0
İÇİNDEKİLER       Filozof kardeşimNripendra Chandra Gosıoamiye   Çizimler.                                        9       ...
3. Bölüm      KENDİNE GÖNDERME: BİR NASIL ÇOK OLURGiriş                                        217Zihin-Beden Sorununu Ara...
23. Görmenin mekaniği                                14024. Yaylı çift yarık deneyi                         14325. SQUID ü...
12                                                                   Teşekkür                                             ...
14                                                                   Teşekkür                                             ...
ONSOZ     Kısa bir süre öncesine kadar biz fizikçiler, en sonundatüm araştırmalarımızın sonuna geldiğimize inanmıştık: Yo-...
18                                                                 (hısöz                                                 ...
Önsöz                                                         2120biz bir parçacığı sadece ve sadece gözlemlediğimizde, sa...
24     Goswami/nin kitabı, bilim ve ruhsallık arasındaki asırlıkuçurumun üstüne bir köprü kurma girişimidir; yazar, hipote...
24      Bu kitap böyle bir paradigmayı önermekte ve dünya dinlerinikuşatan, tüm insanlık halini anlamak için onlarla uyum ...
27                                                                                                                        ...
28                                                                                                                        ...
2930                                                                  Uçıırum ve Köprii     Biraz paniğe kapıldım. Eğer bu...
2932                                                                  Uçıırum ve K ö p r i icak kadar basit olurduk, demem...
34                                                                Uçurum ve Köprü                                         ...
36                                                                                                                        ...
38seraptan ibaret.      işte, her birimizin dünya görüşümüzü yakından incele-mesi bu yüzden çok önemli. Niçin nükleer sila...
40                                                                  Eski Fizik ve Felsefi Mirası                          ...
40                                                                   l ski Fizik ve Felsefi Mirası                        ...
Eski Fizik ve Felsefi Mirası                                    4540     Artık klasik fiziğin iki temel ilkesini öğrenmiş ...
40                                                                                                                        ...
Eski Fizik ve Felsefi Mirası                                  4948Örgütü.)                                                ...
50                                                                 Eski Fizik ve Felsefi Mirası                           ...
52                                                                Eski Fizik ve Felsefi Mirası                            ...
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Kendini bilen evren   richard e reed
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Kendini bilen evren richard e reed

1,548

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
1,548
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
19
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Kendini bilen evren richard e reed"

  1. 1. İÇİNDEKİLER Filozof kardeşimNripendra Chandra Gosıoamiye Çizimler. 9 Teşekkür 11 Önsöz 17 1. Bölüm BİLİM ve RUHSALLIĞIN BÜTÜNLEŞMESİ Giriş 23 Uçurum ve Köprü 25 Eski Fizik ve Felsefi Mirası 39 Kuantum Fiziği ve Materyalist Realizmin Ölümü 54 Monistik İdealizmin Felsefesi 86 2. Bölüm İDEALİZM ve KUANTUM PARADOKSLARININ ÇÖZÜMÜ Giriş 105 Aynı Anda İki Yerde Birden Olan Nesneler ve Sebeplerinden Önce Gelen Sonuçlar 107 Schrödingerin Dokuz Canlı Kedisi 124 Seçiyorum, Öyleyse Varım 160 Einstein-Podolsky-Rosen Paradoksu 171 Realizmin ve İdealizmin Uzlaşması 204
  2. 2. 3. Bölüm KENDİNE GÖNDERME: BİR NASIL ÇOK OLURGiriş 217Zihin-Beden Sorununu Araştırmak 219"Kuantum Zihin"i Arayış 235Paradokslar ve Dolanık Hiyerarşiler. 255 ÇİZİMLERŞuurun "Benliği" 270Psikolojileri Bütünleştirmek 284 - 1. Kuantum sıçraması * 57 2. Kararsız yörüngeler. 59 4. Bölüm 3. Bohr yörüngesi ve kuantum sıçrayışı 61 KİŞİNİN YENİDEN BÜYÜLENİŞİ 4. Bir dalganın grafik temsili 64 5. Sabit dalganın ilk armoniği 65Giriş 301 6. Atomun dalga modeli 66Savaş ve Barış 306 7. Elektronların kırınım halkaları 67Dışsal ve İçsel Yaratıcılık 316 8. Dalga paketi 69Buddhinin Uyanışı 332 9. Olasılık dağılımı 71İdealist Bir Ahlak Teorisi 357 10. Sis odasındaki elektron izi 75Ruhsal Neşe 375 11. Elektron yörüngesinin ölçümü 77 12. Eşim ve Kayınvalidem 80Sözlük 3g2 13. Yin-Yang sembolü 87Notlar. 397 14. Çift yarık deneyi 109Kaynakça 408 15. Dalga girişimi H0İndeks 421 16. Bir ekranda girişim deseni 111 17. Bir çift yarık deneyinde elektronların parçacık yapısını gözlemleme 113 18. Çift yarık deneyinde elektronun parçadalga yapısı 115 19. W-Kartal dizilişi 116 20. Gecikmiş-seçim deneyi 118 21. Schrödingerin kedisinin paradoksu 125 22. Bohr-Heisenberg mikroskobu 139
  3. 3. 23. Görmenin mekaniği 14024. Yaylı çift yarık deneyi 14325. SQUID üzerinde kuantum girişimi 14526. Von Neumann zinciri 14727. Mahkumun ikilemi 15228. Yönlendirilmiş fotonlarla deneyler. 15529. Einstein-Podolsky-Rosen ilintisi 17230. Fotonlarm gözlenmesinde polarizasyon ilintisi 178 TEŞEKKÜR31. Bell eşitsizliği nasıl doğar. 18532. Resim Galerisi, M. C. Escher. 261 Kuantum mekaniği okuyan bir üniversite öğrencisiyken,33. Çizen Eller, M. C. Escher. .". 263 arkadaşlarımla oturup saatler boyunca "Bir elektron aynı an-34. Uroboros 271 da iki yerde birden olabilir mi?" türünden ezoterik tartışma- lar yapardık. Evet, bir elektronun aynı anda iki yerde birden olabileceğini kabul edebiliyordum; kuantum matematiğinin verdiği mesaj incelikle dolu olmasına rağmen, bu noktada hiç de muğlak değildi. Ancak, sıradan bir nesne -"gerçek" dediğimiz sandalye, masa gibi şeyler- bir elektron gibi davra- nabilir miydi? Bir dalga haline gelip de -dalganın o anlaşıla- maz biçimde, hiç kimse bakmıyorken yaptığı gibi- yayılmaya başlayabilir miydi? Gündelik deneyimlerimizden bildiğimiz nesneler, kuan- tum mekaniğine özgü olan o garip biçimlerde davranmaz gi- bidir. Dolayısıyla şuuraltımızda, mikroskobik parçacıkların davranışının, klasik fizik denilen Newton yasalarıyla yöneti- len makroskobik maddenin geleneksel davranışından farklı olduğunu düşünmeye yönelivermek çok kolaydır. Gerçekten de, birçok fizikçi kuantum fiziğinin paradoksları üstünde ka- fa yorduktan sonra hemen bu çözüme kaçıverir. Dünyayı ku- antum nesneleri ve klasik nesneler diye ayırırlar; ne yaptığı- mın farkında olmamakla birlikte, ben de öyle yaptım. Fizikte sağlam bir kariyer yapmak için, kuantum bulma- lı
  4. 4. 12 Teşekkür 13çaları gibi boyun eğmez sorulara pek kafa yoramazsmız. Ku- bu kadar da disiplinlerarası bir proje olabileceğini beklemi-antum fiziği yapmanın pragmatik yolu, bana söylendiğine yordum.göre, hesaplamayı öğrenmekti. Dolayısıyla, uzlaştım ve Bilim kurgu fiziği (bilim kurgu bir anlamda hep hassasgençliğimin o muazzam soruları yavaş yavaş arka plana kay- bir noktam olmuştu) hakkında bir ders verirken, bir öğrencidı. şöyle dedi: "Psikoloji profesörüm Carolin Keutzer gibi konu- Ancak, o sorular ortadan kaybolmadılar. Şartlar benim şuyorsunuz!" Keutzerle biraz çalışmak, büyük bir içgörüyeiçin hayli değişmişti ve rekabetçi fizik kariyerimi karakterize yol açmasa da, beni konuyla ilgili psikolojik literatüre aşinaeden bilmem kaçıncı stres kaynaklı mide yanmasından son- kıldı. En sonunda Mike Posner ve onun Oregon Üniversite-ra, fizik hakkında bir zamanlar hissettiğim coşkuyu hatırla- sindeki bilişsel (kognitif) psikoloji grubunun çalışmalarıyladım. Konuya yaklaşmanın neşeli bir yolu olması gerektiğini tanıştım; bu da araştırmamda hayati bir rol oynadı.fark etmiştim ama evrenin anlamını sorgulayan ruh halimi Psikolojinin yanı sıra, araştırma konum nörofizyolojiyeniden kazanmam ve kariyer yapma amacıyla yaptığım zi- -beyin bilimi- konusunda da hayli bilgili olmamı gerektiri-hinsel uzlaşmaları terk etmem gerekiyordu. Filozof Thomas yordu. Ünlü yunus bilimci John Lilly sayesinde nörofizyolo-Khun bir kitabında, paradigma araştırmasını paradigmaları ji öğretmenimle tanıştım. Lilly, beni bir haftalık Esalen semi-değiştiren bilimsel devrimlerden ayırmaktaydı ve pek yar- nerine katılmaya davet etmişti; Dr. Frank Barr da bir katılım-dımcı oldu. Ben paradigma araştırmasında payıma düşeni cıydı. Eğer benim tutkum kuantum mekaniği ise, Frankinkiyapmıştım; artık fiziğin ön cephesine geçmenin ve bir para- de beyin teorisi idi. Ondan, bu kitabın beyin-zihin ile ilgilidigma değişimi hakkında düşünmenin zamanıydı. bölümüne başlamak için ihtiyacım olan şeyleri öğrenebildim. Tam da bu kişisel yol ayrımı noktasında, Fritjof Cap- Fikirlerimin elle tutulur hale gelebilmesi için gereken birranın Fiziğin Taosu adlı kitabı ortaya çıktı. Kitapla ilgili ilk diğer hayati malzeme de yapay zeka teorileri idi. Bu konudatepkim, kıskançlık ve reddetme olsa da beni derinden etkile- da pek şanslıydım. Yapay zeka teorisinin taraftarlarından bi-mişti. Bir süre sonra kitabın, tam olarak araştırmadığı bir so- ri olan Doug Hofstadter kariyerine bir fizikçi olarak başla-runa yaklaştığını görebilmeye başladım. Capra, mistik dünya mıştı; hocalık yaptığım Oregon Üniversitesinden mezundu.görüşü ile kuantum fiziği arasındaki paralelliklere dalmış Doğal olarak, kitabı çıktığında, buna özel bir ilgi duydum veama bu paralelliklerin sebebini incelememişti. Bunlar rast- önemli fikirlerimden bazılarını Dougun araştırmasından öğ-lantının ötesinde miydi? En sonunda, sorgulama odağımın, rendim.gerçekliğin doğası olacağını anladım. Anlamlı rastlantılar sürdü gitti. Meslektaşlarımdan bir Capranın gerçeklik hakkındaki sorulara girişi tamamen diğeriyle, çok açık fikirli bir şüpheci olan Ray Hymanla yap-temel parçacık fiziğine dayanıyordu ama ben doğrudan yüz- tığım tartışmalar yoluyla parapsikoloji araştırmalarınaleşilmesi gereken en önemli noktaların, kuantum fiziğinin başladım. En önemli rastlantılardan biri de 1984 yazında Lo-nasıl yorumlanacağı sorunu olduğunu seziyordum. İşte, ne Pine/Californiada üç mistikle tanışmamdı: Franklin Mer-incelemeye koyulduğum konu da buydu. Başlangıçta bunun, rell-Wolff, Richard Moss ve Joel Morwood.
