Download to read offline
Liberatura
- 1.
- 2. „LIBERATURA” łac. liber „wolny”, „książka” 30czerwca 1999 roku Zenon Fajfer literatura totalna 1. wolność twórcza 2. książka jako obiekt materialny w przekazie artystycznym 3. „pisanie-ważenie liter” (łac. libra = waga) „Dekada Literacka” nr 5/6 (153/154), s. 8-9 Biblioteka Jagiellońska: „Wystawa Książki Niekonwencjonalnej” Liberatura. Aneks do słownika terminów literackich (Kalaga, 2010)
- 4. LIBERATURA „Liberatura to takirodzaj literatury, w którym tekst i materialna forma książki tworzą organiczną całość, a wszelkie elementy, w tym również niewerbalne, mogą być nośnikami znaczenia. W utworze liberackim znacząca jest więc nie tylko warstwa słowna, ale także fizyczna przestrzeń i konstrukcja książki, jej kształt, format, układ typograficzny. Istotne mogą być wielkość, krój i kolor pisma, ale też niezadrukowana powierzchnia kartki, zintegrowany z tekstem rysunek czy fotografia, wreszcie rodzaj papieru lub innego materiału. Nie bez znaczenia są wszelkie wartości numeryczne: wymiary tomu czy liczba stron, słów, a nawet pojedynczych znaków. Czytelnik ma do czynienia z dziełem totalnym, które może przybrać dowolny wygląd (zgodnie z drugim znaczeniem łacińskiego liber), co w praktyce oznacza niekiedy radykalne odejście od tradycyjnej budowy książki. Jest to zarazem dzieło w pełni autorskie, kontrolowane przez pisarza na każdym etapie powstawania.” (Małopolski Instytut Książki, 2008)
- 8. FUNKCJE „Twórcy liberatury przedkładają zdecydowanie funkcje semantyczneswoich dzieł nad funkcje estetyczne. Liberatura nie traktuje książki jako dzieła sztuki. Z założenia forma, więc także okładka i obwoluta, ma być wynikiem treści utworu literackiego.” (Szczęśniak, 2011, s. 37-38)
- 9. FUNKCJE „Tekstjest elementem niezbędnym, nadrzędnym, to onjest najważniejszym nośnikiem przekazu.” „Liberatura nie odrzuca niczego z osiągnięć literatury – przejmuje je wszystkie, cały ten językowo-filozoficzno- psychologiczno-jakiś-tam bagaż.” (Bazarnik, 2009)
- 10. „Koincydencja słowa iobrazu, generująca sens dzieła, wydaje się najistotniejszym aspektem liberatury z punktu widzenia możliwych badań, choć trzeba zaznaczyć, iż prerogatywy zmysłu wzroku nie ograniczają się jedynie do rejestrowania przekazu obrazowego, a rozszerzone zostają również na „architektonikę” dzieła, doświadczaną jednocześnie zmysłem dotyku. Przestrzenność i wizualność przekazudomagają się przekroczenia bardziej konwencjonalnych sposobów odczytania tekstu.” (Kołos, 2009, s. 15)
- 11. HISTORIA: HIEROGLIFY I ŚWIĘTEKSIEGI •początki sięgają czasów wynalezienia pisma, •inskrypcje na ścianach egipskich grobowców i sarkofagów, •technika bustrofedon – zapis w alternatywnych kierunkach (np. od prawej do lewej, lustrzane odbicie liter), •kryptogramy i rebusy •zwoje świętych ksiąg (Tora, The Book of Kells) - Małopolski Instytut Książki
- 12. HISTORIA: HIEROGLIFY I ŚWIĘTEKSIEGI Strona z The Book of Kells Zwoje Tory
- 13. HISTORIA: STAROŻYTNA I ŚREDNIOWIECZNAPOEZJA WIZUALNA Księga o pochwałach św. Krzyża • rozkwit poezji konceptualnej (akrostychy, anagramy, wiersze permutacyjne) i wizualnej (wiersze figuralne lub emblematyczne), - Małopolski Instytut Książki
