• Save
De Voetbaltrainer: Thema-nummer Sportiviteit en respect
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

De Voetbaltrainer: Thema-nummer Sportiviteit en respect

on

  • 449 views

Bron Voetbal.nl

Bron Voetbal.nl

Statistics

Views

Total Views
449
Views on SlideShare
449
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

De Voetbaltrainer: Thema-nummer Sportiviteit en respect De Voetbaltrainer: Thema-nummer Sportiviteit en respect Document Transcript

  • D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 3GEEN TALENT MAG VERLOREN GAANVoetbaltalentIedereen heeft7nummerDanny VolkersRelatiegerichte trainerPeter WesselinkBewust handelenCoachen van emotiesWat kun je doen als trainer?SpelregelsKennis voorkomt frustratieGoede initiatievenClubs maken er werk vanRobur et Velocitasverhoogt participatie in clubColumnGeen excuustrainers.voetbal.nlThema-nummerSportiviteit en respect55_coverknvb-katern.indd 55 21-05-13 16:05
  • www.devoetbaltrainer.nlSPORTIVITEIT&RESPECT Tekst: Paul GeerarsDanny Volkers handeltrelatiegerichtDanny Volkers is trainer van derdeklasser SVME uit het Lim-burgse Eijsden. Deze relatiegerichte voetbaltrainer hecht veelwaarde aan een goede verstandhouding met spelers, collega-trainers, scheidsrechters en bestuur. Hoe doet hij dat?Danny Volkers: “Ik ben van meningdat de onderlinge band tussen spe-lers, trainers en scheidsrechters beterzal zijn wanneer je elkaar beter leertkennen. Daarmee bedoel ik dat je depersoon achter de speler, trainer ofscheidsrechter kent. Als trainer zit ikvoor en na dewedstrijd in debestuurskamersamen met descheidsrechteren praat overalles behalve dewedstrijd. Ookheb ik diversescheidsrechtersals Facebook-vrienden. Dat klinkt wellicht vreemd,maar we sturen elkaar berichtjes,bijvoorbeeld bij een verjaardag ofwensen elkaar succes bij onze wed-strijden. Op het moment dat je descheidsrechter dan een keer ontmoetbij onze wedstrijd is dat prettig. Ikzou er een voorstander van zijn alsde scheidsrechter na de wedstrijd nogdertig minuten in de kantine blijft enmet spelers of supporters een praatjemaakt. Sommigen doen dat en datwerkt positief. Presteren gebeurt danin een positievere sfeer.Spelers maak ik voor elke wedstrijdbewust van de rol van de scheids-rechter en dat de club en ik er veeltijd en energie in steken om de relatiete verbeteren. Verder denk ik dat ermomenten gecreëerd moeten wordenwaarop spelers en scheidsrechters el-kaar ontmoeten buiten een wedstrijdom. Denk aan een sponsoravond,spelregelquiz, feestavond, thema-avonden. Je leert dan de man in hetzwart beter kennen als mens.”Rol van trainerWat is volgens u de rol van de trai-ner? Wat kan hij doen om in gesprekte komen met bestuur en supporters?Danny Volkers: “Buiten mijn rol alstrainer ben ik ook iemand die metiedereen goed overweg kan, zowel pri-vé als binnen mijn werk als ambulanthulpverlener in de jeugdzorg. Ik hebvoor iedereen respect en ben ook vrijvergevingsgezind. Ondanks dat benik wel iemand die eerlijk en open isen vanuit mijn werk ook zeer conse-quent. Dit zijn als trainer belangrijkeeigenschappen, zeker als je deze kop-pelt aan relatiegericht werken. Ik denkdat mijn eigenschappen kenmerkendzijn voor een trainer die langere tijdaan een club verbonden wil zijn.Als trainer ben ik altijd aanspreekbaarvoor supporters, zowel in goede alsin slechte tijden. Ze mogen me ookbevragen op bepaalde keuzes. De banddie ik heb met de supporters is uitste-kend. Wel zorg ik er voor dat ik tweeuur na de wedstrijd weg ben. Dan zijner soms mensen die te veel gedronkenhebben. Vorig jaar heb ik me tijdensde wedstrijd omgedraaid en de sup-porters gevraagd om zich te gedragenrichting de scheidsrechter. Omdat erwederzijds respect is, kan dit en ac-cepteert men dit van mij als trainer.Mijn contact met het bestuur is ookprima. Er is wekelijks contact, omdat ikveel op de club ben. Ik ben niet alleentrainer, maar voel me voor andere zakenverantwoordelijk. Dit komt uiteraard ookomdat ik als speler tien jaar in het eersteelftal heb gespeeld, waarvan de laatstezes jaar als aanvoerder. De band metsupporters en bestuur was toen en is nuook goed. Dat is dan het voordeel als jeje trainerscarrière begint bij de club waarje als speler bent gestopt.”Online••••VoorbeeldfunctieDanny Volkers: “Uiteraard vind ik dat een club eenbepaald kader moet hebben, waarbinnen trainerszich mogen bewegen. Ook vind ik dat clubs sneller enharder moeten optreden als een trainer of speler zichvertegenwoordigt de club naar buiten toe. Maar demanier waarop ik het invul is persoonlijk, zo ben ikals mens. Gelukkig past dit goed bij de doelstellingen,wensen en gedragscodes van SVME. De voetbalwe-reld lijkt groot, maar is eigenlijk maar klein. Zeker inde amateurwereld kom je elkaar vaak tegen.”‘Ik maakspelers bewustvan de rolvan descheidsrechter’De KNVB is graag op de hoogte van uwideeën, initiatieven of eventuele behoef-tes qua ondersteuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.56_volkers-n.indd 56 21-05-13 16:17
