GIA ĐỊNH TAM HÙNGGia Định tam hùng là danh hiệu người       khởi nghĩa ngày càng lớn mạnh, đánhđời phong tặng cho ba vị da...
Nguyễn ở Phú Yên biết rất rõ điều này          •   Bị sát hạinên đã chiêu hàng được Lý Tài.                               ...
Trước, Đỗ Thanh Nhơn tự phụ là người         không trừ hắn đi. Nếu chúa thượng chocó tài và dũng cảm hơn thiên hạ, trong  ...
Thời may gặp chúa trang trần thánh         7. Ghi theo Phạm Văn Sơn , Việt sử tânVận rủi xui tôi thói Mãng Tào            ...
quân đến chiếm giữ núi Tà Lương (còn                                           gọi là núi Trà Lang thuộc Phú Yên).       C...
Khang. Nhưng đạo quân của Châu Văn           Mạc Tử Sanh (con Mạc Thiên Tứ) làmTiếp chưa kéo binh ra khỏi hậu cứ Phú      ...
thuộc xã Tam Phước, thị trấn Long Đất,         ông bà quen nhau và trở thành vợtỉnh Bà Rịa-vũng Tàu).                     ...
cho biết trong lúc xem xét các chiến      •   Lương Văn Lựu, Biên Hòa sử lược    thuyền đoạt được, Chu Văn Tiếp bị        ...
Bình Tây Tham Thắng Tướng Quân Hộ          trên bộ, thành Bình Định vẫn bị quân TâyGiá. Khi trấn thủ thành Diên Khánh, Võ ...
sinh trong lịch sử nội chiến cuối thế kỷ   Chú thíchXVIII ở Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên                               ...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Gia định tam hùng

815
-1

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total Views
815
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
14
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Gia định tam hùng

  1. 1. GIA ĐỊNH TAM HÙNGGia Định tam hùng là danh hiệu người khởi nghĩa ngày càng lớn mạnh, đánhđời phong tặng cho ba vị danh tướng của chiếm nhiều nơi thuộc quyền kiểm soátNguyễn Ánh gồm: của chúa Nguyễn. • Đỗ Thanh Nhơn Năm 1775, bị Tây Sơn và tướng Bắc Hà là Hoàng Ngũ Phúc rượt đuổi, Nguyễn • Châu Văn Tiếp Phúc Thuần chạy đến Trấn Biên[2], tuy đã • Võ Tánh. có lệnh triệu tướng Tống Phước Hiệp, nhưng quân cứu viện không thể nào đến kịp. Nhân cơ hội đó, Đỗ Thanh Nhơn gọi Nguyễn Huỳnh Đức, Trần Búa, Đỗ Vàng, Đỗ Kỵ, Vũ Nhàn, Đỗ Bảng... cùng họp binh ở Ba Giồng (Tam Phụ)[3] được hơn ĐỖ THANH NHƠN 3000 người, xưng là “Đông Sơn thượng tướng quân”[4] và lấy danh nghĩa cứu giá để phò giúp Nguyễn Phúc Thuần.Đỗ Thanh Nhơn hay Đỗ Thanh Nhân Sau đó Đỗ Thanh Nhơn đưa quân từ Bahoặc Đỗ Thành Nhơn (? - 1781) là một Giồng tiến ra đánh úp quân Nguyễn Lữ,danh tướng Việt Nam cuối thế kỷ 18 thắng luôn mấy trận. Nguyễn Lữ biếtdưới thời Nguyễn Ánh. Cùng với Võ không địch nổi, bèn lấy thóc trong khoTánh, Châu Văn Tiếp, ông được người chở hơn hai trăm thuyền chạy về Quiđương thời xưng tụng là "Gia Ðịnh tam Nhơn.hùng". Đỗ Thanh Nhơn lấy lại được Gia ĐịnhThân thế (lần thứ nhất) bèn đón Nguyễn Phúc Thuần trở về Bến Nghé.