- 14. HISTORIA: DANTE ALIGHIERI, GEORGEHERBERT • Boska Komedia – konstrukcja i proporcje oparte na liczbach 3 i 10 oraz ich wielokrotnościach (3 księgi po 33 pieśni, w sumie 99 pieśni – 100 jeśli dodać wstępną), • Świątynia – organizacja czasowa i przestrzenna, układ nawiązujący do kalendarza liturgicznego i architektury wnętrza katedry. - Małopolski Instytut Książki
- 15. HISTORIA: DANTE ALIGHIERI, GEORGEHERBERT Boska Komedia (1472) Skrzydła Wielkanocne (1633)
- 16. HISTORIA: STERNE, BLAKE, MALLARME,JOYCE • Życie i myśli J. W. Pana Tristrama Shandy – fundamentalne dla liberatury dzieło; nielinearna narracja, rysunki, zmieniona kolejność rozdziałów, brakujące strony, kartki puste, czarne, • Pieśni Niewinności i Doświadczenia – jedno z najbardziej znanych dzieł Blake’a, książka iluminowana, zbiór liryków, • Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku – „uprzestrzennienie lektury”, operowanie światłami, dążenie do jak najmniejszej przypadkowości, • Ulisses – 18 godzin, 18 epizodów, 18 technik literackich, 732 strony - Małopolski Instytut Książki
- 17. HISTORIA: STERNE, BLAKE, MALLARME,JOYCE The Tyger (1789-94) Rzut kośćmi nigdy nie zniesie przypadku (1914) Życie i myśli J. W. Pana Tristrama Shandy (1713-1768)
- 18. HISTORIA: OD FUTURYZMU DOKSIĄŻKI ARTYSTYCZNEJ • Filippo Tommaso Marinetti – Zhang Tumb Tumb – typografia jako pełnoprawny środek wyrazu, •Tristan Tzara – redakcja pisma Dada, • Guillaume Apollinaire – Kaligramy – wiersze z rodzaju carmen figuratum, • Max Jacob i Pablo Picasso – współpraca poetów z malarzami, poemat Saint Matorel ilustrowany grafikami, • Proza transsyberyjskiej kolei i małej Żanny z Francji - Blaise Cendrars – symultaniczna lektura tekstu i obrazu, kształt harmonijki, • książka artystyczna – zarówno obiekty bliższe literaturze, jak i rzeźby, instalacje, ruch Fluxus, Dick Higgins, Emmett Williams. - Małopolski Instytut Książki
- 19. HISTORIA: OD FUTURYZMU DOKSIĄŻKI ARTYSTYCZNEJ Saint Matorel (1911)
- 20. HISTORIA: POSTMODERNIZM • William H.Gass - Willie Masters’ Lonesome Wife – wplecione w tekst fotografie kobiety, materialność tekstu, • Madeline Gins - Word Rain or A Discursive Introduction to The Intimate Philosophical Investigations of G, R, E, T, A, G, A, R, B, O (Deszcz słów) – nieprzejrzystość języka, • Raymond Federman - Głos w szafie – dwustronna konstrukcja dzieła, • Ronalda Sukenicka - Rozgadany o kiepskim życiu blues – wykorzystanie przestrzeni tomu; Out – redukcja fabuły, konstrukcja klepsydry. - Małopolski Instytut Książki
- 21. HISTORIA: POSTMODERNIZM Głos z szafy– instrukcja złożenia
- 22. HISTORIA: LIBERACKA GRA PRZYPADKU •Julio Cortázar - Gra w klasy • Raymonda Queneau - Sto tysięcy miliardów wierszy •Marc Saport - Composition No. 1 • Bryan Stanley Johnson - Nieszczęśni, Wędrowcy,
- 23. HISTORIA: LIBERACKA GRA PRZYPADKU Stotysięcy miliardów wierszy (1961) https://www.youtube.com/watch?feature=player_embed ded&v=bC8BwjDVIas
- 24. Johnson, Bryan Stanley(1963). Travelling people utrata przytomności = czarne strony
- 25. Johnson, Bryan Stanley(1969). The Unfortunates początek --- 25 rozdziałów --- koniec
- 26. HISTORIA: LIBERATURA W POLSCE •Stanisław Wyspiański • Radosław Nowakowski • Tadeusz Różewicz • Zenon Fajfer • Katarzyna Bazarnik
- 27. CZYTELNIA LIBERATURY Arteteka oddział WBPw Krakowie, MOS, ul. Rajska 12
- 28. Saint-Exupéry, Antoine de(1943). Mały Książę coś
- 29.
