илыш – интрига. Кызыт келшымаш кӱкшака гыч волымо татыште улына... Мемнан жапын талешкыже
  16. 16. МарийСКИЙ МИР 14 Композиторлан марий семын кажне нотыжо, тӱвыран кажне тамгаже шерге. А мыланна?.. Мыланнат кажне ка- тыкше шерге лийшаш. Марий мландыштына семже деч посна мо уло?... Таче Эшпаймыт тукымын шке мландышт дене кылым кушто ужын, аклен кертына? Иван Палантай- ым шарнен, ме Лев Толстой лӱмеш уремысе тоштерыш то- лына, Марий талешке кечын Чавайн лӱмеш бульварысе чамкӱ деке пеледышым пыштен, сортам чӱктена. А Эшпай- мытлан? Йошкар-Олан ик уремже, Марий кугыжаныш фи- лармоний Яков Эшпайын лӱмжым нумалыт. Шочмо Как- шамарийыштыже верысе калык чапле эргышт Иван Палан- тай да Яков Эшпай лӱмеш мемориал оҥам почын… Козьмо- демьянскыште Андрей Яковлевичын шочмо пӧртыштыжӧ тышан шочмыж нерген шарныктыше кӱ оҥа уло, Тӱвыра Полат Яков Эшпайын лӱмжым нумалеш, Искусство школ- лан Андрей Эшпайын лӱмжым пуымо. Шуко манаш ок лий. «Теве тыште чыла тӱҥалын. Мый тидым кажне толмем годым шижам», – мане Андрей Эшпай кумшо кечын Козь- модемьянскыш кудалме годым, Юлъял корныш шумеке. Тиде мланде тудлан шнуй. Эше илат тыште укш мучаш родо-влак. Эше шарна нуным йырым-йырысе пӱртӱс. Пы- тартыш ийлаште Какшамарийысе тукым мланде нерген тургыжланымыже неле кӱ семын чоныштыжо кеча. Тидын нергенак серен Виталий Шапкинлан (1999 ий январьыште) колтымо серышыште: «Не забудьте про «мою» березу. В моем детстве и она была совсем маленькой. Ее посадил мой дедушка – Андрей Яковлевич. Сейчас она совсем одна стоит. На нашем со- всем голом участке (пустыня), хотя мой дедушка был креп- ким хозяином, у него было много построек... Все сметено. Береза стала очень большим крепким деревом, как все де- ревья, живущие одиноко. Они или погибают, или стано- вятся очень крепкими… Сохраните, пожалуйста, эту бере- зу. Она многое видела и многое помнит. И из всех только мы вдвоем теперь остались»… Репетиций залыште оркестр умбакыже куштылго ку- мылан «Прелюдым» шоктен. Ты сем почеш ошкыл колты- мо шуэш, скрипка сем волгыдо шӱлыкым ешара. Нимом чаманыде умбакыже илаш, поро ончалтыш дене ош тӱням аклаш кумыл шочеш. Репетицият волгыдо шӱлыш дене куштылем кайыш. А теве «Рефрен» чылаштымат чот толаштарыш. Тӱҥалтыште Эшпайлан гитарын (Антон Савин) соложо ыш йоҥго. Гитарист ден аккордеонистым (Василий Чер- нов) шеҥгечын авансценыш лукташ темлыш. Аккорде- онист куштылгын верым вашталтыш. Но, азап, гитара (электро) розетке дене кылдалтше. – Йошкар-Олаште удлинитель кум метран веле, кужурак уке, – Иван Егоров воштылеш. Тыге гитаре шеҥгеланак кодо. Ты жапыштак Эшпай ден гитарист уэш нотым ончат. – Гитарын соложо пеш сай йоҥга, – манеш Эшпай. Туна- мак тӧрлата: – Тыште фразым тый модын пытарыме се- мын шоктет, а мый у фраза семын тӱҥалаш йодам. Каж- – Мыйын творчествыштем марий вож кажне гаяк серы- маштем уло. Марий пентато- никын вийже кугун сымыста- ра. Пентатонике негызеш куш- кынам. Ачам ден Иван Палан- тай ты негызым палемден ко- деныт. Мыланем ачамын ка- лык мурым серыме шотышто шонымыжо лишыл. Марий му- рын йӱкпалыже (ритмикыже) пеш койышан, чӱчкыдынак се- рен мошташат ок лий. Тудо ойлен: нотым простан сераш кӱлеш. Виян йӱкпалым палемден моштымаште поснак тӱткыш кӱлеш. Тыгай мастарлык лийын ачамын да Палантайын. Кажне калыкын сем йӱлаже шкешотан да петырналтше. Но моло калык сем йӱла дене ваш ыштет гын, сем ятырлан вияҥеш. Художник кунар наци- ональныйрак, тунар шкешотан лиеш. Мый тыгак ӱшанем: шкем почын ончыкташ молыштымат сайын палыман. Тиде сымыкты- шын тӱҥ принципше. Мый серы- маштем калык семпогым ом ци- тироватле. Мый тугай музы- кант улам, кудышт калык се- мым шочмо йылме семын ужыт, но ойлаш кӱлеш шке мут дене. Марий, чуваш, татар, мордва сем икана ончалмаште пеш ли- шыл улыт, но тунамак тӱрлӧ койышым авалтат. Те мыйым патриот семын ида акле: но марий сем йӱла моло калык сем дене таҥастарымаште эн келге шонымашан. Марий-влак тӱрлӧ пӱртӱс вий дене шуко кучеда- лыныт, но моторлыклан куанен моштымо усталыкым йомдарен огытыл. Мыланем йошкар-кӱрен тӱран ош вургем келша. Мый шарнем: авамын тыгай тувыр- жо ыле. Тыгаяк сӱретым ӱстел шовычышто шарнен кодынам. Кызыт мӧҥгыштем йылт ма- рий арвер нимоат кодын огыл. Но кодын ачамын книгаже. Кумшо шарнымаш. Герой нашего времени