Đỗ Thanh Nhơn là người huyện HươngTrà, phủ Thừa Thiên. Sau dời về trấn Do lập được đại công, Đỗ Thanh NhơnPhiên An trong Nam. được chúa Nguyễn Phúc Thuần cho giữ chức chưởng dinh, phong tước PhươngÔng sinh vào năm nào không rõ, chỉ biết quận công. Tướng sĩ quân Đông Sơnkhi Định vương Nguyễn Phúc Thuần còn đều được ban thưởng theo thứ bậc.ở Phú Xuân, ông chỉ là võ quan bậc thấp,chức đội trưởng Hữu thuyền. • Kết oán với Lý Tài Bấy giờ, có viên tướng đi theo TốngSự nghiệp Phúc Hiệp tên là Lý Tài, gốc người Hoa, • Phò trợ Nguyễn Phúc Thuần chỉ huy đạo Hòa Nghĩa quân, trước khi tham gia phong trào Tây Sơn từng kiếmNăm 1771, anh em Tây Sơn hiệu triệu sống bằng nghề buôn bán. Đi với Tâydân chúng: "Đánh đổ Trương Phúc Loan Sơn một thời gian Lý Tài, từng làm phóvà và ủng hộ hoàng tôn Dương, Lấy của tướng cho Nguyễn Huệ, nhưng do nhiềunhà giàu chia cho nhà nghèo"[1],để phất phen bại trận, thay vì quyết chí lập công,cờ khởi nghĩa. Quân Tài lại tỏ ra bất mãn. Tướng của chúa 1|Trang
  2. 2. Nguyễn ở Phú Yên biết rất rõ điều này • Bị sát hạinên đã chiêu hàng được Lý Tài. Không thể để ngôi chúa bỏ trống, đầuChúa Nguyễn Phúc Thuần muốn thu năm Mậu Tuất (1778), Nguyễn Phúcdùng Lý Tài, nhưng Đỗ Thanh Nhơn vì Ánh, cháu chúa Nguyễn Phúc Thuần, khimuốn tranh giành địa vị nên nói: này mới 17 tuổi được các tướng tôn làm“Lý Tài là bọn chó lợn ở chợ Phù Li, nhân Đại nguyên súy Nhiếp quốc chính. Kể từlúc loạn lạc tiếp tay cho quân Tây Sơn, đó, ông luôn được cầu cận để phò tátội đáng phải chết. Nay Lý Tài không Nguyễn Phúc Ánh.dám vác mặt về gặp chủ Tây Sơn, cùng Cũng ngay năm này (1778), Đỗ Thanhđường phải theo ta. Xem ra hắn ta là Nhơn cùng Lê Văn Quân giết Tư Khấuhạng vô lại, có dùng cũng chẳng nên Oai ở sông Bến Nghé, rồi cùng Hồ Văncông cán gì. Hung hãn như hắn thì về Lân đi dẹp loạn ở Chân Lạp. Ông giếtsau khó chế ngự. Chi bằng sớm kết liễu Nặc Ong Vinh, tôn con là Nặc Ong Ẩnhắn đi để khỏi sinh chuyện rắc rối.” [5] lên ngôi Chân Lạp, để Hồ Văn Lân ở lạiBởi lời này, Lý Tài kết oán với Đỗ Thanh bảo hộ, còn ông thì kéo quân về GiaNhơn. Định.