• Like
  • Save
Eskola ortua osoa
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Eskola ortua osoa

on

  • 1,076 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,076
Views on SlideShare
1,075
Embed Views
1

Actions

Likes
0
Downloads
9
Comments
0

1 Embed 1

http://eguzkibegi21ortua.blogspot.com.es 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Eskola ortua osoa Eskola ortua osoa Document Transcript

    • Ingurumen eta garapenerakohezkuntzak uztartzen duen esperientzia Unitate didaktikoa LEHEN HEZKUNTZARAKO PROPOSAMENA
    • www.notecomaselmundo.orgMugarik Gabeko Albaitariak-Veterinarios Sin Fronteras, 2009.www.veterinariossinfronteras.orgEdukiak ( 7.3 eta 7.4 puntuak izan ezik): Arrate Corres.CD-osagarria “Agricultura sin etiquetas, iniciación al manejo natural de huertas”: Francisco SaenzEuskara zuzenketak: Aritza Agirrezabal, Iraide Otazua.Diseinua: Laura Fernandez Blanco.Koordinazioa: Arrate Corres.Edizioa:Mainueta Kalea 35 (Vista Alegre Ikastetxea)48910 Sestao-BizkaiaTelefono zenbakia: 944961175e-posta: euskadi@veterinariossinfronteras.orgOharra: Gida honekin batera, Mugarik Gabeko Albaitariak erakundeak material pedagogiko osagarriakbanatuko ditu; Natdarren Lurraldeko Maletina eta Silvanoren Karpeta Pedagokikoa. Horrez gain, gaiariburuzko informazio osagarria, gidarekin datorren CDan eta “Ez dezagun mundua jan!” liburuxkanaurkituko duzue. “Etzazu mundua jan!” kanpaina materialak. “Etzazu mundua jan!” Euskal Herrian:Diruz laguntzen du: Etzazu mundua jan! 2
    • Aurkibidea1. SARRERA 1.1 Justifikazioa 4 1.2 Baratzan landuko diren gaitasunak 7 1.3 Helburu orokorrak 8 1.4 Edukiak eta topikoak: nola uztartu baratza eta eskolan lantzen diren jakintza-arloak? 92 HELBURU DIDAKTIKOAK 2.1 Helburu didaktiko, arloko konstatente eta edukien taula 113 METODOLOGIA 3.1 Xedapen orokorrak 12 3.2 Errekurtso didaktikoak 13 3.3 Denbora 13 3.4 Zehar lerroak 144. EBALUAZIOA 4.1 Ebaluazio-irizpideak 15 4.2 Gutxieneko edukiak 6 4.3 Ebaluazio tresnen deskribapena eta maiztasuna 165. PROPOSATURIKO JARDUERAK (TXOKO EDO INTERES-GUNEEN ARABERA SAILKATUTA) Baliabideen txokoa 17 Natdarren txokoa 32 Konposta eta hondakinen txokoa 34 Ortu eta laborarien txokoa 386 BIBLIOGRAFIA 527. ERANSKINAK 7.1 “Lur lehorreko arrantzaleak” 53 7.2 “Negutegi azpiko arimak” 54 7.3 Silvano, nekazari boliviarraren fitxak 55 7.4 Irakasleentzako boliviari buruzko informazio osagarria (silvanoren jarduera garatzeko) 56 Etzazu mundua jan! 3
    • ESKOLA ORTUA: INGURUMEN ETAGARAPENERAKO HEZKUNTZAKUZTARTZEN DUEN ESPERIENTZIA1. SARRERA1.1 Justifikazioa: Gaur egungo jendarte industrialetan ahazten ari baizik. Zentzu honetan, gure garapen-ereduakgara naturarekiko izan beharko genukeen berezko ez ditu segurtasuna eta norbanako zein taldekolotura estua. Sarritan, fikziozko oparotasunean eskubideak bermatzen. Ezta gutxiago ere!bizi gara, ez bakarrik jabetza materialaren Nazioarteko testuingurua definitzen dituztenikuspuntutik, baita elikaduraren ikuspuntutik ere. aldagaiak pobrezia, ezberdintasuna eta zaurgarritasuna dira. Azken urteotan elikatzeko ohituren aldaketabizi izan dugu Euskal Herrian. Nekazaritzan, Euskal Herrian zorionekoak gara. Era bateanabeltzaintzan eta arrantzan inposatu den eredu edo bestean, elikagaien hornidura bermatutaproduktibista dela eta, laborantzak bere helburu daukagu. Baina egoera hau fikziozkoa da: gurenagusia galdu du: pertsonen elikadura. Gaur egun, baserritar eta arrantzale2 txikiak egoera latzajanaria ekoiztea negozio handia da. Nekazal eta pairatzen ari dira, gure itsaso, lur eta ibaiakelikadura enpresa handiek inposaturiko ekoizpen agortzen ari dira; gero eta lur gutxiago dagosistema industrialak naturaren zikloetatik kanpo elikagaiak ekoizteko, hiri eta azpiegitura handiendaude. Hori dela eta, egun, jaten ditugun hazkundearen mesede. Beraz, saltoki handietanelikagai askoren ekoizpena erabat kutsagarria ditugun elikagaiak urrutitik datozkigu: Marokokoda: izaki bizidun guztiontzat beharrezkoak barazkiak, Israeleko patatak, Brasilgo oilaskoa,diren baliabideak (ura, itsasoa, lurra, haziak, Txileko sagarrak, Peruko zainzuriak… Betidaniketxe-abereak) deuseztatzen dituzten ekoizpen- etxetik gertu ekoitzi izan diren produktuak,sistemak dira. Gainera, nekazal-industria gutxi urrunetik ekartzen ditugu orain.batzuek elikadura sistema bereganatzean, Baina gure kontsumo-ohitura horrek badu eraginaberats eta txiroen arteko ezberdintasunak kaltegarririk etxetik urrun: txirotasuna, gosea,areagotu egin dira. zarrastelkeria, oihan eta basoen suntsipena Gero eta jende gehiagok pairatzen du gosetea. eta abar. Hori dela eta, herrialde aberastuekLurreko biztanle guztiok jan dezakegunaren ia herrialde txirotuekiko zor ekologikoa eta sozialabikoitza ekoizten da. Hala ere, F.A.O-ren arabera, bereganatu dituzte. Alde batetik, natur baliabideenmunduan, egunero, 1020 milioi pertsonek jasaten lapurretagatik; eta, bestetik, inposaturikodute gosetea (2009); 2000 milioi pertsonek sistemak ezartzen dituen ezberdintasun etanolabaiteko elikagaien gabezia pairatzen dute; bidegabekeriengatik. Gure inguruan, berriz,2800 milioi pertsona ( munduko biztanleriaren ia bestelako ondorioak ditu: nekazaritza familiarraerdia), egunero, 2 dolar baino gutxiagorekin “bizi” eta abeltzaintzaren desagerpena; ohitura etadira. Txiroen %70 landa-inguruetako biztanleak jakintza askoren galera; ekosistemen suntsiketa;dira, eta horietatik %70 emakumeak, elikagai- bioaniztasunaren murrizketa... Hau da, gureekoizle txikiak, hain zuzen ere. landa-inguruarekin, sustraiekin eta lurrarekin lotuta dauden bizimoduen desagerpena dakar. 60.hamarkadan, nekazaritzarenindustrializazioa (iraultza berdea deritzona) hasi Argi dago ingurugiroaren deuseztapenazenetik, elikagaien ekoizpena %11 handitu zen gizakioi ere egindako eraso zuzena dela,biztanleko1. Hala ere, zoritxarrez, gose direnen gizakion bizi-kalitatean zuzeneko eragina baitu.kopurua ere portzentaje berdinean handiagotu Ondorioz, esan dezakegu gizakion garapeneanzen, beraz, goseteak ez dira ekoizpen eskasiaren ingurugiroak jasaten dituen erasoak gizaondorioa, politika eta eredu eskasen ondorioa eskubideen bortxaketa direla. Gizakion ongizatea1. Frances Moore Lappé, Joseph Collins, Peter Rosset eta Luis Esparza. Hambre Mundial: Doce Mitos , A Grove PressBook. 1998.2. Baserritar hitzarekin lurrari eta euren inguruari lotuta dauden laborari txikiak adierazi nahi ditugu, hauen ekoizpen Etzazu mundua jan! 4ereduak jendartea eta ingurumena errespetazen ditu. Arrantzale hitzarekin; eskala txikian eta itsasoko orekaerrespetatzen duten era tradizionalak erabiliz, arrantzan diharduten pertsonak adierazi nahi ditugu.
    • eta ingurugiroarekiko maitasuna eta errespetua 1. Agroekologia oinarri duten ekoizpen eredu etabanaezinak dira. estrategiak bultzatzea. Honi guztiari erantzuna emateko Elikadura 2. Nekazal erakundeen egituratze prozesuaksubiranotasunaren kontzeptua azaldu zuen indartzea eta elikadura subiranotasunaVia Campesinak lehenbizikoz 1996.urtean eta garatzeko aliantzak eta sareak bultzatzea.Nyeleniko Aitorpenak (2007) hala definitzen du: 3. Laborari txikien eta euren komunitateen “Elikadura subiranotasuna herrialde guztiek ekoizpen baliabideekiko (ura, lurra etaelikagai osasuntsuak eta kulturalki egokiak b i o a n i z t a s u n a) e s k u r a t ze - e s k u b i d e ajasotzeko duen eskubidean datza. Hala, defendatzea eta aldarrikatzea. Familiaelikagaiak herrialdearen eskura egongo dira eta eta komunitate-nekazaritza bultzatzenmodu ekologiko eta iraunkorrean ekoiztuko dira. dituzten nekazal, arrantza eta baso-politikakHalaber, herrialdeok beren elikadura eta ekoizpen defendatuz.sistema erabakitzeko eskubidea izango dute.” 4. Gizon eta emakumeen arteko desberdintasunak Hau da, Elikadura Subiranotasuna herritarrok iraunarazten dituzten mekanismoekin bukatzea.izan behar genukeen eskubide unibertsala da. Emakume laborarien lana esparru ezberdinetanHonen arabera, guztiok daukagu zer jan eta (familia, jendartea eta ekoizpen-lanak)jana nola ekoitzi erabakitzeko ahalmena. Herri nabarmentzea eta merezi duen balioa ematea,bakoitzak, kulturalki eta ekonomikoki egokiak horrela, emakumeen kontrako zanpaketa etadiren kalitatezko elikagaiak era iraunkor eta bereizkeriarekin bukatzeko.duinean ekoizteko behar dituen sistema edo 5. Ikerketa, komunikazioa, heziketa etaestrategiak aukeratzeko askatasuna izan behar sentzibilizazioaren bitar tez elikaduradu. Biztanle guztiok elikadura osasuntsua izateko subiranotasunaren aldeko ekintza etaeskubidea dugu; aldi berean, elikadura hori kontzientzi kritikoa sorraraztea. Hemen biltzentokian tokiko ekoizpen txiki eta ertainen bidez da esku artean duzun unitate didaktikoa.lortu behar da. Leku bakoitzeko ingurugiroa,jakintza, ohiturak eta aniztasuna errespetatuz. Bestalde, unitate didaktiko honen eduki askoNekazaritzaren eta elikaduraren esparrutik “Etzazu mundua jan!” kanpainan oinarritzen dira.datorren aldaketa sozialerako proposamena da Hau Katalunian 2005ean hasitako ekimena da,hau. helburua, herri aberastuek herri txirotuekiko duten gizarte zorra eta zor ekologikoa aintzat hartzea Mugarik Gabeko Albaitariak (MGA) da, baita herri guztion Elikadura SubiranotasunBartzelonako unibertsitate autonomoan sortu zen eskubidea aldarrikatzea ere. Euskal Herrian,orain dela 22 urte, bertako albaitaritza fakultateko kanpaina hau Mugarik Gabeko Albaitariak, EHNE-ikasle batzuen eskutik. Egitasmoaren helburua Bizkaia eta Ekologistak Martxan, elkarrekingarapen bidean dauden herrialdeetako nekazariei bideratzen dute.laguntza eskaintzea izan zen. Gaur egun,ikuspegi zabalagoa garatu dugu: biztanle guztioneta gure ondorengoen ongizatea bermatzeko,inposatu zaigun eredu neoliberalarekin akabatubehar da. Benetako aldaketa soziala beharrezkoada, horregatik erakundearen jarduera guztienardatza Elikadura subiranotasuna da. Hauek diraerakundearen lan ildo nagusiak:3. Via Campesina: Nekazal erakundeak, elikagai-ekoizle txiki eta ertainak, landa inguruko emakumeak, herri indigenak,gazteak eta lurrik gabeko laborariak koordinatzen dituen nazioarteko mugimendua da. Lan ildoak honako hauekdira: Elikadura burujabetza; nekazal erreforma; bioaniztasuna eta errekurtso genetikoak; emakume laborariak; giza Etzazu mundua jan! 5eskubideak; migrazioak eta nekazal langileak; gazteak, eta nekazaritza iraunkorra.
    • Ba al dauka horrek zerikusirik Proiektu hau, nekazaritzarekin zerikusia duten ezagutzak praktikan jartzeko erabiliko daeskola ortu batekin? (haziak nola eskuratu, nola gorde, non erein edo Gaur egungo bizimoduarekin askotan ahaztu landatu, jakiak nola prestatu…). Izan ere, jakienegiten dugu janaria nondik datorren, nork eta nola inguruan belaunaldiz belaunaldi transmititu direnekoizten den. Maiz, badirudi elikagaiak lortzeko ezagutzak eta ohiturak berreskuratuko ditugu.era bakarra saltoki handiek eskaintzen digutena Horrela, guraso, aitona-amona, irakasle etaerostea dela. haurren arteko elkarlana sustatuko dugu. Eskola-baratzea baliabide bikaina da ikasleek Jakin badakigu elikadura osasuntsu bateneuren natur eta giza inguruneari buruzko garrantzia errazago ulertuko dela norberak bereesperientzia anitz bizi ditzaten: ingurunearekin janaria ekoiztean. Modu horretan, haurrek hobetoditugun menpekotasun eta harremanak ulertuko dituzte bai nekazari eta landa-inguruulertzeko; ingurugiroa zaintzeko; eta ingurugiroaz bizien garrantzia, eta irakasle eta gurasoek,arduratzeko jarrerak eta ohiturak praktikan eredu globalizatu neoliberalak bultzatzen duenjartzeko. Janaria lortzeko prozesuan, ortua sistema produktibistak sortzen dituen arazoak.tresna paregabea da gure natur baliabideek Horien berri ez izatea nahiko arrunta baita ( batezduten garrantzia bertatik bertara ikusteko. Ortuaz ere, hirietan bizi direnean). Jakin badakigu, girobaliatuz bi xede lortu nahi ditugu:alde batetik, hiritarrak bizkarra ematen diela landa eremuariingurumena errespetatzen ikasiko dute (ura, lurra, eta lehen sektoreko jarduerei. Hau horrela izandahaziak…). Eta, bestetik, gosetea ekiditze aldera, eskola-ikasketetan sektore honek aipamenbaliabide horiek munduko herri guztien eskura berezirik jasotzen ez duenez, ortua, aipatutakoegotea beharrezkoa dela ulertuko dute. faktore guztiak uztartzeko aukera paregabea delakoan gaude. Etzazu mundua jan! 6
    • 1.2 Baratzan landuko diren gaitasunak: Jarduera benetan zabala izan daiteke ortua. Adin ortua tresna paregabea da jakintza, trebetasun,ezberdineko umeei zuzendutako jarduera, alegia. jarrera eta balio ezberdinak garatzeko ( beti ere,Esperientzia honek hezkuntza-gaitasun orokorrak ikasleak testuingurura egokituta):zein oinarrizkoak garatzen lagun dezake. Eskola- • Nork bere kabuz • Kritikoki pentsatzen ikastea: elikadurari buruzko informazio arduratsuki bizitzen Ortuaren bidez, haurrek barazki ugari ematen dute, hauek ikastea: Hezkuntzako lehen eta elikagaien ekoizpenean irizpide kritikoz erabili eta urteetan, ezinbestekoa da hastapenak egingo dituzte. interpretatzeko balio dezake haurra bere gorput zaren Modu horretan, nekazaritzaren eskola baratzeko programa. nortasunaz jabetzea. Gorputzak e t a l e h e n se k t o re a re n • Elkarrekin bizitzen ikastea: e m at e n di t ue n auke r ak garrantzia ere barneratzen Talde lanean aritzeko gaitasuna, ezagutu eta desberdintasunak joango dira. Baserriaren lana ortua ekintza sozial moduan errespetazen ikasi behar du. ezagutuz eta horrek ingurunean planteatuz sust at zen da . Bestalde, or tuko lanetan eta gure bizitzan duen eragina Talde lanean arituko dira eskola-inguruko helduekin aztertuz, bidezkoagoak diren eta, gainera, ikas-komunitate jardutean, haurrak atxikimendu ereduak bilatzeko aukera eta inguruetako bizilagun eta irudia izango du. Lotura horrek dagoela konturatuz. Tokian baserritarrekin lanean jardungo segur t asuna emango dio tokiko eta garaian garaiko dute ikasleek. haurrari eta ingurua miatzen barazkiak landatuz, kontsumo eta inguruneko elementuen ardur at su are k iko j arre r a • Pertsona gisa garatzen artean harremanak ezartzen positiboa garatuko da. Era ikastea: Ingurunean bertan, lagunduko dio. Interak zio berean, kontsumo-ohiturek inguruneari buruz eta horren horiek lagunduko diote haurrari eta nekazaritzan ezarritako alde hezitzea, pertsona bezala bere garapaen kognitiboa eta eredu industrialak dituzten garatzeko beharrezkoak diren mugimendua garatzen, bere eraginen hausnarket arako gaitasunak lantzeko erabilgarria aukerak eta mugak egiaztatzen, bidea izango da ikasleek era da oso. Ortu bat zainduz, gu ingurukoengandik bereizten... ekologikoan landutako ortuaren geu eta besteak zaintzearen aurkezpena. garrantzia ikasiko dute haurrek. Oso garrantzitsua da bizi Or tu a landuz , err a z ago kalitate hobea izaten lagunduko • Komunikatzen ikastea: ulertuko dute pertsona askok dioten ohiturak eta balioak ere Materialak eta ortua beraien elikagaiak ekoizteko sustatzea. Nork bere burua kudeatzeko jarduerak, euskaraz eskubideak ukatuak dituztela. zaintzen ikasteak pixkanaka zein erderaz proposa daitezke. Janaria lortzeak suposatzen jarraibide egokiak hartzea Irakasleen aukera izango da duen esfortzua aintzat hartuz, eskatzen du. Ortu batek balio atzerriko hizkuntza batean lan elkar tasunaren, naturaren guzti horiek batera ditzake: alde egitea (taldearen beharretara babesaren, lankidet zaren, batetik, jolasen bidez, elikadura e go k i t u ko d a). H a l e re , konpromisoaren…eta osasuntsu baterako, eurek aukeratutako lehen hizkuntza pertsona moduan garatzeko ekoitzitako barazkien garrantzia euskara izango da, batez ere, beharrezkoak diren baloreak ulertzea. Bestetik, ezinbestekoa inguruko ba se rrit arre k in bereganatzen joango dira da higiene- eta segurtasun- komunika zioa sust at zeko. haurrak. irizpide batzuk arautzea eta Sarritan, zalantzak argitu jarraitzea, ortuan lan egin eta beharko ditugu eta gaiari buruz • Egiten eta ekiten ikastea: lanabesak erabiltzean. Ohiturak guk baino gehiago dakiten Ir ak asle et a hezkunt z a- ikas daitezke; beraz, ildo pertsonengana jo beharko komunitate zein inguruko horretan, funtsezkoa da bizitzan dugu, nekazariak, gurasoak, per tsonengandik jasot ako aukera osasungarriak hartzen aitona-amonak… Era horretan, irizpideak kontuan izanda, lagunduko dieten ezagutzak h u r b i l e ko p e r t s o n e k i ko baratzea, ikasleek egindako sustatzea. harremana ere sustatuko da. lanaren fruitua izango da. Bestalde, komunikabideek eta Eurek eraikiko dute beraien informazio eta komunikazioko beharretara egokituko den teknologiek nekazaritza eta ekintza. Etzazu mundua jan! 7