  5. 5. 14 Teşekkür 15 Bir anlamda, babam Hindistanda bir Brahmin gurusu Daha önce adı geçenlerden çok daha fazlasının bu kita-olduğundan, mistisizmle iç içe büyümüştüm. Ancak okulda, ba katkıda bulunduğu açık: Jean Burns, Paul Ray, Davidgeleneksel eğitimden uzaklaşmaya ve bölümlenmiş bir uz- Clark, John David Garcia, Suprokash Mukherjee, merhummanlık dalı olan bir bilim adamı olarak çalışmaya başlamış- Fred Attneave, Jacobo Grinberg, Ram Dass, lan Stuart, Henrytım. Bu yön, bana çocukluk sempatilerimden uzak olan şey- Stapp, Kim McCarthy, Robert Tompkins, .Eddie Oshins,leri işaret etmekteydi ve bu da geleneksel fizik tarafından ta- Shawn Boles, Fred Wolf ve Mark Mitchell sadece birkaçı.nımlanan nesnel gerçekliğin tek gerçeklik olduğuna inan- Dostların teşviki ve duygusal desteği çok önemliydi; özellik-mamla sonuçlandı; öznel olan herhangi bir şey, atomların ta- le Susanne Parker Barnett, Kate VVilhelm, Damon Knight,rafımızdan deşifre edilmeyi bekleyen karmaşık bir dansın- Andrea Pucci, Dean Kisling, Fleetwood Bernstein, Sherry An-dan kaynaklanmaktaydı. derson, Manoj ve Dipti Pal, Geraldine Moreno-Black ve Ed Tam tersine, Lone Pine mistikleri şuurdan "orijinal, ken- Black, meslektaşım merhum Mike Moravcsik ve özellikle dedini içeren ve her şeyin esası" olarak söz ediyorlardı. Fikirle- sevgili dostumuz merhum Frederica Leigh.ri, başlangıçta bende hayli bilişsel çalkalanmaya yol açmıştı Metni yayımlamam için beni ikna eden ve yayımcıyaama en sonunda, insanın maddeden ziyade şuurun asliliğini bizzat götüren Richard Reede özel teşekkürler. Ek olarak,varsayarak da bilim yapabileceğini fark ettim. Hem, bilimi Richard önemli destek verdi, eleştirdi ve düzeltmelere yar-bu şekilde yapmak sadece gençliğimin bulmacası kuantum dımcı oldu. Şüphesiz eşim Maggie hem fikirlerin gelişmesiparadokslarını değil aynı zamanda psikoloji, beyin ve yapay ve hem de o fikirleri ifade edecek dil konusunda öyle destekzeka ile ilgili yeni paradoksları da deşip kurcalıyordu. verdi ki, o olmasaydı, bu kitap da olmazdı. Yayımcım tarafın- Eh, bu kitap da benim dolambaçlı yolculuğumun son dan sağlanan editörler Aidan Kelly, Daniel Malvin ve özellik-ürünü oldu. Klasik fizik yanlılığımı yenmem ve sonra araştır- le de Bob Shepherd kalpten teşekkürlerimi hak ettiler, tıpkıma yapıp bu kitabı yazmam on ila on beş yıl aldı. Umarım bu projeye inanan yayımcım Jeremy P. Tarcher gibi. Hepinizegayretlerimin bu ürünü, zamanınıza değer. Rabindranath Ta- teşekkür ederim.goreun dediği gibi: Dinledim Ve baktım Açıık gözlerle. Rııhıımu akıttım Dünya içine Bilinmeyeni aradım Bilinenin içinde. Ve yüksek sesle şakıdım Hayret içinde.
  6. 6. ONSOZ Kısa bir süre öncesine kadar biz fizikçiler, en sonundatüm araştırmalarımızın sonuna geldiğimize inanmıştık: Yo-lun sonuna gelmiştik ve mekanik evreni, tüm muhteşemliğiiçinde mükemmel halde bulmuştuk. Eşyalar davrandıklarışekilde davranıyorlardı çünkü geçmişte oldukları şekilde ol-muşlardı. Olacakları şekilde olacaklardı çünkü olduklarışekildeydiler, falan filan. Her şey Newtoncu-Maxwellci kü-çük pakete pek güzel sığmaktaydı. Doğanın davranışına ger-çekten uyan matematiksel denklemler vardı. Bir bilimsel ma-kalenin sayfasındaki bir sembol ile uzayda ve zamandaki enküçüğünden en büyüğüne nesnelerin hareketi arasında birebir bağlantı vardı. Yüzyılın, kesin olarak söylersek on dokuzuncu yüzyılınsonuydu ve ünlü A. A. Michelson, fiziğin geleceği hakkındakonuşurken, bunun "zaten elde edilmiş sonuçlara birkaç on-dalık basamak daha eki emek" ten ibaret olacağını söylemişti.Dürüst olmak gerekirse, bu sözü söylerken ünlü Lord Kel-vinden alıntı yapmaktaydı. Aslında, fizik dünyasında her şe-yin ufku örten iki kara bulut dışında mükemmel olduğunusöyleyen Kelvindi. Sonradan bu iki bulutun Turnervari-Newtoncu manza-ranın üstündeki güneşi örtmekle kalmayıp, bu manzarayı 17
  7. 7. 18 (hısöz 19noktalar, lekeler ve dalgalardan oluşan Jackson Pollock imza- zamandan maddeye tüm o zikzaklarına, kara delikler denenlı kafa karıştıran soyut bir resme dönüştürdüğü ortaya çıktı. kara bulutlarına rağmen, tüm rasyonel zihnimiz tam yol ile-Bu bulutlar, artık çok ünlü olan şu her şeyin kuantum teori- ri çalışmaktayken bile, yine de bir gizemler, paradokslar vesinin öncülleriydi. bir türlü birbirine uymayan bulmaca parçalarıyla kalakalıyo- Demek ki, bir kez daha yüzyılın, kesin olarak söylersek ruz.yirminci yüzyılın sonundayız ve bulutlar, fiziğin kuantum Ama biz fizikçiler pek inatçıyızdır ve şu atasözündekidünyasını bile örtmek üzere bir kez daha toplanıyorlar. Tıp- pireyle birlikte yorganı da yakmaktan korkarız. Yüzümüzükı önceki gibi, Newtoncu manzaranın hayranları hala mev- sabunla köpürtüp traş ederken tüm o fazlalık "tehlikeli var-cut. Bu manzara uzay gemilerinden otomobillere, uydular- sayımları" kesip attığımızdan emin olmak için Occam ustu-dan konserve açacaklarına dek geniş bir mekanik fenomen rasını1 kullanıyoruz. Yirminci yüzyılın sonundaki soyut sa-yelpazesini açıklamada hala işe yarıyor; ancak nihayetinde nat biçimini örten bu bulutlar nelerdir? Hepsi de tek cümley-kuantum soyut resminin, bu Newtoncu manzaranın görü- le özetlenebilir: Evren, o evreni algılayan biri olmaksızınnüşte rastgele noktalardan (kuanta) oluştuğunu göstermesi mevcut değilmiş gibi görünmektedir.gibi, hala birçoğumuz her şeyin, hatta kuantum noktalarının Eh, bir düzeyde bu kesinlikle manalıdır. "Evren" keli-altında bile nihayetinde bir tür nesnel mekanik düzen oldu- mesi bile bir insan yapısıdır. Öyleyse evren dediğimiz şeyin,ğuna inanmaktayız. insan varlıkları olarak bizim sözcük üretme kapasitemize da- Görüyorsunuz ya, bilim, eşyanın olduğu ya da olması yanması bir bakıma anlamlıdır. Ama bu gözlem, basit bir se-gereken yolla ilgili çok temel bir varsayımla ilerlemektedir. mantik** sorunundan daha derin midir? Örneğin, insan var-Bu varsayım, okuyacağınız bu kitapta Amit Gosvvaminin, lıkları olmadan önce evren var mıydı? Vardı gibi görünmek-Richard E. Reed ve Maggie Goswaminin yardımıyla sorgu- ledir. Biz maddenin atomik yapısını keşfetmeden önce, etraf-ladığı şeyin ta kendisidir. Çünkü bu varsayım, tıpkı bir yüz- ta atomlar var mıydı? Aynı şekilde, mantık; doğa yasalarının,yıl önceki bulutlu ataları gibi, sadece bir yüzyılın sonunu de- kuvvetlerin ve sebeplerin vs., bizler atomlar ve atomaltı par-ğil, ayrıca bildiğimiz haliyle bilimin de sonunu işaret ediyor çacıkları bilmezken bile kesinlikle mevcut olması gerektiğinigibidir. Bu varsayım orada, "dışarıda" gerçek, nesnel bir ger- söylemektedir.çekliğin mevcut olduğu varsayımıdır. Ama şu anki fizik anlayışımızın, nesnel gerçeklik hak- Bu nesnel gerçeklik katı bir şeydir; kütle, elektrik yükü, kında sorgulamaya kalktığı sorular da bunlardır. Örneğin,momentum, açısal momentum, spin, mekandaki konum ve basit bir parçacığı, bir elektronu ele alalım. Bu küçük bireylemsizlik, enerji diye ifade edilen zaman içinde sürekli madde parçası mıdır? Öyle olduğunu, sürekli öyle davrandı-mevcudiyet ve mikrodünyanın daha da derinlerinde garip- ğını varsaymanın açıkça yanlış olduğu ortaya çıktı. Çünkülik, cazibe ve renk gibi özelliklere sahip şeylerden yapılmış- * Occam usturası: Orta Çağ düşünürü Occamlı Guillaumeın felsefedeki metafiziktır. Ve bulutlar yine de toplanmaktadır. Çünkü nesnel dünya kavramları dışlama amacıyla oluşturduğu "ustura" fikrine atıf yapılmaktadır. Ç.N.hakkında bildiğimiz tüm şeylere, onun mekandan zamana, Semantik: Anlamla ilgili, anlamsal. Ç.N.