Đến khi Tống Phúc Hiệp mất, Lý Tài lo Mùa xuân năm Canh Tý (1780), ĐỗĐỗ Thanh Nhơn làm hại mình, bèn đem Thanh Nhơn được Nguyễn Phúc Ánhthuộc hạ chiếm giữ núi Châu Thới[6]) để phong làm Ngoại hữu phụ chính Thượngchống lại Thanh Nhơn. tướng quân, tước Quận công.Một lần Lý Tài đem quân đánh úp quân Và đúng một năm sau, vào ngày 23Đông Sơn. Thanh Nhơn chống cự không tháng 3 năm Tân Sửu (1781), Thanhnổi, phải đắp lũy từ sông Bến Nghé đến Nhơn đã bị Nguyễn Phúc Ánh giết chết.Bến Than để cố thủ. Hai tướng tâm phúc của Thanh Nhơn là Võ Nhàn và Đỗ Bảng, sau khi an • Trả thù Lý Tài táng[8]chủ tướng xong, cùng rút binh vềTháng 11 năm Bính Thân (1776)[7] do Ba Giồng, chống Tây Sơn lẫn chúasức ép của Lý Tài, Nguyễn Phúc Thuần Nguyễn. Nguyễn Phúc Ánh cho người đilàm lễ nhường ngôi cho cháu ruột mình khuyết dụ, nhưng hai vị tướng này khônglà Nguyễn Phúc Dương (Tân Chính tin nữa. Về sau nhờ cho người trà trộnvương). Lý Tài được Nguyễn Phúc vào trong quân, bắt sống được Võ NhànDương này phong là Bảo giá đại tướng và Đỗ Bảng đem chém. Từ đó, binhquân. Đông Sơn bị phân tán...Năm Đinh Dậu (1777), Nguyễn Huệ đem Hay tin Đỗ Thanh Nhơn bị giết, Nguyễnquân vào đánh chiếm Gia Định lần thứ 2. Nhạc nói: Thanh Nhơn chết rồi, cácQuân Tân Sơn mạnh mẽ đánh bại quân tướng khác không đáng sợ nữa, rồi cùngNguyễn nhiều trận, sau đó truy lùng gắt Nguyễn Huệ cử đại binh vào đánh Giagao, cả Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Định. Quân Tây Sơn vào cửa Cần Giờ,Phúc Dương cùng một số quan lại đã bị đại thắng trận thủy chiến trên sông Ngãbắt và bị giết. Bảy, khiến Nguyễn Phúc Ánh phải bỏLý Tài ở Bến Nghé đem quân giao chiến thành Sài Gòn chạy về Ba Giồng rồi lánhmấy lần với thủy quân của Nguyễn Huệ sang Phú Quốc...Đó là hồi tháng 3 nămđều thất bại. Hoảng loạn, Lý Tài đem Nhâm Dần (1782).quân chạy về Ba Giồng thì bị quân Đông Luận bàn về cái chếtSơn của Đỗ Thanh Nhân đón đường giếtchết. 1. Sách "Đại Nam chính biên liệt truyện" (Sơ tập, quyển 27) ghi: 2|Trang
  3. 3. Trước, Đỗ Thanh Nhơn tự phụ là người không trừ hắn đi. Nếu chúa thượng chocó tài và dũng cảm hơn thiên hạ, trong dùng mưu, thì chỉ cần sức một vũ khí làtay lại có quân đội Đông Sơn cho nên đủ.vẫn ngấm ngầm làm chuyện ngang Thế Tổ (ám chỉ Nguyễn Ánh) bèn lấy cớngược và lộng hành. Từ khi có chút công bị mệt cho gọi Thanh Nhơn vào dinh bànlao phò tá, y lại càng sinh kiêu căng hơn. công việc. Đỗ Thanh Nhơn đến, liền bị vệHắn tự cho mình là người có quyền sinh sĩ xông ra bắt giết. Lại truyền phân tánsát, ai sống, ai chết hoặc giả có ban quân Đông Sơn làm bốn đội để phòngchức tước cho ai đều do hắn quyết định. bọn chúng làm phản. (tr.87)Thậm chí, hắn còn tự ý cắt bớt sự chidùng trong cung, không chịu cung đốn "Tự Điển Nhân vật lịch sử" của Nguyễnđầy đủ, đến cả ngày kỵ ở Hưng Miếu mà Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế luận vềhắn cũng không dâng lễ vật khiến Thế tổ chuyện này như sau:ta [Nguyễn Phúc Ánh] phải bỏ của nhà ra Tính ông cương trực,khí khái