    • 1.3 Helburu orokorrak: Orokorrean hiru ezagutza esparrutan bildu ditzakegu lortu nahi diren helburuak: 1. Norberaren ezagutza eta 2. Ingurunearen ezaguera autonomia pertsonala: • Gorputza kontrolatzen ikastea, • Ingurune fisikoa, naturala eta • Ingurune naturaleko oinarrizko zentzumen-pertzepzioa soziala baratzearen bitartez osagaiak eta horien arteko garatzeko eta tonua, oreka eta modu aktiboan aztertzeko eta zenbait harreman, aldaketa mugimenduaren koordinazioa miatzeko aukera eskaini behar eta eraldaketa ezagut zea ezaugarrietara egokit zeko die haurrei. Batez ere, landa- eta aintzat hartzea. Horiek (lanabesen erabilera, ortuaren inguruan bizi badira, ingurune babesteko zaintza, errespetua manejua, joku ezberdinetan horretako kide diren sentipena eta erantzukizuna garatzeko. parte-hartzea ...) garatzeko. Hala ere, hiri giroan • Nek a z arit z aren inguruan, garatutako esperientzia izanik, • Egunerokoan sortutako arazoak tradizio eta ohituren berri landa eremuarekin zubiak konpontzeko ohiko jarduerak izatea, eta, ahal bada, horietan eraikitzeko baliagarria da. Izan eta lan errazak gero eta modu parte hartzea. ere, nekazaritzako produktuen autonomoagoan egitea. Nork kontsumitzaile garen heinean, bere buruarekiko konfiantza eta guztiok gara, nahitaez, nekazal- ekimen-gaitasuna areagotzeko. ekosisteman gertatzen diren Horrela, bere segur tasun gorabeheren jasotzaile. pertsonala sendotzeko eta baratzeko jardueraz gozatzeko. • B ere n inguru hurbile ko nekazaritza, horren zenbait 3. Komunikazioa eta • Estrategiak garatzea, afektu- ezaugarri, ekoizpen kultural, adierazpena jolas, elikadura, mugimendu, balio eta bizimoduak higiene-osasun eta oinarrizko • Gure ikasle gehienak identifikatzea. Horien segurtasun beharretara eta kalekoak diren heinean, ortua ezagutzara hurbiltzea. eskakizunetara egokitzeko. aurrera eramateko inguruko Konfiantza, errespetua eta pertsona eta informazio iturri • B a ko i t z a k e t a b e s t e e k estimazio jarrerak sortzea. ezberdinetara jo beharko dute. dituzten gaitasunak eta mugak • Naturako animaliak, landareak, Honek komunikazioaren aldeko identifikatzen ikasi, ortuko elementuak eta fenomenoak jarrera bideratuko du inguruko lanak garatzeko besteengan aztertzea eta ezagutzea eta eta bestelako errealitate eta lankidetza bilatuz. aurkikuntzak egitea. kultura batzuk ezagutzeko. Ekintza honetan etengabe landuko diren sortzen direnean, autonomoak izan beharkokonstanteak defini ditzakegu, hala nola: dira, zailtasun horiek ebazteko. LankidetzarenULERMENA , TREBEZIA , AUTONOMIA , premia sentituko dute, zaila baita ortua bakarkaLANKIDETZA, ELKARTASUNA, HAUSNARKETA aurrera eramatea. Baliabideen garrantziariETA SORMENA. Ikasleek baratzea aurrera buruzko hausnarketaren bidez, elkartasunareneramaten duten heinean, gaitasun guzti horiek garrantzia bereganatuz joango dira.garatzen joango dira. Ortua ekosistema bizia Eta, azkenik, ortua bizirik dagoenez, etengabeda eta hori ulertu beharko dute uzta oparoa sortzen arituko dira: azken finean, bizitzajasotze aldera. Trebeak izan beharko dira sormen prozesua baita.lanabesak erabiltzen. Aldi berean, zalantzak Etzazu mundua jan! 8
    • 1.4 Edukiak eta topikoak:Nola uztartu baratza eta eskolan lantzen diren jakintza-arloak? Baratzeko jarduera ohiko curriculum–arloetan irakasle bakoitzak hainbat modutara txerta ditzake. Jarraianideia xume batzuk: Natura, Gizarte eta Kultura ingurunearen arloa: • Izaki bizidunen eta • Landareen ezaugarriak eta • Gizakiok ingurunean bioaniztasunaren zikloak: eragiten ditugun aldaketak: garrantzia: Barazkien zikloa begien aurrean Nekazaritza lurrak oso Gure baratze ekologikoko garatuko da, hazitegian ereiten garrantzitsuak dira gizakion langilerik trebeenak denetik gure ahora heltzen bizir aupener ako, a zken erre par at zen ez diegun den arte. Gainera landare eta urteotan gero eta landa eremu animalia eta landareak dira ortuariak eskura izango dira gehiago galdu ditugu gure (zizareak, apoak, t xoriak, hauek aztertu ahal izateko. Euskal Herrian hiri, azpiegitura erleak, sendabelarrak, ongarri eta obra erraldoiak direla eta, • Sektore ekonomikoak: berde ak…) begi hut sez beste herrialde askotan nekazari Lehen sektorearen garrantzia ikusezinak direnak, onddo eta txikien lurren desjabetzeak Euskal Herrian eta beste bakterio laguntzaileak alegia, gertatzen ari dira. Baratzearen herrialdeetan. Landa oso garrantzitsuak dira. Haien jarduerak lurr arekiko sektorearen garrantzia aniztasuna mantentzea behar- atxikimendu sentipena garatzen herrialde txirotuetan, Ugandan beharrezkoa da elikat zen lagunduko du. esaterako, biztanleriaren % 80 gaituzten baratzeak gaitzik har da nekazaria. Euskal Herrian • Oinarrizko teknologiak: ez dezaten. aldiz, %2ra ez da ailegatzen. Laborantza teknikak ezagutu Bestalde, nekazariek mendeetan e t a a plik at u , l an abe se n • Geografia eta klima: zehar milaka hazi ezberdin ezagutza eta erabilera egokia. Euskal H e r r i ko Landa gorde dituzte, toki bakoitzera N e k a z ar i t z a e kologikoko inguruaren ezaugarriak. Tokira egokituta dauden barietate teknika ezberdinak…eta abar. egokitutako nekazaritza sistema edo aldaera hauen garrantzia desberdinak, klima ezberdinen ezinbestekoa da gizakion garrantzia nekazaritzan, giza biziraupenerako. mugimenduak (herriet atik hirietara emandako migrazioak, herri txirotuetatik datozen etorkinak…) Matematika arloa: • Baratze-alorren diseinua: • Oinarrizko eragiketak: • Baratzaren kontrol lursailaren planoa, partzelazioa merkatu t xikia antolatuz ekonomikoa: Honek eragiten eta azaleren kalkulua. Tamainak egunerokotasunean erabiltzen dituen gastuen kontrola... neurtzeko tresnen erabilera. diren oinarrizko eragiketak (batuket ak , kenket ak , biderketak, zatiketak…) Etzazu mundua jan! 9
    • Gorputz hezkuntza:• Mugimendua eta ariketa fisikoa eragiten duen jarduera da ortua, hori dela eta gorputz hezkuntzako saioak garatzeko espazioa izan daiteke: baratzean lan egiterakoan gorputz-jarrera egokiak ikasi. Ortuan ibiltzean eta ibili ostean garbitasun eta higienearen garrantzia ulertu. Elikadura osasuntsurako azturak barneratu ortuari freskoen garrantzia azpimarratuz.Hizkuntza arloa:• Bertako istorioak, ipuinak, usadioak eta abar berreskuratzea inguruko baserritarekin elkarrizketak mantenduz. Gaiari lotutako albisteak aztertzea, ortuari buruzko hiztegia osatzea, atzerriko hizkuntzen hiztegia osatzea…Arte eta plastika arloa:• Ortuko elementuak sailkatzea: Egindurak, koloreak, formak. Ingurunea irudikatzea. Barazkien fitxak, fitxategiak, etiketak eta abar diseinatzea. Hazitegiak eraiki. Konpostera eraiki. Etzazu mundua jan! 10
    • HELBURU KONST EDUKIAK/ BALIABIDEAK DIDAKTIKOAK Kontzeptuzkoak Prozedurazkoak Jarrerazkoak 1. Nekazarit za azter t zea , ber tako · Baserria eta baserritarrak. · Baserriari buruzko fitxak diseinatzea. · Euskal Herriko zein beste lurraldeekiko elementuak, erlazioak, antolamendua eta · Beste lurraldeetako nekazaritza · Inguruko baserritarrekin harremana. nekazaritza sektorearekiko jakin-mina eta interesa adieraztea. funtzioak ezagutzeko. A, D, F, G egoerak. · Boliviako errealitatera hurbiltzea. · Nekazaritza sektorea baloratu eta · Nekazaritzaren funtzioa. Iturri ezberdinetan informazioa errespetatzea, eta bertan dauden arazoekiko behatzea. elkartasuna adieraztea. · Komunikazioa eta gizarte ekintza, elkartasuna. · Haziak, ura eta lurra. · Hazitegia egitea. · Naturarekiko eta baliabide naturalekiko 2. Natur baliabideen garrantzia ulertzea, jarrera positiboa garatzea, kontsumo · Hazi ezberdinen ezaugarriak elikagaien ekoizpenerako eta bizimodu duin arduratsua sustatzea. ezagutzea, hala nola, itxura, egindura… baterako. · Kontsumo arduratsua eginez, beste A,B, E, G, ·Lurraren ezaugarriak ezagutzea. herrialdekiko elkartasuna adieraztea. · Nekazaritzarako eta gizakion elikadurarako dagoen lurraren proportzioa egitea. 3. Nekazal lanabesak ezagutzea, eta hauek · Lanabesak: motak, erabilerak · Lanabesen sailkapena eta horien · Lanabesen erabilerari eta jatorriari buruzko A, B, D, E jakingura sortzea. erabiltzean, mugimendua eta koordinazioa lantzea. eta zainketak. erabileraren araberako zainketa. · Ortuan ibiltzeko arropak eta · Arropa zaharrak bilatu eta · Arropa zaharren “berrerabilpena”, gauzen 4. Higiene eta segurtasun ohiturak oinetakoa aproposak. ortuan lan egiteko egokiak direnak erabilera arduratsua sustatzea. bereganatzea. · Lanabesak erabiltzean, tentuzko jarrerak A, D, E · Oinarrizko higiene-arauak. aukeratzea. garatzea. · Ortuan lan egin eta gero, eskuak 2. HELBURU DIDAKTIKOAK: garbitzea. · Konposta eta konpostera. · Konpostera egitea. 5. Ortuan hondakinen interesa era praktikoan · Birziklapenerako eta bererabilerako jarrera A, B, H · Hondakinen sailkapenak eta · Hondakinen erabilera nekazaritza izatea. behatzea. erabilerak. ekologikoan. · Hondakinen eraketa murriztea. · Gaikako bilketa egitea. · Ortuaren antolaketan kontuan · Egin beharreko lanen plangintza. · Lana antolatzeko gaitasuna. 6. Eskola baratze baten oinarrizko lanak izan beharreko faktoreak: non · Ortuaren antolaketa prestatzea. · Naturarekiko lotura indartzea. barneratzea. A, B, D, kokatu eta nolako diseinua egin. · Neurriak hartzea. G, H · Barazkiak, sailkapena. · Hainbat barazkiren laborantza. · Barazkien laborantza. · Ortua zaintzea. 7. Nekazaritza intentsiboak sortzen dituen · Nekazaritza intentsiboa: · Elikagai fresko eta osasungarriak · Elikadura osasuntsuari garrantzia ematea. ingurumen arazo eta elikadura desegokiak ezaugarriak eta arriskuak. non eta nola lor daitezkeen · “Zabor motako” elikagaien aurrean jarrera dakartzan osasun arazoez kontziente izatea. adierazten duten fitxategiak egitea. kritikoa. A, F, G · Elikadura eta kultura · Nekazal eredu agro-ekologikoen garrantzia Elikagai fresko eta osasungarriak kontsumitzeak gastronomikoa. · Landa-inguruetan gosea eta garapen jasangarrian. ingurugiroari dakarzkion onurak baloratzea. Eta · Giza eskubideak: elikadura giza txirotasuna eragiten duten arrazoien kontsumo-modu desorekatuak eta zarrastelak eskubide. identifikazioa eta hausnarketa. baztertzea, nekazarien baldintzak hobe daitezen. · Iturri ezberdinetan informazioa behatzea. 2.1 Helburu didaktiko, arloko konstatente eta edukien taula:Etzazu mundua jan! 11 Arloko Konstanteak: A: Ulermena B: Trebezia D: Autonomia E: Lankidetza F: Elkartasuna G: Hausnarketa H: Sormena
    • 3. METODOLOGIA3.1 Xedapen orokorrak: Jarduera hau gauzatzeko erabiliko den nahi da. Beraz, haurrak txoko ezberdinetanmetodologiak, oro har, ikaskuntza esanguratsuak zehar ibiliko diren nekazari txikiak izango dira:eta funtzionalak lortu nahi ditu. Gelan ikusitakohainbat kontzeptu teoriko praktikara eramateko 1. Baliabideen txokoa:baliogarria da ortua. Hori talde eta irakasle Ura, lurra eta haziak.bakoitzaren araberakoa izango da, gida honetanortuarekin eta nekazaritzarekin erlazionaturiko 2. Natdarren lurraldea.garapenerako-hezkunt zarako hainbat 3. Konpost txokoa.jarduera proposatzen dira soilik. Horiek4 interes-gunetan edo txokotan banatuko 4. Ortua eta laborarien txokoa.ditugu: baratzea bezain ekintza bizia lortu Etzazu mundua jan! 12
    • 3.2 Errekurtso didaktikoak: Kontuan hartu dugu gutako gehienak ez gaudela bideratua dagoen ekimena da. Modu horretan,ortuen maneiuarekin ohituta. Horrela izanik, eskola- ortuaren mantentze-lanak ez diraeskola ortuaren proiektuaren barnean, “Etzazu irakasleenak soilik izango. Bestalde, irakasleekmundua jan!” proiektua osatzen duten kideek ortuak eskaintzen dituen arlo ezberdinak lantzekozuzenduriko 8 tailer proposatu dira. Mintegiak materiala ere izango dute; hala nola, Natdarrenhelduentzat dira, eta horien helburu nagusia lurraldeko maletina edo Silvano nekazariortuen maneju naturalaren oinarriak lantzea ez Boliviarraren jokoa. Kasu batzuetan, beste iturriezik, eskola-komunitatea osatzen duten pertsona batzuk erabili beharko dira informazioa osatzeko,helduen elkarlana sustatzea ere bada. Irakasleek, baita jarduerak prestatzeko ere.gurasoek, aitona-amonek edo herriko pertsonek Hortaz, hurrengo material eta metodoakhar dezakete parte. Familiekin lankidetzan aritzea erabiliko dira ( jarduera bakoitzean zehaztenhaurren garapen orekaturako nahitaezkoa da. dira):Izan ere, ortua hezkuntza-komunitate osorako • Ortuaren manejuaren oinarrizko • Silvanoren ipuina: Silvano txikia • Lurra lantzeko behar diren kontzeptuak mintegietan Bolivian bizi den umea da. lanabesez gain (laia, aitzurra, azalduko dira. Horiek guztiak Fitxa ezberdinetan agertzen arrastelua, eskorga, sokak...), unitate honekin banatzen den diren istorio ezberdinen bidez, bestelako tresna batzuk ere CDan daude bilduta. Silvanok, Boliviako Altiplanoko baliogarri izango dira, ortua • Natdarren lurraldeko maleta: nekazarien bizimodua azalduko aurrer a er aman alder a . “Natdarren lurraldea” DVD digu. Silvanoren jokuarekin Adibidez: konpostera, lanerako formatoan aurkezten den ikus- euskal baserritarren eta boliviar eskularruak, arropa zaharrak, entzunezko ekoizpena da, ne k a z ar ie n e r re alit at e a k botak… hau, nekazaritza jasangarria uztartuko dira. • Informazio osagarria: “Ez eta kontsumo arduratsua • Ikasleek bere kabuz dezagun mundua jan!” lantzeko tresna da. Haurrek esperientziak diseinatu ere egin liburuxka, gidak, aldizkariak istorio ezberdinak ikusi ostean, beharko dituzte. Ikastetxean (ekolurra, baserri bizia, ihitza), jokuen bidez elkartasuna, natur dagoen ortua eurena izango web-orriak…eta abar. baliabideen garrantzia eta da, eta irakasleek zein helduek hainbat balio landuko dituzte. lagunduta, jarduera ezberdinak garatuko dituzte: lurraren prestaketa, haziak aukeratzea, landaket a , urezt a zea ...et a abar. Esperientzi guzti hauek bakoitzak izango duen baratze koadernoan eta fitxategietan bilduko dira.3.3 Denbora: Eskola-baratze proiektua urte osoan zehar txandaka antola daitezke ikasleak, ikas-garatuko da; erritmoa irakasleek egokituko dute komunitate osoaren partaidetza ere bultzatuz;euren eta ikasleen beharretara. Oporraldietan irakasle, guraso edota nagusi taldeak inplikatuz. Etzazu mundua jan! 13
    • 3.4 Zehar lerroak: • Ingurugiro hezkuntza: • Osasunerako Hezkuntza: Bizitzeko elikatu beharra daukagu. Elikagaiez Gaur egun gaztetxoen elikadurak saltoki baliatuz, erraz azaltzen da naturak bizitzan haundiek proposatzen duten eredua du duen garrantzia. Lurra, haziak, ura behar- oinarri. Gehien bat, sasoiko elikagai gutxi beharrezkoak dira jakiak lortzeko. Ortuan eta era industrialean ekoitzitako produktuak lan egin ahala, gure esku-hartzearen ondorioz eskaintzen dira. Elikadurari lotutako osasun inguruan gertatzen diren aldaketez jabetuko arazoak ekiditeko, beharrezkoa da elikadura dira haurrak. Errazagoa izango da esku-hartze osasuntsuaren garrantzia uler taraztea. jakin baten eta azken emaitzaren artean Errezagoa da haurrengan eurek ekoitzitako erlazioa bilatzea. Lurrean bertan esperimentatu elikagaiekiko interesa sortzea. Beraz, barazkien ahal izango dugu, eta esku-hartze desberdinen garrantzia ikusiko da, hurbileko elikagai ondorioek gai eta arazo orokorragoak lantzera freskoen balioa… eramango gaituzte. Hala nola, nekazal ustiapen sistemen arteko ezberdintasunak; ura edo lurra • Hezikidetza: bezalako baliabideak agortzea; nekazaritza Ortua hezikidetza lantzeko erabilgarria industrialari loturiko kutsadura eta horrek ere bada. Taldeko jarduerak antolatzerako sortzen duen gizarte zorra eta zor ekologikoa; orduan, bazterketak saihestu egin behar elikadura baliabideak; herrialde ezberdinetan dira. Neskek eta mutilek lan eta aukera nekazaritza garatzeko ematen diren baldintza berdinak izanez, emakumeak landan egiten ezberdinak; bizi kalitatea;... Ortua lantzeak duen lanaren balorazio positiboa egin behar suposatzen duen gozamena ingurugiroarekin da. Emakumearen lana nekazaritzan oso orekan bizitzearen plazerrarekin lotu behar da, garrantzitsua da. Askotan, hauek dira tokian haurrek naturarekiko maitasuna gara dezaten. tokiko hazi, ohitura eta jakintza askoren zaintzaileak. Baserriko lanetan gizonekin • Garapenerako Hezkuntza/ batera gogor aritzen dira. Haatik, beraien lana kontsumorako Hezkuntza: nekazal munduan ez da aintzat hartzen. Maiz, Garapenerako hezkuntzak epe ertain eta eskubideak ukatzen zaizkie. Esate baterako, lur luzean ezberdintasunak sortzen dituzten eta ustiategien jabetza gehiena gizonen eskuetan arrazoi estrukturalak ulertzea du helburu dago oraindik. Herrialde askotan emakumeak (egungo garapen ereduak sortuak, hain ezin dira lurjabeak izan. Haziak, ura eta zuzen ere). Horrela, gizarte-ereduaren beharrezkoak diren baliabideak eskuratzeko, aldaketan parte-hartzaileak izango diren arazo larriak ere izaten dituzte. Horrek pertsonak hezitzeko. Eskola baratzearen emakumeen baztertzea areagotzen du. Egoera bitartez, lortu nahi dena zera da: ikasleek hau aztertuz eta ortuko lanak elkarrekin gaur egun egiten den baliabideen erabileraren eginez, ikasleek eredu patriarkalaren ikuspegi ikuspuntu kritikoa izan dezatela. Ortua era kritikoa lortuko dute, aldaketa bideratzeko. ekologikoan eta tokian tokiko baldintzak errespetatuz lantzean, ikasleek gizarte aberastuen ekoizpen- eta kontsumo-patroiak aztertuko dituzte. Pobreziak, askotan, gure kontsumo-ohituretan eta gure sistema ekonomikoan du sutraia. Ezinbestekoa da kontsumo arduratsuaren oinarriak ezartzea ezberdint a sune n be ne t ako arr a zoi ak ulertzeko. Ingurugiro hezkuntzarekin ere erlazio estua dauka: lurraren ondasunak guztionak dira; ama lurra da gure etxea; eta lurreko izaki guztiak behin-behineko “pisukideak” gara. Beraz, baliabideen erabilera arduratsua egin ezean, jai daukagu. Etzazu mundua jan! 14