  • D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 357SPORTIVITEIT&RESPECTVoetbaltalentTRAINEN, COACHEN EN BEGELEIDENOnline: trainers.voetbal.nl 56Tekst: Ruud Doevendans‘Rare dingen doen helpt nietvoor een beter resultaat’Peter Wesselink (nu eersteklasser sv Silvolde, volgend seizoen DTS ’35 dat uit de Hoofd-klasse degradeerde) is een rationele trainer. Het winnen van wedstrijden is uiteraard zijn uit-gangspunt. Wesselink handelt daarbij zódanig, dat hij zo veel mogelijk zijn beste team kanopstellen. Daarbij is het van groot belang dat spelers bewust met hun gedrag bezig zijn.Peter Wesselink maakt spelers bewust van gedragPeter Wesselink: “De kans dat ik winis groter wanneer ik het in mijn ogenbeste elftal kan opstellen. Het gaat alstrainer dus steeds om de afweging:wat werkt het beste? Dit geldt ookvoor het maken van overtredingen enhet oplopen van kaarten. Dat moet jezoveel mogelijk voorkomen, want hetzorgt ervoor dat je spelers kwijtraaktdoor schorsingen. Kaarten loop jesneller op wanneer de ruimtes grootzijn. Immers, indien je dan gepasseerdwordt, weet je dat je onvoldoenderugdekking hebt. Je maakt snellereen ‘noodzakelijke’ overtreding enloopt tegen een kaart op. Het gevolgis vaak dat er frustraties in het teamontstaan, juist door die kaart maarook doordat je voelt dat je overal eenstapje te laat bent.Ik hamer er altijd op dat spelers zichbewust moeten zijn van hun handelen,ook in hun gedrag. Het kan je prijzenopleveren. Als trainer van sv Vaassenspeelde ik met mijn team twee jaar ach-ter elkaar een beslissingswedstrijd omhet kampioenschap. Dat waren span-nende wedstrijden waar iets te winnenwas en die allebei op een verlenginguitliepen. Met de ploeg had ik altijd alsstelregel: geen onnodige overtredingenen geen kaarten oplopen door bijvoor-beeld commentaar op de leiding of hetwegtrappen van een bal. Het eerstegevolg was dat ik die wedstrijden in-derdaad mijn beste elf kon opstellen. Inbeide wedstrijden liepen de gemoederentoch tamelijk hoog op. Mijn spelers wis-ten zich wel te beheersen. De tegenstan-ders echter minder en die ontvingendan ook rode kaarten. Het gevolg laatzich raden: wij wonnen die wedstrijdenin de verlenging en promoveerden,vooral ook omdat wij ons beter wistente beheersen en met de omstandighe-den konden omgaan. Rare dingen doenhelpt je niet. Je focussen op je taak wel.Ik heb eenmaal een merkwaardigesituatie meegemaakt. Ik speelde metCSV Apeldoorn tegen DETO. Op slagvan rust schoten zij de bal uit omeen van hun spelers die geblesseerdop de grond lag te laten behandelen.Wij wierpen daarna in, richting hunlaatste man, die niet echt oplette. Mijnspits pikte de bal op en schoot hemhard en hoog richting hun keeper, dieook niet oplette: 1-0. Wij stonden vooreen dilemma. Het was zaak snel tehandelen. Ik heb toen besloten dat ditzo niet kon. Direct na rust hebben wede 1-1 cadeau gedaan. Zo’n incidentgaat snel een eigen leven leiden, metalle mogelijke gevolgen voor de restvan de competitie vandien. Dat moetje niet willen.”‘De kans op winnen is groterals je je beste elftal kunt opstellen’De KNVB is graag op de hoogtevan uw ideeën, initiatieven ofeventuele behoeftes qua onder-steuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.57_wesselink.indd 57 21-05-13 16:16
  • www.devoetbaltrainer.nlCoachenvan emoties‘Voetbal is emotie’ is een veel gebruikte uitdrukking. De laatste tijd merkenwe dat deze emoties hoog kunnen oplopen. Hoe zorgen we er voor dat spe-lers hun emoties onder controle hebben en zich alleen met het voetbal zelfbezig houden? Oftewel: hoe coach je de emoties van je spelers?Wetenschappers maken vaak onder-scheid tussen twee typen emoties: pri-maire emoties en secundaire emoties.Primaire emoties zijn directe reactiesop iets uit de omgeving, zoals hetgevoel van angst als je bijna geraaktwordt door een auto. Secundaire reac-ties zijn complexer en niet aangeboren,maar aangeleerd op basis van eerdereervaringen. In deze gevallen is het nietzozeer de situatie zelf die de emotieveroorzaakt, maar de manier waaropje de situatie interpreteert. Ervaar je desituatie als bedreigend, dan ontstaateen gevoel van angst en spanning. Ditgevoel is vervolgens van invloed op jegedrag (je beweegt houterig, vermijdtrisico´s). Interpreteer je de situatie opeen andere manier, dan ontstaan erandere gedachten en dus andere emo-ties. Dit resulteert in ander gedrag.De situatie zelf veranderen, is veel las-tiger. Er is altijd wel een scheidsrechterdie een discutabele beslissing neemt.Of een tegenstander die loopt te ‘zui-gen’. Deze situaties of personen kun jeniet veranderen of uitsluiten, ze horenbij het voetbal. Wel kun je de manierwaarop je ermee omgaat, beïnvloeden.Gedachten kiezenJe dient je bewust te zijn van je gedach-tes om deze aan te passen, te relative-ren en je aandacht weer te richten op jetaak. Je bént namelijk niet je gedachtes,je hébt ze. Je kunt daarom ook voor eenandere gedachte kiezen, met een ande-re emotie als gevolg. Door spanning envermoeidheid wordt het wel lastiger omje emoties te controleren. Dit zie je vaakterug bij internationale toernooien,waar meer kaarten uitgedeeld wordennaarmate het toernooi vordert.Ook privéomstandigheden kunnenenergievreters zijn. Zowel positieveals negatieve situaties, zoals trouwen,kinderen krijgen, (onzekerheid over)transfers, verhuizen, scheiden, ruzie,ziekte of overlijden van een dierbare,hebben invloed. De speler betreedtdan het veld met een lager energie- enhoger stressniveau, waardoor het ooklastiger voor hem kan worden om zijnemoties onder controle te houden.Wat te doen als coach?Het eerste waar een coach invloed opkan uitoefenen is de conditie van eenspeler. Indien deze goed getraind enfit is, is de kans veel groter dat hij aanhet eind van de wedstrijd nog steedsvoldoende energie heeft om zijn emo-ties te controleren en zijn gedachtente sturen. Ook vaste afspraken