  17. 17. Марий сандалык 15 не семсавыртышыште икымше нотым ойыренак палемде, поро лий… – Залыште эрла еҥ ок лий гын, оркестр сайын йоҥгаш тӱҥалеш, – шыргыжал азаплана Эшпай. – Залыште эрла калык шыҥ-шыҥ лиеш, - сӧра Иван Ильич. – Хорошей музыки много не бывает, – манеш Андрей Эш- пай. Да «Фанфарым» колышташ йодеш. Кумылым нӧлтышӧ, йоҥгатан шарлыше сем Преображенский полкын маршыж дене тӱҥалеш. Тушкак шочмо кече дене саламлыме аме- рикан сем шыҥдаралтын. Кунам ты ужаш йоҥгалтеш, колыштшо-влак эре совым кырат. Автор тыге моштен ке- лыштарен сем-влакым. Мемнан Марий Элыште шӧртньӧ фондым тыге кучылташ огытак тошт. Ала огыт мошто? А иктаж лӱмлӧ еҥын ойжым, семсавыртышыжым кучылтат гын, «уло мо тидлан моральный прават?» кычкырат. Искус- ствышто пашам ышташ, ала-мом шочыкташ ала-кӧлан «мо- ральный права» ончыктыманыс! Ушет кая… Тыге репетиций эртыш. Тунемше, туныктышо, журна- лист, фотокорреспондент-влак шыпак пурен лектын кош- тыч. Андрей Эшпай пеш нойышо ыле гынат, тургыжланы- мыже нигунарат иземын огыл. – Тыште мый иктажлан ӱшанен кертам мо? – йырже онча- леш. – Жалке, тыште Яшмолкина (концертым вӱдышӧ) уке. Кумшо ден Кандашымше симфоний-влак, «Курык ден олык- марий муро-влак» ачамлан пӧлеклалтыныт. Садлан Канда- шымше симфоний деч ончыч латынла: Singula de nobis anni praedantur euntes, вара рушла «Годы идут, похищая у нас одно за другим» ман каласаш кӱлеш. Залыште чумыргышо-влаклан тудо тыге иктешлыш:   – Программе пеш чын чоҥалтын. Тӱрлӧ шӧрын гыч он- чалме. Мый Марий мландыште улам гын, тыгак лийшаш. Кандашымше симфоний мучаште нылле кечын шоктымо сороковина уло. Тыштак ачамын йӧратыме семже йоҥга. Тиде сем ятыр произведенийлаште тӱрлӧ семын шыҥен. Мый шинчавӱд деч посна колышт ом керт тидым. Кажне гаяк произведенийыште, эсогыл кокымшо симфонийыштат (тудо Штатыште, Японийыште шокталтын, кызыт консер- ваторийын Кугу залыштыже йоҥген) марий тема уло. Па-па, папапа. Но нигӧ тидым ок пале, те тидым умыледа? Тиде – кварто-квинтовый кыл. Тудо тӱрлӧ лиеш, но тудо уло: ма- рий тема, марий сем... Концертна марий-влакын, кугезе финн-угор-влакын мландыштышт йоҥгаш тӱҥалеш. Марий оркестр дене па- шам ышташ – пиал, молан манаш гын, нуно семлан чыла пуат. «Курык ден олыкмарий-влакын мурышт», Канда- шымше симфоний ты вел калыкын чонжым, ментали- тетшым почын ончыкта. Мый тиде шижмемым каласаш раш мутым ом пале, ала ты мутшым кычалмат ок кӱл. Ом йӧрате «аура, атмосфера» гай мут-влакым, колмем ок шу нуным. Таче тыште раш шокта ту сем (еҥ-влак тидым ко- лыт), кудыжо тышан - тиде мландеш - шочын. Мыйын се- мем марий кундемын семже гыч лектеш. Лачак Марий Элы- се оркестрын шоктымыж годым гына ты семын пӱртӱсшым колам... – Андрей Яковлевич пеш проста айдеме: музыкантым па- галыше, йӧратыше,  – каласыш репетиций деч вара Иван Ильич Егоров. – Тудын произведенийжым шокташ – кугу ответственность. Тыгай годым ме чыланат у тӱняш логал- ме семын илена. Чыланат тыршат. Тунамак Эшпайын сем- жым шокташ – кугу пайрем. Ме концерт деч вара эше ятыр жап, тидын нерген шарнен илена, кажне шарналтыме го- дым чонна ырен кая… Ик кугу симфоний семын йоҥгалте Андрей Эшпай- ын черетан концертшылан ямдылалтме репетиций. «Ме илыш мучко ик произведенийым возена  – тиде мемнан илышна», – мане Эшпай. Чынак! Могай куатле сем шиж- маш залыште озаланыш! Могай вий улмаш тыглай но- тышто? Шочын да шып йымен, могай туштым туштыш Эшпайын семже? * * * Эрлашыжым кечывал деч ончыч «Эврика» унагудыш Андрей Эшпайым саламлаш Марий Эл Кугыжаныш Погы- нын преседательже Юрий Минаков, Россий Кугыжаныш Думын депутатше Лариса Яковлева толыныт. Юрий Алек- сандрович «Кугыжаныш Собранийын почетан унаже» ме- дальым пижыктен да дипломым кучыктен. Мемнан жапын талешкыже

×