    • 4. EBALUAZIOA:4.1 Ebaluazio-irizpideak: Jarduera honek lehen hezkuntzak dituen beharko ditu ebaluazio-irizpideok bere taldearenebaluazio-irizpide orokorrak jarraitzen ditu, ezaugarriak kontuan hartuz (adina, aniztasunacurriculum-eko jardueren osagarri izatea bilatzen eta abar). Honako jokabideak izan daitezkeduelako. Dena den, irakasle bakoitzak egokitu aipagarrienak: 1. Mugimendu eta manipulazio trebetasunak 5. Ingurune naturala ezagutzeko jakin-mina hobetu dituela erakustea, bere gaitasunetan adieraztea. Naturako elementuen arteko konfidantza izanda: elkarmendekotasunak eta harremanak ezartzen • Ortuko jarduerak gauzatzean tresnak eta hastea: lanabesak koordinazio eta kontrol egokiarekin • Ohiko fenomeno natural eta atmosferikoak erabiltzen eta maneiatzen dituen. Eta lanabesen identifikatu dituen. Horien eta ortuko erabilera okerrak suposatzen duen arriskua gertakarien artean harremanak ezartzen dituen identifikatzen dakien. (izotza, lehorteak…). • Nekazaritza, natura eta gizakion oinarrizko 2.Oinarrizko beharra modu autonomoan bete beharren arteko lotura identifikatzen duen eta norberaren buruaren ongizatearekiko (natura eta nekazaritza barik, bizitzarik ez). eta zaintzarekiko interesa edo ekimena • Ingurumena errespetatz eko eta zaintzeko adieraztea. arrazoiak adierazten dakien. • Autonomia haundiagoa duen osasunari eta • Nekazaritza eta ingurumenaren arteko lotura ongizateari loturiko ohituretan: elikadura eta estuaren beharra argudiatzen eta adierazten higienea (eskuak garbitu lurra ukitu ostean, dakien. elikadura osasuntsuarekiko jarrera ona agertzea…). 6. Giza jarduerek ingurune hurbilean eta urruneko herrialdeetan dituzten eraginak identifikatu eta 3. Ingurunea ezagutzeko jakin-mina erakustea, erlazionatzeko gaitasuna garatzen hastea: ortuko eta inguruko elementuen behaketaren, • Nekazaritza intentsiboak dituen eraginak manipulazioaren eta miaketaren bitartez. identifikatzen dakien, ingurugiroan zein • Ortuaren diseinua egiteko, eremuak, neurriak pertsonengan (esaterako, nekazari txikien eta objektu ezberdinak erabiltzen dakien. desgerpena; kutsadura;...). • Ortua osatzen duten elementu ezberdinen • Beste herrialdekiko, batez ere herrialde jokabideari buruzko hipotesiak egin eta txirotuekiko, errealitatearen aurrean jakin- egiaztatzen edo baztertzen dakien (haziak mina adierzten duen. landatzean gertazen dena; baliabideen • Elkartasuna adierazteko, kontsumo arduratsua garrantzia nekazaritza eta elikaduran…). eta baliabideen tentuzko erabilerarako joera • Oinarrizko espazio-nozioak behar bezala adierzten duen. erabiltzen dituen (iparorratzaren erabilera • Eskola ortua era ekologikoan lantzearen eta bestelako baliabideak erabiliz ortuaren arrazoiak ulertzen dituen. kokapena finkatzen dakien…). • Inguruko nekazaritza jarduerarekiko jakin-mina adierazten duen. Etzazu mundua jan! 15
    • 4.2 Gutxieneko edukiak 1. Baliabide naturalen garrantzia. 2. Nekazaritza jasangarriaren garrantzia. 3. Elikadura osasuntsuaren garrantzia, eta elikadura giza eskubide bezala. 4. Herri txirotuek dituzten beharrak eta gure bizi-ohiturek ingurugiroan eta gizartean duten eragina.4.3 Ebaluazio tresnen deskribapena eta maiztasuna: Ebaluazio tresnaren deskribapena Maiztasuna a. Txokoak osatzen dituzten materialak: Jarduerak bukatzean. Ikasleek ortuari buruz sortzen dituzten fitxek osatuta. b. Baratze-koadernoa: Gaiari buruzko ekintzak egiten diren Norbanakoarena izango da. Bertan ikasle bakoitzean. Irakasleak aproposa den bakoitzak ortuaren garapena (intzidentziak) maiztasunarekin jasoko du. isladatu eta ikasi eta sentitu duenari buruzko gogoeta egin beharko du. Horretan ikasle bakoitzak bere burua ere ebaluatuko du, honako hau kontuan hartuz: ekintzarekin ikasitako kontzeptuak, erabilitako prozedurak eta ekintzarekiko izan duen jarrera. c. Behaketa: Jarduerak burutzen diren guztietan. Ortuaren martxa egokia izango da kontuan. Taldean lan egitean bakoitzak duen jarrera eta abar. Etzazu mundua jan! 16
    • 5. PROPOSATURIKO JARDUERAK (Txoko edo interes-guneen arabera sailkatuta): BALIABIDEEN TXOKOA Deskribapena: Txoko edo interes-gune hau osatzea oso erraza izango da. Haurrek irakasleekin batera osatuko dute ikastolan bertan dauden baliabideak erabiliz (berrerabilera eta sormena sustazeko). Haurrekin aztertuko ditugun baliabideak ura eta lurra izango dira, batez ere. Txoko horretan haziei ere tokitxo bat utziko diegu, ura, lurra eta haziak izango direlako gure ortua eta, ondorioz, gure elikagaien oinarri. Txokoa proposaturiko jarduerak egiten diren heinean osatuko da eta gelan bertan koka dezakegu, esaterako soberan dagoen armairu edo apal batean. Txokoa osatzen: Honako hau adibide xume bat besterik ez da. Ikastolan dauden baliabideen arabera, txokoa era batekoa edo bestekoa izan daiteke…eta era guztiak dira baliogarriak! Oinarrizko materialak: · Kutxak. Mota ezberdinetakoak izan daitezke. · Haziak gordetzeko beirazko potoak. · Fitxategia, zapata kutxa batekin egin dezakegu. Margotu eta polit-polita geratuko da! · Hazitegia, etxeko edo jantokiko jogurt potoekin egin daiteke, ahal den heinean eskura ditugun materialak berrerabiliko ditugu! Etzazu mundua jan! 17
    • 1. jarduera: NIRE INGURUNEA EZAGUTZENIdeia nagusiak: Gurea bezalako herrialde industrializatuetan, gizakiak ez du ingurunea zaindu. Baina natura da jaten ematen diguna, beraz bizia ematen diguna.• Baliabideak mugatuak dira eta pertsona orok izan beharko luke hauek eskuratzeko eskubidea bere bizitza duintasunez garatu ahal izateko. Hau horrela izanda, horien behar bezalako erabiliera eginez, lurreko izaki bizidun guztiekin pozik bizitzeko aukera izango dugu.Helburua: Askotan ez gara inguruan dugunaz ohartzen. Presaka eta korrika bizitzera ohituta dagoen gizartea gara; hori dela eta,sarritan, hausnarketarako denbora falta zaigu. Ortua abian jartzeko prest gaude, baina... inoiz aztertu al ditugu ondoan ditugun elementuak? Gure ortua ez dago isolatua. Gu bezala munduaren zati bat da. Zati garrantzitsua, gero! Ziurrenik, oraindik asko falta da gure ortuak izaera har dezan. Dena den, bere kokapena erabakitzeko eta izango duen bilakaera hobeto ulertzeko, inguruan dagoena aztertu beharko dugu. Lehen uneko behaketa hau baliogarri izango zaigu, kurtso bukaeran gure “lur zatitxoak” dituen aldaketak aztertzeko ere.Materiala:• Argazki-kamera, margoak eta baratze-koadernoa. Etzazu mundua jan! 18
    • Garapena: 1. Ortua kokatuko den lur saila behatu. Honako galdera hauek lagungarri izan daitezke zure behaketan. Hau guztia baratze-koadernoan jasoko da: • Zenbat zuhaitz dago inguruan. Zein motatakoak? • Zertarako balio dute zuhaitzek? • Inguruan badago animaliarik? baratzean ze funtzio beteko dute? (Ondo begiratu, gero! Txiki-txikiak diren intsektuek ere balio dute-eta!!). • Urik al da inguruetan? • Gizakiak eraikitako gauzarik ba al dago? Zeintzuk? Ze eragin izan dezakete gure ortuan? • Ortua duen inor ezagutzen duzu? • Zertarako balio du ortu batek? • Nondik etortzen dira normalean jaten dituzun barazkiak? 2. Irakasleak lan taldeak osatuko ditu eta gero ortua kokatuko den tokiaren, talde bakoitzaren eta inguruen argazkiak egingo ditu. Hurrengo egunean, talde bakoitzari banatuko dizkio; horrela haurrek beraien baratze-koadernoan jarri edo baliabideen txokoko fitxategian gordetzeko (hau zapata kutxa batekin egin dezakete). Argazkiak eta aurreko galderei emandako erantzunak izango dira gure erreferentzia. Horrekin, kurtso amaieran eta hurrengo kurtsoetan, gure baratzearen bilakaera ikusiko dugu. Etzazu mundua jan! 19
    • 2. jarduera: ORTUAREN KOKAPENA: EDONON EGON DAITEKE?Ideia nagusiak: Inguruan dagoena aztertuz gero, eta tresna eta baliabide ezberdinak erabiliz, ortua egiteko kokapena hautatzea.Helburua: Erabakiak hartzen ikastea. Galdera multzo bati erantzuna eman eta gero, taldeka ortuaren kokapen egokia eztabaidatzea.Materiala:• Baratze-koadernoa.• Margoak.• Iparorratza.• Internet eta ordenagailua (ez da ezinbestekoa).Garapena: 1. Ortuaren kokapen egokia egiteko, hainbat faktore izango dira kontuan; hala nola, orientazioa, lurraren malda, haizea eta ur-iturriak eta abar. Komenigarria da arropak eta lanabesak gordetzeko lekutxoren bat hurbil izatea ( hau ez da ezinbestekoa). 2. Haurrak taldetan antolatuko dira eta pista ezberdinak jarraituz, “altxorraren mapa” marraztuko dute. Altxorra ortua bera izango da eta marrazkia euren mapa. Honetarako irakasleak folio edo kartulina bat banatuko dio talde bakoitzari, nahi izanez gero folioaren puntak erre daitezke mapa zahar baten itxura har dezan. 3. Banatutako folioan ikastolako eraikinak eta jolastokia marraztuko dituzte ikasleek, elementu bakoitzaren izena adieraziz. 4. Mapa hartu eta jolastokira abiatuko gara. Eraikin bat hartuko dugu erreferentzi gisa eta iparorratza erabiliz lau puntu kardinalak adieraziko ditugu. Hori egin ostean, galdera hauek erantzungo dituzte, hauek izango baitira zuen altxorra kokatzeko gakoa: a. Iparorratza inoiz erabili al duzu? b. Landarea bazina, non kokatuko zinateke: zure ikastolako alde hotz eta ozpeltsuan edo alde eguzkitsuan? Zergatik? Etzazu mundua jan! 20
    • c. Zure ustez, non egongo dira hobeto barazkiak: ikastolako alde maldatsu batean edo leku lauan? d. Zuen ikastolaren ingurua haizetsua da? Hala bada, zein da zure ikastolan alde haizetsuena? e. Ba al duzue zuen ikastolan ur iturririk? f. Eskolak ortua dauka edo izan al du? Non? g. Negutegia al dago? h. Nondik irtetzen da eguzkia? Eta nondik ezkutatu? i. Zein mugimendu egiten du eguzkiak egunero? j. Eguzkia kontuan hartuz, zure ikastolan zein izango da alderik ilunena? k. Haizea dabilenean,nondik jotzen du?(*) Gogora ezazue landareei ez zaiela hotza gustatzen. Beraz, eskolako alderik eguzkitsuenean kokatuko da baratzea. Era berean, iparraldera ematen duten orientazioak baztertu egin beharko dira, eta Euskal herrian haize hotzak Ipar-mendebaldetik datoz. Hori guztia kontuan izanda, marraz ezazu zure “altxorraren mapan” ortuaren kokapen egokiena. Honi buruzko edozein zalantza izanez gero “Etzazu Mundua Jan!” kanpainako kideak aholkularitza egiteko prest daudela gogoratu.Adibidea:5. Talde bakoitzak hautatu duen kokapena beste taldeekin alderatu beharko du. Azkenik, irakaslearen laguntzaz, behin-betiko kokapena aukeratuko duzue…altxorra lortuta!Mapan adierazi ezazue ortuaren kokapena.6. Zuen marrazkiak eta mapak balibideen txokoko fitxategian gorde ditzakezue. Modu horretan, lurra lantzen hasterakoan, eskura izango dugu beti gure ortuaren kokapenaren mapa. Jarduera garatzean, erantzun dituzuen galderak baratze-koadernoan apuntatuko dira. Oharra: Ikastolaren mapa diseinatzeko, Google Earth© programaz balia gaitezke ere. Programa hori dohakoa da eta internet izanez gero, oso erraza da erabiltzen. Gure ikastolaren kokapen zehatza eta airetik ateratako argazkia emango digu. Materiale hori tresna interesgarria da bizi eta ikasten dugun ingurunearen prespektiba ezberdina izateko. Jarduera hori informatika gelan egiteko ere molda daiteke. Etzazu mundua jan! 21
    • 3. jarduera: ZEIN GARRANTZITSUA DEN LURRA! Ideia nagusiak: Lurra baliabide eskasa da, eta askotan gaizki banatuta dago, ikasleek hau ulertzea beharrezkoa da. Honako hau Guatemalako adibidea da, baina mundo osoan errepikatzen da: “Guatemalako kasua: Biztanleen % 51 probrezia egoeran bizi da. Horien %72 nekazari, abeltzain edo arrantzale txikiak dira; beraz, elikagai-ekoizleak. Jean Ziegler, Nazio Batuetako Elikadura Eskubiderako Errelatore Berezia zenak, 2006. urtean zera azaldu zuen: “La gran incidencia del hambre y la malnutrición en Guatemala no es simplemente una cuestión de falta de alimentos, ya que las tierras del país podrían alimentar fácilmente a toda la población. Está más relacionada con la desigual distribución de los recursos, y sus efectos en el acceso de la población a los alimentos. Guatemala es uno de los países con mayores desigualdades en la distribución de la riqueza del mundo, y su concentración es extrema: el 5,6% de las familias más ricas controlan el 50% de los ingresos totales”. Lurraren banaketan gauza bera gertatzen da: lurjabe boteretsuek, gobernua lagun dutela, nekazal komunitateak euren lurretatik botatzen dituzte. Nekazari txikiei kalitatezko lurrak lantzeko eskubidea eragotzi zaie. Beraz, kanpotik datozen elikagaiekiko dependentzia haundia dute. Elikagaien salneurria igotzen denean, gosete larriak pairatzen dituzte. Guatemalan, lurjabeen %1,86 lurren %60-ren jabe dira.” Emakumeen kasuan egoera are lazgarriagoa da, datuen arabera4, emakumeek herrialde txirotuetako elikagaien %60 eta %80 artean ekoizten dute, eta mundu mailan %50. Hala ere, nekazal lurren %1 kontrolatzen dute, izan ere, faktore honek; beste hainbat faktorerekin batera −landa inguruko emakumeak sarritan ez dira eragile ekonomikotzat zein subjetu soziopolitikotzat hartzen, gainera, askotan euren jakituria ez da aintzat hartzen− txirotasunaren emakumetzea dakar. Gure inguruan ere, emakume baserritarrek ez dute errez: EAE nekazaritzan eta abeltzantzan diharduten emakumeen %7 baino ez dira ustiapen titularrak, beraz, portzentaia horri baino ez zaio aintzatesten sektore profesional izaera5. Lurraren banaketaren bidegabekerietaz gain, gero eta lur gehiago galtzen ari gara. Euskal herrian, mundu osoan bezala, giza jarduerak direla medio (kutsadura, errepideak, azpiegiturak, industrial guneak…) gero eta nekazal lur eta nekazari gehiago galtzen ari gara, honek horrela jarraituz gero ezinezkoa izango da gure lurretan elikagaiak ekoiztea.4. Senra, L eta León, I. “La mujeres gestoras de la soberanía alimentaria”. Las mujeres alimentan al mundo.Entrepobles-Herriarte.2009. Etzazu mundua jan! 225. Gonzalo Saez de Sanmaniego, Euskonewsen elkarrizketatua, 2005/06/10-17
    • Helburua: Proportzioak landuz, lurraren garrantzia ulertzea. Baliabide eskasa dugu lurra eta hau gaizki erabiliz gero edo gaizki banatuz gero bidegabekeriak sor daitezkela uler.Materialak: Sagarra, labana eta konpostera*. * (Aldez aurretik eraikita egongo da. Irakasle eta ikas-komunitatea osatzen duten helduek eraikiko dute, “Etzazu mundua jan!” proiektuak eskaintzen duen kurtsoaren argibideak jarraituz).Garapena: 1. Sagarra lau zati berdinetan ebaki. Lau zatietatik hiru, ozeanoak eta itsasoak izango dira. Laugarren zatia kontinenteak eta irlak izango da. 2. Laugarren zatia hartu eta erditik ebaki. Zati bat gizakiak bizi ezin diren lekuak izango dira (basamortuak, poloak, mendi kate haundiak…). Beste erdia gizakiok bizitzeko dugun lur zatia izango da. 3. Gizakiok bizi ahal garen zatia lau zatitxotan ebaki. Zati horietako bat da elikagaiak ekoizteko dugun lurra. Zati hori zainduz gero, guztiontzako elikagaiak egongo dira. 4. Azkenik, zati txiki-txiki horren zati nimiño bat da, gizakia eta beste izaki bizidunentzat dugun ur geza. 5. Sagarra txikitu ostean, zer da ulertu duzuna? Baratze-koadernoan jaso ezazu edo zure kide eta irakasleekin hausnarketa egin. Hausnarketa egiteko honako galdera hauek erabilgarriak izan daitezke(irakasleak bere taldearen adinera moldatuko ditu): a. Zer pentsatu duzu nekazaritzarako daukagun lur zatia hain txikia dela ikustean? b. Zure ustez munduan zehar lurra ondo banatuta dago guztiok janaria izan dezagun? Zergatik? c. Zure ustez emakume eta gizonen artean lurraren banaketa bidezkoa da? Zergatik? d. Zure inguruan zeintzuk uste duzu izango direla lurrari eraso egiten dioten faktoreak? Zergatik? 6. Soberan dauden sagarrak konposterara eraman. Horrela, gure ortuko lurra ere elikatzen hasiko gara. Etzazu mundua jan! 23
    • Bigarren ZatiaIdeia nagusiak: Luraren eratze prozesua oso konplexua da. Euriak, izotzak, haizeak, eguzkiak, landareek euren sustraitxoekin, milaka animalia txikik eta mikroizakiek sortzen dute lurra. Horiek guztiek, arrokak zatitu eta higatzen dituzte. Horixe da guk egunero zapaltzen dugun lurraren jatorria. Hori gertatzeko, milaka urte dira beharrezkoak; horrexegatik, lurra artifizialki ezin da egin.Helburua: • Zoluaren eratze-prozesua luzea dela ulertzea. Horretan, faktore biologiko, fiskiko eta kimikoek parte hartzen dute. • Higiene ohiturak bereganatu lurrarekin kontaktuan egotean. • Lurraren ezaugarriekin (textura, kolorea, usaina) ohitzea.Materialak: • Pala txikiak, txokoan ditugun kutxak. • Baratze-koadernoa. Etzazu mundua jan! 24