enautomatismen kunnen energiebespa-rend werken en de spelers een gevoelvan controle geven.Daarnaast is het goed om aandacht tebesteden aan wedstrijdspanning. Spe-lers hebben een bepaalde mate vanspanning nodig om goed te presteren,maar als de spanning te hoog oplooptkan dit negatieve gevolgen hebbenvoor de prestatie en de emotiebeheer-sing. Wedstrijdspanning kan er na-melijk voor zorgen dat de ademhalingoppervlakkiger en meer in de borstdan in de buik plaatsvindt waardoorde speler minder zuurstof binnenkrijgten er dus minder zuurstof naar zijnspieren gaat. Vermoeidheid kan erweer voor zorgen dat hij emotioneelwordt en in een opwelling dommedingen doet. Dus is het goed om alscoach aan de ene kant de spanning teverlagen en aan de andere kant spe-lers te leren omgaan met druk.Spanning verlagenDe spanning kun je als coach verlagendoor:- wedstrijdspecifiek te trainen en daar-bij ook ‘what if’ scenario’s door tenemen.- in de voorbereiding op een belangrij-ke wedstrijd niet veel anders te doendan voor een ‘normale’ wedstrijd.- in de voorbespreking het zo minmogelijk te hebben over winnen enverliezen en de eventuele gevolgendaarvan, maar meer over de tactieken de specifieke taken van de spelers.- spelers, voordat ze het veld opgaan,niet te veel opdrachten mee te geven.SPORTIVITEIT&RESPECT Tekst: Paul Geerars en Afke van de Wouw58-59_emoties.indd 58 21-05-13 16:17
  • D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 359Online: trainers.voetbal.nl 58Foto’s:ProShots- zelf als coach rust en vertrouwen uitte stralen.- persoonlijke aandacht te geven aande speler.- rekening te houden met de persoon-lijkheid van de speler.Tools geven aan spelersDaarnaast kun je spelers tools geven,hoe ze met spanning en druk om kun-nen gaan.- Maak ze bewust van hun eigen lijf,gedachtes en emoties en hoe ze dezekunnen beïnvloeden.- Leer ze hun ademhaling te reguleren.- Leer ze ontspannen (bijvoorbeeld metontspanningsoefeningen).- Leer ze regelmatig visualiseren (door-dat een speler zich in gedachtenvoorbereidt op de wedstrijd, krijgt hijeen gevoel van controle en daardoorminder stress).- Leer ze tijdens de wedstrijd alleenmet hun taak bezig te zijn (zodat zeniet afgeleid worden door hun omge-ving, eigen gedachtes of emoties).Natuurlijk speelt ervaring van spelershierin ook een grote rol. Hoe vakereen speler spannende wedstrijdenheeft gespeeld, hoe makkelijker hetvoor hem zal zijn om met die druk omte gaan. Het is dus zeker een pré omspelers daar al vroeg mee in aanrakingte laten komen. Bijvoorbeeld door jon-ge spelers al te laten ervaren hoe hetis om in een groot stadion te spelen.Echter ervaring is ook niet alleszeggend.Zo ontdekte de Noorse wetenschapperGeir Jordet dat oudere en meer ervarenvoetballers het minder goed deden inbeslissende strafschoppenseries dande jongere spelers. Volgens Jordet komtdit doordat ervaren spelers een groterverantwoordelijkheidsgevoel hebben endat iedereen juist van hen verwacht datze wel zullen scoren. Dit veroorzaakteen nog grotere druk.Dit artikel heeft getracht meer inzichtte geven in emoties en hoe ermee om tegaan. Emoties zijn echter te veelomvat-tend om volledig in één artikel te behande-len. Voor vragen mail naar info@afkevan-dewouw.nl. Voor praktische oefeningen(zoals ontspannings- en visualisatie-oefe-ningen) check www.sportsimagery.nl.De KNVB verzorgt een cursus ‘Omgaanmet opvallend gedrag’. Voor meer infor-matie: http://iturl.nl/sn2IKCOp de website van De Voetbaltrainervindt men extra informatie bij dit artikel.Jan ZoutmanBegin dit seizoen had toenmalig trainer van IJsselmeervogels Jan Zout-man zijn emoties even niet onder controle. Een ongelukkige botsing meteen grensrechter volgde en de trainer werd langdurig geschorst.Bent u als trainer veranderd in uw handelen nahet incident met de grensrechter?Jan Zoutman: “Eigenlijk niet, behalve dat ik me heb voorgenomen om nog minder energie inde arbitrage te stoppen. En als ik vragen heb, stel ik ze op een rustige manier in de rust of nade wedstrijd. Dan zijn de ergste emoties meestal wel weer wat weggezakt. In mijn situatiebegon het met een discussie over de kleur van de slidingbroekjes. Maar uiteindelijk ging hetover in een staaltje machtsvertoon en daarin heb ik me mee laten slepen. Ik heb me na mijnrode kaart toch nog laten provoceren en, ondanks dat dit zeker niet de bedoeling was, fysiekcontact gehad met een assistent-scheidsrechter. Dit had natuurlijk niet mogen gebeuren. Watde arbitrage ook zegt of doet, je moet jezelf als coach altijd onder controle weten te houden.En door de hele nasleep en de straf zal zoiets mij niet meer overkomen.”Hoe houdt u uw eigen emoties onder controle?Jan Zoutman: “Het is als mens, en zeker als trainer van welke sportploeg dan ook, in iedergeval belangrijk om te weten hoe je zelf bent en hoe je reageert op situaties die emoties kun-nen veroorzaken. Als je jezelf kent, ben je beter in staat die emoties onder controle te houden.In mijn geval is het zo dat ik meestal vrij rustig en analytisch de wedstrijden van mijn ploegbekijk en coach. Hoewel ik ook zeer fanatiek kan zijn, ben ik geen trainer die negentig minu-ten zijn ploeg staat te coachen omdat ik vind dat spelers zelf verantwoordelijkheid moetennemen in het veld. Coachen is prima maar óvercoaching leidt vaak tot irritatie bij spelers. Envoorzeggen remt vaak het proces van ontwikkeling van je spelersgroep af.Je moet als trainer ook beseffen dat er zaken zijn waar