- 30. HIPERTEKST Wielosemiotyczny język,złożony homologicznie z (głównie) pisma oraz obrazów, animacji, dźwięków i muzyki W intencji nielinearny, za to wielosekwencyjny za sprawą linków Układ z segmentów: leksje Odbiór leksji: sugerowany lub własny Mieszanie roli autora i odbiorcy
- 31. POEZJA LINGWISTYCZNA „ Wierszpoety lingwisty to słowa, które ciągną się za sobą jak biała flanela z kapelusza magika, a królika nie widać.” „Linia - królowa redukcji. Wszystkie skojarzenia, jakie rodzi sobą pojedyncze słowo, każe umieszczać jedno po drugim. Gdy następny zwrot rodzi następne skojarzenia, one także muszą znaleźć swoje miejsce w szeregu. W efekcie te ostatnie znajdują się już w sporej odległości od słowa początkowego. Jest to sztuczne i niesprawiedliwe. ” - Mariusz Pisarski
- 32. „Żadna opowieść niejest prostym, wybrukowanym traktem - każda jest poplątaną, nieustannie rozgałęziającą się ścieżką biegnącą na różnych poziomach, przez rozmaite warstwy, płaszczyzny, tła. Cały problem polega na tym, jak to ogarnąć na raz, jak jednocześnie podążać tymi wieloma tropami...” - Radosław Nowakowski
- 33.
- 34. Fajfer, Zenon; Bazarnik,Katarzyna (2000). Oka‐leczenie https://youtu.be/gsDdj4oFBFc
- 35. Fajfer, Zenon; Bazarnik,Katarzyna (2003). (O)patrzenie https://youtu.be/-Z_Etuv_cl4
- 36. Fajfer, Zenon (2003).Spoglądając przez ozonową dziurę
- 37. Nowakowski, Radosław (2003).Ulica Sienkiewicza w Kielcach https://youtu.be/Hd4tLtq9Kl8
- 38. Bednarczyk, Andrzej (rok).Świątynia kamienia https://youtu.be/T2SvM3DryfI
- 39. Marcelo Rubens Paiva(2015). Trip book smiles książka interaktywna „It is the first book where the story takes place exactly where the reader is.” https://youtu.be/UytftVEBoNo
- 40. Liberatura Korporacji Ha!art seria wydawnicza pod redakcją Katarzyny Bazarnik i Zenona Fajfera od 2003 roku wspólna szata graficzna „ filozofia traktowania dzieła literackiego jako organicznej jedności słowa z przestrzenią zapisu” utworzy polskie + najciekawsze przykłady światowe
- 41. WYDARZENIA FESTIWAL LIBERATURY Wrocław 2013 http://synestezja.wroclaw.pl/?p=15 zBUntowaneksiążki http://ha.art.pl/wiadomosci/239 1-wystawa-zbuntowane-ksiazki- w-poznaniu.html Festiwal Conrada 2010 http://www.conradfestival.pl/pl/4/1/ 90/wernisaz-wystawy-liberatura-- inny-wymiar-literatury-na-festiwalu- conrada Kurs wolnego czytania 2013 http://www.ha.art.pl/wiadomosci/2845- czytelnia-liberatury-i-arteteka-wojewodzkiej- biblioteki-publicznej-w-krakowie-zaprasza-na- kurs-wolnego-czytania.html