    • Garapena: 1. Ortura atera baino lehen, irakasleak lagunduta, txukuntasun-araudi bat ezarriko duzue. Hemendik aurrera, baratzean lan egiten den bakoitzean, araudi hori jarraituko da. 2. Klasea talde txikitan banatu. Talde bakoitzak ortuaren leku ezberdinetatik lur lagin bat hartuko du. 3. Nolakoa da hartu duzuen lagina? Idatz itzazue zuen baratze-koadernoan ondorengo ezaugarriak: • Kolorea: • Egindura. (Horretarako eskuekin lur zatitxo bat hartu beharko dute. Hori busti ostean, “lukainkatxoak” egiten saiatu beharko dira. Lurra hareatsua bada, eraztunak egitean, apurtu egingo dira. Aldiz, lurra buztintsua bada, eraztun politak lortuko dituzue). • Animaliarik aurkitu duzue? • Landare eta makiltxoak daude? • Arrokarik aurkitu duzue? 4. Taldeek lurrean aurkitutako osagai bakoitza kutxa ezberdinetan jarriko dute. Alde batetik, harritxoak daude; beste alde batetik, landareak; bestetik, makiltxoak, zizareak... 5. Osagai guztiak beste kutxa batean nahastu. 6. Zer gertatu da? (Osagai guztiak nahastu arren, ez da zolurik osatu. Horra hor naturaren garrantzia: lurra bizirik dago; gizakiak ezin du lurrik ekoiztu; naturalen lana da hori.) 7. Guztia baliabideen txokoan laga dezakezue; horrela, lurraren garrantziari buruzko zalantzak dituzuenean, berriro ere egin dezakezue jarduera hori… Etzazu mundua jan! 25
    • 4. jarduera: URA, BIZITZAREN OINARRIAIdeia nagusiak: Munduan ur ugari dago. Are gehiago! Lur planetan baino, ur planetan bizi garela esan dezakegu, lurraren hiru laurdenak ozeanoak baitira. Hala ere, bizitzeko behar dugun ur geza baliabide eskasa da eta ibai, glaziare eta lakuetan aurkitzen dugu. Giza jarduera dela eta, ura kutsatzen ari gara. Ondorioz, munduan badira milaka pertsona ur garbia izateko aukerarik ez dutenak. Zuen ortuan ikusiko duzuen moduan, ur garbia nekazaritzan oso garrantzitsua da, izan ere, nekazal jarduerak ur gezaren %70 erabiltzen du (UNEP 2010). Baina kutsadura ezezik badira “ura eskuratzeko” eskubidearen beste urraketa asko, esaterako, milioika arrantzalek arrantza egiteko eskubidea galdu dute kostaldeen txikizioagatik.Helburuak: • Uraren inguruan dauden arazoak ulertu ikuspuntu ezberdinak aztertuz. • Teknologia berrien erabilera.Materialak: • Baratze koadernoa hausnarketak jasotzeko. • 7.1 eranskineko ipuina: “Lur lehorreko arrantzaleak”. • Ez dezagun mundua jan! liburuxka ganba ekoipeznari buruzko oinarrizko informazioarekin. • Google Earth© programa eta interneteko konexioa duen ordenagailua. Etzazu mundua jan! 26
    • Garapena: 1. Taldeak osatu eta talde bakoitzari “Lur lehorreko arrantzaleak” ipuina banatu. 10 minutu eman guztion artean irakurri dezaten. 2. Ondoren Google Earthen bilatzailean “Posorja edo Puerto Pizarro, Ecuador” idatzi eta honako galdera hauei erantzun: a. Zer da ikusten duzuna? (erantzuna: ikusten diren forma urdinak ganba-ustiategi erraldoien urmaelak dira, ikusten denez kostaldea eta mangladia zen guztia bereganatu dute) b. Zure ustez ze gertatu zaie hemen bizi ziren arrantzaleei? (erantzuna: zonaldeko arrantzale askok ganba ustiategietan lanean hasten dira eta hemen askotan lan baldintzak ez dira duinak. Beste askok hirietara jotzen dute, Guayaquil eta Quito aldera alegia. Hiriotan, bizimodua hobetu beharrean periferietan biltzen dira, hemen txirotasuna, langabezia eta biolentzia dira nagusi. Gauzak horrela, umeak eta emakumeak izaten dira zaurkorrenak, askotan umeak eskola utzi eta lanera joan behar dira eta emakumeak euren familiak aurrera ateratzeko edozein lan mota onartzera behartuak izaten dira. Ecuadorreko ekonomian ganben exportazioak diru sarrera haundia suposatzen du, hala ere desjabetuak izan diren arrantzale txikiek ez dute horren etekinik ikusten, populaziaren %41 bi dolar baino gutxiagorekin bizi da hemen.) c. Ba al dakizu zer den mangladia? (erantzuna: kostalde tropikaletan hazten den baso mota. Honetan arrain eta itsaski piloa dago, mendeetan zehar arrantzale komunitate asko orekan bizi izan dira ekosistema mota honetan. Mangaldia desargertzean arrainak eta itsaskiak ere desagertzen dira eta oso zaila da berriro ere errekuperatzea. Gainera mangaldiak, kostak itsasoko mareetatik ere babesten ditu.) d. Zer gertatu da han zegoen mangladiarekin? (erantzuna: desagertu da.) e. Non uste duzu jaten direla ustiategi erraldoi hauetan ekoizten diren ganbak? (erantzuna: Europa eta Estatu batuetan, herrialde aberastuetan batez ere.) f. Zer egin dezakezu egoera hau ekiditeko? (erantzuna: galdetu gusasoei nondik datozen etxean jaten dituzuen ganba eta otarrainxkak, herrialde txirotuetatik badatoz azaldu gure kontsumo ohiturek sortzen dituzten arazoak) Etzazu mundua jan! 27
    • 5. jarduera: BIHARKO HAZIAKIdeia nagusiak: Nekazaritzan oso garrantsitzuak dira haziak, batez ere, nekazaritza ekologikoan. Urtero, laborariek beraien landare politenen haziak gordetzen dituzte. Horrela, landare indartsuagoak eta uzta oparoagoak lortuko dituzte. Euskal Herriko hazien sareak horrela azaltzen du hazien bioaniztasunaren garrantzia: “Bioaniztasunaren galera arazo ekologiko larria da eta zientzialariek horrela definitu dute bilera askotan. Sarritan, bioaniztasun kontzeptuaren esanahia era murriztuan erabiltzen da: “Toki bateko espezieen taldea”. Hori egitean, alde batera geratzen dira basoen aberastasuna, paisaien aldaketak edo nekazaritza aniztasuna. Azken gai horren inguruan, zenbait labore eta ehunka nekazaritza barietate gure soroetatik desagertu egin dira. FAOk (Nekazaritza eta Elikadurarako Mundu Erakundea) dio XX. mendean munduan ereindako nekazaritza barietateen %75 galdu egin dela”Helburua: • Hazien garrantziaz ohartaraztea. • Gure inguruan desagertzen ari diren bertako nekazaritza barietateen arazoa ezagutaratzea. • Hazitegia egitea eskolako baratzea hornitu ahal izateko. • Inguruko baserritar eta pertsona helduekin komunikazioa sustatu.Materialak: • Beirazko ontziak (hazi mota bakoitzeko poto bana). • Haziak (haurrek ekarriko dituzte). • Margoak, kola eta kartulinak etiketak egiteko.Garapena: Jarduera hasi baino lehen, komenigarria da galdera hauek erantzutea (baratze-koadernoan bildu ditzakete erantzunak). a. Zertarako balio dute haziek? b. Ba al zenekien hazi mota bakoitzaren berezitasunaren arabera, landarea eta horrek ematen dituen fruituak ezberdinak direla? Etzazu mundua jan! 28
    • c. Zenbat babarrun mota ezagutzen dituzu? Zergatik uste duzu mota ezberdinetako babarrunak daudela? d. Zer gertatuko litzateke babarrun guztiak berdinak balira?1. Galdera hoiei erantzuna eman ostean, honako etxerako-lana proposatuko zaie: Bi asteko epea emanez, haziak lortzen saiatu beharko dira. Ez zaie baldintzarik jarriko, baina honako hau kontuan izan beharko dute: a. Zerenak dira lortutako haziak (hauei buruzko informazio gehiena lortzen saiatu, aldakia, ereite garaia…eta abar)? b. Nola lortu dituzu haziak? c. Poltsatxoa dendan erosi duzu edo zure edo zure senide, lagun edo baserritar batek eman dizkizu? Hala bada, nork eman dizkizu? Berak nola erabiltzen ditu haziak(noiz, nola eta non ereiten ditu, noiz jasotzen du uzta…eta abar? d. Haziak erositakoak ez badira, eman dizkuzun pertsonak zein prozedura jarraitu du haziak gordetzeko? saia zaitez deskribatzen.2. Lortutako haziak sailkatu behar dira, horretarako hazi mota bakoitza beirazko potoetan sartu eta identifikazio etiketak diseinatu honako irizpide hauek jarraituz: • Haziaren izena eta barietatea (ezagutzen bada): .......................................................................................... • Hazia noiz jaso den: ..................................................................................... • Hazia non jaso den: ...................................................................................... • Ereite garaia: ................................................................................................. • Uzta jasotzeko sasoia: ................................................................................. • Sortzen duen landarearen marrazki edo argazkia: ................................................................................ • Sortzen duen landarearen erabilera (giza-elikadura, sendabelarra, ornamentala…): ...................................................................3. Gorde haziak baliabideen txokoan, eskolako hazitegian ernetuko ditugu eta. Gaur lortutako haziak biharko gure elikagaiak izango dira!4. Azkenik esaldi hauei buruzko hausnakerta egin eta zuen baratze koadernoan bildu: • FAOk (Nekazaritza eta Elikadurarako Mundu Erakundea) dio XX. mendean munduan ereindako nekazaritza barietateen %75 galdu egin dela. • 10 enpresek kontrolatzen dute mundu osoko hazien merkatuaren %67. (ETC group, 2008). Oharra: Natdarren lurraldeko maletinean, “hazi inbaditzaileen” kapituluan hazien bioaniztasunaren garrantzia lantzen da, beraz, jarduera osagarriak dira. Etzazu mundua jan! 29
    • 6. jarduera: HAZITEGIA EGINIdeia nagusiak: • Hazien garrantziaz ohartu elikadura bermatzeko. • Hondakinen berrerabilera sustatu.Helburua: Hazien garapena era praktikoan ikustea. Hazitegian ernetzen diren haziak ortuan landatuko ditugun ortuariak izango dira.Materialak: • Jogurt potoak. • Jogurt potoak sartzeko bandeja edo kutxa iragaztezinak (arrandegietan erabiltzen diren kutxak oso egokiak dira). • Ereiteko lurra. (Baratzeko lurra, zizare humusa eta konposta nahaztuz egin dezakezue, bestela dendetan horretarako egokiak diren substratuak saltzen dituzte). • Ura. (Garbia eta epela, euri-ura bada hobe). • Palatxoak edo goilarak. • Guraizeak. • Karteltxoak egiteko kartulina.Garapena: 1. Sasoi eta egun egokia aukeratu hazitegia ereiteko. (Lasai, ortuen maneiu naturaleko ikastaroan ikusiko da hau). 2. Jogurt potoari zuloa egin eta lurrez bete, hau ureztatu ostean etxetik ekarritako hazia erein, beti ere jasotako irizpideak jarraituz. 3. Poto bakoitzak bere etiketa beharko du, hemen ereite data eta erabilitako haziaren izena idatzi. 4. Bandejan sartu eta zuen negutegian edo gelaren alderik eguzkitsuenean utzi. Etzazu mundua jan! 30
    • 5. Ondoren taldeka jarri eta zuen hazien jarraipen fitxa diseinatuko duzue? Zer jarri behar dela uste duzue? (hau adididea da) Ereite Ernetze Hazi Zenbat Ortura Oharrak data data kopurua landare ateratzeko poto atera dira? data bakoitzeko. (birlandatze data).Maddi(pikuluzetomatebarietatearenhaziak)Mikel(erretekopiper lodia)...6. Taldeko fitxa zuen fitxategian gorde, hemen ondo gordeta egongo da zuen hazien kontrola ondo eraman dezazuen.7. Zuen baratzeko lurra prest baldin badago eta garaia egokia bada lurrean zuzenean landa dezakezue ere. Oharra: Ikastaroan hazitegi mota ezberdinak egiteko irizpideak ematen dira, beraz jarduera hau kurtsoa jarraitzen duten helduen esku laga daiteke. Horrela jarduera hau ikastolaren ekintza sozial moduan plantea daiteke, irakasle, guraso, ikasle eta aitona-amonak elkarrekin lankidetzan aritzeko. Etzazu mundua jan! 31
    • NATDARREN TXOKOADeskribapena: Txoko hau ez da txoko “fisikoa”, maleta batek osatzen du. “Natdarren lurraldea” DVD formatoan aurkezten den ikus-entzunezko ekoizpena da. Bertan, “Nats” izeneko txontxongilo txiki eta atseginekin batera, hainbat istorio ezberdinetan murgiltzeko aukera izango dugu. Natdarrak zoriontsu bizi dira beraien herrixkan, naturak eskaintzen dituen aberastasunez inguraturik. Baina euren alaitasuna mantentzeko, hainbat arazori aurre egin beharko diete. DVDan lehen hezkuntzako haurrei zuzenduriko hiru istorio edo kapitulu ezberdin aurkezten dira. Natdarrak nekazariak dira eta istorioetan beraien komunitateak dituen arazo ezberdinak aztertzen dira, hala nola, oinarrizko baliabideak (lurra, haziak, ura…) eskuratzeko dituzten zailtasunak; elikagai transgenikoen hedapena eta honek dakarren bioaniztasunaren galera eta herrialde aberastuen kontsumismoa asetzeko herrialde txirotuetan ezartzen diren industri kutsakor eta esplotatzaileen arazoa (erderaz “maquilas”). Aipatutako arazoek Natdarren lurraldeko pertsonaien elikadura subirotasuna galtzea dakarte; hau da, beraien elikaduraren eta bizimoduaren kontrola galduko dute. DVDekin batera, tradiziozko jolasetan oinarrituriko materiala banatuko da (tokea, puzzleak, oroimen-jolasak, bikote-jolasak, hexagonoa eta abar). Kapitulu ezberdinetan landutako gaiei buruzko hausnarketa jolasen bitartez bideratuko da. Horretarako, “Natdarren Lurraldeko” maletinean aurkituko duzuen gida pedagogikoan azalpen guztiak aurkituko dituzue. Etzazu mundua jan! 32
    • Txokoa osatzen: DVDa 15 minutuko hiru kapitulu ezberdinetan banatzen da eta bakoitzean gai ezberdinak lantzen dira: “Benboien”6 lantegia: herrialde aberastuen kontsumismoa asetzeko herrialde txirotuetan ezartzen diren industri kutsakor eta esplotatzaileen (erderaz “maquila”) arazoa. Burdinazko dorrea: oinarrizko baliabideen garrantzia (lurra, ura, haziak) izaki bizidun guztion biziraupenerako duten garrantzia eta hauek ez kutsatzeko energia berriztagarrien aukera. Hazi inbaditzaileak: Laborari txikien garrantzia elikaduran eta elikagai transgenikoen hedapenak dakarren nekazal bioaniztasunaren galera. Gai hauei buruzko hausnarketa bideratzeko, “bideo-foruma” egin beharrean, “forum- jolasa” egitea proposatzen dizuegu. Betiko jolasetan oinarriturik (tokea, puzzleak, oroimen- jolasak, bikote-jolasak, hexagonoak…eta abar), ikasleek natdarrak aurkezturiko istorioen inguruko galderak erantzun beharko dituzte. Helburua beraz, aipaturiko ideia nagusia eta garrantzitsuenak jolasen bitartean jasotzea izango da. Kapitulu bakoitza lantzeko bina joko aurkezten dira: haur txikiei (6-9 urte), eta nagusiei zuzendurikoak (9-12 urte). Horretarako, adin tarte bakoitzari egokituriko galderak proposatzen dira. Hala ere, irakasleak taldearen arabera antola ditzake jolasak, edota galdera berriak proposatu. Jokuak saio eta egun ezberdinetan antola daitzeke kapituluak euren artean independienteak direlako. Horrela banatzen dira jokoak adinaren arabera: Burdinezko Dorrea Benbon Lantegia Hazi Inbaditzaileak 6-9 urte Puzzlea Tokea Bikoteak 9-12 urte Hexagonoak Tokea Oroimen jolasa Materialak: • Natdarren munduko maletina.6. Euskeraz sentzu gabeko hitza da. “Ben bon”, katalanez gauza ona eta baliagarria esan nahi du. Benboien lantegiannatdarrek “benboiak” egiten dituzte gurea bezalako herrialde industrializatuetan gustoko ditugun objetuak direlako;natdarrentzat ordea, “benboiak” balio gabeko trasteak dira. Etzazu mundua jan! 33
    • KONPOSTA ETA HONDAKINEN TXOKOADeskribapena: Txoko hau kanpoan egongo da, izan ere, ortutik oso gertu kokatuko dugun konposterak osatzen baitu. “Etzazu mundua jan!” proiektuak eskaintzen duen maneiu ikastaroan konpostera egiteko era erraza azalduko da, beraz komeni da ikastaroan parte hartzen duten helduek haurrekin batera eraikitzea. Konpostera komertzialak ere badaude, baina guk geuk eraikitzean materiale zaharren birrerabilera sustatu da eta gure ortuaren gastuak murriztuko dira. Konposteraz gain hondakinen gaikako banaketa egiteko ontzi erzberdinak banatuko dira eskolan zehar (Materia organikoa jasotzeko batez ere, jantokiko eta sukaldeko arduradunekin hitz egin beharko da.) Gaur egun, hondakinen arazoa oso larria da, milaka tona sortzen dira eta berrerabil daitezkeen gauza asko zaborretara botatzen dira. Urteotan hainbat eragile ezberdinek ingurumen- hezkuntzan egindako esfortzu paregabeari esker, gure haurrek papera eta plastikoen birziklapena nahiko barneratua daukate, hala ere bide luzea dugu oraindik, Euskal Herrian gaikako bilketa %23 eta %30 tartean kokatzen da. Sortzen diren hondakinen portzentaia haundia hondakin organikoak dira, hauek errez konposta ditzakegu, gainera konposta dugu ortu ekologikoaren oinarri. Lurrari bizitza ematen dio landareak indartsu has daitezen; gainera, paregabeko osagaia da ortuko gaitzak sahiesteko. Beraz, gure hondakinak ez dira ahuntzaren gauerdiko eztula! Eskolak jantokia balu, hondakin organikoen sailkapena egin eta baliogarriak direnak konposterara bidaliko genituzke. Bestalde, interesgarria izan daiteke udaletxearekin hitz egitea konposteraren eraiketarekin laguntzeko, eta konpostaren osagaiak lortzeko. Adibidez: lorategi plublikoen sega ostean sortutako belar hondakinak; zuhaitz-kimaketan jasotakoak; animalien zimaurra eta abar…Txokoa osatzen: Guraso edo irakasle talde bat bilduko da haurrekin konpostera eraikitzeko ikastaroan emandako irizpideak jarraituz. Kalitatezko konposta egiteko jarraitu behar diren pausoak ere kurtsoan ikusiko dira.Oinarrizko baliabideak: • Mintegietan azalduko da konpostera eta konposta egiteko jarraitu behar diren pausuak. Unitate didaktikoarekin batera banatzen den CD-an ere pausu guztiak agertzen dira. • Konpostera. • Ontziak. Etzazu mundua jan! 34