  8. 8. Önsöz 2120biz bir parçacığı sadece ve sadece gözlemlediğimizde, sanki nu söyleyen; bir şeyin aynı anda iki yerde birden olamayaca-tek bir parçacık gibi "görünen" sonsuz sayıda olası elektron- ğını söyleyen nesnel dünyanın- düşüncemizin bir illüzyonudan oluşan bir bulut gibi görünmektedir. Dahası, tek bir par- olduğunu göstermektedir.çacık değilken, Einsteinın maddesel olan hiçbir şey ışıktan Öyleyse ne yapabiliriz? Cevabı bu kitapta olabilir. Yazar,hızlı gidemez yolundaki kaygısıyla çelişen şekilde ışık hızını Batılı zihinlerimiz için öylesine garip bir hipotez ileri sürüyorda aşan hızlarda hareket edebilen, dalgalanan bir dalga ben- ki, Doğulu bir mistiğin saçmalamaları diye otomatik olarakzeri bulut gibi görünmektedir. Ama Einsteinın endişesi yer- bir kenara atılabilir. Bu hipotez, eğer "orada" şuurdan ba-sizdir çünkü bu şekilde hareket ettiğinde artık o maddesel bir ğımsız bir nesnel gerçeklik olduğu yolundaki değerli varsa-parçacık değildir. yımımızdan vazgeçebilirsek, yukarıda sözü edilen tüm para- Bir başka örnek olarak da iki elektron arasındaki etkile- dokslar açıklanabilir ve anlaşılabilir, demektedir. Hatta evre-şimi ele alalım. Kuantum fiziğine göre, iki elektron arasında nin "kendinin farkında olduğunu" ve fiziksel dünyayı yara-çok büyük uzaklık bırakılarak onlar üstünde yürütülen göz- tanın şuurun ta kendisi olduğunu da söylemektedir.lemler, aralarındaki iletişimin ışıktan hızlı olması gerektiğini Goswami "şuur" kelimesini kullanırken, sizin ya da be-işaret etmektedir. Ancak bu gözlemlerden önce, yani şuurlu nim ima edeceğimizden belki de çok daha derin bir şeyi imabir gözlemci ortada yokken, bağlantının biçimi bile tamamen etmektedir. Onun sözcükleriyle şuur aşkın* -mekan-zamanmbelirsizdir. Ve üçüncü bir örnek olarak, fiziksel bağ koşulları dışında, yerel olmayan ve her yerde etkin- bir şeydir. Tek ger-altındaki bir elektron gibi bir kuantum sistemi belirsiz çeklik odur ama bizler onu ancak gözlemlenebilir süreçleri-görünebilir; ancak bu belirsizlik, kesinlik unsurlarına ayrıla- mizin maddesel ve zihinsel unsurlarını doğuran eylemler yo-rak analiz edilebilse de bunlar bir biçimde baştaki belirsizli- luyla şöyle bir görebiliyoruz.ğe eklenmektedir. Derken, Gordiyon düğümünü kesen Peki, bunu kabul etmek bizim için niye bu kadar zor?devasa bir İskenderi andıran gözlemci sahneye girer ve Belki de sevgili okuyucu, bunu kabul etmenin sizin için zorsadece elektronu gözlemleme eylemiyle belirsizliği tekil, olduğunu söylerken önyargılı davranıyorum. Belki de bu hi-kesin ama tahmin edilemez bir hale sokarak çözer. potezin zaten bariz bir şekilde kendini kanıtladığını düşün- Sadece bu değil, kılıç darbesi gelecekte elektronun şim- mektesiniz. Eh, ben de bazen bu düşünceyle pek rahat oluyo-di hangi halde olduğunu belirlerken de inebilir. Çünkü artık rum ama derken bir sandalyeye çarpıyor ve bacağımı acıtıyo-şu anda yaptığımız ve söyleyebileceğimizi geçerli biçimde rum. O eski gerçeklik hemen üstün geliyor ve mekanda san-belirleyecek gözlemlerin bile geçmişe ait olduğu olasılığına dalyenin benimkinden küstah bir biçimde ayrı ve farklı olansahibiz. konumuna lanetler okurken, kendimi sandalyeden ayrı "gö- rüyorum". Goswami işte bu konuyu hayranlık uyandıran bi- Böylece, bir kez daha yolun sonuna geldik. Etrafta fazla- çimde ele alıyor ve benim ve sandalyenin şuurdan ortaya çık-sıyla kuantum garipliği var; çok sayıda deneyin sonuçları, lığı yolundaki tezini genelde eğlenceli örneklerle açıklıyor.nesnel dünyanın -zaman gibi ileri doğru işleyen; uzaktan ey-lemin, özellikle de uzaktan anında eylemin imkansız olduğu- * Aşkın: transandantal, müteal. Ç.N.
  9. 9. 24 Goswami/nin kitabı, bilim ve ruhsallık arasındaki asırlıkuçurumun üstüne bir köprü kurma girişimidir; yazar, hipote-zinin bunu başardığına inanıyor. İdealist monizm ve bu ide-alizmin tek başına bile kuantum fiziğinin paradokslarını çöz-düğüne dair anlatacağı çok şey var. Daha sonra yine asırlıkzihin ve beden ya da zihin ve beyin meselesine bakıyor ve şu-urun her şey olduğu yolundaki köprüler kuran hipotezinin 1. BölümKartezyen ayrımı nasıl iyileştirdiğini ve eğer merak ediyorsa-nız, özellikle de tek bir şuurun nasıl bu kadar çok ayrı şuur-lar olarak görünebildiğini gösteriyor. En sonunda, kitabınson kısmında yirmi birinci yüzyıla doğru kara bulutlarıniçinden el yordamı ile geçmeye çalışan bizlere bir umut ışığı BİLİM ve RUHSALLIGINsunuyor; bu hipotezin aslında kişinin kendi çevresiyle yeni- BÜTÜNLEŞMESİden büyülenişini sağlayacağını anlatıyor, ki bu gerçekten deihtiyaç duyduğumuz bir şey. "Gerçekten anlaşılması için sa- Bugün dünyaya kritik düzeyde bir karmaşa nüfuz etmiştir.dece ve sadece şuurun deneyimlenmesi gerekir," denilen Yaşamın ruhsal unsurlarına -şuurun yaşamsal gerçekliğine, değer-mistik hakikatin farkına vardığında, kendi teorisini nasıl de- lere ve Tanrıya- inancımız, bilimsel materyalizmin dur durak bil-neyimlediğini açıklıyor. mez saldırıları altında aşınmaktadır. Bir yandan, materyalist dün- Bu kitabı okurken, ayrıca bunu da hissetmeye başladım. ya görüşüne dayanan bir bilimden türeyen yararları da hoşnutluk-Bu hipotez samimi ise, siz de bunu deneyimleyeceksiniz, de- la karşılıyoruz. Öte yandan, hüküm süren bu dünya görüşü yaşa-mektir. mın manası hakkındaki sezgilerimizi tatmin etmekte başarısız kalı- yor. Fred Alan Wolf, Fizik Doktoru Son dört yüzyıl içinde, bilimin ancak her şeyin maddeden Dreaming Universe (Düşleyen Evren), Taking the Quantum Leap (Kuantum Sıçrayışı Yapmak) -boşluktaki sözde atomlardan- yapıldığı fikri üstüne inşa edilebile- ve diğer kitapların yazarı ceği inancını derece derece benimsedik. Materyalizmi, günlük ya- La Conner, Washington şantımızın en bildik deneyimlerini açıklamadaki başarısızlığına rağmen, tartışmasız olarak kabul ettik. Kısacası, tutarsız bir dün- ya görüşümüz var. Bu halimiz yeni bir paradigmaya, zihin ve ru- hu bilimle bütünleştirecek birleştirici bir dünya görüşüne duyulan talebi körüklüyor. Ancak yeni bir paradigma ortaya çıkmış değil. 23
  10. 10. 24 Bu kitap böyle bir paradigmayı önermekte ve dünya dinlerinikuşatan, tüm insanlık halini anlamak için onlarla uyum içinde ça-lışan bir bilimi nasıl geliştirebileceğimizi göstermektedir. Bu yeniparadigmanın merkezinde, modern bilimin kadim bir fikri doğrula-dığının kabul edilmesi yatar: Var olan her şeyin temelinin maddedeğil, şuur olduğu fikri. Bu kitabın ilk bölümü yeni fiziği ve idealist monizm felsefesi- UÇURUM ve KÖPRÜnin modern bir versiyonunu tanıtmaktadır. Bu iki sütun üstüne,söz verilen yeni paradigmayı, bilim ve din arasındaki uçurumun iki Garip bir adamın yırtılmış bir karikatürünü andıran birkıyısını birleştiren bir köprüyü inşa etmeye girişeceğim. İkisi ara- şeyin beni çağırdığını görüyorum. Burada ne yapıyor? Böyle-sında alışveriş ola. sine parçalanmış bir halde nasıl var olabilir? Ona ne diyece- ğim? Sanki aklımı okurcasına, işkence görmüş şekil konuşu- yor: "Bu halimde, bir ad ne fark yaratacak ki? Bana Guernica de. Ben, şuurumu arıyorum. Şuura hakkım yok mu?" Bu adı tanıyorum. Guernica, üstat Pablo Picassonun ay- nı adlı küçük bir İspanyol köyünün faşistlerce bomba- lanmasına karşı bir protesto olarak yaptığı tablonun adı. "Peki," diyorum, onu rahatlatmak için. "Eğer bana tam olarak neye ihtiyacın olduğunu söylersen, belki yardım ede- bilirim." "Öyle mi düşünüyorsun?" Gözleri ışıldadı. "Belki de davamı savunabilirsin?" Özlemle bakıyor bana. "Kime karşı? Nerede?" diye soruyorum merakla. "İçeride. Ben burada şuursuz terk edilmişken onlar içer- de bir parti veriyorlar. Belki şuurumu bulabilirsem, tekrar bütün olabilirim." "Onlar kim?" diye soruyorum. "Bilim adamları, neyin gerçek olduğuna karar verenler." "Ah! Durum o kadar kötü olamaz o zaman. Ben bir bi- 25
  11. 11. 27 29 Uçıırum ve Köpriilim adamıyım. Bilim adamları açık fikirli insanlardan oluşan bir etkide bulunuyoruz."bir gruptur. Gidip onlarla konuşacağım." "Hayır. Hayır. Hayır," diye gürledi sorgulayıcım. "Göz- lemlediğimizde paradoks yok. Gözlemlemediğimizde nesne- Partidekiler, Bermuda üçgeni adaları gibi üç ayrı gruba nin aynı anda iki yerde birden olabilme paradoksu geri geli-bölünmüş. Bir an için duraksayıp, bu gruplardan birine doğ- yor. Açıkçası, paradokslardan kaçınmanın yolu, gözlemlerru yaklaşıyorum. Muhabbet pek koyu. Kuantum fiziği hak- arasında bir nesnenin nerelerde olduğu hakkında asla konuş-kında konuşuyorlar. Fizikçi olmalılar. mamaya yemin etmek." "Kuantum fiziği, deneysel olarak gözlemlediğimiz olay- "Ama ya biz, şuurlarımız, kuantum nesneleri üstündelar için tahminler verir, fazlasını değil," diyor saçlarına ak gerçekten de derin bir etkiye sahipsek?" diye ısrar ettim. Birdüşmüş saygın görünümlü bir beyefendi. "Kuantum nesne- biçimde, bana öyle geliyordu ki, Guernicanın şuuru bu spe-lerinden söz ederken gerçeklik hakkında desteksiz varsayım- külasyonla ilgiliydi.larda bulunmak niçin?" "Ama bu, zihnin madde üstünde etkisi anlamına gelir," "Bu cümleden bıkmadınız mı? Tüm bir fizikçi neslinin diye gruptakiler bir ağızdan bağırdılar ve bana sanki kutsalbeyni kuantum fiziğine ilişkin yeterli bir felsefenin altmış yıl bir şeye küfretmişim gibi baktılar.kadar önce1 geliştiğine inanacak biçimde yıkandı. Durum "Ama, ama," diye kekeledim, altta kalmayı reddediyor-böyle değil. Hiç kimse kuantum mekaniğini anlamıyor," de- dum "varsayalım ki zihnin madde üstündeki etkisi hakkındadi bir diğeri; üzgün hali pek açıktı. uzlaşmanın bir yolu var." Daha bu sözler herkesin aklında yer etmemişken, kar- Onlara Guernicanın halini anlattım. "Bakın beyler, bu-makarışık sakallı bir başka beyefendi küstah bir otoriteyle rada toplumsal bir sorumluluğunuz var. Fizik yapmanın ge-konuştu: "Bakın, bağlamı doğru görelim. Kuantum fiziği leneksel, nesnel biçiminin kuantum nesneleriyle pek işe yara-nesnelerin dalgalarla temsil edildiğini söyler. Nesneler dal- madığını altmış yıldır biliyorsunuz. Paradokslar elde ediyo-galardır. Ve dalgalar, hepimizin bildiği gibi, aynı anda iki (ve- ruz. Ancak siz nesnelciliği oynuyorsunuz ve toplumun geriya daha fazla) yerde olabilirler. Ama bir kuantum nesnesini kalanı, bizlerin -şuurumuzun- gerçeklikle çok yakından bağ-gözlemlediğimizde, onu tek bir yerde buluyoruz; burada, lantılı olduğunu kabul etme şansını kaçırıyor. Fizikçiler dün-orada değil ve kesinlikle aynı anda hem orada hem de bura- yadan ayrı değil de dünyada olduğumuzu ve bunun için so-da hiç değil." rumluluk almamız gerektiğini dürüstçe kabul etseler, sıradan Sakallı adam ellerini heyecanla sallıyordu. "Basitçe söy- insanın dünya görüşünde ne etki yapardı, hayal edebiliyorlersek, bu ne anlama gelir? Siz," dedi bana bakarak, "siz ne musunuz? Belki ancak o zaman Guernica, hayır, sadece odersiniz bayım?" değil hepimiz bütünlüğe geri dönebiliriz." Bu meydan okuma karşısında bir an için afalladıysam Saygıdeğer beyefendi araya girdi. "Ancak gece karanlı-da hızla kendime geldim. "Eh, öyle görünüyor ki gözlemleri- ğında ve çevrede hiç kimse yokken, kuşkularım olduğunumiz ve dolayısıyla bizler kuantum nesneleri üzerinde derin kabul edeceğim. Belki de bir fırsat kaçırıyoruz. Ama annem