je geen invloed op hebt. En dat zijnbijvoorbeeld beslissingen van de arbitrage, een bal op de paal of een strafschop die gemistwordt. Ik ben het met basketbalcoach Ton Boot eens dat je daar als ploeg en als trainer geenenergie in moet stoppen. Want dat is verloren energie en gaat ten koste van het focussen opje taak. Maar het is nou eenmaal zo dat je als sportman of coach denkt dat je toch invloedkunt uitoefenen op de arbitrage. Want dat zijn tenslotte ook maar gewoon mensen en ze zijnsoms best gevoelig voor kritiek, waardoor ze soms eerder gemaakte fouten willen compense-ren. En daar hoop je dan als speler of trainer toch een beetje op.”De KNVB is graag op de hoogte van uwideeën, initiatieven of eventuele behoef-tes qua ondersteuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.VoetbaltalentTRAINEN, COACHEN EN BEGELEIDEN58-59_emoties.indd 59 21-05-13 16:17
  • www.devoetbaltrainer.nlSPORTIVITEIT&RESPECTFoto:ProShotsSpelregelsEen aanzienlijk deel van de frustratie op het voetbalveld ontstaat doorde onbekendheid met sommige spelregels, of de onjuiste naleving ervan.Daarom wordt iedere club gestimuleerd om de voetballende leden bij tescholen op het gebied van spelregels. In dit artikel een paar Wistjedatjes ophet gebied van (spel)regels.Wist je dat……er een nieuwe regel is omtrent deuitrusting van de spelers?Kousen: als tape of soortgelijk mate-riaal is aangebracht op de buitenkantvan de kousen moet deze van dezelf-de kleur zijn als de kous.Wist je dat……bij E/F-pupillen bijzondere spelre-gels van toepassing zijn?Strafschop: slechts bij hoge uitzonde-ring. De afstand is acht meter. F-pupil-len gebruiken hun handen ter bescher-ming, dus niet bestraffen. Indien eenwerkelijke doelkans door een overtre-ding (opzet) wordt ontnomen, dan kaneen strafschop worden gegeven.Vrije schop: bij F- en E-pupillen wor-den alle overtredingen bestraft meteen directe vrije schop, waarbij de te-genstanders op een minimale afstandvan vijf meter staan.Inworp: deze wordt op normale wijzegenomen. Foutief genomen inworpenmoeten worden overgenomen.We noemen de scheidsrechter bij E/F-pupillen spelbegeleider. Dit betekentdat ook hij/zij een bijdrage levert aanhet leerproces van de E/F-pupil.Wist je dat……ook bij D-pupillen bijzondere spel-regels van toepassing zijn?Een vrije trap die wordt toegekendbinnen het zestienmetergebied aande verdedigende partij mag wordengenomen op de zestienmeterlijn, alsware het een achterbal.Wist je dat……hands inhoudt dat de speler de balopzettelijk met de hand of arm speelt/raakt?De scheidsrechter moet hierbij hetvolgende in overweging nemen:•bal (niet de bal naar de hand);•en de bal (onverwachte bal);•noodzakelijkerwijs in te houden dat eraltijd sprake is van een overtreding;•in de hand gehouden wordt (kleding,scheenbeschermer etc.) wordt gezienals een overtreding;•te gooien (schoen, scheenbescher-mer etc.) wordt gezien als een over-treding.Wist je dat……bij twijfel over een hoekschop ofdoelschop het voordeel naar de verde-digende partij gaat?Als de scheidsrechter in twijfel ver-keert of de bal over de doellijn isgegaan via een aanvaller of een verde-diger (natuurlijk uitgezonderd het ge-deelte tussen de doelpalen), zal hij eendoelschop toekennen. Dezelfde beslis-sing neemt hij als een aanvaller en eenverdediger gelijktijdig de bal raken endeze vervolgens over de doellijn gaat.Wist je dat……in Duitsland en België voetbal-wedstrijden worden gespeeld zondergrensrechters?De clubgebonden grensrechter kaneen grote bron van ergernis zijn wan-neer hij te veel vlagt. In andere landenwordt inmiddels op bepaalde niveauszonder grensrechters gespeeld. Eenandere optie is, zo lazen we al in DeVoetbaltrainer 177, het omdraaien vande grensrechters. Willem den Besten:“Waarom draaien we dit niet om?Clubgrensrechters vlaggen in de hui-dige opzet vijf tot tien gevaarlijke situ-aties voor het doel af, met alle irritatiesen gevolgen van dien. Als ze niet bijhun eigen verdediging vlaggen maarjuist aan de kant bij hun eigen aanval-lers zal er ongetwijfeld iets veranderen.Er komen vijf tot tien interessante situ-aties bij, waardoor iedere wedstrijd eenboeiender schouwspel zal worden.”Wist je dat……op de website van NSV’46 uit Noor-den een uitgebreide spelregelquiz(met antwoorden) te vinden is?http://iturl.nl/snS-5Wist je dat……ook Arag, partner van de KNVBscheidsrechters, een online spelregel-test aanbiedt?http://www.voetbalspelregeltest.nl/De KNVB is graag op de hoogtevan uw ideeën, initiatieven ofeventuele behoeftes qua onder-steuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.60_spelregels.indd 60 23-05-13 15:56
  • D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 361SPORTIVITEIT&RESPECTVoetbaltalentTRAINEN, COACHEN EN BEGELEIDENOnline: trainers.voetbal.nl 60De KNVB is graag op de hoogtevan uw ideeën, initiatieven ofeventuele behoeftes qua onder-steuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.Initiatieven van clubsDe Van de Kaart kaartAlle jeugdspelers van RKSV Pancratius uit Badhoeve-dorp én hun tegenstanders delen vóór hun wedstrij-den alvast de rood met gele kaart uit. Aan hun oudersen andere supporters, welteverstaan.De ‘Van de Kaart kaart’ is een signaal dat het fijnmoet blijven langs de lijn. Raakt iemand toch van dekaart en verzanden aanmoedigingen in geschreeuw,gescheld of zelfs geweld? Aan alle liefhebbers rond hetveld de schone taak hem of haar met ferme hand deroodgele prent te tonen…Een spiegel