    • 7. jarduera: LURRA ELIKATZEN. GURE HONDAKINAK ERE BALIAGARRIAK IZAN DAITEZKE!Ideia nagusiak: • Aurreko jardueretan lurra eta uraren garrantzia jorratu da. Landareek euren janaria lurretik eta eguzkitik lortzen dute. Hala ere, hori ez da nahikoa, landareak osasuntsu haz daitezen lur egokia behar dute, beraz, lurra bizirik eta ondo elikatuta egon behar da! Baso eta oihanetan izadiak berak elikatzen du lurra. Baina gure ortuan, lurraren “janaria” ekoitzi egin behar da: janari hori konposta da. • Arazoa aterabide bihurtu: Sortzen ditugun hondakinen %50 materia organikoa da. Hau konpostatzean akabo sortzen dituen arazo larrienak, berriro naturan integratzen delako, gainera konposta nekazaritza ekologikoaren oinarrietako bat da.Helburua: • Birziklapenarekiko eta berrerabilerarako jarrera positiboa garatu. • Hondakinek sortzen duten arazoaz ohartu. • Lurra eta konposta sistema biziak direla barneratzea. • Konpostaren garrantzia ulertu landareen garapena behatuz. • Laborantza ekologikoaren oinarrizko teknikak ezagutzea.Materialak: • Konpostera. (Aldez aurretik eraikita egongo da. Irakasle eta ikas-komunitatea osatzen duten helduek eraikiko dute ikastaroan jasotako argibideak jarraituz). • Jantokiko edo etxeko hondakinak. • Konposta (konposterakoa prest ez balego, beste leku batetik ekarriko da). • Jantokian hondakinak bereizteko zaborrontziak. • Kartulinak, margoak, guraizeak, belkro zatiak… • Jardueraren 3. Puntua 11-12 urteko neska-mutikoei zuzenduta dago, hau garatuz gero internet konexioa duen ordenagailua beharrezkoa izango da gaiari buruzko informazioa biltzeko. Etzazu mundua jan! 35
    • Garapena: 1. Taldeka, hondakinen sailkapenerako fitxa osatu, honen arabera zaborren bereizketa ahalbidetzen duten ontziak jarriko dituzue gelan eta jantokian. Hondakin organikoak egunero konposterara* eraman behar dira azkar usteltzen direlako.Horretarako bi arduradun izendatuko dira, arduradunak astero txandakatuko dira ikasle guztiek parte har dezaten. Fitxak mural moduan egin daitezke begi-bistan dagoen toki batean eskegitzeko. Oharra: jarduera hau banaka ere egin daiteke, horrela ikasle bakoitzak bere fitxa eramango du, etxean hondakinen birziklapenarekin jarraitzeko. * Eskolan batez ere elikagaien hondakinekin osatuko da konposta. Prozesua egokia izan dadin konpostazeko irizpide ezberdinak azalduko dira ikastaroan. Aholkua: sukaldeko hondakinak botatzen diren bakoitzean belar siku edo lasto geruza batekin estali. Fitxa egiteko adibide bat: Hondakinak…bakoitza dagokion ontzira! Asteko arduradunak Materia organikoa: fruitu eta barazki hondakinak, haragi eta arrain hondakinak, arrautzak eta mariskoak, Ontzi marroia kafe hondarrak, landare-hostoak, barnizarik eta plastikorik gabe erretako egurraren errautsa. Jakiak gordinak edo sukaldatuak izan daitezke. Ontzi arinak: latak, poltsak, plastikozko ontziak eta Ontzi horia (arduradunen izena edo brickak, jogurt potoak… argazkia jarri, astero aldatu ahal izateko Papera eta kartoia: aldizkariak, egunkariak, zuen izena edo argazkia Ontzi urdina katalogoak, kartulinak, koaderno zaharrak, folioak… duten txar teltxoak egin belkro zati batekin Errefusa: Birziklatu ezin daitekeen material pegatzeko) inorganikoa da hondakin hori: hautsa, zeramika Ontzi Grisa puskak, hautsitako ispiluak, barnizdun errautsak, paper plastifikatua, hortzetako pastaren eta kremen tuboak Ontzi berdea Beira: botilak eta beirazko ontziak. Etzazu mundua jan! 36
    • 2. Fitxak eta ontziak banatu ondoren zuen eskolako birziklapenaren eta konpostagearen zaindariak izango zarete, horrela zuen eskolan sortzen diren hondakinak murrizteko gai izango zarete!3. Euskal Herrian badira hondakinen kudeaketan adierazgarriak diren esperientziak, esate baterako Usurbilgo Udalak eta San Markos Mankomunitateak sustatu duten atez ateko bilketa. Taldeka honi buruzko informazioa bildu. Hau aztertuz gero bi diskusio talde osatuko dira, batzuk sistema honen aldekoak eta beste batzuk kontrakoak. Erabiliko dituzuen argudioak eta lortutako konklusioak zuen baratze koadernoan idatzi. Azkenik hondakinei buruzko esaldi hauei buruz hausnartu:• Gutako bakoitzak nahastutako 1,05 kg zabor sortzen ditu egunean, urtean 382 kg!• Gaikako bilketa eginez sortzen diren hondakinen %80 murriztu daiteke.• Errazen deuseztatzen den hondakina sortzen ez dena da.4. Kurtsoan zehar materia organikoaren bilakaera ikusiko duzue baina konposta ez da egun batetik bestera egiten…beraz, lasai. Konposta osatuta dagoenean jarduera honen bigarren zatiarekin hasiko gara. Hala ere, honekin aurrera jarraitu nahi bada konposta eskatzea dago, inguruko baserritarrek lagin txikia arazorik gabe emango digute!5. Konposta behatu eta zuen baratze koadernoan honako galdera hauei erantzun:• Kolorea, egindura eta usaina.• Animaliarik al dago?• Zure ustez konpostaren osagaien artean izaki bizidunak daude? Hala bada, zeintzuk dira?6. Zuen ortuko zatitxo bat prestatu. Horretarako, ondo atzurtu beharko duzue; irakasleei laguntza eskatu. Ortuko lurra oraindik prestatu gabe badago, hazitegian bertan egin daiteke esperientzia hau.7. Soka bat erabiliz, edo makiltxoekin markak eginez, bitan banatu. Zati erdian konposta bota; bestean, ez bota ezer.8. Sasoirako egokia den zerbait landatu (irakasleek ere lagunduko dizuete horretan). Bi zatietan gauza berdina landatu beharko duzue, konparaketa egin ahal izateko.9. Bi zatiak modu berean zaindu beharko dituzue (ureztapen egokia, argitasuna…).10. Lasai egon, landareek, denbora behar dute garatzeko…Ezberdintasunik aurkitu duzue bi zatien artean? Hau ikusi ostean zertarako balio du konpostak?11. Antzemandako ezberdintasunak baratze-koadernoan adierazi. Etzazu mundua jan! 37
    • ORTU ETA LABORARIEN TXOKOADeskribapena: Jadanik ortuaren kokapena hautatu dugu; gainera konposta egin eta haziak bildu ditugu, beraz, badukagu gure txokoa! Txoko hau oso dinamikoa izango da. Gure lanaren arabera, aldatuz joango da eta guztion artean eraikiko dugu: Ortua guztion lanaren fruitua izango da. Txoko horretarako fitxategi bat egitea ere gomendatzen dugu. Lehen aipatu dugun moduan, zapata kutxa bat hartu, margotu eta listo: fitxategia prest dago! Hemen lanabesen fitxak, ortuarien fitxak, egutegiak, gure merkatu txikiko salneurrien fitxak eta bestelakoak gorde ditzakegu baratzaren kontrola eraman ahal izateko. Horrela, zalantzarik izatekotan, kontsulta egiteko aukera izango dugu.Txokoa osatzen: Euskal Herriko ortuek jarraitzen duten zikloa jarraituko dugu; hau da, landatuko ditugun barazkiak hautatu ostean, horien ziklo natuaralaren eta eguraldiaren arabera landatuko dira. Ortua egitearen helburua ez da nekazari trebeak bihurtzea, lankidetza eta lurrarekiko lotura indartzea baizik. Ez da lur zati handirik behar, eta eskolaren arabera egokituko da. Tamaina eta landatu behar diren barazkiak guk egin dezakegun lanaren arabera aukeratuko dira. Lur zati txiki batekin askotan nahikoa da haurrek, gurasoek eta irakasleek nekazal lanekin goza dezaten. Txoko hau osatzea guraso, irakasle eta haurrei dagokie. Ikastaroan ikasitakoa praktikan jartzeak konpromesu txikia eskatzen du. Jarduera honetan, gutxienez, bi edo hiru guraso erantzule izatea komenigarria da. Era berean, irakasleen artean erantzunkizuna banatuko da, hala ere, baratze komisio moduko bat osatzea gomendatzen da guraso eta irakasleek osatuta.Oinarrizko baliabideak: • Lanabesak. • Ikastaroan azaldutako kontzeptuak. (CD-a begiratu). • Haziak eta landareak (ekologikoak badira hobe) • Neurtzeko tresnak. • Konpostera eta konposta. • Lastoa edo belar sikua (udaletxearekin hitz egin sega osteko belar hondakinak eskolara eramanteko…eta abar). Etzazu mundua jan! 38
    • 8. jarduera: LANABESAK EZAGUTZEAIdeia nagusiak: Lanabesak beharrezkoak dira ortuko lanetan. Haurrek horien erabilera ezagutzeaz gain, erantzukizunez jardun beharko dute. Lanabesak jolasteko ez direla ulertu behar da.Helburua: • Lanabesen erabilera ezagutzea eta hauek erabiltzean zentzuz jardutea. • Segurtasun neurriez hausnartu eta araudia osatu. • Nekazal lanabes eta lurra lantzeko teknikak ezagutzea. • Hizkuntza gaitasuna hobetu.Materialak: • Lanabesak. • Kartulina, margoak, arkatzak… • Fitxategia. • Hiztegia. Oharra: Ikastaroan eta banatutako CD-an lanabesei buruzko informazio ugari agertzen da, hau baliogarria izango da irakaslearentzat jarduera prestatzeko. Internet eta bestelako iturrietan honi buruzko informazio ugari dago. Etzazu mundua jan! 39
    • Garapena: Taldeka edo banaka egiteko jarduera da. Etxerako-lana balitz bezala ere proposa daiteke. 1. Lanabesen fitxa osatu (adibidea da): IZENA IRUDIA ER ABILER A NOLA ZAINDU ETA (hainbat hizkuntzatan (lurra lantzekoak, NON GORDE? egin daiteke ikasleen landatzekoak eta (uretan garbitu; eskuilaz lurra hiztegia aberasteko) ureztatzekoak) kendu; lehortu; eta oliba olioaz igurtzi.) Laia Lurra irauli eta Erabili ostean lurra itzulibiratzeko. eskuilaz kendu eta leku (Goldea baino aproposean gorde. eranginkorragoa leku oso malkartsuetan) Aitzurra Lurra prestatu eta Erabili ostean lurra jorratzeko. eskuilaz kendu eta leku aproposean gorde. ... 2. Fitxategia osatu eta lanabesak ezagutu ostean, guztiok batera segurtasun-araudi bat egin. Irakasleak lagunduko dizue horretan. Arautegia lanabesak gordetzen dituzuen tokian eskegi dezakez; horrela, ez da inoiz istripurik suertatuko. Lanean tentuz ibili behar da! Etzazu mundua jan! 40
    • 9. jarduera: BARAZKIEN FITXATEGIA OSATUIdeia nagusiak: Barazkiak ezinbestekoak dira elikadura osasuntsua bermatzeko. Norberak bere elikagaiak ekoiztea esperientzia gozagarria da. Horrek elikadura osasuntsua izateko grina piztuko du (pozgarria baita norberak ekoitzitakoa jatea!). Landareen zikloak, beharrak, erraz ulertzen dira ortu bat zainduz gero. Aldi berean, nekazariek dituzten arazoak hobeto ulertzen dira norbera “nekazaria” ere bada.Helburua: • Barazki eta ortuarien ezugarriak eta horien ekoizpenerako beharrak ezagutzea. • Nekazariekin eta inguruko pertsonekin komunikazioa sustazea (esaterako, nekazaritzari buruzko ezagutzak dituzten pertsonei galdetuz).Materialak: • Natura gidak, mintegietan banaturiko CD-a… informazio iturri ezberdinak. • Kartulinak, margoak...Garapena: 1. Barazkien ezaugarrien fitxak betetzeko, ezaugarriak natur gidatan, interneten edo hainbat iturri ezberdinetan bila ditzakezue. Komenigarria da ortuan landatuko dituzuen barazkien fitxak egitea. Horrela, landaketa aldez aurretik planifikatuko dugu, gure barazkien ezaugarrien arabera. Fitxak taldeka edo banaka egin daitezke, bakoitzak barazki mota bat aukeratuko du et ahorren fitxa egingo du. Oharra: “Etzazu mundua jan!” proiektuko kideen nahi beste laguntza izango duzue, ortua eta ortuariei buruzko zalantzak argitzeko. Etzazu mundua jan! 41
    • 2. Barazkien fitxa osatu (hau adibidea da, irakasleak beraien beharretara molda dezake): Izena: ................................................................................................................. Irudia: (argazkia edo marrazkia egin) Haziak Itxura Jatorria Gordetzeko irizpideak Tamaina: Non hartu den: Nola gorde: Forma: Noiz hartu den: Non gorde: Kolorea: Ezaugarriak Laborearen helburua: Ze klima behar Orria egin: (azak eta letxugak) du eta ze tokitan Fruitua egin: (marrubiak, tomatea, piperrak…) ematen da? Sustraia egin: (azenarioak) Zurtoina egin: (tipulak, eta patatak> hauek lurazpiko zurtoin lodituak dira) Hazia egin: (laboreak…) Ereintza Non: Noiz: Birlandaketa: Hazitegian: Hazitegian: Noiz: Zuzenean Zuzenean Nola: (lurran): (lurran): Landaketa Noiz: Non: Nola: Zainketa …ea ureztatze ugaria behar duen, gerizpean edo leku eguzkitsuan egon behar den, ze beste ortuari edo landarerekin elkartu dezakegu ortuaren aniztasuna eta sinergiak bilatzeko…eta abar. Uztaldia Noiz: Nola: Umm! Idatzi zuen errezeta edo ortuari hau sukaldatzeko era: Jateko ordua!3. Sortutako fitxak ortuko txokoko fitxategian gorde, informazio hau oso baliagarria izango zaizue eta! Etzazu mundua jan! 42
    • 10. jarduera: GURE MERKATU TXIKIA; ELIKAGAIEN ETIKETAN EZ DATORRENA KALKULATZEN!Ideia nagusiak: Mundu osoko merkataritza globalizatzen ari da eta elikagaiak ez dira prozesu honen kanpoan geratzen. Produktu eta elikagaien salerosketak ez du mugarik eta hauen prezioa, jatorria, ekoizpen sistema eta distribuzio era enpresa transnazionalen esku geratzen ari da. Gaur egun, planeta osoko biztanleek jan dezakegun baino janari gehiago ekoizten da, hala ere gosete larriak pairatzen dira munduko hainbat lekutan. Hego Amerika, Asia eta Afrikako lurralde askotan exportaziorako elikagai mordoa ekoizten den arren, euren merkatu lokalak desagertu edo desagertzear daude, janari eskasiagatik edota bertako nekazari txikiek kanpotik ekarritako produktuekiko leiakorrak ez direlako. Hemen Euskal Herrian antzerako bilakaera gertatzen ari da, betidanik ezagutu izan ditugun merkatu eta plazak desagertu egin dira, gaur egun elikagaien %70 baino gehiago saltoki haundietan erosten dira, izan ere EHNE sindikatuaren arabera Erkidegoan jaten denaren %5 ekoizten da eta Nafarroa eta Iparralde kontuan hartuz datua %20raino igotzen da soilik. Gauzak horrela, gure baserritarrek euren produktuak saltzeko tokia galdu dute, zeren eta saltoki handiek ekoitzitako jakiengatik eskaintzen dieten prezioak, ekoizpen gastua ere ez baitu estaltzen. Globalizazio eta neoliberalismoaren gurpil zoroak mundu osoko nekazari txikiak (hain zuzen ere, populazioaren %50) eta herritar gehienak baztertzen ditu. Akaso azaldu al digute Txina eta Peruko zainzuriak jaten ditugun bitartean Nafarroar erriberako nekazari askoren desagerpena? Akaso azaldu al dizkiete Txina eta Peruko nekazariei zainzuriak ekoizteko jasan behar dituzten jazarpenak eta lurren desjabetzeak? Akaso azaldu al dizkigute elikagaien ekoizpen intentsiboak eta hauen garraioak ingurumenean eta gizartean dituen eraginak? Honen arabera, gure gizarteak erronka haundia dauka eskuen artean, bertako merkatuak eta ekoizpena berreskuratu behar dira gure kontsumoak eta ekoizpenak dituen inpaktuak eta menpekotasunak murrizteko.Helburua: • Bertako merkatu eta ekoizpenaren garrantziari buruzko hausnarketa egitea. • Kontsumitzen ditugun elikagaien jatorriaz ohartzea. • Nekazaritza ekologikoaren balioa ulertzea (balio ekonomiko, sozial eta ekologikoa) • Saltoki haundiek eskaintzen duten kontsumo ereduarekiko kritikotasuna landu. • Etorkinekiko enpatia sortu. • Oinarrizko eragiketa matematikoak egunerokotasunean aplikatu. Etzazu mundua jan! 43
    • Materialak: • Ez dezagun mundua jan!” liburuxka, gaiari buruzko informazio osagarriarekin. • Margoak, Kartulina, kola… • Mapa-mundia edo Estatu Espaniarreko mapa. • Erregela. • Saltoki handietan erosten diren ortuariak: piperrak eta tomateak (hauen jatorria Almeria; El Ejido, edo Maroko izaten dira). • Eskola ortuko produktuak. (Uztarik ez egotekotan inguruetako baserritarrei erosi, ahal bada nekazari ekologikoak izan daitezela). • 7.2 eranskineko “Negutegi Azpiko Arimak” ipuina.Garapena: 1. Merkatua antola dezagun! Gelako txoko batean zuen produktuak jar ditzakezue, alde batean zuek ekoitzitakoak edo inguruko baserritarrei erositakoak eta beste alde batean supermerkatutik ekarri dituzuenak egongo dira. Oharra: komeni da supermerkatuan erositako produktuak eta ortuan dituzuen edo inguruko baserritarek dituzten produktuak berdinak izatea konparatu ahal izateko. 2. Orain produktu bakoitzaren prezioa kalkulatu beharko duzue, horretarako produktu bakoitzeko fitxa bat egingo da (irizpide hauek jarraitu kalkulatu ahal izateko). a. Erostean ordaindu duguna fitxaren alde batean idatzi: Esate baterako, eskaintzako tomateak kiloa euroan…eta abar, horretarako gurasoekin erosketak egitera joaten zaretenean adi egon beharko zarete, prezioa eta elikagaien jatorriaz ohartu! b. Gure ortutik jasotzen ditugun barazkien bataz bestekoa kiloa 3,5* eurotan egongo da. (*Bizkaiko Nekasare proiektuak era ekologikoan ekoitzitako barazkien salneurriaren bataz besteko estimazioa, kontsumitzaileek prezio hau ordainduz gero baserritarrek soldata duina jasoko dute). c. Beraz hasierako fitxak horrela geratuko dira (adibidea da): Produktua: Eskaintzako tomateak (saltoki haundi batean erositakoak) Jatorria: Almeria El Ejido. Pagatutako Prezioa Benetako Prezioa (zorrak kontuan hartuz) 1 euro/kiloa Saltoki haundiek ez dituzte zorrak euren prezioetan kontuan hartzen. Guztira: 1 euro/kiloa Guztira: Bukaerako Prezioa: 1 euro/kiloa Etzazu mundua jan! 44