nên bị ganhmà sắm sửa lấy. ghét. Nhân vụ ông giết tri huyện ÐặngTrong đám tay chân, thế hắn thấy ai Hữu Tâm, chưởng cơ Huỳnh Thiên Lộc[9]nặng lòng với mình thì cho lấy theo họ gièm với Nguyễn Ánh rằng ông lộngcủa hắn. Xử tội thì dùng cực hình, dám quyền sau này sẽ khó trị. Do đó ông bịthiêu cả người sống, bắn giết cả đàn bà Nguyễn Ánh giết ngày 23 tháng 3 năm Ấtđang có thai... Ai ai nghe chuyện cũng Sửu 1781.nghiến răng tức giận. Khi Tây Sơn vào Thuộc hạ ông là Võ Nhàn và Ðỗ Bảnglấn cướp [chỉ việc Tây Sơn tấn công vào chôn cất ông xong, rút quân Đông SơnGia Định], hắn lén đem quân vào núi để về đất cũ Ba Giồng, không phục Nguyễnđầu hàng làm phản, nhưng mưu ấy Ánh nữa, bắt được Huỳnh Thiên Lộc giếtkhông thành. đi để trả thù cho chủ tướng.[10]Vua [Gia Long] vẫn nghĩ đến công lao 3. Phạm Văn Sơn có lời bàn:của hắn mà ưu đãi, dung túng. Vua thânđến nhà riêng mà Đỗ Thanh Nhơn cũng Trong khi Đỗ Thanh Nhơn lập nhiều côngkhông biết kính giữ lễ. Đã thế bọn tay lớn, thì chúa Nguyễn Ánh đã nghe lờichân của hắn càng phụ họa thêm, không dèm pha đem giết đi...Rồi sử sách (Giabiết kinh sợ, chỉ rắp tâm làm điều trái Định thông giám) của triều Nguyễn đã cốphép mà thôi. bào chữa cho họ Nguyễn về cái chết này: họ bảo Đỗ Thanh Nhơn đã quá cậyBấy giờ có quan Chưởng cơ là Tống công, đã có ý thông đồng với Tây Sơn đểPhúc Thiêm mật tâu với vua xin trừ bỏ làm phản, không tuân theo nghi lễ củahắn là tên giặc ở cạnh vua. Vua cho là triều đình, tự chuyên mọi việc v.v...Sửphải bèn giả vờ bị bệnh, rồi sai triệu Đỗ của người Âu Châu cho rằng cái tội củaThanh Nhơn vào bàn việc. Nhân đó sai họ Đỗ chỉ là do làm được nhiều công lớn,võ sĩ bắt và giết đi. Bè đảng của Đỗ uy thế lừng lẫy hầu làm lu mờ cả địa vịThanh Nhơn là bọn Võ Nhàn, Đỗ Bảng ông chúa trẻ tuổi (lúc này Nguyễn Ánhlại chiếm cứ chỗ Ba Giồng để làm phản. mới 18 tuổi). Trước vụ này Giám mục BáVua sai các tướng tiến đánh, bắt được Đa Lộc đã hết lời can ngăn chúa Nguyễnbọn Võ Nhàn và giết đi. Lũ còn lại đều bị mà không xong...[11]đánh tan cả. 4. Nguyễn Liên Phong, tác giả Nam 2. Ngô Giáp Dậu trong sách Hoàng Kỳ Phong Tục Nhân Vật Diễn Ca, Việt Long hưng chí, biên chép rõ 1909, có thơ vịnh về Đỗ Thanh ràng hơn: Nhơn:Tống Phước Thiêm nói: Thanh Nhơn ôm Cờ nghĩa Đông Sơn nổi tợ phao.lòng Tào Tháo, Vương Mãng, không thể Tấm kình Nam Hải sóng đang xao 3|Trang