voorhouden‘Zonder respect geen voetbal. Hoe gedraag jij je van-daag? Veel plezier en sportiviteit gewenst’.Bezoekers van de sportparken van Rotterdams groot-ste amateurverenigingenAlexandria 66, Xerxes DZB,VOC en Neptunus Schiebroek,kunnen zich voortaan extrarecht in de ogen kijken. Ten-minste, als zij deze boodschapop de aldaar aanwezige spie-gels ter harte nemen. De drieregels dienen letterlijk te wor-den genomen; door spelers,leiders, trainers, scheidsrech-ters en publiek, oud en jong!Waarden en Normen RadarAllemaal meedoen aan FairPlay. Alleen FairPlay-scores van8 of hoger. Geen tuchtzaken en gele/rode kaarten meer.Alle leden die het convenant voor waarden en normen on-dertekenen. Geen KNVB-boetes meer. En allemaal op tijdcontributie betalen.Bij CKC in Rotterdam houden ze nauwgezet een Waardenen Normen Radar bij, met zes voor de vereniging belangrijke indicatoren. Zijn degemiddelde scores acceptabel? Dankzij de heldere grafieken en kleuren is het al-tijd in een oogopslag duidelijk.PositiefDe coverfoto van ditKNVB-katern is afkomstigvan DZC’68 uit Doetin-chem. De club maaktwerkt van het themaSportiviteit en Respecten van Positief Coachen.Dat blijkt onder meer uitde banners die de clubop verschillende plaatsengebruikt:D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 3GEEN TALENT MAG VERLOREN GAANVoetbaltalentIedereen heeft7nummerDanny VolkersRelatiegerichte trainerPeter WesselinkBewust handelenCoachen van emotiesWat kun je doen als trainer?SpelregelsKennis voorkomt frustratieGoede initiatievenClubs maken er werk vanRobur et Velocitasverhoogt participatie in clubColumnGeen excuustrainers.voetbal.nlThema-nummerSportiviteit en respect55_coverknvb-katern.indd 55 21-05-13 16:05De AanvoerdersDe Aanvoerders is een verbond van prof- en amateurvoetballers die hun verant-woordelijkheid nemen en staan voor de kracht en schoonheid van het voetbal.Zowel binnen als buiten het veld.Het is een initiatief van o.a. Ruud Gullit, Aron Winter, Arthur Numan en BenWijnstekers - stuk voor stuk voetballers en voetballiefhebbers in hart en nieren.Voetbal is van ons allemaal. En daar moeten we met z’n allen van kunnen blijvengenieten.De Aanvoerders zullen de komende jaren, in samenwerking met de KNVB, Ere-divisie, Jupiler League, Stichting Meer dan Voetbal en de overheid, acties onder-nemen die bijdragen aan de positieve beleving van de sport. Bijvoorbeeld, iederjaar kiezen De Aanvoerders ‘Het idee van het Jaar’. Het winnende idee wordtlandelijk uitgerold naar alle voetbalclubs en sportverenigingen in Nederland. Ookworden er jaarlijkse bijeenkomsten georganiseerd, waarbij betaald-voetbalclubsde amateuraanvoerders binnen hunregio uitnodigen om te praten overactuele thema’s. De kennis die bijde betaald-voetbalclubs aanwezigis, wordt op deze manier structureelgedeeld met amateurverenigingenbinnen hun regio.www.deaanvoerders.nlFoto:LucVerheij,archiefDZC’68Doetinchem61_collageenonline.indd 61 23-05-13 15:57
  • www.devoetbaltrainer.nlSPORTIVITEIT&RESPECT Tekst: Ruud DoevendansParticipatie in de club verhogenHet is een vraag die bij menige club leeft: hoe betrekken we dejeugdspelers en diens ouders nu zodanig bij de club dat we uit-eindelijk verstoken blijven van ongewenste incidenten? Roburet Velocitas ging deze uitdaging aan. Hoofd Opleidingen Ewaldde Boer vertelt erover.Robur et Velocitas maakt werk van normaal gedragRobur et Velocitas is een club met eenlange traditie (opgericht in 1882) waarfatsoenlijke omgangsregels minimaaleven belangrijk zijn als de drie puntenop zaterdag en zondag. Toch ontkwamook deze Apeldoornse vereniging nietaltijd aan problemen op het gebied vannormen en waarden. Enige jaren ge-leden was dit het sein om ongewenstgedrag met wortel en tak te bestrijden.Ewald de Boer, Hoofd Opleidingen,is een spil in die aanpak. Hij gelooftin participatie van spelers en ouders:“Normaal gedrag moet een onlosmake-lijk onderdeel zijn van je club.”KanjerregelsEwald de Boer: “Ook wij werden inhet verleden wel eens met incidentengeconfronteerd die we binnen onzeclub niet wenselijk vonden. Het warenvooral individuele uitglijders, maarwe wilden er wel heel graag iets aandoen. Een extra zet in rug kregen wevia de trainersopleiding van JeugdVoetbalstad Apeldoorn, waar een vanonze trainers naartoe ging. Een van dedrie aspecten die daar werden aange-boden, is de Sportkanjertraining. Daarwerd diep ingegaan op het positiefcoachen van kinderen en leerde jediverse karakters te onderscheiden.We zagen deze trainer zienderogenveranderen. Aanvankelijk was hij eenfanatieke trainer die veel opdrachtengaf, gaandeweg paste hij een veelmeer kindgerichte wijze van opleidentoe, bediende zich veel meer van vra-gen en was duidelijk positiever. Datopende ook onze ogen en we zijn vandeze methode vervolgens uitgebreidergebruik gaan maken. Uitgangspunthierbij zijn onder meer de vijf Kanjer-regels. Deze aanpak is zijn weg gaanvinden binnen de jongste jeugd vanRobur et Velocitas. Kinderen die hierals Mini binnenkomen, worden daarinop een natuurlijke manier meegeno-men, ook door de wekelijkse nieuws-brieven die we versturen.We hebben speciale aandacht voorspelers die van andere clubs komen.Een van onze jeugdbestuursleden heeftmet zo’n speler altijd vooraf een in-takegesprek. Daarin vragen we ondermeer waarom hij zich nu juist bij Ro-bur aanmeldt en wat hem in onze clubaantrekt. Tevens maken we van die ge-legenheid gebruik om hem onze regelsduidelijk te