    • Produktua: Eskola ortuko tomateak edo inguruko tomateak. Jatorria: Euskal Herria. Pagatutako Prezioa Benetako Prezioa (zorrak kontuan hartuz) 3,5 euro/kiloa Nekazari eta baserritarren baldintza duinak eta ingurumena errespetatzen duen ekoizpenaz lortutako jakiek, bidezko salneurriak dituzte. Guztira: 3,5 euro/kiloa Guztira: Bukaerako Prezioa: 3,5 euro/kiloa3. Baina hau al da benetako prezioa? Badira elikagaien ekoizpen industrialak eta hauen garraioak sortzen dituzten hainbat eragin, hauek kuantifikatzeko gezurrezko moneta bat diseinatuko dugu, ZOR izenekoa, ZOR bakoitzak EURO bateko balioa izango du. Gure merkatuko elikagaiek sortzen dituzten ZOR kopuruak kalkulatzeko honako taulaz baliatuko gara: ZOR KOPURUA ERAGINAK GIZARTEAN ERAGINAK INGURUGIROAN · Giza eskubideen urraketa: .................4 ZOR. · Kutsadura: (ongarriek eta ekoizpen prozesuan erabiltzen diren gai kimikoek eraginda): · Lan baldintza eskasak: ........................3 ZOR. ....................................................................4 ZOR. · Norberaren lurra uzteko beharra, alegia · Hondakinen eraketa: (elikagaiak inguratzen emigrazioa eta giza mugimenduak sortzea: dituzten plastiko eta estalkiak…) ........2 ZOR. ....................................................................2 ZOR. · Lur eta basoen galera: (era industrialean · Osasun arazoak (ekoizpen industrialean eta eskala haundiko nekazal ekoizpena erabiltzen diren gai kimikoengatik): ....3 ZOR. egiteko lur eremu haundiak behar dira, · Bertako merkatuen desagerpena: ....3 ZOR. honek deforestazioa eta ekosistemen galera sorrarazten du) .......................................3 ZOR. · Garraioan sor t zen den kutsadura: Mapako 5 zm ...........................................1 ZOR. Adibidez, gure mapan El Ejidotik gure herrira 20 zm badaude, tomateen garraioan 4 ZOR eratuko dira. Alboko herriko baserritar bati erosi badizkiogu eta gure mapan zm bateko distantzia badago, gure tomateek 0,2 ZOReko gastua eragingo dute, adiz, gure eskola ortutik baldin badatoz ez dute ZORrik eragingo.4. Irakasleak “Negutegi Azpiko Arimak” (Nyeleni emakume Afrikarraren ipuina) irakurriko die ikasleei, bertan eredu produktibisten hainbat eragin azaltzen baitira. Ipuinaz eta aurreko taulaz baliatuz (arbelean kopiatu ikasle guztiek ondo ikus dezaten) merkatuan dituzten produktu bakoitzaren “ZOR” kopurua kalkulatu beharko dute ikasleek. Etzazu mundua jan! 45
    • 5. Zuen fitxak bete eta emaitzei buruzko hausnarketa egin: a. Fitxa osatuen adibidea: Produktua: Eskaintzako tomateak (saltoki haundi batean erositakoak) Jatorria: Almeria El Ejido. Pagatutako Prezioa Benetako Prezioa (zorrak kontuan hartuz) 1 euro/kiloa - Lan baldintza eskasak: ........................3 ZOR. - Norberaren lurra uzteko beharra, alegia emigrazioa eta giza mugimenduak sortzea: ..............................................................2 ZOR. - Osasun arazoak: ...................................3 ZOR. - Bertako merkatuen desagerpena: ........3 ZOR - Kutsadura: ...........................................4 ZOR. - Hondakinen eraketa: ...........................2 ZOR. - G arraioan sor t z en den kut sadura: Mapako 20 zm .........................................4 ZOR Guztira: 1 euro/kiloa Guztira: 21 ZOR Bukaerako Prezioa: 22 euro/kiloa Produktua: Eskola ortuko tomateak edo inguruko tomateak. Jatorria: Euskal Herria. Pagatutako Prezioa Benetako Prezioa (zorrak kontuan hartuz) 3,5 euro/kiloa G aur e gun, e k o iz p e n e k o l o g ik o a, sistema guztien ar tean jasangarriena eta osasuntsuena da, gainera bertakoa edo hurb il e ko a iz an da, gar raio ak sortzen dituen ZORrak saihesten ditu. EKOI ZPE N A B E R TA K O A E TA EKOLOGIKOA BADA, EZ DU APENAS ZORrik SORTZEN. Guztira: 3,5 euro/kiloa Guztira: 0 ZOR Bukaerako Prezioa: 3,5 euro/kiloa b. Ikusten duzuen moduan, hasieran genituen salneurriak eta bukaeran lortu ditugun prezioak aldatu egin dira, oraingo honetan tomateekin kalkulatu dugu, baina edozein elikagairekin gara dezakezue ariketa, izan ere etxeko hozkailuan dituzuen elikagaien salneurriak kalkula ditzakezue! Etzazu mundua jan! 46
    • c. Jasotako hausnarketak zuen baratze koadernoan idatzi, honetarako galdera hauei erantzutea baliagarria izan daiteke: • Ze sentimendu izan dituzu supermerkatuan erositako tomate kilo baten bukaerako prezioa ikustean? • Ba al zenekien elikagaiek zuk baino gehiago bidaiatzen zutela? • Kanpoko eta batez ere herrialde txirotuetan ekoizten diren elikagaien kontsumoa bidezkoa dela uste al duzu? Bidezkoak ez diren egoerak ez emateko zer egin dezakegu? d. Azkenik egizue konparaketa supermerkatuan erosi dituzuen tomateen eta zuen ortuan edo inguruko baserritarrei erositako tomateen artean.Oharra: Ikasleen adinaren arabera ZOR ezberdinak antzemango dira ipuinean eta ez dira guztiakzertan landu, helburu orokorra ikasleek jaki eta elikagaien atzean dagoenaren hausnarketaegitea da. Etzazu mundua jan! 47
    • 11. jarduera: INGURUKO ETA URRUNEKO NEKAZARIAK EZAGUTZENIdeia nagusiak: Azken urteotan hiriek, herri, landa eta natur inguruei lekua kendu diete. Aldaketa hau oso azkar eman da. Izan ere, gaur egun soilik Erkidegoko biztaleen %8 bizi da landa inguruetan OCDE erakundeak egiten duen sailkapenaren arabera, eta planetan populazioaren erdia jada hirietan bizi da. Gauzak horrela, kultura herrikoiaren eta landa inguruneari buruzko ezagutzak murrizten joan dira. Iraunkortasunaren ikuspuntutik, jakin badakigu hiri haundiek dituzten beharrak gehiegizkoak direla (energi beharrak, ur beharrak, elikagai beharrak, giza beharrak… eta abar), gainera sortzen duten hondakin kopurua benetako arazoa bilakatu da. Hau horrela izanda, planetaren iraunkortasuna, ondorengoen ongizatea eta biztanle guztion arteko oreka bermatzeko, herrialde aberastuetako biztanleok (gogora dezagun herrialde aberastuak egon daitezen, beharrezkoak direla herrialde txirotuak), gure bizimodua aldatzeaz gain, gure lurraldeen antolaketa aldatu beharko genuke. Zentzu horretan, landa inguruetako biztanle eta laborarien bizimodua hobeto ezagutuz, iraunkortasunerako gako asko aurkituko ditugu! Bestalde, Silvanoren jokoarekin aurretik ikusitako eta berriak diren hainbat kontzeptu landuko ditugu, hala nola: • Bestelako kulturen ezagutza (Bolivia) eta besteekiko errespetua izatearen garrantzia, aniztasuna aberasgarria da. • Egunero, landa-inguruetako emakume nekazariek egiten duten lanaren garrantzia baloratzea. • Abeltzain eta nekazarien lan duinaren garrantzia elikadura eta ingurugiroaren babesean. • Eragin sozial eta ekologikoak kontuan hartzen ez duen hazkunde eta garapen ekonomikoaren aurrean ezkor agertzea eta herri aberastuetako bizimoduak sortzen dituen eraginez jabetzea. • Nekazari txikienganako jazarpena eta horrek sorrarazten dituen migrazio mugimenduak. • Elkartasuna, lankidetza eta giza eskubideen bermatzea garapen tresna moduan. • Elikadura subiranotasuna, pobrezia eta gosetearen aurkako alternatiba moduan.Helburua: • Herriko jendeaz eta nekazariei buruzko estereotipoak baztertu. • Lehenengo sektoreak eta landa inguruek duten balioaz ohartu. • Hiri eta herrien arteko zubiak eraiki. • Inguruko eta beste herrialdeetako nekazarien bizimoduak ezagutu. • Nekazal ezagutzekin eta kultura herrikoiaren aberastasunarekin gozatu. • Euskararen erabilera sustatu. Etzazu mundua jan! 48
    • Materialak: • Silvano Nekazari Boliviarraren joko edo karpeta pedagokikoa. • Margoak, kola, kartulina… • Internet konexioa duen ordenagailua.Garapena: 1. Jarduera honek bi zati izango ditu, Euskal Herriko laborari txikiak eta Boliviakoak ezagutzen saiatuko gara eta harritzekoa da, baina zenbat gauza dituzten amankomunean! Inguruan ditugunak ezagutzeko euskara erabiliko dugu, alegia, euskaldunok dugun komunikatzeko tresna. Bolivia urruti samar dagoenez, Silvano Boliviar nekazari txikiak kontatuko dizkigun pasarteen bidez egingo dugu (karpeta pedagogikoa begiratu). 2. Jarduera hau, ikerketa lan bezala aurkeztuko zaie ikasleei, badira nekazaritzarekin oso lotuta dauden abesti, esaera zahar eta pasarteak. Taldeka (edo banaka) inguruetako baserritarren laguntzarekin, hauek biltzen joango dira. Biltzen duten informazio guztia fitxetan antolatuko dute, horrela guztion artean lortu dituzten ezagutzak eskola ortuan aplikatzeko eskura egongo dira! Hauek jadanik eginda dauden fitxekin batera gorde edo zuen baratze koadernoan artxibatu. Etzazu mundua jan! 49
    • a. Ikasleek osatuko duten fitxa baten eredua(hau adibide soila da): Non jasoa?:…………………... (Baserriaren edo informazioa eman duen pertsonaren argazkia) Nork emanda?..................... Jasotako esaera zaharra, abestia, pasartea: 1. “Pazko euria, urte guztiko ogia” 2. “Orri-irtete, arto-ereite; orri-legorte, arbi-ereite; orri-erorte, gari-ereite” Esanahia: 1. Pazko garaian hotza eta euria bukatzen ez badira ere, lasai! Hori uztararko ona izango baita. 2. Artoa, garia eta arbiak ereiteko garaia azaltzen du bertso honek: artoa zuhaitzetako ostoak ateratzen direnean landatuko da, udaberri hasieran alegia. Arbiak aldiz, hostoak lehortzen direnean, uda bukaeran edo udazken hasieran. Azkenik garia zuhaitzak biluzten direnean landatuko dugu, udazken bukaeran. Non jasoa?:…………………... (Baserriaren edo informazioa eman duen pertsonaren argazkia) Nork emanda?..................... Jasotako esaera zaharra, abestia, pasartea: 1. “Azak eta porruak, eroan ditu neguak” Esanahia: 1.- Azak eta porruak neguko barazkiak direla azaltzen digu esaera zahar honek. Non jasoa?:…………………... (Baserriaren edo informazioa eman duen pertsonaren argazkia) Nork emanda?..................... Jasotako esaera zaharra, abestia, pasartea: 1.- ................................................................. Esanahia: 1.- .................................................................3. Interneten web-orri interesgarriak daude Euskal Herriko pertsona askoren bizipenak euskeraz jasotzen dituztenak. Baserriari buruzko eta baserritarren hitzak ordenagailuan entzun eta ikusi nahi badituzue, sar zaitezte Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea biltzen dituen web-orri interesgarri honetan: www.ahotsak.com . Bertan baserriari eta honi lotutako ohiturei buruzko informazio ugari aurkituko duzue!4. Azkenik eta posible baldin bada, eskolarekin egun osoko bisita egin dezakezue inguruan duzuen laborari baten baserrira. Etzazu mundua jan! 50
    • 5. Bolivia ezagutzen: Orain ere, nekazaritza eta nekazarien garrantzia aztertuko dugu, baina nekazari Boliviar baten ikuspuntutik. Horretarako Silvano nekazariaren jokoa edo karpeta pedagokikoa erabiliko dugu. Silvano txikiak hemengo neska-mutilei zenbait ipuin kontatuko dizkie: kontakizunok, Boliviako Altiplanoan dauden nekazariei buruzko istorioak eta MGA (VSF) elkarteak haiekin egiten duen lana azaltzen dute. a. Materialeen deskribapena: • 14 irudi trokelatu eta horiei dagozkien euskarriak. • Irudiak jartzeko 2 oinarri. • 14 gutunazal. • Ipuinak eta jarduera ezberdinak proposatzen dituzten14 fitxa (7.3 eranskinean). b. Prestakuntza: • Gutunazalak zenbakitu (batetik hamalaura) eta bakoitzean dagokion testu-fitxa eta irudia gorde (irudiarekin batera, horri dagokion euskarria). • Egiaztatu gutunazalaren zenbakiak pasarte eta irudiarekin bat egiten duela. Gutunazalak itxi. • Gure proposamena, ekintza hau 14 egunez jarraian burutzea da. Halaber, posible da sesio labur batean edo bitan lantzea. • Egunero, klaseko 5-10 minutu joko horretarako gordeko ditugu. Sesioak honela antolatuko dira: - Irudiak jartzeko erabiliko ditugun bi orri-oinarriak, klasearen bazter batean gorde dezakegun mahai batean jarriko ditugu. - Lehenengo gutunazala ireki eta irudiari erreparatuko diogu: euskarrian jarri eta bi orri- oinarrietan ipiniko dugu. - Testu-pasartea ozen irakurriko dugu. - Jarraian, irakurritako pasarteari buruzko iruzkina egingo da, denek ondo ulertu dutela ziurtatzeko. - Interesgarria izan daiteke informazio osagarria eramatea: mapak, argazkiak...Bide batez, umeen bizitzak Silvanoren bizitzarekin erkatu daitezke, Silvanoren bizimodua irudikatzeko (fitxa bakoitzean, jarduera ezberdinak proposatzen dizkizuegu). - Hurrengo egunean, bigarren gutunazala irekiko dugu; eta ,horrela, kontakizuna amaitu arte. Gutun azalak ireki ahala, oinarrian gero eta irudi gehiago egongo dira, mahaian ganbela moduko paisaia bat osatu arte. - Paisaia hura umeek margoturiko marrazki eta irudiez horni daiteke, baita hareaz, harriz, kortxoz eta erraz lor daitezkeen materialez ere. - Nagusiek Silvanoren bizitzan oinarrituz, kapitulu berriak idatz ditzakete.Oharra: Silvanoren jokoa garatzean proposaturiko jarduerak baratze-koadernoan bil daitezke. Etzazu mundua jan! 51
    • 6. BIBLIOGRAFIA• El huerto escolar como laboratorio vivo: manual de prácticas Autoreak, Francisco Díaz Vargas... [et al.]. Area de Medio Ambiente, Cabildo de Tenerife, D.L. 1999• Egin dezagun ortu bat! Eskola ortu ekologikorako gidaliburu praktikoa Autoreak: J.M. CANTERO Y J.M. GUTIERREZ. Bilbo.2004• Gure baratza: kontsulta fitxak, Nuestro huerto: fichas de consulta Autoreak, INGURUNE NATURALAREN ANTOLAMENDU ETA IKERKETAKO ZUZENDARITZA EAEren administrazioa, Bilbo, 2006• Eskola baratza: ingurugiro jarduerak: Euskal Autonomia Erkidegoaren Administrazioa Lurralde Antolamendu, Etxebizitza eta Ingurugiro Saila. CEIDAren (Ingurugiroarekiko Irakasbideen Hezkuntza eta Ikerketarako Ikastegia) ZUZENDARITZA ETA KOORDINAZIOA EAEren administrazioa, Bilbo, 1998• El huerto ecológico escolar y familiar: método Gaspar Caballero de Segovia Autoreak, Gaspar Caballero de Segovia Sánchez, Tomás Martínez Miró. Palma de Mallorca: AFAE: Prensa Universitaria, 1999• EHAA: 175/2007 DEKRETUA, urriaren 16koa, Euskal Autonomia Erkidegoko Oinarrizko Hezkuntzaren curriculuma sortu eta ezartzekoa. N.º 218 ZK. Vitoria.Gasteiz, 2007• Introducción a la crisis alimentaria Global Autoreak, Grain, Entrepueblos, “No te mengis el món”: Xarxa de consum solidari, Observatori del Deute en la Globalitzaó, Veterinaris Sense frontiers (VSF). Bartzelona, 2008• Las mujeres Alimentan al mundo. Hainbat autore. Entrepueblos. Barcelona 2009• Elikadura Subiranotasuna Eraikitzen. Hainbat autore. Mugarik Gabeko albaitariak (VSF). Sestao 2010• Hizpideak 4.Zk Gazte Baserritarrak: EAEko nekazari eta abeltzain gazteen egoera sozioekonimikoa Euskadiko Gazteriaren Kontseilua (EGK). Bilbo 2010 Etzazu mundua jan! 52
    • 7. ERANSKINAK7.1 “LUR LEHORREKO ARRANTZALEAK” Ecuadoren paraje ederrik egon bazegoen, Multina zionalak etengabe zabalt zenhura Guayaseko mangladia zen. Kanpotar gutxi zituen ustiategi berriak mangladiko zonaldehurbiltzen ziren bertara, baina ezagutzeko aukera ezberdinetan eta, aldi berean, etengabe itxi. Izanizan zuten guztiek gauza bera esaten dute: ere, ganba ustiategiek arin agortzen zituztenkostalde hura paradisua zirudien eta Posorja herria inguruko arrain guztiak, zeren eta ganbei jatenbere altxorra. Bertako biztanleak arrantzaleak emateko arrain asko behar baitziren. Horrelaziren, itsasoak eskaintzen zituen itsaski eta arrain poliki-poliki ekosistema horietan zeudenugariak salduz bizi ziren…Posorjatarrak goizean animaliak desagertarazten zituzten eta horigoiz jaiki, itsasoratu, arraina garbitu saldu eta gutxi balitz bezala, uretara isuritako produktusareak konpontzen zituzten. Dudarik gabe, lan kimikoez, ekosistemak kutxatzen zituzten. Haugogorra zen, baina aldi berean duina. horrela izanda, beste toki berri batera eramaten zuten ustiategia. Arratzaleak ziren Mariaren gurasoak ere, etaarrantzaleak haren aitona-amonak, osaba-izebak Mariak, nahiz eta estrategia maltzur honeneta lehengusu-lehengusin zaharrenak ere bai. berri izan, ez zuen ezer egiten, begiak itxiMaria hondartzan igeri egitea eta mangaldien eta beste alde batera begiratzen zuen. Behinartean eguzkia hartzea maite zuen gehien. Bere batean, Ecuadorreko politikari eta enpresa-buruherria eta ohiturak maite zituen. Hala ere, bere garrantzitsuenekin batzartu zen. Guayasekogurasoak hirira bidali zuten, bertako eskolan kostaldean ganba ustiategi bat esartzerarengoi-mailako ikasketak burutu zitzan. Horretarako truke, diru mordoa eskaini zien haiei guztiei.arrantzatuz lortzen zuten dirua aurreztu zuten. Mandatariek beraz, dirua hartu, baiezkoa eman eta begiak itxi zituzten. Horrela, inork ez zion Hasieran, hirira heldu berri zenean, Maria beti erreparatu ustiategiak eragin zituen kalteei; inorkibiltzen zen herriminaz. Udaro bere herritxoara ez zuen salatu mangaldien desagerpena; inor ezitzultzeko irrikitan egoten zen. Denbora aurrera zuen ezer esan lan-baldintza ankerretan laneanjoan ahala ordea, unibertsitatera heldu zenean, ziharduten herritarren egoerari buruz.Mariak guztiz galdu zuen bere herriarekiko zuenlotura hori. Nahiago zuen hiriko bizimodu azkar eta Baina bizitzak ezustekoak ematen ditu etazaratatsua. Are gehiago! Bere jatorri arrantzaleaz Mariak ere berea jaso zuen: Inoiz ahaztuko ezlotsatu ere egiten zen eta, jada, ez zuen inoiz bere duen egun batean bere lehengusuaren eskutizfamiliaz eta jaioterriaz hitzegiten. bat heldu zitzaion. Gutunazala ireki eta ez zuen paperik ikusi, ez letrarik, ezta sinadurarik Karrera bukatzean, Mariak Europan lan egiteko ere. Soilik argazki bat. Maria argazkiari begirabeka bat lortu zuen, ganbak inportatzen dituen geratu zen, hasieran urruntasunez, ez baitzuenmultinazional baten bulegoan hain zuzen ere. argazkiko toki hori esagutu. Minutuak aurreraBeka amaitzean enpresa horretan bertan joan ahala, ordea lotsaren lotsaz begiak lausotulanpostu bat eskaini zioten eta Maria pozaren zitzaizkion: ikusten ari zen kostalde antzu etapozez onartu zuen. Azkar ohitu zen Europako landarerik gabeko hura bere herria izandakoarenbizimodura, soldata bikaina zuen eta neurri gabe argazkia zen.erostea maite zuen. Mariak berak ahalbidetu zuen ustiategi baten Enpresan ordu asko ematen zituen. Gainera esarpena Posorjan. Honek bere familia etanagusiak bera asko estimatzen zuen enpresarako arrantzaleen bizimodua deusestu zuen, hortazoso baliagarria baitzen. Bere eginbeharra ganben jendea ustiategian lanean hasi zen. Denboranegozioa zabaldu eta enpresak zituen irabaziak aurrera joan ahala ganben ekoizpena eten etagehitzea zen. Mariak osos argi zuen: edozerren ustiategia itxi zuten. Orain, Posorjan herritargainetik irabaziak zeuden eta diru truk edozer gauza gehienak langabezian daude eta jaten ematenegiteko prest zegoen −hori lortzeko, giza eskubideak zien itsaso eta kostaldea deusestuta. Herria hilzein natura zapaldu behar bazituen ere−. egin da. Etzazu mundua jan! 53