  12. 12. 28 29 Uçıırum ve Köpriibana şüphe içinde olduğumda cahili oynamanın daha iyi ol- ruz."duğunu öğretti. Şuur hakkında hiçbir şey bilmiyoruz. Şuur "O zaman şuur nedir?" diye dürtükledi genç adam.psikolojiye aittir, şurada duranlara," diyerek köşedeki grubu Hey, bu harika bir zamanlamaydı. Bulmaya geldiğim şe-eliyle işaret etti. yin ta kendisi: psikologların şuuru nasıl düşündükleri! Guer- "Ama," diye keçi gibi inat ettim, "varsayalım ki şuuru, nicanın şuuru üstünde kontrolü olanlar bunlar olmalıydı.davranışlarını makul hale getirmek üzere kuantum nesnele- "Merkezi işlem birimi şuur, bilgisayarın kumanda mer-rinin etkileyen etken olarak tanımladık. Eminim eğer sizler kezi gibidir," diye cevapladı kadın sabırla.de bana katılırsanız, psikologlar bu olasılığı dikkate alacak- Sorgulayıcısı bu cevapla tatmin olmamıştı, bastırdı:lardır. Hadi gelin kartezyen dünya görüşümüzü hemen şim- "Eğer tüm girdi-çıktı performansımızı, ilkesel olsa bile, bilgi-di çatlatalım." Guernicanın şuurunu kazanma şansının bu sayar devrelerinin faaliyeti bazında açıklayabilirsek, o zamaninsanları biraraya toplamadaki başarıma dayandığına artık şuur zaten kesinlikle şart görünmüyor."2kesin gözüyle bakıyordum. Kendimi tutamadım. "Lütfen şuurdan hemen vazgeç- "Şuurun atomları nedensel olarak etkilediğini söylemek meyin. Arkadaşım Guernicanın ihtiyacı var." Onlara Guer-Pandoranın kutusunu açmaktır. Bu, fiziği baş aşağı ederdi; nicanın sorununu anlattım.fizik kendi kendine yetmez olurdu ve bizler de inanılırlığımı- Kulağa adeta eski fizikçi dostumun bir yankısı gibizı yitirirdik." Konuşan seste, "son sözümüz bu" havası var- gelen, zarif giyimli bir beyefendi öylesine araya girdi: "Amadı. Daha önce duyduğum bir ses de "Hiç kimse kuantum me- bilişsel psikoloji henüz şuur için hazır değil.3 Henüz onu na-kaniğini anlamıyor," diyordu. sıl tanımlayacağımızı bile bilmiyoruz." "Ama Guernicaya şuuru için ricacı olacağıma söz ver- "Size bir fizikçinin şuur tanımını verebilirim. Kuantumdim! Lütfen, dinleyin beni," diye protesto ettim ama hiç kim- kuramından.^."se dikkatini vermiyordu. Bu grup içinde bir varlıksız ya da Bu son söz ilgilerini çekti. İlk önce, kuantum nesnele-tıpkı Guernica gibi bir şuurlu-olmayan haline gelmiştim. rinin birden daha çok noktada mevcut olacak şekilde ya- yılmış dalgalar olduklarını ve şuurun bu dalgaları odakla- Psikologları denemeye karar verdim. Onları köşelerin- yan ve böylece onları tek yerde gözlemleyebilmemizi sağ-deki fare kafesleri ve bilgisayar yığınından tanımıştım. layan etken olabileceğini anlattım. "Ve sorununuzun çözü- Becerikli görünen bir kadın genç bir adama bir şeyler mü işte bu," diye önerdim. "Şuur tanımını fizikten alabilirsi-açıklıyordu. "Beyin-zihnin bir bilgisayar olduğunu varsaya- niz! Ve sonra belki Guernicaya yardım edebilirsiniz."rak, davranışçı fare yarışının ötesine geçmeyi ümit ediyoruz. "Ama siz işleri birbirine karıştırmıyor musunuz? Fizik-Beyin, bilgisayarın donanımıdır. Aslında beyinden başka bir çiler her şeyin atomlardan -kuantum nesnelerinden- yapıldı-şey yoktur; gerçek olan odur. Ancak, beynin donanımının ğını söylemezler mi? Eğer şuur da kuantum nesnelerindenhalleri, zaman içinde bağımsız işlevler yürütürler, tıpkı bilgi- oluşmuşsa, nasıl olur da onlar üstünde nedensel etkide bulu-sayar yazılımları gibi. İşte donanımın bu hallerine zihin diyo- nabilir? Düşünün beyefendi, düşünün."
  13. 13. 2930 Uçıırum ve Köprii Biraz paniğe kapıldım. Eğer bu psikologlar neden söz et- Hayır, şuur, beyin üstünde nedensel etkiye sahip olabilmektiklerini biliyorlarsa, bırakın Guernicanınkini, benim şu- için beyinden ayrı bir unsur olmalıdır. Şuur, maddesel dün-urum bile bir illüzyon demekti. Ama psikologlar ancak her yanın dışında ayrı bir dünyaya aittir."5şey, şuur da dahil her şey, gerçekten de atomlardan oluştuy- "Ama o zaman bu iki dünya nasıl etkileşir? Bir hayalet,sa haklıydılar. Birdenbire, bir başka olasılık zihnimde çakı- bir makineye etki edemez."verdi! Ve ağzımdan kaçırdım: "Hep yanlış yapıyorsunuz! Saçını atkuyruğu yapmış bir adam gülerek, kabaca ara-Her şeyin atomlardan yapıldığından emin olamazsınız, bu ya girdi ve "Her ikiniz de saçmalıyorsunuz. Tüm sorunları-sadece bir varsayım. Bunun yerine her şeyin, atomlar da da- nız yaratılışı gereği anlamsız olan maddesel dünyada manahil her şeyin şuurdan oluştuğunu varsayın!" aramaya çalışmanızdan doğuyor. Bakın, fizikçiler anlam ol- Dinleyicilerim donakalmış gibiydiler. "Bakın, bu şekilde madığını, özgür irade olmadığını ve her şeyin atomların rast-düşünen bazı psikologlar var. Kabul ediyorum, sizinki de il- gele oyunu olduğunu söylerken haklılar," dedi.ginç bir olasılık. Ama bilimsel değil. Eğer psikolojiyi bir bilim Şuur için ayrı bir dünyayı savunan İngiliz, artık alaycıkonumuna yükseltmek istiyorsak, şuurdan uzak durmalıyız; bir tavırla: "Ve siz söylediklerinizin bir anlamı olduğunu sa-özellikle de şuurun asli gerçeklik olabileceği fikrinden. Üz- nıyorsunuz! Siz, şahsınız atomların rastgele, anlamsız hare-günüz, dostum." Konuşan kadın gerçekten de sempatik gi- ketlerinin bir oyunusunuz ve yine de teoriler üretiyor ve te-biydi. orilerinizin bir anlamı olduğunu sanıyorsunuz." Tartışmaya kendimi de sokuşturdum. "Atomların oyun- Ama hala Guernicanın şuuru için bir ilerleme sağlaya- larında bile mana bulmanın bir yolunu biliyorum. Varsayınızmamıştım. Son gruba yöneldim: üçgenin üçüncü köşesine. ki her şey atomlar yerine şuurdan yapılmış olsun. O zamanOnlar da nörofizyolog (beyin bilimci) çıktı. Belki de esas sö- ne olurdu?"zü geçen yargıçlar onlardı. "Bu fikri nereden buldunuz?" diye meydan okudular. Beyin bilimciler de şuur hakkında konuşuyorlardı ve "Kuantum fiziğinden," dedim onlara.beklentilerim arttı. İçlerinden biri, hayli zayıf olan daha yaş- "Ama beynin makro düzeyinde kuantum fiziği yoktur,"lı bir adama: "Şuur mevcudiyete anlam getiren nedensel bir diye itiraz ederken birleşip hep bir ağızdan, otoriter bir tonlaunsurdur, sana bunu söyleyebilirim. Ama bu beynin görünen açıkladılar. "Kuantum mikro düzey içindir, atomlar içindir.bir fenomeni olmalıdır, ondan ayrı değil. Hem zaten her şey Atomlar molekülleri, moleküller hücreleri ve hücreler demaddeden oluşmuştur; var olan her şey."4 beyni oluşturur. Biz her gün beyinle çalışıyoruz; beynin mak- Zayıf olanı İngiliz aksanı ile konuşarak itiraz etti. "Bir ro-düzey davranışını açıklamak için atomların kuantum me-şeyden yapılma bir şey nasıl olurda yapılmış olduğu şey üze- kaniğini yardıma çağırmaya hiç gerek yok."rinde nedensel etkide bulunabilir? Bu, bir televizyon rekla- "Ama beyni tamamen anladığınızı iddia etmiyorsunuz,mının televizyon setinin elektronik devresi üstünde etkide değil mi? Beyin o kadar basit değil! Biri, beyin anlayabilece-bulunarak kendisini tekrarlaması gibi olurdu. Tanrı korusun! ğimiz kadar basit olsaydı, o zaman biz de onu anlayamaya-
  14. 14. 2932 Uçıırum ve K ö p r i icak kadar basit olurduk, dememiş miydi?" mak zorundayız. Şuurumuz ise atomların dansının ikincil bir "Öyle olsa da," dediler, "kuantum fikri şuura nasıl yar- fenomeni -bir epifenomen*- olmak zorunda. Bilimin temeldım edebilir ki?" nesnelliği bunu talep ediyor." Şuurun kuantum dalgasını etkileyişini onlara anlattım."Bakın, eğer şuur atomlardan oluştuysa bu bir paradokstur. Guernicaya döndüm ve yaşadıklarımı üzüntüyle anlat-Ama eğer dünyanın neden yapıldığına ilişkin dünya görüşü- tım. "Bir zamanlar Abraham Maslowun dediği gibi Sahipmüzü değiştirirsek, bu paradoks tatmin edici biçimde çözü- olduğun tek alet bir çekiç ise, her şeye çiviymiş gibi davran-lür. Sizi temin ederim, dünya şuurdan yapılmıştır." Heyeca- maya başlarsın. Bu insanlar da dünyayı atomlardan oluş-nımı ve hatta gururumu saklayamıyordum; bu öylesine güç- muş ve kendilerinden ayrı görmeye alışmışlar. Şuuru, sanrı-lü bir fikirdi. Onların da bana katılmasını rica ettim. sal bir epifenomen olarak görüyorlar. Onlar sana şuur vere- "Üzücü olan şey," diye devam ettim, "eğer sıradan in- mezler."sanlar bizi birbirimize ve dünyaya bağlayan şeyin madde de- "Peki ya sen?" dedi Guernica gözlerimin içine bakarak.ğil de şuur olduğunu bilselerdi, o zaman savaş ve barış, çev- "Sen de bilimin nesnelliğinin arkasına mı saklanacaksın, yok-re kirliliği, toplumsal adalet, dinsel değerler ve diğer tüm in- sa bütünlüğü kazanmama yardım etmek üzere bir şeyler misani gayretlerle ilgili görüşleri radikal biçimde değişirdi." yapacaksın?" Beni tutmuş sarsıyordu artık. "Bu kulağa gayet ilginç geliyor ve inanın bana size sem- Onun yoğunluğu beni rüyamdan uyandırdı. Yavaş ya-pati duyuyorum. Ama fikriniz aynı zamanda kutsal kitaptan vaş, bu kitabı yazmanın bir çözüm olabileceği ortaya çıktı.çıkma bir şeyi de andırıyor. Dinsel fikirleri bilim diye benim-sersek, nasıl yine de güvenilir kalabiliriz ki?" Soruyu soran * * *adeta kendi kendine konuşuyor gibiydi. "Sizden isteğim şuurun hakkını vermeniz," diye cevap- Günümüzde fizikte büyük bir ikilemle karşı karşıyayız.ladım. "Arkadaşım Guernica tekrar bütün olabilmek için şu- Kuantum fiziğinde -yeni fizikte- işe yarayan teorik bir çerçe-ura ihtiyaç duyuyor. Ve bu partide duyduklarımdan anladı- ve bulduk; bu, sayısız laboratuvar deneyini ve fazlasını açık-ğıma göre, bu konuda yalnız sayılmaz. Nasıl olur da hala şu- lıyor. Kuantum fiziği transistörler, lazerler ve süperiletkenlerurun mevcut olup olmadığını bile tartışabiliyorsunuz? Yeter, gibi muazzam biçimde yararlı teknolojilere yol açtı. Ancakyeter demektir. Şuurun varlığı tartışılabilir değil ve siz de bu- yine de deney sonuçlarını çoğu insanın paradoksal, hatta im-nu biliyorsunuz." kansız olarak gördüğü biçimde yorumlamaksızm kuantum "Anlıyorum," dedi atkuyruklu adam başını sallayarak. fiziği matematiğinden anlam çıkaramıyoruz. Kuantumun şu"Arkadaşım, bir yanlış anlama söz konusu. Bizler, hepimiz özelliklerine bakınız:Guernica olmayı seçtik; eğer bilim yapmak istiyorsan sen deböyle yapmalısın. Hepimizin atomlardan yapıldığını varsay- * Epifenomen: İkincil fenomen. Ç.N.