maken. Vertelt zo’n spelereen verhaal over zijn verleden waaraanwe twijfelen, doen we ook navraag bijzijn voormalige club. Nieuwe spelerskrijgen een boekje mee, ‘Zo doen wedat bij Robur et Velocitas’, en kunnendaarin op een overzichtelijke maniernalezen hoe het bij ons toegaat.Een belangrijke manier waarop wijspelers bewust willen maken vangedrag, is door hun te vragen scheids-rechter te zijn. Dat doen we vanaf deC. Jongens volgen een korte opleidingbinnen de club, waarbij we de KNVBinschakelen. Die scheidsrechters leidende wedstrijdjes van de F en de E. In be-ginsel wordt nu iedere wedstrijd in diecategorieën door een C-speler gefloten.Zeker dertig jongens en meisjes doendat. Komen ze in de B en A, fluitensommigen ook D-wedstrijden.”Contact met andere clubs werktEwald de Boer: “In het Paasweekeinde werden we nogeens geconfronteerd met een incident. Bij een wed-strijd in de E-jeugd ontstond commotie toen de oudersvan de bezoekende vereniging richting onze (jonge)scheidsrechter fel tekeergingen. De scheidsrechter ende spelers waren daardoor nogal van slag. In dergelij-ke situaties nemen wij altijd contact op met de betref-fende vereniging. Deze club reageerde daar prima open gaf aan actie te zullen ondernemen door het teamte gaan monitoren. Je ziet steeds vaker dat contacttussen clubs over dit soort kwesties prima werkt.”62-63_robur.indd 62 21-05-13 16:22
  • D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 363VoetbaltalentTRAINEN, COACHEN EN BEGELEIDENOnline: trainers.voetbal.nl 62Trainers steunenEwald de Boer: “Bij onze club kunnenprobleempjes nog steeds in eerste in-stantie binnen het team worden opge-lost. Vervolgens is er een afdelingsco-ordinator die kan worden ingeschakeldom te helpen een situatie op te lossen.Met deze duidelijke structuur hebbenwe de negatieve incidenten goeddeelskunnen stoppen. Belangrijk daarin isdat de trainers en leiders zich actiefgesteund weten door het jeugdbestuurindien zij vinden dat er ingegrepenmoet worden. Afspraken zetten we oppapier en sturen we aan een ieder dieer rechtstreeks mee te maken heeft.Het concrete gevolg van deze aanpak isdat we dit jaar nog slechts geconfron-teerd zijn met één probleem rondomeen C-speler die zich misdroeg en eenrode kaart kreeg. Met hem zijn wenadrukkelijk in gesprek gegaan, metpositief resultaat. Daarnaast is er een in-cident geweest met een speler in onze B-categorie. Ook met hem zijn we het be-geleidingstraject ingegaan, met een flinkaantal gesprekken waarbij ook zijn vaderbetrokken was. Helaas niet met hetgewenste resultaat. Deze speler speeltinmiddels niet meer bij onze club.”Participatie oudersEwald de Boer: “Het is lastig om, wan-neer ouders al jarenlang langs de lijnstaan en zich op een bepaalde maniergedragen, dat gedrag dan nog om tebuigen. Daarom zijn wij begonnenmet de groep ouders van kinderendie bij Robur et Velocitas in de WorldCup spelen, de zgn. Mini’s. Door henvanaf de start kennis te laten makenmet de manier waarop wij over gedragdenken, maak je hen deelgenoot. Overtwee jaar spelen hun kinderen in deF, en is er een heel nieuwe lichtingin de World Cup. Zo heb je al tweecategorieën die je hebt beïnvloed, enverspreidt het zich in de club.Daarnaast heeft Robur et Velocitassterk ingezet op het verhogen van departicipatie van ouders in de vereni-ging. In algemene zin beginnen wehet seizoen altijd met een Startdag.Alle spelers, ouders, trainers en lei-ders worden uitgenodigd. De teamsgaan voor het eerst trainen, de ouderskrijgen een algemeen verhaal van deafdelingscoördinator, waarna wij henbij elkaar aan tafel laten plaatsnemenen onder een kopje koffie laten kennis-maken. Sociaal gezien is dat een primastart. Maar we hebben er een dieperebedoeling mee. Behalve dat ouders bijRobur van tijd tot tijd de teamkledingmoeten wassen en naar uitwedstrijdenzullen moeten rijden, kan het voorko-men dat we van hen vragen leider ofzelfs trainer te zijn. Natuurlijk zien wehet in eerste instantie als een opdrachtvoor de vereniging om deze positiesin te vullen. Echter, onze verenigingbegint dusdanig grote vormen aan tenemen, dat dit soms niet lukt. Vaak zieje dat, indien zij met elkaar aan tafelzitten, er wel iets ontstaat in de zinvan ‘Als jij nu leider wordt en jij vlagt,dan zal ik wel trainer zijn.’ Zo ontstaateen gedeelde verantwoordelijkheidvoor het laten functioneren van eenjeugdteam. Er blijkt verrassend veel be-reidheid te zijn om iets te doen.”VerenigingstakenEwald de Boer: “Ieder lid van onzevereniging wordt (dringend) gevraagdeen verenigingstaak te verrichten.Dat kunnen allerlei dingen zijn, zoalsbardiensten, opruimwerkzaamhedenof anderszins onderhoud, of scheids-rechter zijn. Uiteraard doen we ditomdat ook wij het moeilijk hebben omvoldoende vrijwilligers te vinden omal die taken op zich te nemen. Maardaarnaast willen wij de participatievan onze leden en hun achterban ver-hogen. We zijn daarmee begonnen bijde ‘World Cup ouders’, een aantal ja-ren geleden. Die spelers hebben nu deC-leeftijd. Daarmee is de structuur alaardig ingebed binnen onze club, te-meer daar van nature A- en B-spelersbij ons vaak bereid zijn om iets voorhun club te doen. In praktijk zien wevaak dat bij de D ongeveer het om-slagpunt ligt. Vanaf dat moment gaanspelers zélf een steentje bijdragen.In de jongste categorieën doen wedus een beroep op de ouders. Webenaderen hen op een ouderavond,via e-mails en telefoontjes. Overigenskunnen ouders die écht niet in staatzijn