  4. 4. Thời may gặp chúa trang trần thánh 7. Ghi theo Phạm Văn Sơn , Việt sử tânVận rủi xui tôi thói Mãng Tào biên quyển 3, Sài Gòn, 1959, tr. 337Mấy thứ công lao trôi bích thủy, và web của Nguyễn Phước tộc [2].Ba hùng danh tướng nhẹ hồng mao. Trịnh Hoài Đức ghi năm Ất MùiSuối vàng như gặp Châu hùng võ (1775) [3]Hồn luống ăn năn biết tại sao. 8. Trước năm 1975, tác giả Huỳnh Minh có tìm đến thăm mộ Đỗ Thanh Nhơn,Chú thích và ông đã cho biết như sau: "Ngôi mộ1. Trích từ trang web : [1] Đỗ Thanh Nhân tọa lạc tại Phú Lâm2. Vùng tương ứng đến các tỉnh Sông (Sài Gòn) trong vuông đất của Hòa Bé, Đồng Nai và Vũng Tàu - Bà Rịa Đồng Tôn giáo, phía sau quốc lộ số 4 ngày nay vô chừng hai trăm thước. Ngôi mộ này nằm trên một gò đất cao ráo,3. Ba Giồng là ba gò đất cổ, chạy xuyên chung quanh có xây tường bằng ô qua 2 huyện Kiến Hưng, Kiến Đăng, dước, rêu phong cỏ mọc, trước có thuộc địa hạt trấn Định Tường. Ở dựng một mộ bia bằng đá cẩm thạch đây, phía trước có sông dài ngăn trở, khắc mấy dòng chữ nho nhu sau: Uy phía sau là vùng đồng lầy cỏ rậm. nghiêm tướng quân, Thần sách quân Nhơn lấy nơi này làm nơi đóng quân tả quân thống chế, gia cấp thị trung chứa lương, khi xảy ra việc nguy cấp cần, Đỗ phủ quân thần mộ. Hiếu tử có thể ẩn trú được. Nhà văn Sơn Hồng nhân lập thạch "(Định Tường Nam cho biết thêm: Ba Giồng gồm xưa, Nxb Thanh Niên, 2001, tr. 66) một phần Long An ngày nay, ăn trọn vùng Mỹ Tho, bờ sông Tiền: không 9. Trong Hoàng Việt hưng long chí của úng vào mùa lũ lụt, không kiệt mùa Ngô Giáp Dậu ghi là Thiêm Lộc, và hạn, ruộng phì nhiêu, nước ngọt rất có thể Thiêm Lộc tức Tống Phúc quanh năm, thêm vườn cây ăn trái, Thiêm (NXB Văn học, 1993, tr.87). khí hậu tốt, thủy lợi gần như hoàn Huỳnh Minh trong Vĩnh Long xưa chỉnh trong buổi đầu nhờ sông rạch (Nxb Thanh Niên, 2002, tr. 71) và thiên nhiên. Nguyễn Ánh và Tây Sơn Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế cố tranh chấp cùng đất giàu tài lực, (Từ điển nhân vật lịch sử", NXB nhân lực nầy, ai chiếm được là có KHXH, năm 1992, tr. 486) cho rằng thể nắm phần thắng cuối cùng. (Đình Tống Phúc Thiêm và Huỳnh Thiêm miếu & lễ hội dân gian, Nxb TP. Lộc là hai người khác nhau. HCM, tr. 250 10. "Từ điển nhân vật lịch sử", tr.201 và4. Đỗ Thanh Nhơn xưng là Đông Sơn Nguyễn Khắc Thuần, Việt sử giai đại tướng quân trước tiên để tỏ rõ sự thoại tập 8, NXB Giáo dục, 1998, đối nghịch hết sức sâu sắc với Tây tr.77. Sơn, như phương Đông đối với 11. Việt sử tân biên, quyển 4, Sài Gòn, phương Tây không có chút gặp gỡ 1961, tr. 160 nào cả. Tham khảo & liên kết ngoài5. Hoàng Việt Hưng Long Chí, sách đã dẫn bên dưới, tr.63 • Nguyễn Khắc Thuần, Việt sử giai thoại, NXB Giáo dục, 1998, tr 75-78.6. Có sách gọi Chiêu Thái, là ngọn núi nhỏ cách trấn Biên Hòa về phía nam • Xem thêm Tống Phúc Thiêm. hơn mười một dặm, nay thuộc xã Bình An, huyện Thuận An, Tỉnh Bình Dương 4|Trang