  15. 15. 34 Uçurum ve Köprü 35• Bir kuantum nesnesi (örneğin, bir elektron) aynı anda bir- diğini unutma eğilimindeyiz ve bu hatırlatıldığında da sık- den çok yerde olabilir (dalga özelliği). lıkla sinirleniriz.)• Bir kuantum nesnesinin, biz onu bir parçacık olarak göz- Bugün birçok fizikçi materyalist realizmde bir şeylerin lemleyene dek sıradan mekan-zaman gerçekliğinde teza- hatalı olduğundan kuşkulanmakta ama onlara bunca yıldır hür ettiği söylenemez (dalganın çökmesi). iyi hizmet vermiş olan sandalı sallamaktan da korkmaktadır.• Bir kuantum nesnesi burada mevcut olmayı keser ve aynı Sandallarının akıntıya kapıldığının ve yeni bir dünya görüşü anda başka bir yerde belirebilir; aradaki mekandan geçip altıda yeni bir kılavuzluğa ihtiyaç duyduğunun farkında gittiğini söyleyemeyiz (kuantum sıçraması). değiller.• Bir kuantum nesnesinin gözlemimizin neden olduğu teza- Materyalist realizm felsefesine bir alternatif var mıdır? hürü, aynı anda onun bağlantılı ikiz nesnesine de -araların- Materyalist realizm, bilgisayar modelleri bir kenara bırakılır- daki mesafe ne olursa olsun- tesir eder (uzaktan kuantum dı, zihinlerimizin ve özellikle de nedensel açıdan kudretli bir eylem). kendinden şuurlu olma fenomeninin varlığını açıklamakta zorlanmaktadır. "Şuur nedir?" sorusuna materyal realist şö- Bir yorumlama şeması kullanmadan, deneysel verilerle valyece bir tutumla, "önemi yok," deyip geçer. Ancak, eğerkuantum fiziği arasında bağlantı kuramayız. Yorumlayışımız şurlu zihnin oluşturduğu (şuurla ilgili teorilere karşı olanlarda verileri ele alırken kullandığımız felsefeye dayanmakta- da dahil) tüm teorileri ciddiye alacaksak, şuurun önemi var-dır. Bilimde asırlardır baskın olan felsefe (fiziksel ya da dır.materyalist realizm) sadece atomlardan ya da nihayetinde te- Rene Descartes gerçekliği iki ayrı aleme -zihin ve mad-mel parçacıklardan oluşan maddenin gerçek olduğunu, geri de- böldüğünden beri, birçok kişi şuurlu zihnin etki kuvveti-kalan her şeyin maddenin ikincil fenomeni, yapı taşı olan ni düalizm içinde rasyonalize etmeye çalıştı. Ancak bilim,atomların sadece bir dansı olduğunu varsaymaktadır. Bu düalist bir felsefenin savunulabilirliğinden şüphe etmek içindünya görüşüne realizm ya da gerçekçilik denir; nesnelerin zorlayıcı sebepler sunmaktadır: Zihin ve madde dünyaları-gerçek olduğunu ve öznelerden, bizlerden ya da onları nasıl nın etkileşebilmeleri için, enerji alışverişi yapmaları gerekir;gözlemlediğimizden bağımsız olduklarını varsayar. ancak biliyoruz ki maddesel dünyanın enerjisi sabittir. O za- Ancak her şeyin atomlardan yapıldığı fikri, kanıtlanma- man kesinlikle tek bir gerçeklik olmalıdır. İşte kısır döngü:mış bir varsayımdır; her şey için geçerli, doğrudan bir kanıta Eğer tek gerçeklik maddesel gerçeklik ise, şuur anormal birdayanmamaktadır. Yeni fizik bizi materyalist realizmin bakış epifenomen olma dışında mevcut olamaz.açısından bakılınca paradoksal görünen bir durumla karşı Öyleyse soru şu: Materyalist realizmin, zihin ve madde-karşıya getirdiğinde, paradoksların bizim kanıtlanmamış nin tek bir gerçekliğin ama madde üstünde kurulmamış birvarsayımımızın yanlışlığından dolayı ortaya çıkabildiği ola- gerçekliğin parçaları olduğu, monist (birci) bir alternatifi varsılığını görmezden gelme eğilimi gösteririz. (Uzun süre ka- mıdır? Ben olduğuna eminim. Bu kitapta önereceğim alterna-bul edilen bir varsayımın sırf bu sebeple bir olgu haline gel- tif, monist idealizmdir. Bu felsefe, düalistliğe (ikiciliğe) tezat
  16. 16. 36 37 Uçıırum ve Köprüolarak monisttir (bircidir) ve idealizmdir çünkü idealar (ide- (derecede kabullenmektedir.allerle karıştırılmamalıdır) ve onların şuurunun, gerçekliğin Olgular tam tersini kanıtlar; bilim bir monistik felsefenintemel unsurları olduğu düşünülmektedir; madde ise ikincil gücünün düalizme, yani maddeden ayrı görülen ruh fikrineolarak düşünülür. Başka bir deyişle, (şuur dahil) her şeyin galip geldiğini kanıtlıyor. Bu kitap var olan bilginin desteğiy-maddeden yapıldığını iddia etmek yerine, bu felsefe (madde le, artık dünyada ihtiyaç duyulan monistik felsefenin mater-dahil) her şeyin şuurda mevcut olduğunu ve şuurdan yön- yalizm değil, idealizm olduğuna dair güçlü bir kanıt sunu-lendirildiğini iddia eder. Felsefenin, maddenin gerçek olma- yor.dığını söylemediğine dikkat ediniz; sadece maddenin ger- İdealist felsefede, şuur temeldir; dolayısıyla bizlerinçekliği, -madde de dahil- var olan her şeyin bizzat temeli ruhsal deneyimleri kabul görür ve anlamlı diye değerlendiri-olan şuurun gerçekliğine göre ikincildir. Başka bir deyişle, lir. Bu felsefe, çeşitli dünya dinlerinin kıvılcımı olan insanın"Madde nedir?" sorusunu bir monistik idealist "Şuurdan ruhsal deneyiminin birçok yorumunu barındırır. Bu bakışbaşka bir şey değil" diye cevaplar.* noktasından, çeşitli dinsel geleneklerin kavramlarının da tıp- Bu kitap idealist monizm felsefesinin kuantum fiziğinin kı kuantum fiziğininkiler gibi mantıklı, zarif ve tatmin edicimantıklı, tutarlı ve tatmin edici olan paradoks içermeyen bir hale geldiğini görüyoruz.yorumunu sağladığını göstemektedir. Dahası, zihinsel feno- Kendini bil. Bu, dünyayı organize eden ve ona manamenler -örneğin öz şuur, hür irade, yaratıcılık ve hatta duyu- verenin benliğimiz olduğunun farkında olan filozoflarınlar dışı algılama-, zihin-beden sorunu; idealist monizm ve asırlardır vermiş olduğu öğüttür; onların anlaşılabilir he-kuantum teorisi genel bağlamında yeniden formüle edildi- defi doğanın yanı sıra kendini de bilmekti. Modern biliminğinde basit, tatmin edici açıklamalar kazanmaktadır. Beyin- materyalist realizmi kucaklayışı bunu hepten değiştirdi; do-zihnin bu yeniden formüle edilmiş tablosu, binlerce yıldır ğayla birleşmiş olmak yerine, şuur doğadan ayrı hale geldi;korunan büyük ruhsal geleneklerle tamamen uyum içinde bu da fizikten ayrı bir psikolojiye yol açtı. Morris Bermanınolan tüm benliğimizi anlamamızı sağlar. belirttiği gibi, bu materyal realist dünya görüşü bizi, geçen Materyalist realizmin modern insanın yaşam niteliği üs- yıllarda içinde yaşadığımız büyülü dünyadan sürgün etti vetündeki olumsuz tesiri sarsıcıdır. Materyalist realizm hiçbir bizi yabancı bir dünyaya tıktı.6 Şimdi bizler bu yabancı diyar-ruhsal anlamı olmayan bir evren ortaya koyar: Mekanik, boş da sürgün edilmiş gibi yaşıyoruz; sürgün edilmiş birindenve yalnız. Bizler, kozmosun sakinleri için bu belki de daha ra- başkası bu güzel dünyayı nükleer savaş ve çevre kirliliğiylehatsız edicidir çünkü geleneksel bilgelik, materyalist real- yok etme riskini göze alabilir miydi? Kendimizi sürgün gibiizmin, maddesel olana ek olarak gerçekliğin ruhsal bir parça- hissedişimiz, görüş açımızı değiştirme inisiyatifimizi zayıf-sı daha olduğunu öneren teolojileri yendiğini korku verici latmaktadır. Makineler olduğumuza -tüm eylemlerimizin al- dığımız dürtülerle ve önceki koşullanmamızla belirlendiği-* Yazar, İngilizcede "Whats matter?" ("Sorun nedir?) sorusuna verilen"Nevermind." ("Boş ver.") tarzındaki cevabı kullanarak, tam olarak dilimize ancak "Madde ne- inanmaya koşullandırıldık. Sürgünler olduğumuzdan so-nedir?" , "Hiç Zihin," şeklinde çevrilebilecek bir kelime oyunu yapmış. Ç.N. rumluluğumuz yok, seçim hakkımız yok; hür irademiz bir