- 42. „Dzieło liberackie, wnajogólniejszym sensie, sygnujące swoją przynależność do literatury i jej konkretnego gatunku, ustanawia swój byt na owej krawędzi między literaturą a nie-literaturą, między różnymi systemami semiotycznymi i środkami ekspresji wywodzącymi się z niejednorodnych „języków”. W swojej najbardziej podstawowej, organicznej wręcz tkance (graficzność znaku pisma), liberatura nacechowana jest znamionami czy śladami wpisującymi się w konteksty różnych dyskursów. (…) „Powiedzieć wszystko” w literaturze, czyli przestrzeni zinstytucjonalizowanej fikcji i fikcyjnej instytucji, to uczestniczyć w stanowionym prawie, zmierzając zarazem do jego odrzucenia lub zawieszenia. Takie subwersywne działanie liberatury można by podsumować jednoznacznie afirmatywnym pytaniem retorycznym Derridy: „Czyż wszelka literatura z konieczności nie powinna przekraczać literatury?” (Kołos, 2009, s. 18)
- 43. 1. Bazarnik, Katarzyna(2009). Krótkie wprowadzenie do liberatury. http://www.slideshare.net/mik_krakow/katarzyna-bazarnik-krtkie- wprowadzenie-do-liberatury?from=embed (odczyt: 24.05.2015) 2. Fajfer, Zenon (2005). Liberatura – co kryje się za tą etykietą? http://www.puzdro.pl/1/16-wywiad-fajfer.htm (odczyt: 24.05.2015) 3. Fajfer, Zenon (2009). Liberatura. Aneks do słownika terminów literackich. http://www.slideshare.net/mik_krakow/zenon-fajfer- liberatura-aneks-do-sownika-terminw-literackich (odczyt: 24.05.2015) 4. Kalaga, Wojciech (2010). Liberatura: słowo, ikona, przestrzeń. Dwutygodnik, nr 9. http://www.dwutygodnik.com/artykul/1450- liberatura-slowo-ikona-przestrzen.html (odczyt: 16.05.2015) 5. Kołos, Anna (2009). Przestrzeń odarta z metafory. Liberatura w kontekście rewizji filozoficznej i perspektyw badań. Perspektywy Kulturoznawcze, nr 2, s. 6-19. http://pkult.amu.edu.pl/numery/2_2009.pdf (odczyt: 24.05.2015) 6. Korporacji Ha!art. Liberatura. http://ha.art.pl/wydawnictwo/linie-wydawnicze/586-liberatura (odczyt: 24.05.2015) 7. Krakowskie Biuro Festiwalowe (2015). Czytelnia liberatury. http://miastoliteratury.pl/miasto-literatury/zycie-literackie/miejsca- literackie-w-krakowie/czytelnia-liberatury/ (odczyt: 24.05.2015) 8. Literacki Kraków https://www.google.pl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=9&ved=0CFEQFjAI&url=https%3A%2F%2Fwww.krakow.pl%2Fpl iki%2F4437&ei=8yViVfihPMGjsgHp2oHoDg&usg=AFQjCNGPEwm1o9kfYFbYYcSvsPHpuKydKg (odczyt: 24.05.2015) 9. Małopolski Instytut Książki (2008). Co to jest liberatura? http://www.liberatura.pl/co-to-jest-liberatura.html (odczyt: 24.05.2015) 10. Pisarski, Mariusz. A gdybym był literą? Cyfrowe kaligramy “Liberlandii” http://www.ha.art.pl/felietony/959-mariusz-pisarski-a- gdybym-by-litera-cyfrowe-kaligramy-liberlandii.html (odczyt: 24.05.2015) 11. Szczęśniak, Katarzyna (2011). Okładka i obwoluta książki jako przedmiot badań interdyscyplinarnych. Toruńskie Studia Bibliologiczne, nr 2 (7), s. 29-41. BIBLIOGRAFIA
Editor's Notes
- #3 Niniejszy esej-manifest ukazał się na łamach krakowskiej „Dekady Literackiej” nr 5/6 (153/154) z 30 czerwca 1999 roku (s. 8-9) z okazji odbywającej się w Bibliotece Jagiellońskiej „Wystawy Książki Niekonwencjonalnej”. Dał on początek nowemu zjawisku literackiemu, zwanemu liberaturą.