  5. 5. quân đến chiếm giữ núi Tà Lương (còn gọi là núi Trà Lang thuộc Phú Yên). CHÂU VĂN TIẾP Nguyễn Nhạc cử người đến mời lần nữa. Châu Văn Tiếp bày tỏ chính kiến của mình là không muốn thay ngôi chúaChâu Văn Tiếp hay Chu Văn Tiếp (Mậu Nguyễn, mà chỉ muốn tôn phù hoàng tônNgọ 1738 - Giáp Thìn 1784) tên tộc Nguyễn Phúc Dương, muốn diệt trừChâu Doãn Ngạnh, là danh tướng Việt những tham quan, những quyền thần vàNam cuối thế kỷ 18 dưới thời Nguyễn Nguyễn Nhạc đã đồng ý.Phúc Ánh, được người đời xưng tụng làmột trong Tam hùng Gia Định. Thành danh tướng Hứa hẹn vậy, nhưng khi kéo binh đếnThân thế và sự nghiệp Quy Nhơn thì Châu Văn Tiếp mới hayChâu Văn Tiếp nguyên quán huyện Phù Nguyễn Nhạc đã bội ước. Ông liền rútLy, phủ Hoài Nhơn (nay là Phù Mỹ - quân về núi cũ, dựng cờ khởi nghĩa, đềTP.Quy Nhơn, tỉnh Bình Định) nhưng cư lên bốn chữ Lương Sơn tá quốc (quânngụ ở Vân Hòa, huyện Đồng Xuân, tỉnh giỏi ở núi rừng lo giúp nước), để đối đầuPhú Yên. Gia đình ông chuyên nghề với quân Tây Sơn.buôn bán (chủ yếu là buôn ngựa), nhưng Khi ấy, lưu thủ dinh Long Hồ là Tốngcó học, riêng Châu Văn Tiếp thông thạo Phước Hiệp (? - 1776) đang đóng quâncả tiếng Xiêm và Miên. ở Vân Phong (nay thuộc Khánh Hòa),Ông Tiếp có người anh cả là Châu Doãn khuyên ông nên qui thuận chúa NguyễnChữ, hai em là Châu Doãn Chấn, Châu và ông đã nghe theo.Doãn Húc và em gái Châu Thị Đậu[1]. Tháng 3 năm Đinh Dậu (1777), quân TâyÔng thông thạo tiếng Chân Lạp và Xiêm Sơn vào đánh Gia Định, Tống Phúc HiệpLa. Nhờ vốn có sức mạnh, lại ham học lui về tiếp cứu, giao ông giữ Phú Yên,võ nghệ nên ông còn có biệt tài sử dụng Bình Thuận.đại đao. Tình hình Gia Định càng thêm nguyTay buôn ngựa khổn, ông cùng Đỗ Thanh Nhơn đem quân đi kháng cự, nhưng do đối phươngChâu Văn Tiếp theo nghề buôn bán quá mạnh mà Lý Tài và Đỗ Thanh Nhânngựa, nên có dịp đi đó đây. Nhờ vậy, ông lại luôn hiềm khích, Châu Văn Tiếp buộcquen biết khá nhiều người mà sau này phải dẫn bộ hạ về lại núi Tà Lương.đều trở thành vương tướng của nhà Tây Đành để Thái Thượng vương (NguyễnSơn, như Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Phúc Thuần) và Tân Chánh vươngNguyễn Lữ, Võ Văn Dũng, Trần Quang (Nguyễn Phúc Dương) bị quân Tây SơnDiệu, Võ Đình Tú... Song người ông thân truy đuổi rồi bị bắt giết.