    • 7.2 “NEGUTEGI AZPIKO ARIMAK” Goizeko bostak dira, Nyéléni altxatzeko ordua. Beste batzuk, ordea, presan lanean hasi ziren.Egunero, barazkiak jasotzera joaten da. Goizeko Imagina dezakezuenez, Oblingué herriak berelehen orduak atsegin ditu berak, baina gero betiko izaera galdu zuen: jada ez zen merkaturikjasanezina da negutegian metatzen den beroa. igande goizetan eta nekazaririk ez zegoenezNyélénik plastiko azpian egiten du lan. Hala ere, –ezta lantzeko lurrik ere−, jakiak eskasak etabeti ez da horrela izan. garestiegiak ziren. Obinguéra bi gauza heldu ziren batera: urtegia eta gosetea. Aspaldi, Nyéléni bere herrixkako nekazarihoberena zen. Bere gurasoengandik jasotako Aspaldi heldu zen Nyéléni El Ejidora, Espainiakolurrak ablileziaz lantzen zituen eta igandero hegoaldean dagoen herrixkara. Bere jaioterrikoObinguéko merkaturantz habiatzen zen, bere lagun batek Europan nekazaritza oparoa zelabarazkiak saldu eta berak ekoizten ez zituen eta mila aukera zeudela esan zion. Beraz, berejakiak erostera. Nyélénik doai berezia zuen lagunaren hitzak jarraituz, geratzen zitzaionnekazaritzarako, ama lurra sentitzen zuen eta diru apurra batu eta Europarako bidaia hasiorekan bizi zen inguruarekin; horrexegatik, zuen. Baina lagunak ez zion dena aitortu, ezbarazkirik goxoenak bere ortuan hazitakoak zion esan bidea ezustekoz eta sufrimenduzzirela uste zuen jendeak. josia zegoenik. Nork imajinatu basamortua zeharkatzean pairatutako gosete eta egarria? Egun batean Obinguéko alkateak, Nonbeko Nork ohartarazi bidean topatutako lapurretaz?andreak, herriko biztanle guztiak deitu zituen Nork jakin berarekin zihoazen zazpi lagunplazara. Gauza garrantzitsua zuen herritarrei Gibraltarreko itasartean hilko zirela? Azkenean,kontatzeko: atzerriko enpresa batek urtegi etsipenak eta tristurak jota heldu zen Espainiakomoderno eta erraldoia eraikitzeko asmoa zuen, kostaldera. Bera izan zen bizirik heltzea lortuherritik oso gertu. Hain harrigarria izan zen zuen bakarra.berria, non guztiengan izan baitzuen eragina:batzuk zeharo poztu ziren, obretan lan egin eta Orain Nyéléni bakarrik dago. Afrika utzi etadirua irabazteko aukera izango zuten-eta; beste azkenean Europan dago, baina bere egoerabatzuk, aldiz, ez zuten hain argi ikusten, haien ez da hobetu: ez du paperik; ezin du lan duinikartean, Nyéléni eta beste nekazari batzuk zeuden. topatu; hori bai, beste askok bezala, lan baldintzaAzken hauek proiektu moderno horren ondorioen eskasetan plastiko baten azpian dihardu, elbeldur ziren. Beldur, zer dela eta beldur? Bada, Ejidoko enpresa haundi baten negutegietan.urtegia egiten bazuten,haiek lantzen zituzten Orain ere nekazaria da, baina nekazal-enpresakolurrak urpean geratzeko arriskuaren beldur. morroia, ekoizten dituen barazkiak ez dira lurrean hazten. Gainera, pozoi ugari bota behar zaie Nekazarien elkarteko kideak, Nyéléni buru eta ez dute zaporerik. Hau izango al jaioterrikozutela, atzerriko enpresako nagusiarekin hitz lagunak aipaturiko Europar nekazaritza oparoa?egitera joan ziren, haien lurrak defendatzekoasmoz. Baina alferrik izan zen. Ez zuten ezer El Ejidon Europak jaten dituen barazki gehienaklortu: lurrekin zer egingo zuten aspaldi erabakita ekoizten dira. Hala ere, nekazariek ez dituzteomen zuten. Horrela, enpresa-buruak gobernuak euren barazkiak bertoko merkatuan saldu, zerensinatutako paper batzuk erakutsi zizkien. eta milaka kilometrora dauden herrialdeetakoPaper hauen arabera, enpresa bera zen landa saltoki haundietara bidaltzen baitira. El Ejidokoguztien jabe bakarra, eta lurrak betiko ur azpian negutegietan etorkin askok egiten du lan, soldataitotzeko asmo tinkoa zuen. Esan eta egin! Handik eta lan baldintza eskasen truke. El Ejidokoegun gutxitara, poliziak, enpresaren aginduak nekazaritza ez dago lurrari lotuta. El Ejidokojarraituz, nekazariak euren lurretatik kanporatu nekazari txikiek, Nyélénik bezala, beraien lurrazituen, herrian ordura arte ezagutzen ez zuten aspaldi utzi zuten.bortizkeria eta indarkeria erabiliz. Ikararen ikaraz,nekazari askok Obinguétik ihes egin zuten. Etzazu mundua jan! 54
    • 7.3 SILVANO, NEKAZARI BOLIVIARRAREN FITXAK: Etzazu mundua jan! 55
    • 1. Fitxa SILVANO Nire izena Silvano Martínez Vázquez da. Hamar urte dauzkat eta Boliviako Altiplanoko herrixka batean bizi naiz. Bolivia itsasos haraindi dagoen herrialdea da, Ameriketan. Gure herrialdea eta zuona ezberdinak dira oso: gurean ez dago itsasorik, baina mendi garaienen gailurretan itsasoa bezain zabalak diren lakuak daude. Hain da menditsua, tontorretan bizi garela ematen du. Gurean, gauza gutxirekin bizitzen ohituak gaude. Nire herriko etxeek ez dute elektrizitaterik, eta gauez petroleo- kriseiluak pizten ditugu. Kotxe gutxi batzuk baino ez daude, eta ez dugu bideokonsolarik, jostailu elektrikorik, segapotorik ezta ordenagailurik ere. Herriko umeoi kalean eta larretan zehar jolastea gustatzen zaigu; eta holaxe ibiltzen gara ia egunero.Ideia nagusia:Protagonista eta bere herrialdea ezagutu (Silvano eta Bolivia).Proposatutako ekintzak:• Ikasgelako umeek, Silvanoren deskripzioa oinarri hartuta, antzekoa sor dezatela (euren herrialdea, herria, jolasteko era, jokuak). Ondoren, ume boliviarrarenarekin alderatzeko.• Mapamundian Bolivia kokatu edo kartoizko herrixkaren ondoan Boliviako mapa jar dezatela.• Euskal Herriko umeek duten jolasteko eraren inguruko hausnarketa egin (bideojokuak, telebista, ordenagailua...) eta kalean jolasten zenbat denbora ematen duten galdetu. Bolivian olgetan ibiltzeko duten moduarekin alderatu. Lehen nola jolasten ginen eta oraindik ere herrialde askotan nola egiten duten inguruko hausnarketa egin. Silvano. 1
    • 2. Fitxa PETRONA Emakume hau gure ama da. Petrona Vázquez du izena.Bitxia iruditzen bazaizue ere, bera eta herriko beste emakume gehienak ez dira sekula kapela eta pontxo barik ateratzen etxetik. Horrela, burua babestu eta ez dira hotz izaten. Ama etxea gobernatu, goizean goiz jaiki, egurretan joan eta ordu luzez dihardu lanean. Etxean ama, arreba Dulcita, bikiak eta bostok bizi gara. Bikiak bihurriak dira oso, beti olgetan ibiltzen dira eta ezkutaketan jolasten dira. Gauzak behin eta berriro errepikatu behar dizkiegu kasu egin dezaten: “Batu arropa! Garbitu hortzak!”. Gure aita oso jatorra da, baina gutxitan ikusten dugu elkar. Lanera urrutira joan behar izan zuen, gure lurrak ezer gutxi ematen duelako, ia jateko beste ere ez. Enpresa handi baten lurretan jornalari dabil. Lur haietan fruta tropikalak hazi eta Europara esportatzen dituzte. Lan gogorra egiten du, ordu asko ematen ditu bertan, baina oso diru gutxi irabazten du; hala ere, diru apur hori etxera bidaltzen digu beti.Ideia nagusia:• Emakumeen lana oso gogorra da eta ez da aintzat hartzen.• Etorkinek ez dute nahi dutelako bidaiatzen, beste irtenbiderik ez dutelako baizik.• Etorkinek gogor dihardute lanean, haien familiengandik urrun, etxera dirua bidali ahal izateko.Proposatutako ekintzak, ondoko ideia hauen inguruko hausnarketa:• Emakumearen lana etxean: zeintzuk dira etxeko lanak? Nork egiten ditu? Seme-alabek gurasoei laguntzen al diete ?• Txirotasunak emigratzera bultzatzen du. Herritik hiri zein beste herrialdeetara. Askotan, guztia abandonatu eta bizia bera ere arriskuan jarriz.• Umeei galdetu etorkinik ezagutzen duten. Horrela balitz, nola eta zergatik emigratu zuten itaundu. Silvano. 2
    • 3. Fitxa LAMAK ETA ARDIAK Etxean lama eta ardi talde txikia dugu. Lamak Amerikako zonalde honetan bakarrik bizi diren animalia barregarriak dira. Ederto asko egokitzen dira hotzetan eta haragia eta artilea ematen digute. Zama eroateko ere balio dute, astoak izango balira bezala. Nik artaldea belarretan eramatea oso gustuko dut. Animalia guztien izenak ezagutzen ditut: “Penka”, “Blanquita”,“Rolina”, “Caloche”… Hori bai! Lamak haserretuz gero, oso burugogorrak dira; horrelakoetan, serio jarri eta errieta egin behar izaten diet, kasu egin diezadaten.Ideia nagusia:• Abeltzaintza eta nekazaritza oinarrizkoak dira laborarien bizitzetan. Munduan milaka eta milaka pertsona lurrak ematen dienari esker bizi dira.• Zentzuzko ustiaketak gosetea ekidin dezake.• Nekazaritzarako lurzailek, abeltzaintzak eta arrantzak munduko biztanle guztiontzat beste janari ekoitzi dezakete. Arazoa ekoizpen-baliabideen banaketa bidegabean datza (lur emankorrak, ura, animaliak, haziak, teknologia, maileguak…).Proposatutako ekintzak:• Lamen inguruko informazioa bilatu: zertarako balio duten... Bertoko abelburuekin alderatu.• Umeei galdetu abeltzainik ezagutzen duten eta zer-nolako etekinak jasotzen dituzten. Euskal Herriko baldintzetara ondoen egokitzen diren arraza autoktonoen inguruko informazioa bilatu.• Inguruko abere-ustiaketaren bat bisitatu (posible balitz). Silvano. 3
    • 4. Fitxa LARREAK Mendiotan hotz handia dago eta apenas euririk ez; beraz, lamek eta ardiek jaten duten belarra eskasa da, haztea asko kostatzen baitzaio. Horrexegatik, egunero, gero eta urrunago joan beharra daukat, animaliek jan ditzaketen larre berrien bila. Egun batzuetan joan-etorrian lau ordu eman behar izaten ditut. Txikitan, ordea, larre eta belar ugari zuen finka handi batean bizi ginen. Sasoi hartan, nire aitak lurra landu eta ortua zaintzen zuen; lamak ere bere zaintzapean ibiltzen ziren eta ni eskolara joaten nintzen, zuek guztiok bezala. Aita ez dagoenetik, aldiz, goizean goiz altxatu eta animaliak bazkatzera eraman behar izaten ditut.Ideia nagusia:• Nekazari txiroak lurrik txarretan bizi dira. Lur emankorrenak, aldiz, enpresa erraldoiek erosten dituzte, maila handian ekoitzi eta esportatzeko asmoz. Beraz, elikagai horiek ez dira herrialdean bertan gose direnen ahoetara inoiz heltzen.• Abeltzaintzak eta nekazaritzak landa-guneetan bizitzeko aukera ematen dute, baldin eta lur aberatsa, ura eta animalientzako bazka lurra lantzen dutenen esku baldin badaude.Proposatutako ekintzak. Ondoko gaien inguruko hausnarketa egin:• Abeltzaintza estensiboak baliabideen aprobetxamendu egokiagoa egiten du.• Baserritar xumeen nekazaritza da tokian tokiko biztanleentzat eta merkatuetarako elikagaiak ekoizten dituena.• Abeltzaintza eta nekazaritza intentsiboek inbertsio handiegiak eskatzen dituzte (ongarriak, pentsua, eraikinak) eta, gainera, kutsagarriagoa da (hondakinak, gasoleoa…).• Abeltzaintza eta nekazaritza ekologikoak aukera egokiena izan daitezke. Horrela, larreen egoera eta abelburuen gobernatze era hobe daiteke.• Umeen lanari buruzko hausnarketa egin.• Imajinatu gurasoek kanpora atzerrira joan behar duten egoerak. Silvano. 4
    • 5. Fitxa MERKATUA Niretzat ostiralak dira asteko egunik dibertigarrienak. Herrian merkatu eguna dugu ostiraletan eta amarekin batera, hara joaten gara, animaliaren bat, esnea eta haragia saltzeko asmoz. Irabazitako diruarekin patatak, artoa eta, noizean behin, hotzik ez izateko jertsei potoloren bat ere eros ditzakegu. Bertan postu asko daude. Emakume eta gizonak salerosketetan, berriketan eta barreka ibiltzen dira. Batzuetan, elkarri oihukatu eta, prezioa dela eta, eztabaidatu egiten dute, baina, azkenean, kontua adostu eta elkarri eskua emanez ixten dute tratua. Merkatuan herriko beste neska-mutiko guztiekin elkartu eta olgetan ibiltzen gara egun osoan zehar. Gauean, etxeratzean, neka-neka eginda, oso goiz oheratzen naiz.Ideia nagusia:• Merkatu eta denda lokalen garrantzia.• Hipermerkatuen eragin kaltegarriak komertzio lokalean, ekoizle txikiengan eta ingurugiroan.Proposatutako ekintzak. Ondorengo gaien inguruko hausnarketa egin:• Herriko merkatuan eta dendetan erosteak aberastasuna sortzen du.• Hipermerkatuek merkeago saltzen dutenez, dendak ixtera behartzen dituzte.• Batzuetan, herrialde txirotuetako nekazariei elikagaiak merke-merke erosten dizkiete.• Hipermerkatuek elikagaiak oso urrutitik ekartzen dituzte. Garraioan erregai asko kontsumitu, bilduki asko ekarri eta ez dira hain gozoak.• Herriko merkatura joan eta galdetu saltzaileari haien produktuen jatorria zein den. Hausnarketa: zein bide egiten dute gure elikagaiek eta zenbat erregai gastatzen da horretan?• Tokian tokiko produktuak alperrik galtzen dira, jendeak ez dituelako erosten. Silvano. 5
    • 6. Fitxa ANIMALIA ARGAL ETA GAIXOA Batzuetan nire ardiak gaixotu egiten dira, janari, ur eta zaintza faltagatik. Gure animaliak garau on eta belar freskoz hazi, eta, gainera, lurrak landuko bagenitu, ondo bizi ahalko ginateke. Baina hiritik eta beste herrialde batzuetatik etortzen den jendeak lur emankorrenetatik botatzen gaitu. Gero, haiek lur emankor horiek makinariarekin eta ongarri kimikoekin lantzen dituzte eta uztak atzerrira esportatzen dituzte: kafea; azukrea; kotxeetarako gasolina; edota haien abelburuak gehiegi gizentzeko guk faltan dugun garaua. Mendietara alde egin behar izaten dugu. Bertan larrek eskasak dira, animaliak ez dira loditzen, lurrak antzuak dira... Horrexegatik, nire aita urrutira lanera joan behar izan zuen: bizimodua ateratzeko.Ideia nagusia:• Baliabideak eskuratzeko ezintasunak nekazal produkzioa murrizten du.• Batzuetan, nekazariak bortizki desjabetu edo lurrak merke-merke saltzera behartzen dituzte.Proposatutako ekintzak. Hausnarketarako gaiak:• Munduan ematen den lur eta aberastasunaren bidegabeko banaketa.• Baliabideak eskuratzeko ahalmena oinarrizkoa da, ekoizpen eta garapenerako.• Esportaziorako monolaborantzak, landa-guneetako txirotasun iturri.• Baserritarren halabeharrezko emigrazioa, bizitza hobea lortu aldera.• Umeei galdetu zer egin dezaketen bidegabekeria horiei aurre egiteko. Silvano. 6
    • 7. Fitxa AMAIA Behin batean, urrutiko herri batetik emakume bat heldu zen. Hain zegoen urrun bere herrialdea, beste kontinente batean zegoen! Amaia du izena eta baserritarra eta albaitaria da bera. Soinean beti eramaten du jertse potolo bat eta artilezko txanoa, hotzik ez izateko.Bera dioenez, Euskal Herrian hotz dago, baina ez Bolivian beste, mendiak ez baitira hain altuak. Nire ustez, bera ez da hemengo hotz honetara egokitu... Hurak asko ikasi du gugandik, eta bere herrira itzulitakoan, herrialde aberatsetako ohitura batzuk aldatu beharko dituztela konbentzitzeko asmoa du. Txirotasunaren arrazoia gero eta gehiago nahi duen jendearengan dagoela konturatu da. Bere herrialdean, jada, ez dutenez lantzeko lur, ezta metalak lortzeko meategi gehiagorik, gurera etortzen dira. Hona heltzean, gure lurretatik desjabetzen gaituzte, han saltzeko gauza gehiago eta gehiago eramateko. Berak esan digunez, etxera itzultzean, eskola eta ikastoletako ume guztiei mezu argi bat eramango die: ez ditzatela behar ez dituzten horrenbeste gauza eros, horiek gurea bezalako herrialdeetan ekoizten baitira sarri.Ideia nagusia:• Kooperatzaileen lana ez da bakarrik herrialde txiro eta urrunetako jendea laguntzea; gauzak aldatzea gure esku dagoela ere azaltzen saiatzen dira; aldaketa horiek hemendik bertotik egin ditzakegula.• Txirotasunaren arrazoietariko bat, Lehen Munduan dugun kontsumo gehiegikeriagatik ematen da. Kontsumo horrek lehengaien eskaria edo beharra dakar. Eta lehengai horiek herrialde txirotuetatik ekartzen ditugu.• Guk ere txirotasuna ekiditeko zerbait egin dezakegu: tentuz kontsumituz eta jakiak erostean bertokoak, garaikoak eta ahal bada produktu ekologikoak erosiz. Horrela ere, gure baserritarren bizimodua eta gure landa ingurunea zainduko dugu.Proposatutako ekintzak. Hausnarketarako gaiak:• Gertuko jendeak herrialde txirotuetara egindako bidaiak komentatu (Cancún, Errepublika Dominikarra, Egipto…).• GKE ezberdinen inguruko lanari buruz hitz egin: zer dira? Zertan aritzen dira?• Aparatu elektronikoen kontsumoari buruz hitz egin (sakelekoak, iPod-ak, bideokontsolak, mp3-ak…) edota herrialde txirotuetan egindako arropari buruz. Herrialde ekoizleetako biztanleengan duen eraginez hausnarketa egin.• Eskolako beste kideak sentsibilizatzeko ekintzaren bat proposatu (antzerkia, erakusketa, hormirudiak…), hausnarketarako gaiak fitxetan agertzen direnak izanik: kontsumismoa; monolaborantza; nekazarien desjabetzeak; inmigrazioa; herrialde txirotuetan. Silvano. 7