  17. 17. 38seraptan ibaret. işte, her birimizin dünya görüşümüzü yakından incele-mesi bu yüzden çok önemli. Niçin nükleer silahlar sebebiyleyok olma tehdidiyle karşı karşıyayım? Niçin dünyanın çatış-malarını çözümlemek için savaşlar barbarca devam ediyor?Niçin Amerika Birleşik Devletleri tek başına tüm dünyayıdoyuracak kadar gıda üretebiliyorken, Afrikada tekrar tek- ESKİ FİZİK verar kıtlık çekiliyor? Nasıl oldu da Tanrı vergisi benzer gene- FELSEFİ MİRASItik, zihinsel ve ruhsal donanımlara sahipken ben ve hemcin-sim insanlar arasında bu kadar çok ayrım dikte eden bir dün- Yaklaşık yarım asır önce, Amerikalı psikolog Abrahamya görüşünü edindim (daha da önemlisi bu dünya görüşüne Maslow ihtiyaçlar hiyerarşisi fikrini formüle etmişti. Temelniçin saplanıp kaldım)? Eğer materyalist realizme dayanan hayatta kalma ihtiyaçlarını karşıladıklarında, insanların dahabu modası geçmiş dünya görüşünü terk eder ve kuantum fi- yüksek düzeyli ihtiyaçlarını karşılama arayışına girmeleriziğinin talep eder göründüğü yeni/eski dünya görüşünü in- mümkün hale gelmektedir. Maslowa göre bu ihtiyaçların encelersem, dünya ve ben bir kez daha bütünleşebilir miyiz? yükseği ruhsal ihtiyaçtır; kendini gerçekleştirme arzusu, Kendimizi bilmemiz şart; eğer zihin yapımız buna izin mümkün olabilen en derin düzeyde kişinin kendini bilmesi.1veriyorsa. Bakış açılarımızı değiştirebilir miyiz, bunu bilmek Birçok Amerikalı, aslında çoğu Batılı, Maslowun ihtiyaçlarzorundayız. Yeni fizik ve şuurla ilgili bu idealist felsefe değiş- merdiveninin alt basamaklarını çoktan çıkmış oldukların-mek için bize yeni bağlamlar verebilir mi? dan, Batılıların hevesle kendini gerçekleştirme veya ruhsal doyum basamaklarına tırmanıyor olmalarını beklersiniz. Tır- manmıyoruz. Maslowun argümanında yanlış olan nedir? Rahibe Teresanın seksenli yıllarda Amerika Birleşik Devlet- Ierini ziyareti sırasında gözlemlediği gibi, Amerikalılar mad- di bakımdan kutsanmış ama ruhsal bakımdan fakirleşmişti. Hu neden böyle olmuştu? Maslow, günümüz Batı kültüründe baskın olan sorgu- lanmayan materyalizmin sonuçlarını hesaba katmayı ihmal etmişti. Çoğu Batılı, materyalist bir dünyada yaşadığımız fik- rini bilimsel bir görüş olarak kabul etmektedir; her şeyin maddeden yapıldığı ve maddenin temel gerçeklik olduğu bir 39 ummam
  18. 18. 40 Eski Fizik ve Felsefi Mirası 41dünya. Böyle bir dünyada, maddesel ihtiyaçlar çoğalır, ruh- sine yabancı gelen bir aygıt bulmuş ve dükkan sahibine gös-sal ilerleme için değil de daha fazla, daha büyük ve daha iyi terip bunun ne işe yaradığını öğrenmek istemiş.şeyler için duyulan arzu olarak sonuçlanır; daha büyük ara- "Ah, o bir barometre," demiş dükkan sahibi. "Yağmurbalar, daha iyi evler, modanın en yenisi, şaşırtıcı eğlence bi- yağıp yağmayacağını söyler."çimleri ve göz kamaştırıcı mevcut ve gelecek teknolojik araç "Nasıl çalışıyor?" diye sormuş adam.gereç bolluğu. Böyle bir dünyada, ruhsal ihtiyaçlarımız ge- Dükkan sahibi aslında barometrenin nasıl çalıştığını bil-nellikle tanınmaz, inkar edilir ya da yüzeye çıktıklarında miyormuş ama bunu kabul etmesi, satış yapma şansını kaçır-aşırı yüceltilir. Eğer, materyalizmin bize öğrettiği gibi, gerçek mak demek olacağından, şöyle cevap vermiş: "Penceredenolan sadece madde ise o zaman mal mülk edinme, mutluluk dışarı çıkarıp tutuyorsunuz ve sonra içeri alıyorsunuz. Eğerve iyi bir hayatın tek kaynağıdır. barometre ıslanmışsa, yağmur yağdığını anlıyorsunuz." Şüphesiz, dinlerimiz, ruhsal öğretmenlerimiz, sanatsal "Ama ben bunu elimle de yapabilirim, barometre kul-ve edebi geleneklerimiz durumun böyle olmadığını öğret- lanmak niye?" diye adam karşı çıkmış.mekteler. Tam tersine, materyalizmin en iyi durumda hasta Dükkan sahibi cevap vermiş: "Dostum, bu hiç de bilim-edici bir fazlalığa ve en kötü durumda da suça, hastalığa ve sel olmazdı."diğer belalara yol açtığını öğretmektedirler. Materyalizmi kabullenişimizde, dükkan sahibine benze- Çoğu Batılı bu çelişkili inançların her ikisine de sahiptir diğimizi ileri sürüyorum. Bilimsel olmak istiyoruz, bilimselve aç kurt gibi saldıran materyalist bir kültür içinde yer alır- olduğumuzu sanıyoruz ama değiliz. Gerçekten bilimsel ol-ken bir yandan da bunun için kendilerini gizli gizli hor görüp mak için, bilimin yeni keşiflerde bulundukça her zaman de-zıt hisler içinde yaşamaktadır. Kendisini hala dindar görenle- ğiştiğini hatırlamamız gerek. Materyalizm, doğru bilimselrimiz ise bunu tümden gözardı edememekte, sözleri ve dü- dünya görüşü müdür? Bilim adamlarının kafası bu konudaşünceleri dine bağlı olsa da, yaptıkları şeyler bu niyetlerini hayli karışık olsa da cevabın açık seçik "hayır" olduğuna ina-ihlal etmektedir; hemcinsimize nazik olmak gibi dinlerin en nıyorum.temel öğretilerini bile uygulamayı başaramıyoruz. Bir bölü- Bilim adamının kafa karışıklığı 1665lerde Isaac Newtonmümüz ise bu bilişsel uyumsuzluğu dinsel köktenciliği ya da tarafından ortaya atılan, adına klasik fizik denilen dört yüzeşit derecede kökten bilimciliği kucaklayarak çözmeye çalışı- yıllık eğlenceye aşırı hevesle dalmış olmasından dolayı biryoruz. akşamdan kalma hali yaşamasından kaynaklanmaktadır. Özetle, bizler bir bunalımın tam ortasında yaşıyoruz; sa- Newtonun teorileri, zaman içinde Batı kültüründe baskındece bir inanç bunalımı değil, aynı zamanda bir akıl karışık- olan materyalizme yol açtı. Materyalizmin Grek filozof De-lığı bunalımı da. Bu zavallı duruma nasıl geldik? Materyaliz- mokrite (M.Ö. 460-370ler) dayanan felsefesi, klasik fiziğinmi sözde bilimsel dünya görüşü olarak kabullenerek. Bilim- materyal, fiziksel ya da bilimsel realizm diye çeşitli biçimler-sel olmamız gerektiğine ikna olduk ve şu hikayedeki tuhafi- de adlandırılan dünya görüşüne uymaktadır. Bu yüzyıl için-yeci gibi olduk: Tuhafiye dükkanına giren bir müşteri kendi- de adına kuantum fiziği denilen yeni bir bilimsel disiplin res-
  19. 19. 40 l ski Fizik ve Felsefi Mirası 43men klasik fiziğin yerini almış olmasına rağmen, klasik fizi- Newtoncu dünya görüşünü anlamak için, evreni uzayğin -yani materyalist realizmin- eski felsefesi halen yaygın bi- (mekan) dediğimiz üç boyutlu bir bilardo masasındaki iriliçimde kabul görmektedir. ufaklı bir kucak dolusu bilardo topu olarak düşünün. Eğer bu bilardo toplarının üstünde tüm zamanlarda etkide bulu- nan tüm kuvvetleri bilirsek, o zaman sadece başlangıç şartla- KLASİK FİZİK VE MATERYALİST REALİZM rını -belli bir başlangıç anındaki konumlarını ve hızlarını- bil- mek bu cisimlerin her birinin tüm gelecek zamanlarda nere- On yedinci yüzyıl Fransız matematikçisi ve filozof Re- de olacaklarını (ya da daha önceki zamanlarda nerede bulun-ne Descartes, Versay sarayını ziyaret ettiğinde, saray bahçe- duklarını) hesaplamamızı sağlar.sindeki kocaman otomat karşısında adeta büyülenmişti. Gö- Determinizmin (belirlenimcilik) felsefeye ithali, en iyirünmeyen mekanizmaların idaresiyle sular akıyor, müzik biçimde on sekizinci yüzyıl matematikçisi Pierre-Simon deçalıyor, deniz perileri gülüp oynuyor ve kudretli Neptün bir Laplace tarafından özetlenmiştir: "Belirli bir andaki, doğanınhavuzun altından yükseliyordu. Gösteriyi seyrederken Des- canlandırdığı tüm kuvvetlere ve doğayı oluşturan cisimlerincartes dünyanın da böyle bir otomat -bir dünya makinesi- konumlarına aşina olan bir zeka -eğer verileri analiz edecekolabileceği fikrini oluşturdu. kadar genişse-, evrenin en büyük cisimlerinin de, en hafif Descartes daha sonra bir makine olarak dünya tablosu- atomların da hareketlerini aynı formülde kucaklardı; böylenun iyice elden geçirilmiş bir versiyonunu ortaya attı. Onun bir zeka için hiçbir şey belirsiz olmazdı ve gelecek, tıpkı geç-o ünlü düalizm felsefesi dünyayı nesnel bir madde küresi (bi- miş gibi, onun gözlerinin önünde olurdu."2limin alanı) ve öznel bir zihin küresi (dinin alanı) olarak iki- Laplace ayrıca gök mekaniği üstüne kendisini meşhurye böldü. Böylece Descartes bilimsel araştırmayı, güçlü kili- eden başarılı bir kitap da yazmıştı; öylesine ünlenmişti ki im-senin tutuculuğundan özgürleştirmiş oldu. Descartes nesnel- parator Napolyon onu saraya çağırtmıştı.lik fikrini Aristodan ödünç almıştı. Temel fikir, nesnelerin zi- "Bay Laplace," dedi Napolyon, "kitabınızda bir kez bilehinden (ya da şuurdan) bağımsız ve ondan ayrı olmasıydı. Tanrıdan söz etmemişsiniz. Bunun sebebi nedir?" (O günler-Bundan, güçlü nesnellik ilkesi olarak söz edeceğiz. de, gelenekler konusu ne olursa olsun bir kitapta Tanrıdan Descartes ayrıca dünyanın bir makine olduğu fikrini bi- birkaç kez de olsa söz etmeyi talep ediyordu, Napolyon bulimsel olarak kutsallaştıracak olan fizik yasalarına da katkıda sebeple meraklanmıştı. Bu Laplace böylesi saygıdeğer bir ge-bulunmuştu. Ancak materyalizmi ve onun doğal sonucu olan leneği zedeleyecek kadar cüretli bir kişi miydi?) Laplaceınklasik determinizm ilkesini somut biçimde belirleyen Newton verdiği söylenen cevap, bir klasiktir:ve onun on sekizinci yüzyıldaki mirasçıları olacaktı; klasik "Majesteleri, o özel hipoteze ihtiyacım yoktu."determinizm ilkesi, hareket yasaları ve nesnelerin başlangıç Laplace klasik fiziğin ve onun klasik deterministik ma-şartları (nerede oldukları ve ne hızla hareket ettikleri) verildi- tematik çerçevesinin ima ettiğini doğru biçimde anlamıştı.ğinde tüm hareketin tam olarak belirlenebileceği fikriydi. Newtoncu bir evrende, Tanrıya gerek yoktu!