deze taken op zich te nemen, dieafkopen door middel van een jaarlijksestorting. Die was aanvankelijk € 25,=en daar werd ruim gebruik van ge-maakt. Té ruim naar ons gevoel, wantin feite willen we niet dat mensen geldstorten maar juist dat ze deelnemenaan het clubproces. We willen saam-horigheid kweken. Daarom hebbenwe het bedrag waarmee zij hun werk-zaamheden kunnen afkopen, verdub-beld. We zijn benieuwd hoe dit werkt.Ook Robur et Velocitas zal wel weereens met een akkefietje te maken zalkrijgen, maar ik durf tegelijkertijd tebeweren dat we er grip op hebben. In-dividuen die in het verleden het pleziervan velen konden verpesten, dat kannu niet meer gebeuren. Spelers komenmet ontoelaatbaar gedrag niet meerweg. Ons beleid werkt.”De KNVB is graag op de hoogte van uwideeën, initiatieven of eventuele behoef-tes qua ondersteuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.62-63_robur.indd 63 21-05-13 16:22
  • www.devoetbaltrainer.nlSPORTIVITEIT&RESPECTGeen excuusNa de dramatische gebeurtenis in Almere en de (terechte) golf van opschudding die hierdoor in Nederland is ontstaan,moest ik aan een verhaal denken, dat mij is verteld door een trainer die bijna dagelijks op het veld staat. Daarnaastspoken er ook eigen ervaringen door mijn hoofd. Ervaringen zoals iedereen die vaak op het voetbalveld komt wel eensheeft meegemaakt en op zijn of haar eigen manier heeft beleefd.- ook niet als het spannend wordt -Dit verhaal gaat over een trainer die werkzaam is bij een grote club inMidden-Nederland. Hij is trainer van de A1 die landelijk tweede divisiespeelt. Op een mooie zaterdagmorgen vooraf aan weer een belangrijkewedstrijd loopt hij de jeugdvoorzitter tegen het lijf. Beiden uiten inwoord en gebaar dat ze er zin in hebben. Verwachtingen worden uit-gewisseld. De voorzitter vraagt geïnteresseerd naar de opstelling. Hij isverbaasd als hij de naam van een speler niet hoort in de opsommingvan de opstelling. De vraag lijkt logisch: “Waarom speelt hij niet?” Ach-teraf lijkt het antwoord van de trainer ook logisch: “Omdat hij geschorstis, voorzitter.” Er volgt een discussie. Natuurlijk weet de voorzitter dathij geschorst is, maar de trainer weet toch ook dat dit een ‘sleutelwed-strijd’ is. En daarbij komt ook nog dat de vorige trainer zich niks aantrokvan schorsingen. Hij stelde gewoon de beste elf spelers op. “De bondheeft er nooit iets van gemerkt”, voegt de voorzitter er nog aan toe. Detrainer weerspreekt de voorzitter door aan te geven dat de bewuste spe-ler niet voor niets is geschorst. Daarnaast voegt hij toe dat je een signaalafgeeft aan alle spelers en trainers van de club als je schorsingen nietserieus neemt. Ook al is dit onbedoeld. Aan het einde van het seizoenzijn beide partijen in goed overleg uit elkaar gegaan. Zoals dat heet.Een verhaal dat verschillende gedachten en gevoelens losmaakt. Datmaakt het vaak ook zo moeilijk om tot iets gezamenlijks te komen. Omte komen tot ‘de conclusie’ en daaropvolgend ‘de oplossing’. We moe-ten het dan ook omdraaien. Iedereen die betrokken is bij het voetbal-len moet zich bedenken wat het vertrekpunt is voor bijvoorbeeld hetspelen en trainen. Als we dan kunnen vaststellen dat voetballen draaitom het plezier dat wordt beleefd aan het meten van je krachten met deander, dan zijn we snel klaar. Dan is winnen en verliezen inherent aandeze krachtmeting. En we accepteren dan ook dat de spelregels horenbij deze uitdaging. Het binnen deze beperkingen komen tot een presta-tie is dus waar we de spelers in willen bekwamen. Dit betekent dan ookdat je ze moet voorbereiden op winnen en verliezen.Ik zie lezers al zuchten. Dit is een gedachte die niet met de werkelijk-heid strookt. De schrijver van dit verhaal komt uit een ei en heeft geenoog voor de realiteit. Daar komen de eerste excuses.Na mijn start als coördinator opleidingen bij de KNVB Academie moestik stoppen met het actief trainen van een team. Natuurlijk bleef ik be-trokken bij het voetballen. Al was het alleen maar omdat mijn zoon endochter actieve voetballers zijn. Al gauw was ik de coach van het teamvan mijn dochter. Tijdens een wedstrijd raakte ik in discussie met decoach van de tegenpartij. Ik weet niet eens meer waar het over ging. Ophet moment dat de scheidsrechter floot voor de rust ging de woorden-wisseling door. In het voorbijgaan zei mijn dochter: “Hoe oud zijn jullienu eigenlijk?” Dat was confronterend. Er was geen excuus te bedenkenvoor mijn gedrag. Niet als coach, maar ook niet als vader. In ieder gevalwas en is dit mijn conclusie.In het bedenken van excuses zijn we (trainers, spelers, clubs en ieder-een die betrokken is bij het voetballen) erg goed. Zeker als het span-nend wordt. Als het gaat om het moment van: nu gaan we de wedstrijdwinnen of verliezen. Het doel heiligt de middelen, zullen we maar zeg-gen. We hebben het dan over ‘de professionele overtreding’, maar ookover de trainer van de E6 die zijn beste spelers laat spelen en wederomdezelfde (mindere) spelers niet laat spelen of wisselt. Het excuus is na-melijk dat het wel een ‘heeeeel belangrijke’ wedstrijd is.Sinds een tijdje hebben we het bij de trainersopleidingen over de tweekerncompetenties van een trainer. Ongeacht het niveau waarop hij ofzij traint. Het gaat dan om: de ‘kennis van de inhoud en de vaardigheidom dit over te brengen’ en het ‘bekwaam zijn in het omgaan met men-sen’. De laatste krijgt steeds meer aandacht. Bij competenties gaat hetom een combinatie van: kennen, kunnen, willen en zijn. Daar hebbenwe durven aan toegevoegd. Terug naar de eerdere verhalen. Het is voor-al de durf die deze trainers hebben getoond die ze competent maakt.Naast natuurlijk alle andere bouwstenen van het competent zijn.Elkaar aanspreken op gedrag binnen en buiten de lijnen is niet nieuw,maar wel weer erg actueel. Er is geen enkel excuus te bedenken om datniet te doen en… te durven.Vanuit het vertrekpunt dat voetbal een feest moet zijn voor iedereendie erbij betrokken is, zijn er dus geen excuses meer. Ook niet als hetspannend wordt. Soms is een ‘goed gesprek’ met je dochter nodig omdat te beseffen.Nico RomeijnCoördinator opleidingen KNVB Academie64-65_actie plan en box_.indd 64 21-05-13 16:23