    • 8. Fitxa KANPIN-DENDA Amaiak gure herrian lan egiteko lokal bat eskatu digu. Auzokide guztion artean, kanpin- denda erraldoi bat eraiki dugu, gure bilerak egiteko. Hasiera batean, uste genuen bera aberatsa zela eta animalia osasuntsu eta lur emankorrak erosteko diru asko emango zigula. Baina Amaiak ez zigun ez dirurik ezta janaririk ekarri. Bere esanetan, guk elkartu eta kooperatibak sortzeko ahalmena dugu. Era berean, alkatearekin hitz egin eta gure lurrak berreskuratzeko salaketa egin genezakeela esan zigun. Horrela, lurrak berreskuratzean, animaliak bazkatzeko eta lantzeko erabil genitzakeen. Horrezaz gain, dendan ikastaro ugari ematen ditugu eta abereak zaintzeko eta lurra lantzen ikasteko praktikak egiten ditugu. Batzuetan, Amaia dugu hizlari, beste batzuetan, aldiz, bertoko albaitari eta nekazariek hitz egiten digute. Orduan, errazagoa egiten zaigu, haiek gure moduan hitz egiten dutelako eta Boliviakoak izatean, gure herrialdea oso ondo ezagutzen dute.Ideia nagusiak:• Kooperazioa ez da soilik dirua, jakiak edota ikastaro teknikoak ematea.• Bertokoen parte-hartzea indartze aldera, bilerak edota bertoko teknikarien eta nekazarien inplikazioa eska dezakegu.• Pertsonen eskubideen aldeko jendearen batasunak, donatiboek baino askoz gehiago lor dezake.Proposatutako ekintzak. Hausnarketarako gaiak:• Karitatea eta herrialde txirotuei dirua bidaltzearen inguruko hausnarketa: donatiboak emateak eta janaria bialtzeak ez du ezertarako balio, baldin eta tokian bertan ez bada aberastasunik sustatzen. Aberastasun lokalak bertan ekoiztea eta bizitza duina lortzea ekarriko du. Gogoratu honako esaldi hau: “Ez eidazu arrainik eman, arrantzan irakats eidazu”.• Haien garapen-bidean gutxiagotuak diren pertsonen inguruko hausnarketa: pobrezian bizi den jendea ez da eskalea. Haiek behar duten gauza bakarra aukera hobe bat da. Pobrezian bizi denaren egoera ez da zorigaiztoagatik gertatu, bidegabekeria eta aberastasunaren banaketa desorekatuagatik baino.• Batasunak indartzen gaitu. Kooperatiben sorrera banakakoen etekina baino handiagoa izan daiteke. Kooperatiben bitartez, gastuak, baliabideak eta komertzializazioa elkarlanean egiten da. Silvano. 8
    • 9. Fitxa OSASUNA ETA MEDIKAMENTUAK Amaiak beti esaten digu garrantzitsuena ez dela animaliak sendatzea, zaintzen ikastea baino. Bera maiz ibiltzen da herriko agureekin berbetan, antzina animaliak nola eta zerekin sendatzen zituzten jakin aldera. Antzina ez zegoen medikamenturik, baina animalia gaixoak ohiko erremedioekin osatzen zituzten. Amaiak gauza mordo bat irakatsi zigun eta, aldi berean, guk berari unibertsitatean ikasi ez zituen hainbat gauza irakatsi genizkion. Orain, ahal den orotan, ohiko sendabideak erabiltzen ditu, medikamentuak oso garestiak baitira. Horrez gain, ez da komeni medikamentuak gehigi erabiltzea. Nire lamei, niri bezalaxe, ez zaizkie txertoak bat ere gustatzen! Nekazaritza eta abeltzaintza ekologikoa antzinako erara egin daiteke, baina hobetzeko ikasi ditugun gauza berri guztiak uztartuz. Animaliei ez zaizkie gehiago produzitu dezaten medikamenturik eman behar. Era berean, ahal dugun heinean, ez ditugu landetan ongarri kimiko eta pozoiak botako. Benetan behar badituzte baino ez dizkiegu medikamentuak emango.Ideia nagusiak:• Abeltzaintza eta nekazaritza ekologikoak nekazal ekoizpenerako alternatiba osasuntsuak dira. Ekoizpen ekologikoak ez du produktu kimikoen erabilera sistematikorik egiten.• Bada nekazal munduari lotutako jakintza izugarri handi eta baliogarria. Pertsona nagusiek ezagutzen dute eta haiek dira transmisoreak. Tamalez, galtzen ari den jakintza da, gazteak landa-gunea uzten ari baitira.Proposatutako ekintzak:• Umeei galdetu senide nekazaririk/abeltzainik duten. Animaliek dituzten izurrite eta gaixotasunen inguruan ere galdetu.• Aiton-amonek nekazal munduari buruz kontatutakoaz galdetu.• Euskal Herriko nekazaritza eta abelzaintza ekologikoari buruz informazioa bilatu (interneten zein liburutegian).• Hausnarketa: “hobe prebenitzea sendatzea baino”. Silvano. 9
    • 10. Fitxa ARTALDEARENTZAKO BORDA Oraintxu arte, lamek eta ardiek kanpoan egiten zuten lo. Hori dela eta, gauez, eta batez ere neguan, hotz handia izaten zuten. Gainera, azeriek bildotsak jaten zituzten. Animaliak babesteko bordak eta oilotokiak eraiki behar genituen; baina, zoritxarrez, herriko familia batek ere ez zuen horretarako diru nahikorik. Orduan,herriko nekazariek ideia izugarri bat izan zuten: guztion artean, beharrezkoa zen dirua eskatu eta, auzolanean arituz, oilotoki eta bordak eraiki zituzten.Ideia nagusiak:• Irteerarik gabekoak diruditen arazoei irtenbide berritzaile eta bideragarriak aurkitu ahal dizkiegu.• Auzolanak elkartasuna sustatu, ahaleginak batu eta etekinak bikoizten ditu.Proposatutako ekintzak:• Auzoan, herrian, hirian, eskolan… eman den elkarlanen berri eman.• Elkarlaneko adibideak jar itzazue (futbol atea mugitu, talde kiroletan aritu…). Guztiok batera eta ahots ezberdinetan kanta ezazue abesti bat. Silvano. 10
    • 11. Fitxa PUTZUA Bordak eraiki eta gero, guztion ahaleginen batasunak dakartzan abantailez konturatu ginen, arazoei aurre egiterako orduan. Badaude sendi batek bakarrik egin ezin dituen gauzak; aldiz, guztion elkarkidetzaz, erraz konpon daitezke. Adibidez, animaliei lehorte sasoian edaten emateko putzu baten eraikuntza. Belarra lehortzen eta belar- metak egiten ere ikasi dugu. Prestatu eta gero abereei jaten emateko erabiltzen dugu, eguraldi txarra dagoenean animaliak ezin direlako landetara irten. Bordak, putzua eta belar-metak eraiki ditugunetik, lamak eta ardiak askoz indartsu eta lodiago daude, eta, ondorioz, esne gehiago ematen digute.Ideia nagusiak:• 10.fitxako berberak (“Artaldearentzako borda”).• Baliabideen eskuratzearen ideia berreskuratu: urik gabeko lurrak pobreak dira. Bertan ezin da landatu eta animaliek ezin dute bazkatu. Arazoa hauxe da: nekazariak lurzail lehorretara bidaliak izaten direla.Proposatutako ekintzak:• Uraren eta berorren aurrezpenari buruzko garrantziaz hitz egin.• Guztion artean, ura aurrezteko ideia-zerrenda egin.• Alderatu Bolivian eta beste herrialde batzuetan ura lortzeak eskatzen duen esfortzu handia hemengo errealitatearekin (emakume boliviar batek iturritik etxera egin beharreko bide luzea). Silvano. 11
    • 12. Fitxa GAZTAK Gure amak gaztak egiten ditu edan edo saldu ezin izan dugun esnearekin. Horrela, ez da alperrik galtzen eta den-dena aprobetxa dezakegu. Gaztatik ateratako gatzura txerrikumeei ematen diegu, ondo loditu daitezen. Gazta gozo-gozoa da eta, gainera, merkatuan saldu edota beste produktu batengatik truka dezakegu. Herri bakoitzak bere gazta mota berezia du; den-denak dira gozoak eta den-denak ezberdinak, ardiak arraza ezberdinetakoak baitira. Horrez gain, larre ezberdinetan jan eta gazta egiteko modua bera ere ezberdina izaten da. Gure gaztak salduz, laster, behar ditugun gauzak erosteko beste diru aurreztu ahal izango dugu. Akaso, zorte apur batekin, margozteko koloretako arkatz kutxa eta kuadernoa ere erosi ahal izando ditut!Ideia nagusiak:• Nekazal munduan ez da ezer alperrik galtzen. Ez dago soberakinik, den-dena aprobetxatzen baita.• Eskualde bakoitzeko produktuak ezberdinak dira. Herriko dendetan, tokian tokiko barietateen balioaz jabetu.• Maila handian eta modu industrialean ekoitzitako produktuen homogeneotasunaz hausnartu. Bildukiz gainezka, ehundaka edota milaka kilometrotara garraiatuak eta hipermerkatuetan salgai dauden horiek dira.Proposatutako ekintzak:• Umeei esan gurasoei eskatzeko egun batean zehar botako lituzketen bildukien bilketa egin dezatela, gero, klasera ekartzeko. Bestela, klasean bil ditzatela, aste betean zehar, haiek jolastokira ekarritako elikagaien bildukiak. Horren ostean, ondoko hauen inguruko hausnarketa egin: - Zenbat hondakin sortzen da etxean? - Jolas zein janariek dituzten bilduki guztien inguruan pentsatu. - Umeek beste toki batzuetan bizi diren senideen etxeetan jaten dutenari buruz hitz egin dezakete. - Itxura ezberdineko jaki ezberdinen argazkiak bilatu (adibidez, arto barietate ezberdinak) eta supermerkatukoa beti berdina dela egiaztatu, hau zergatik da horrela? Silvano. 12
    • 13. Fitxa OILOAK Kanpin-dendako bileretako batean, herritarrok zera erabaki genuen: herriko familiarik aberatsenari txita batzuk erosi eta sendi txiroenen artean banatzea. Hala ere, ez genizkien txitak inolako baldintzarik gabe oparitu, ezta pentsatu ere! Txitak hazi eta oilo bihurtzean, txitak izango zituzten; beraz, txita berri horietako batzuk herriko beste familia batzuei oparitu beharko zizkieten; eta, era berean, haiek gauza bera egin beharko zuten. Esan eta egin! Denbora gutxian, oiloak daude herriko ia etxe guztietan eta oiloek jarritako arrautzei esker, askoz hobeto elikatzen gara orain.Ideia nagusiak:• Kooperazioa: hasierako inbertsio txiki batekin eta amankomuneko helburu zehatzarekin, lorpenak bikoiztu egin daitezke familiek parte-hartze aktiboa eta lankidetzan aritzeko ahalegina eginez gero.• Abeltzaintza eta nekazaritza ekologikoa eta kontsumo lokala: gaur egun, sistema industrialean, oiloak kaiola txikietan sartuta bizi dira eta bertan jartzen dituzte arrautzak. Hala ere, aske bizi diren oiloen arrautzak kontsumi ditzakegu; horrela, herrikoren bati erosiko dizkiogu eta… askoz gozoagoak dira!Proposatutako ekintzak:• Talde lanean aritzeko jolasak proposatu, kooperazioa sustatze aldera.• Ikasgelara produktu ekologikoak ekarri (tomateak, arrautzak…), eta modu industrialean ekoiztutakoekin alderatu: bigarrenak, koloretsuagoak, disdiratsuagoak izaten dira, baina ez dira ekologikoak bezain usaintsu eta zaporetsuak. Silvano. 13
    • 14. Fitxa ESKOLA Orain badakigu elkarlanak bizitza errazten duela. Gure animaliak osasuntsuago daude eta gehiago ekoizten dute. Gure ahaleginaren ondorioz, gure lurra ere berreskuratu dugu. Gainera, enpresek ez gaituzte hemendik, gure lurretatik, botako, jendeak gero eta gehiago erosten duelako nekazari txiki eta komertzianteen produktuak, bai herrian, zein merkatuan. Azkenean, gure aita etxera itzuli da. Berriz ere, nekazari txiki bihurtu da, horixe baita gehien gustatzen zaiona. Gure amak esan dit, jada, ez dela beharrezkoa ni egun osoan zehar landan lanean aritzea. Bere ustez, eskolara itzuli beharko nintzateke, gauza gehiago ikas ditzadan… ni benetan poztu naiz! Agian, nagusitan, unibertsitatera joan eta nahi dudana ikasiko dut… baina, egia esan, gehien gustatuko litzaidakeena nekazari izaten jarraitzea da; gure gurasoak bezalaxe. Nagusitan, gu ezagutzera etor zaitezkete! Nire herrialdeak liluratuko zaituzte… Laister arte, lagunok!Ideia nagusiak:• Landa-gunean geratzea, gazteentzako aukera on bat izan daiteke, baita unibertsitatera helduko diren horientzat ere.• BUKAERAKO LANA. Edukien errepaso orokorra.Proposatutako ekintzak:• Taldean, ekintzaren balorazioa egin.• Ekintzak baratze-koadernoan islatu. Silvano. 14
    • 7.4 IRAKASLEENTZAKO BOLIVIARI BURUZKOINFORMAZIO OSAGARRIA(Silvanoren jarduera garatzeko): Karpetak Boliviako Altiplanoko eszenatokia alderatuko dute. Irakasleek kontestua hobetodakar. Horren helburua da ikasleek ume boliviar ezagutu eta ulertu aldera, Boliviako informaziobaten bizitza hobeto ulertzea, Silvanorena, hain orokorra eta MGA- en proiektuen ingurukoa erezuzen ere. Bide batez, beraien bizimoduarekin atxikitu dizuegu. Geografia: Boliviak 1.098.581 Km2 azalera du (gutxi gorabehera Euskal Herria baino 53 aldiz haundiagoa!). 9 milioi biztanle baino gehiago ditu (soilik Euskal Herriak baino 3 aldiz gehiago); horietatik %40 landa-gunean bizi da. Populazioaren bizi-itxaropena 60 urtekoa da (Euskal Herriak 80koa du). Dugun irudi ohikoena Andeetako Altiplanoko basamortu eta gailur elurtuak bada ere, azaleraren zati handi bat Amazonasen dago; bertan, klima tropikala da eta oihana da nagusi. Ekonomia: Ekonomia eta ekoizpenari begira, herrialdea geldiunea pairatzen ari da. Urtero-urtero 100.000 gaztek baino gehiagok ez dute inolako lan aukerarik; hori dela eta, emigrazioa handia da, besteak beste, Europara. Historikoki, txirotasun egoeran bizi direla esan dezakegu, espainiarren kolonizazio garaitik datorkiona, alegia. Izan ere, meaztegi eta hidrokarburoen (herrialdeak dituen aberastasunak) ustiaketak bertako garapenean eraginik izan beharrean, gizarte ezberdintasunak eta gizakien esplotazioa baino ez ditu sortu. Hala bideratu dute atzerriko potentziek. Hirietako aldirietan eta landa-guneetan txirotasuna bada ere, hiri erdi eta haziendetan itzel aberatsak diren biztanle gutxi batzuk daude. Haien diru-sarrera handiak nekazal-ustiaketa eta meatzetatik datozkie. Osasuna, elektrizitatea, etxebizitza eta hezkuntza: Landa-guneetako populazioak ez du ez oinarrizko osasun baldintzarik, ezta elektrizitaterik ere. Biztanleen %79k hezkuntza gabezi handiak dituzte. Osasun baldintza egokiak ez dira ematen eta, horrez gain, biztanleen %60k ez du etxebizitza duinik. Geografia, klima eta laborantzak: Silvanoren herria Altiplanoan kokatu dugu, 4.000metroko altueran, Oruro departamentuan. Bertako etxebizitzen %70-ek ez dituzte bermatuta oinarrizko baldintzak. Orografikoki latza, eta oso klima hotza duen tokia da, nekazaritzaren garapena ia ezinezkoa zaie. Bertako produktuetatik bakarrenetarikoa patata da; hala ere, uztak hain dira urriak, biztanleen elikatzeko beharra zailtasun handiz berma dezake. Abeltzaintzan, berriz, lamelidoak (lamak eta alpakak) eta ardiak ditugu. Horien garrantzia ezinbestekoa da, hiruren produktu eta azpiproduktuak autokontsumo eta komertziorako bideratzen baitira. Biziraupenerako, Altiplanoko baserritarrek trukean aritzen dira: patata mota ezberdinak, ardiak, lamak, alpakak eta azpiproduktuak bestelako elikagai, jantzi eta medikamentuen truke. Haatik, inguruko baldintzek ez dute haien garapenean batere lagundu izan. Aitzitik, ekoizpenak behera egin du, elikagaien faltagatik, larren eskasiagatik, animalien gobernatze ezegokiagatik (bai osasunaren ikuspuntutik, bai ugal- prozesuaren ikuspuntutik) etab. Etzazu mundua jan! 56
    • MGA-en lana Bolivian:Mugarik Gabeko Albaitariak-ek bat egiten du eguneroko ahaleginean era zehatzean diharduten nekazarieta abeltzainekin: ekoizpen familiarretan aritzen direnekin; produktuak autokontsumorako edota bertokomerkatuetara bideratzen dituztenekin; eta ingurumena begirunez zaintzen dutenekin. Korporazioagroindustrial erraldoien esplotazioa ozenki salatzen dute. Horiek sustatuatko ekoizpena intentsiboaeta esportaziorako bakarrik bideratutakoa da, eta, horrez gain, bakar batzuen poltsikoak beteko ditu,beraienak, alegia. Era berean, jokabide honek eragin lazgarriak ditu gizartean zein ingurugiroan. Horrezgain, gu nekazarien elkarteak indartzen saiatzen gara.Abeltzaintza da jorratzen dugun arloetan garrantzitsuenetarikoa. MGA-eko kideok gure proiektuetanparte hartzen dutenei laguntzen diegu, haien haziendaren osasuna eta elikadura hobetuz. Animalia battxarto elikatuta dagoenaen, sintoma nabarmen batzuk ditu: astiroago hazten da; gorputza era eskaseangaratzen da; pisu txikiegia du; gutxi produzitzen du; ez du negu gorria pairatzen; eme gutxi izaten daernari; abortu asko ematen dira; eta bildotsak ez dira behar bezala hazten. Horrelakoetan, zer egindezakegu hango nekazariekin batera? • Ureztatze-sistema ezberdinak eraiki: tutuen bidezkoak, ozinak zein motobonben bidezkoak. • Abelburuak bazkatzeko larreak itxi. Herritarrak eta abereak elikatzeko larreak prestatu eta erein. • Haziendaren manejua eta elikaduraren kalitatea errazten duten tresnen erabilpena bultzatu: belar- metak eta ikuiluak. • Artaldeen osasun- eta gobernatze-kanpainak antolatu: badaude kanpo-parasitoak, odola surgatu eta gaixotasunak zabaltzen dituztenak (animaliei zein pertsonei); eta organismoaren barruan dauden beste batzuk ere oso ugariak dira bertan (hesteetako arrak eta sudur-zuloetakoak). Horiek guztiak ekiditzeko, oso garrantzitsua da barne-desparzitazioak eta ikuiluaren eguneroko garbiketa. Gaixotasunak saihesteko, beharrezkoa da animaliak txertatzea. Tratamendu farmakolojikoez gain, azpimarratzen da garbiketaren garrantzia eta sendaketa tradizionalen balioa. • Komunitatearen borden eta ikuiluen mantenua. • Haziendaren gobernatzeari eta azpiproduktuen prestaketari buruzko ikastaroak. • Emakume-elkarteen sorrera eta beraientzako zentruen eraikuntza. Beraietan, komunitate ezberdinetako emakumeak bildu eta ikastaro espezializatuak burutzen dira: zuntzen aukeraketa eta harilkatzea; haziendaren motzaldi-kanpainiak; charquearen prestaketa (eguzkitan lehortutako lama- haragi kontserba); emakumearen aitzindaritza sustatzeko ikastaroa. • Merkatu-ikerketak egin aldera, merkatuetara eta banatzaileei bisitak, ardi eta lamen merkatua ondo ezagutzeko. La Paz-eko artisautza-azokara bisitak. Negoziaketak egin aldera, La Paz hiriburuko artisau-komertzianteei bisitak. • Produktuen prestaketa: larrua eta gaztak. Nekazaritzarako ongarrien prestaketa. • Animalien elikadura: larre naturalak hobetuz, ereindako bazkaren bitartez (garragarra, oloa, alpapa) eta bazka onduaren bitartez (siloa, belarra), ardi eta lamen elikadura hobetzen da. Etzazu mundua jan! 57
    • Agricultura sin etiquetas,iniciación al cultivo natural