  20. 20. Eski Fizik ve Felsefi Mirası 4540 Artık klasik fiziğin iki temel ilkesini öğrenmiş durumda- (ya da bir özellik grubundan) ibaret olduğudur.yız; güçlü nesnellik ve determinizm. Klasik fiziğin üçüncü il- Demek ki bu beş ilke, materyalist realizmin felsefesinikesi Albert Einstein tarafından keşfedildi. Einsteinın klasik oluşturmaktadır:fiziğin yüksek hızla hareket eden cisimlere genişletilmesi 1. Güçlü nesnellikolan izafiyet teorisi, doğanın otobanlarında yapılabilecek en 2. Klasik determinizmyüksek hızın ışık hızı olması gerektiğini söylüyordu. Bu hız 3. Yerellikmuazzamdır -saniyede 300.000 kilometre- ama böyleyken bi- 4. Materyalist monizmle sınırlıdır. Bu hız sınırının ima ettiği şey, mekan-zamanda 5. Epifenomenalizmvar olan tüm maddesel varlıkların birbirlerine tesirlerininyerel (mekana bağlı) olması gerektiğidir: Uzayda sınırlı bir Bu felsefe bilimsel realizm olarak da adlandırılır; bu dahızla yol almalıydılar. Buna da yerellik ilkesi denilir. materyalist realizmin bilim için elzem olduğunu ima eder. Descartes dünyayı madde ve zihin diye böldüğünde bi- Çoğu bilim adamı, bu beş ilkeyle çelişen sağlam kanıt ola-limin madde üstündeki egemenliği karşılığında zihinle ilgili bilecek verilerle yüz yüze gelmelerine rağmen, en azındanmeselelerdeki egemenliğe sahip olan dine saldırmamaya yö- şuursuzca, durumun böyle olduğuna hala inanmaktadır.nelik yazılı olmayan bir anlaşmayı amaçlıyordu. Anlaşma iki Başlangıçta materyalist realizmin ilkelerinin metafizikyüzyıldan fazla süreyle korundu. En sonunda, bilimin esaslar (postülalar) olduğunu fark etmek önemlidir. Bunlardoğayı tahmin etme ve kontrol etmedeki başarısı, bilim a- varlığın doğası hakkındaki varsayımlardır, deneyler yoluyladamlarmı herhangi bir dinsel öğretinin geçerliliğini sorgula- varılmış sonuçlar değildirler. Eğer bu esaslardan herhangi bi-maya sevk etti. Bilhassa bilim adamları düalizmin zihin ya riyle çelişen deneysel veriler keşfedilirse, o zaman esastanda ruh yanma meydan okumaya başladılar. Böylece materya- vazgeçilmesi gerekir. Benzer şekilde eğer rasyonel argüman-list monizm, materyalist realizm esasları listesine eklendi: lar belirli bir esasın zayıflığını açığa çıkarırsa, o esasın geçer-Dünyadaki her şey, zihin ve şuur dahil her şey, maddeden liliği de sorgulanmalıdır;(ve enerji ve kuvvet alanları gibi maddenin genellemelerin- Materyalist realizmin ana zayıflığı, felsefesinin, öznel fe-den) yapılmıştır. Bizimki baştan aşağı, tepeden tırnağa mad- nomenleri tümden dışlıyor gibi görünmesidir. Eğer güçlüdesel bir dünyaydı. nesnellik esasına dayanırsak, bilişsel labora tu varlarda yapı- lan birçok güçlü deney, veri olarak kabul edilemez. Materyal Şüphesiz, hiç kimse zihni ve şuuru maddeden nasıl tü- realistler bu eksikliğin farkındadırlar; dolayısıyla son yıllar-reteceğini bilmemekteydi, böylece taahhüt kabilinden bir da zihinsel fenomenin (buna benlik şuuru da dahildir) mad-başka esas daha eklendi: epifenomenalizm ilkesi. Bu ilkeye gö- desel modeller, yani bilgisayar modelleri bazında anlaşılıpre tüm zihinsel fenomenler önceki fiziksel şartlara uygun bir anlaşılamayacağı meselesine büyük dikkat harcanmaktadır.indirgemeyle maddenin epifenomeni ya da ikincil fenomeni Böyle modellerin ardındaki temel fikri inceleyeceğiz: zihinolarak açıklanabilir. Temel fikir, şuur dediğimiz şeyin, beyin makinesi fikri.belirli bir düzeyden gözlendiğinde, beynin bir özelliğinden
  21. 21. 40 46 Eski Fizik ve Felsefi Mirası ŞUURLU BİR BİLGİSAYAR YAPABİLİR MİYİZ? şitlidir. Niçin? Çünkü her bir tepki, devingenin bölümlerinin, belirli uyartılara ek olarak, iç durumlarının dizilimlerine ke- Newtondan sonra bilimin mücadelesi şüphesiz Lapla- limenin tam anlamıyla bağımlıdır. Beyin için ise bu iç durum-ceın her şeyi bilen aklına mümkün olabildiğince yaklaşmaya lar düşünme, hissetme vb. ile eşanlamlıdır; bunlar da insangirişmekti. Newtoncu klasik fiziğin görüsünün hayli güçlü beyni denilen karmaşık makinenin iç durumlarının epifeno-olduğu ortaya çıktı ve böylesi bir yakınlaşma için önemli menenleridir.adımlar atıldı. Bilim adamları derece derece, en azından kıs- Muhalefetin sesi yine de karşı çıkmaktadır: Ya hür irademen, bazı sözde ebedi gizemleri -gezegenimizin nasıl oluştu- ne olacak? İnsanların seçme özgürlüğü vardır. Mekanikçilerğu, yıldızların yanma enerjilerini nasıl bulduklarını, evrenin hür iradenin bir illüzyondan başka bir şey olmadığını söyle-nasıl yaratıldığını ve hayatın kendini nasıl ürettiğini- açtılar. yerek cevap verdiler; ayrıca sanrısal hür iradenin fiziksel bir En sonunda, Laplaceın ardından gelen savunucuları in- modelinin mümkün olduğu yolunda ilginç bir argüman dasan zihnini, ben-şuurunu ve her şeyi açıklama mücadelesine eklediler. Zihin makinesi araştırmacılarının dehası gerçektengiriştiler. Deterministik görüleri ile, insan zihninin de, bir de hayranlık uyandırmaktadır. Klasik sistemler nihayetindeparçası olduğu dünya makinesi gibi, Newtoncu bir klasik determinist olmalarına, temelde determinist davranış sergi-makine olduğundan hiç kuşkuları yoktu. lemelerine rağmen, artık kaosa da sahip olduğumuz fikri Zihin makinesine inananlardan biri olan Ivan Pavlov, mevcut: Arada bir, başlangıç şartlarındaki çok küçük değiş-köpeklerinin inancını doğrulamasından dolayı çok memnun- meler, bir sistem için finaldeki sonuçta çok büyük farklı-du. Pavlov bir zil çaldığında, köpekleri yemek verilmese bile lıklar üretebilir. 3 Bu, belirsizliği (hava sistemlerinin belirsiz-tükürük salgılıyorlardı. Köpekler zilin her çalışışmda yiyecek liği, bu kaotik davranışın bir örneğidir) üretir ve tahmininbeklemeye şartlandırılmalardır, diye açıklıyordu Pavlov. Bu belirsizliği, hür irade olarak yorumlanabilir. Kaos nihai an-aslında çok basitti. Bir uyartı ver, tepkiyi gözlemle, eğer iste- lamda kaosu gerektirdiğinden, diye sürer argüman, bu birdiğin tepkiyse, bunu bir ödülle güçlendir. hür irade illüzyonudur. Öyleyse, hür irademiz bir illüzyon Böylece insan zihninin, uyartı-tepki-güçlendirme bazın- mudur?da işleyen ve birebir denklik gösteren basit girdi-çıktı beya- Bizleri makineler gibi gösteren tablonun lehine olan çoknatlarıyla basit bir makine olduğu fikri doğdu. Bu fikir, böy- daha ikna edici bir argüman da İngiliz matematikçi Alan Tu-lesi basit bir davranışsal makinenin düşünme gibi zihinsel iş- ringten gelmişti. Bir gün, der Turing, klasik deterministiklemleri yürütemeyeceği temelinde çokça eleştirildi. yasaları izleyen bir makine inşa edeceğiz: sözde hür iradesi İç durumları ile karmaşık bir makine fikrini tasavvur olan biz insanlardan herhangi biriyle muhabbet edecek bir si-eden zeki klasik mekanikçiler, "Düşünme mi istiyorsunuz, likon bilgisayar. Dahası, tarafsız gözlemcilerin bilgisayarınalın size düşünme," diye cevapladılar. Basit bir devingenin konuşmasını insanınkinden ayıramayacağını da söyleyerekdavranışına bakın, dediler. Onu seyretmesi çok eğlencelidir meydan okumaktadır.4 (Bunun yeni bir derneğin felsefesi ol-çünkü rüzgar modellerine verdiği tepkiler sonsuzcasma çe- masını öneriyorum: İYZEÖ; İnsan ve Yapay Zekasına Eşitlik
  22. 22. Eski Fizik ve Felsefi Mirası 4948Örgütü.) rek kendimiz hakkında bir şeyler öğrenebilirsek, bu daha da Yapay zeka alanındaki ilerlemeye hayranlık duymama iyidir. Ancak davranışlarımızı bilgisayarlarda simüle etmek,rağmen, şuurumun bir epifenomen ve özgür irademin de bir bizlerin simülasyonları yapan o programlardan oluştuğumu-serap olduğuna ikna olmuş değilim; yerelliğin ve nedenselli- zu kanıtlamaktan çok uzaktır.ğin klasik bir makineye dayattığı sınırları, sınırlarım olarak Şüphesiz, bizim sahip olduğumuz ama klasik bir bilgi-kabul etmiyorum. İnsan varlığı için bunların gerçek sınırlar sayarın asla kopyalayamadığı bir tek program örneği bile,olduğuna inanmıyorum ve öyle olduklarını düşünmenin de "zihin makinedir" mitini yok edecektir. Matematikçi Rogerkendi kendini gerçekleştiren bir kehanet olduğundan kaygı- Penrose bu bilgisayar benzeri, algoritmik akıl yürütmenin,lanıyorum. matematik teoremleri ve kanunlarının keşfinde yetersiz ola- Bilim tarihçisi Charles Singer, "Bizler içinde yaşadığımız cağını savunmaktadır. (Algoritma, bir problemi çözmenin dünyanın aynalarıyız," demişti. Soru şudur: Ne kadar büyük sistematik bir prosedürüdür; kesinlikle mantıksal, kurallara bir ayna olabiliriz? Gökyüzünün yansımaları küçücük bir su dayalı bir yaklaşımdır.) Peki, diye sorar Penrose, eğer bir bil- birikintisinde de, kudretli okyanusta da bulunur. Hangisi da- gisayar gibi iş görüyorsak matematik nereden gelmektedir? ha büyük yansımadır? "Matematik hakikat, sadece bir algoritma kullanmak yoluyla Ama, diye karşı çıkar zihin-makine taraftarları, zeki bir elde ettiğimiz bir şey değildir. Ben, şuurumuzun da, matema- Turing makinesi geliştirmede hayli yol aldık. Makinelerimiz tiksel hakikati idrak edişimizde çok önemli bir yapıtaşı oldu- daha şimdiden,-arada bir hiç şüphelenmeyen bir insanla Tu- ğuna inanmaktayım. Bir matematik argümanın geçerliliğinering testini geçebiliyor. Daha çok besleme ve gelişmeyle in- ikna olmak için onun hakikatini görmeliyiz. Bu görmesanlarınki gibi zihinlere sahip olacakları kesin. Bizler gibi an- şuurun özünün ta kendisidir. Bu, matematik hakikati her nelayacak, öğrenecek ve davranacaklar. zaman doğrudan algılıyorsak orada mevcut olmalıdır."5 Baş- "Eğer her bakımdan bilinen insanlar gibi davranan Tu- ka bir deyişle, şuurumuz, bizim algoritmik bilgisayar kapasi-ring makineleri yapabilirsek," diye kararlı bir sesle devam temizden önce mevcut olmalıdır.ediyor zihin-makine taraftarları, "bu, bizim zihinlerimizin de Zihin makinedir görüşüne karşı çok daha güçlü bir ar-mutlak anlamda determine olduğunun, bir demet klasik bil- güman da Nobel ödüllü fizikçi Richard Feynmana aittir.6gisayar programından başka bir şey olmadığının kanıtı ol- Klasik bir bilgisayar, diye belirtir Feynman, yerel olmamayımaz mı?" Belirlenmiş olan, tahmin edilebilir olan demek ol- (yerel sinyaller olmadan enformasyon veya tesir aktarımı an-madığından, insanların tahmin edilemezliği bu görüş için bir lamına gelen teknik bir kelime; böyle tesirler uzaktan etkiengel oluşturmamaktadır. Bu argüman sonuna dek ikna edi- eder ve anındadır) asla simüle edemez. Dolayısıyla, eğercidir. Eğer bilgisayarlarımız insan davranışını simüle (taklit) yerel olmayan enformasyon işleme insanlarda mevcutsa, bu,edebilirlerse, çok iyi; bu, bizler ve makinelerimiz arasındaki klasik bir bilgisayarın asla simüle edemeyeceği, algoritmikiletişimi kolaylaştıracaktır. Eğer davranışlarımızdan bazıları- olmayan programlarımızdan biridir.nı simüle eden bilgisayar programlarının işleyişini inceleye- Bizlerde yerel olmayan enformasyon işleme var mıdır?