- #4 A czy to się będzie jeszcze określać mianem literatura, czy też już raczej ‘liberatura’, jest sprawą drugorzędną. Jest to problem teoretyków, a nie pisarzy. Być może znajdzie się też jakieś wyjście kompromisowe, na przykład uznanie, że obok trzech dotychczas znanych rodzajów literackich – epiki, liryki i dramatu (podział nie wyczerpujący do końca całego bogactwa literatury), istnieje jeszcze czwarty – ‘liberyka’, do którego odnosiłoby się wszystko to, co powiedziane zostało wyżej. W każdym razie, w tym właśnie, oficjalnie jeszcze nie istniejącym czwartym rodzaju, widzę odnowienie i przyszłość literatury. kwiecień 1999
- #25 Dla przykładu: w jego pierwszej powieści, Travelling People (1963), utratę przytomności jednego z monologujących bohaterów sygnalizują szare strony, nawiązujące do słynnych czarnych stronic Sterne’owskiego Tristrama Shandy.
- #29 Sztandarowym przykładem ogólnie znanego, na pozór tradycyjnego, a jednak głęboko liberackiego dzieła, jest Mały Książę – dzieło, którego kolejne wydania mogą, co prawda, nieco różnić się formatem, ale które zawsze zawiera te same ilustracje, oddzielające te same fragmenty tekstu, a nawet ma tę samą, natychmiast rozpoznawalną, okładkę. Bazarnik
- #30 1980 film, zapisany na kartkach papieru Poszczególne strony podzielono wedle aktualnego "dziania się": i tak obok postaci wypowiadającej się, jednocześnie słychać inny głos, muzykę, jakiś hałas w tle. Jak w filmie, prawda? Zapisane obok siebie tworzą siatkę bieżących wydarzeń, otoczkę wokół opisywanej akurat sceny. Ludzka percepcja jest w tym momencie zawodna: nie da się ogarnąć wszystkich elementów naraz, zagubieni w chaosie możemy albo skupić się na jednym fragmencie (np. jednej kolumnie), albo próbować ogarnąć całość, brnąc jednak w niezrozumienie. Być może gdyby przeczytać książkę na głosy, zostałby osiągnięty zamierzony efekt. Cóż, pozostaje sprawdzić. Pomocna w wędrówce/lekturze jest swoista legenda umieszczona na początku:
- #35 Trzy tomy złączone są ze sobą okładkami w ten sposób, że środkowy znajduje się po przeciwnej stronie niż pozostałe. Każdy z nich ilustruje inny moment ludzkiej egzystencji. Impulsem do stworzenia cyklu były śmierć ojca autora i narodziny syna w krótkim odstępie czasu. Tryptyk rozpoczyna się… od końca, czyli realistyczną sceną czuwania przy szpitalnym łóżku umierającego mężczyzny. Słychać, a właściwie widać głosy, które zapisane są różnymi czcionkami dostosowanymi do płci, wieku i barwy głosu postaci. Rozmowa toczy się na tematy codzienne, błahe, ale nie brakuje też wzniosłych gestów. Zbliżanie się śmierci zostaje również odnotowane przez ujemną paginację – odliczanie. W momencie kulminacyjnym postawiono średnik; kropka i przecinek mają symbolizować poczęcie. Narodziny i pierwsze dni życia dziecka stają się pretekstem do zamieszczenia w tomie kaligramów, czyli słów układających się w obraz.
- #37 Książka-butelka. Wewnątrz poemat emanacyjny wydrukowany na przeźroczystej folii.
- #38 „Książka - spacer po najdłuższej kieleckiej ulicy. Rozkładany 10,5-metrowy traktatotrakt, architekstura, uliceratura. Harmonia architektury, pisma i rysunku” złożona ma format 16 na 30 cm, po rozłożeniu – 45 na 1020 cm. Na kartce papieru, rozwijającej się jak harmonijka, odwzorowano najdłuższą kielecką ulicę, którą błądzi anonimowy człowiek niczym czytelnik po nieznanym dziele. Znalazł się na niej przypadkiem, mija obce budynki (obrazy do-mów), rozgląda się niespiesznie, nasłuchuje. Książka nie mówi ani o ulicy, ani o tym, co się na niej dzieje, ale jest zapisem świadomości turysty, mapą jego myśli. Mapą sporządzoną w trzech językach: polskim, angielskim i esperanto.