  • D e V o e t b a l t r a i n e r 1 9 4 2 0 1 365VoetbaltalentTRAINEN, COACHEN EN BEGELEIDENOnline: trainers.voetbal.nl 64Wat heeft de KNVB op dit moment te bieden voor trainer-coachesop het gebied van Sportiviteit & Respect?1. Verenigingstraject Sportief CoachenHet traject ‘Sportief Coachen’ heeft als doel trainers, coaches en begeleiders te leren ombinnen de vereniging invulling te geven aan hun pedagogische rol. Door hier met alletrainers, coaches en begeleiders mee aan de slag te gaan kan de vereniging draagvlakcreëren voor een gezamenlijke visie op het begeleiden van jeugdspelers.In een gesprek met het bestuur van de vereniging wordt het programma door de traject-begeleider en het bestuur op maat ingevuld. Het programma voor de trainers bestaatuit twee bijeenkomsten, waar middels interactieve werkvormen (presentaties, discus-sievormen, filmfragmenten, praktijkopdrachten) wordt gewerkt aan de pedagogischekennis en vaardigheden van trainers, coaches en begeleiders. Afgesloten wordt met eengesprek met het bestuur om ervaringen te delen en verdere wensen te bespreken.2. Bijscholing Omgaan met Opvallend GedragDe bijscholing Omgaan met opvallend gedrag biedt individuele trainers de mogelijkheidzich bij te scholen in de opvoedende rol van de trainer.In vier bijeenkomsten wordt aandacht besteed aan opvoedingsstrategieën en het toe-passen hiervan. Daarnaast wordt er geoefend met het 4G model , een model dan kandienen als basis bij het geven van gerichte feedback bij verstorend gedrag.3. Verenigingsbox Sportiviteit & RespectZie de informatie over de Verenigingsbox elders in dit artikel.4. Coach de coachIn het najaar 2013 gaan enkele pilots van het verenigingstraject Coach de coach vanstart bij verenigingen. Doel van dit project is trainers binnen verenigingen op te leidenvoor de rol van trainerscoach. Verenigingen worden daarmee in staat gesteld de eigentrainers/coaches in de praktijk te ondersteunen bij het begeleiden van jeugdspelers. Deondersteuning vindt plaats door individuele begeleiding (feedbackgesprek) na observatietijdens training en wedstrijd.5. De reeks ‘Allemaal Uitblinkers!De reeks Allemaal Uitblinkers (per categorie een boek en dvd) staat vol praktische tipsover het trainen, coachen en begeleiden van D-, E-, F- en mini-pupillen. Er wordt nietalleen ingegaan op de oefenstof voor deze kinderen, maar ook hoe met hen om te gaantijdens de trainingen en wedstrijden. Tevens wordt de rol van de ouders belicht en wel-ke afspraken met hen te maken zijn qua gedrag langs de lijn. De serie is te verkrijgenvia www.voetbal.nl/cursusmateriaal. Meer informatie is te verkrijgen via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.6. Aanbod Samen naar een Veiliger SportklimaatIn 2012 is er een sportbreed programma gestart onder de naam ‘Samen naar eenVeiliger Sportklimaat’. Het doel van dit programma is het terugdringen van ongewenstgedrag binnen de sport en het bevorderen van gewenst sociaal gedrag. Vanuit hetprogramma worden trajecten aangeboden aan sportverenigingen gericht op het sterkermaken van het bestuurlijk en technisch kader. Daarnaast is er een kosteloos aanbodvan bijscholingsmodules voor trainers, coaches, teambegeleiders en scheidsrechters.- Er is meer te winnen (coachen op sociaal gedrag)- Trainen & Coachen van 6- tot 12-jarigen- Trainen & Coachen van Pubers- Trainen en Coachen van jongeren met Autisme- Mentale weerbaarheid voor Trainer-coaches- Mentale Weerbaarheid voor Scheidsrechters- Voorkomen en herkennen van Seksuele IntimidatieDe KNVB is graag op de hoogtevan uw ideeën, initiatieven ofeventuele behoeftes qua onder-steuning door de KNVB.Reageren kan via het mailadresdevoetbaltrainer@knvb.nl.Voor meer informatie:knvb.nl/respectwww.veiligsportklimaat.nltrainers.voetbal.nl/voetbaltechnisch/opleidingenwww.knvb.nl/nieuws/28178/actieplan-tegen-ge-weld-voor-sportiviteitwww.aragvoetbaliqquiz.nlnoord@knvb.nl, oost@knvb.nl, westI@knvb.nl,westII@knvb.nl, zuidI@knvb.nl, zuidII@knvb.nlVerenigingsboxMet de Verenigingsbox ‘Samen aande slag met Sportiviteit en Respect’kunnen bestuurders binnen hunvereniging met dit onderwerp aande slag. Verenigingen kunnen hier-bij zelf keuzes maken, waarbij zeop elk gewenst onderdeel (extra)ondersteuning van de KNVB kunnenvragen. De Verenigingsbox is in 2013op kleine schaal (200 verenigingen)geïntroduceerd, om het product sa-men met deze verenigingen door teontwikkelen. In het seizoen 2013/14gaan nog eens 500 verenigingen er-mee aan de slag.Voor trainers, coaches en leiderszijn er voorbeelden van:•team•• -lersEr is materiaal beschikbaar voor deinvulling van een leuke en leerzameavond voor:•(jeugd)teams••64-65_actie plan en box_.indd 65 21-05-13 16:23