  23. 23. 50 Eski Fizik ve Felsefi Mirası 51Eğer ruhsallığımızı kabul edecek olursak, yerel olmayış için nattık; makine o zaman şuurlu mu olurdu? Kesinlikle, davra-iyi bir örnek oluştururuz. Yerel olmayış için bir diğer tartış- nışları insan zihninin tüm karmaşıklığını gösterirdi, (zatenmalı durum da paranormal deneyimlerle ilgili iddialardır. İn- zihin makinedir taraftarlarının şüpheli gördüğü DDA ve ma-sanlar yüzyıllardır telepati yani yerel sinyaller olmadan en- tematiksel yaratıcılık gibi birkaç belirgin insan özelliği dışın-formasyonun zihinden zihine aktarımı yeteneğine sahip ol- da) bir insanın kusursuz bir simülasyonü olurdu ama gerçek-duklarını iddia etmişlerdir; artık bunun için bazı bilimsel ka- ten şuurlu olabilir miydi?nıtlar mevcut görünüyor.7 Ellili yıllarda kolej öğrencisiyken, Robert Heinleinın bir Alan Turing bile telepatinin, bir Turing testirıdeki sorgu- bilim kurgu romanını okurken şuurlu bir bilgisayar fikrinin layıcının insanı silikon bilgisayardan ayırabilmesinin en farkına varmıştım: The Moorı is a Harsh Mistress (Ay, Haşin bir emin yolu olduğunu kabul eder: "İyi bir telepatik alıcı olan Metrestir). Heinlein bilgisayar şuurunun, bilgisayarın boyu- bir insan ve dijital bir bilgisayar kullanarak bir taklit oyunu tu ve karmaşıklığı ile ilgili olduğu fikrini aktarıyordu; ro- oynayalım. Sorgulayıcı Elimdeki kart hangi gruptan? diye mandaki makine boyut ve karmaşıklık eşiğini geçtiğinde şu- sorabilir. Adam telepati ya da durugörüyle 400 kağıttan urlu hale geliyordu. Bu görüş, bilgisayar-zihin oyunu oyna- 130unu doğru olarak bilebilir. Makine ise ancak rastgele tah- yan birçok araştırmacı arasında yaygın olarak geçerli görün- minde bulunabilir ve belki de 104ü doğru olurdu; böylece de mektedir. sorgulayıcı karşısındakinin ne olduğuna dair doğru tanımla- Ben, bilgisayar şuuru sorununun bir karmaşıklık mese- mayı yapabilirdi."8 lesi olmadığını düşünüyorum. Kabul, yüksek düzeyli bir Duyular dışı algılama (DDA) tartışmalı olarak kalsa da, karmaşıklık; belirli bir uyartı altında bir bilgisayarın verdiği klasik bilgisayarın gücüne karşı duran tek örnek durumdur. tepkilerin, bir insanın verdiklerinden daha kolay tahmin edi- İnsan zihninin silikon bilgisayarların kapsamı dışında kalan lebilir olmayacağını garantiliyebilir, ama bundan daha fazla-bir diğer önemli yeteneği de yaratıcılık olarak görünmekte- sı anlamına da gelmez. Eğer bilgisayarın girdi-çıktı perfor-dir. Eğer yaratıcılık, süreksizliği yani geçmiş düşünce model- mansını izini kaybetmeden, herhangi bir muğlaklık oluşma-lerinden aniden ayrılmaları içermekteyse, o zaman bilgisaya- dan onun iç devrelerinin faaliyetlerine dek izleyebiliyorsakrın yaratıcı olma yeteneği kesinlikle şüphelidir çünkü klasik (ki bu, en azından ilkesel olarak, bir klasik bilgisayar için herbir bilgisayar süreklilikle iş görür.9 zaman mümkün olmalıdır), o zaman şuurun gereği nedir? Ancak nihayetinde meselenin çözüm noktası, şuurdur. Hiçbir işlevi yok gibi görünürdü. Sanırım bu, yapay zeka ta-Eğer "zihin makinedir" taraftarları sizin ve benim şuurlu ol- raftarlarının şuurun sadece bir epifenomen ya da illüzyon ol-duğum anlamda şuurlu bir klasik bilgisayar geliştirebilirler- duğunu söylemekten kendilerini kurtarmak için sığındıklarıse, bu, yukarıdaki tüm ikinci dereceden kaygılara rağmen bir bahane. Nobel ödüllü nörofizyolog John Eccles de benim-farklı bir mesele haline gelecektir. Yapabilirler mi? Nasıl an- le aynı fikirde gibi. Eccles soruyor: "Niçin şuurlu olmak zo-larız? Varsayalım bir Turing makinesini kendi davranışları- rundayız ki? İlkesel olarak bizler tüm girdi-çıktı performan-mızı mükemmel biçimde simüle eden sayısız programla do- sımızı nöronal devrelerin faaliyetleri olarak açıklayabiliyo-
  24. 24. 52 Eski Fizik ve Felsefi Mirası 51 ruz; sonuç olarak şuur kesinlikle gereksiz görünmektedir."10 urlu olamayacaklarını çünkü bu ruhsal bağlantının onlarda Doğada gereksiz şeyler yasak olmakla kalmaz, gereksiz eksik olduğuna inanıyorum. olanın meydana gelmesi de muhtemel değildir. Şuur, klasik Etimolojik açıdan şuur (İng.: consciousness) kelimesi, bir Turing makinesi için gereksiz görünebilir ve bu bile bu scire (bilmek) ve cum (ile) kelimelerinden türemiştir. Şuur "ile makinelerin, gelişkin olsalar bile, şuurlu olabileceklerinden bilmek"tir. Bana göre, bu terim yerel olmayan bilmeyi ima et- kuşku duymak için yeterli bir nedendir. Şuura sahip olduğu- mektedir; o kişiyle yerel olmayan bir bağlantıyı paylaşma- muz gerçeği, girdi-çıktı performansımızın tamamıyla klasik dıkça birisini bilemeyiz. bilisayar makinelerinin algoritmik programlarıyla belirlen- Klasik fizik üstüne kurulu ve bir silikon bilgisayarın al- mediğini önermektedir. goritmik yaklaşımını kullanarak kendimizle ilgili bir model "Zihin makinedir" taraftarları bazen başka bir argümanı inşa edemeyişimiz dehşet yaratmasın. Bu yüzyılın başından da öne sürerler: Bizler diğer insanlara şuurluluk atfederiz beri biliyoruz ki, klasik fizik, eksik fiziktir. Bize eksik bir dün-çünkü onlar bizimkilere benzer zihinsel deneyimler -düşün- ya görüşü vermesine şaşmamalı. Gelin yirminci yüzyılın şa-celer, duygular- bildirirler. Eğer bir androit sizinkine benzer fağında doğan yeni fiziği inceleyelim ve yüzyılın sonunadüşünceler ve duygular bildirmeye programlanmış olsa, doğru bulunduğumuz noktadan, onun dünya görüşünün neonun şuurunu kendinizinkinden ayırt edebilir miydiniz? gibi bir özgürlük getirdiğini keşfedelim.Hem zaten, insan arkadaşınızın kafasının içinde olanları,androitin kafasının içinde olanlardan daha fazla deneyimle-yemezsiniz. Dolayısıyla asla bilemezsiniz, hem de hiç! Bu bana televizyon dizisi "Uzay Yolu"nun bir bölümü-nü hatırlatıyor. Bir sahtekara, görünüşte hiç de ceza olmayansıra dışı bir ceza veriliyordu. Bir koloniye sürgün edilecekti;tek insan o olacaktı ve çevresi kendisine hizmet eden ve çoğuda güzel kadınlar biçiminde olan androitlerle dolu olacaktı. Siz de benim gibi bunun niçin bir ceza olduğunu tahminedebilirsiniz. Solipsistik (sadece ben gerçeğim) evreninde ya-şamıyor olmamın sebebi, sadece bana benzeyenlerin benikendi insanlıkları konusunda ikna etmeleri değil, onlarla ay-rıca içsel bir bağlantımın da olmasıdır. Bu bağlantıya bir and-roitle asla sahip olamazdım. Başka insanlarla içsel bir bağlantıya sahip olmamızın,ruhla gerçek bir bağlantıya sahip olmamızdan kaynaklandı-ğını öne sürüyorum. Klasik bilgisayarların asla bizler gibi şu-
  1. A particular slide catching your eye?

    Clipping is a handy way to collect important slides you want to go back to later.

×