- #39 Książka autorstwa krakowskiego artysty Andrzeja Bednarczyka posiada okładkę z betonu. W środku na kartach papieru znajdują się skaliste detale, surowe pejzaże z gór poprzeplatane drobnymi wierszami. Przez środek wszystkich kart przechodzi otwór, który w zamiarze artysty jest miniaturą studni, z kamykiem na dnie.
- #40 Brazylijska agencja reklamowa stworzyła interaktywną książkę, która namierza naszą aktualną lokalizację i dostosowuje do niej treść publikacji. Książka to w zasadzie czytnik stylizowany na tradycyjny wolumin, który wyposażony został w GPS, dzięki czemu publikacja może wyśledzić, gdzie w danym momencie się znajdujemy, i automatycznie zmienić pojawiające się w tekście nazwy miast i lokacji oraz towarzyszące im zdjęcia. Autorem opowieści jest brazylijski pisarz Marcelo Rubens Paiva. Musiał on na tyle zmyślnie skonstruować treść, aby kluczowe lokalizacje można było bez trudu wymienić. „To coś zupełnie nowego, czego jeszcze dotąd nie było. Jeśli dana osoba jest w Paryżu, zaczyna czytać historię i ona będzie mieć miejsce w Paryżu. Jeśli poleci do Nowego Jorku, ta sama opowieść będzie zawierać odwołania do miejsc w Nowym Jorku” – wyjaśnia Marcelo Rubens Paiva. Książkę opublikowano w ramach kampanii „365 powodów do uśmiechu”, którą prowadzi w tym roku z okazji 20 rocznicy istnienia program lojalnościowy Smiles przeznaczony dla podróżujących samolotami. Osoby spoza Brazylii, które chciałyby wypróbować działanie książki, mogą ściągnąć interaktywnego ebooka za darmo na swój tablet lub smartfona ze Sklepu Google Play lub iTunes.
- #42 Wystawa zBUntowane książki – 8-15 maja 2012 Biblioteka Uniwersytecka, ul.Ratajczaka 38/40, Poznań Przekonaj się, że książki potrafią się zbuntować - na różne sposoby - czasem w treści, zazwyczaj w formie. Obejrzyj słynną butelkę Zenona Fajfera, książkę pociętą w paski Raymonda Queneau, książkę powycinaną w środku J.S. Foera (przeróbka"Ulicy Krokodyli" Schulza), luźne składki B.S. Johnsona iMarca Saporty, książkę trójkąt, książkę ulicę, książkę harmonijkę Radosława Nowakowskiego, książki dzieła sztuki Marka Gajewskiego, anglojęzyczne albumy związane z tematem Book Art i wiele innych! Wysłuchaj opowieści Radosława Nowakowskiego (twórcy liberatury oraz muzyka zespołu Osjan): "Treść. Forma. Tekst. Książka" (8 maja 2012, po wernisażu wystawy, sala 82, budynek BU). A jeżeli jeszcze Ci mało, zagraj w grę "Na tropie liberatury" (na zasadach gry miejskiej - budynek BU jako plansza) - przemierz wyznaczoną trasę, poszukując odpowiedzi na przeróżne pytania, rozwiązuj zadania i stwórz własne dzieło liberackie, którego forma będzie równie istotna jak jego treść. Wydarzeniom pierwszego dnia Festiwalu Conrada towarzyszyć będzie wernisaż wystawy Liberatura – inny wymiar literatury. Pojawią się na nim goście festiwalu: Katarzyna Bazarnik, Zenon Fajfer i Jerzy Kutnik. Spotkanie poprowadzi Adam Poprawa. CZYTELNIA LIBERATURY I ARTETEKA WOJEWÓDZKIEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ W KRAKOWIE ZAPRASZA NA "KURS WOLNEGO CZYTANIA" A tych, którzy lubią wędrować z przewodnikiem, zapraszamy na kurs WOLNEGO czytania, prowadzony przez Zenona Fajfera i Katarzynę Bazarnik - twórców liberatury i założycieli Czytelni. • • • 11 kwietnia 2013, czwartek, godzina 18:30 ul. Rajska 12 (wejście od ul. Szujskiego), Kraków