[2]thiết nhất là Lý Văn Bửu vì cùng nghề. Sau cuộc đại bại ấy, trong dòng tộc chúaLấy lý do chống lại sự áp bức của quyền Nguyễn chỉ còn mỗi một chàng trai 17thần Trương Phúc Loan, ủng hộ hoàng tuổi tên Nguyễn Phúc Ánh trốn thoát, chotôn Nguyễn Phúc Dương, Nguyễn Nhạc nên sau khi Đỗ Thanh Nhơn lấy lại Giacùng hai em là Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ Định, Nguyễn Phúc Ánh được tướng sĩcất binh khởi nghĩa vào năm 1771. rước về tôn làm Đại nguyên súy, NhiếpBiết tài Châu Văn Tiếp, Nguyễn Nhạc có quốc chính rồi xưng vương tại Sài Côncho người đến mời tham gia, nhưng ông (Sài Gòn) vào năm Canh Tí 1780.khéo từ chối. Để tạo cho mình một thế Năm Tân Sửu 1781, Châu Văn Tiếp liênđứng trong việc mưu nghiệp lớn, bốn kết với hai đạo quân khác để đánh Bìnhanh em Châu Văn Tiếp chiêu tập dân 5|Trang
  6. 6. Khang. Nhưng đạo quân của Châu Văn Mạc Tử Sanh (con Mạc Thiên Tứ) làmTiếp chưa kéo binh ra khỏi hậu cứ Phú tham tướng, để dẫn quân Xiêm về nướcYên đã bị trấn thủ nơi này là Nguyễn Văn đánh nhau với quân Tây Sơn...Lộc đánh cho tan tác, khiến ông lại phải Tháng 6 năm ấy vua Xiêm La là Chất Tritrốn vào núi Tà Lương. Đạo quân do Tôn (Chakri, Rama I) sai hai người cháu,Thất Dụ từ Bình Thuận tiến ra, bị trấn thủ cũng là hai viên tướng cao cấp là ChiêuLê Văn Hưng đem tượng binh trấn áp Tăng và Chiêu Sương, đem 2 vạn quânlàm cho tan vỡ. Đạo thủy quân của Tống thủy cùng 300 chiến thuyền vượt vịnhPhước Thiêm thì không thể xuất phát Xiêm La, qua ngả Kiên Giang, sang giúp.được, vì quân Đông Sơn đang khởi loạn Ngoài ra, còn có đạo bộ binh gồmở Gia Định, do chủ tướng của họ là Đỗ khoảng 3 vạn quân, do các tướng LụcThanh Nhơn vừa bị Nguyễn Phúc Ánh Côn, Sa Uyển, Chiêu Thùy Biện chỉ huy,mưu hại (1781). băng qua đất Chân Lạp, rồi tràn vàoNhân cơ hội nội bộ nhà Nguyễn đang rạn nước Việt qua ngả An Giang.[3].nứt, tháng 3 năm Nhâm Dần 1782, Ngày 13 tháng 10 cùng năm, Châu VănNguyễn Huệ cùng Nguyễn Nhạc mang Tiếp giáp chiến với quân Tây Sơn. Ngôquân thủy bộ tiến vào Nam. Hai bên Giáp Đậu kể: Chu Văn Tiếp dẫn thủyđụng độ dữ dội ở khu vực sông Ngã Bảy binh tiến đánh quân Tây Sơn ở sông(Thất Kỳ Giang) nơi cửa Cần Giờ. Cuối Măng Thít (thuộc địa phận Long Hồ, naycùng, Nguyễn Phúc Ánh lại phải bỏ chạy là Vĩnh Long)[4]Chưởng cơ Bảo (Chưởngra đảo Phú Quốc, nay thuộc Kiên Giang. Tiền Bảo) ra sức chống cự. Chu VănMột lần nữa, đạo quân Lương Sơn của Tiếp nhảy lên thuyền địch, bị quân TâyChâu Văn Tiếp vào tiếp cứu. Khi ấy, Sơn đâm trọng thương. Thế Tổ (NguyễnNguyễn Huệ và Nguyễn Nhạc đã rút Phúc Ánh) phất cờ ra lệnh cho quânquân về, nên quân Lương Sơn đánh đuổi đánh gấp vào, chém được Chưởng cơđược tướng Tây Sơn là Đỗ Nhàn Trập, Bảo...Chu Văn Tiếp không bao lâu cũnglấy lại Sài Côn. Nhờ đại công này, ông qua đời vì vết thương quá nặng...[5],được phong Ngoại tả Chưởng dinh. hưởng dương 46 tuổi.Tháng 2 năm Quý Mão 1783, Nguyễn Được tôn thờNhạc lại sai Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữmang quân vào Nam. Châu Văn Tiếp Nhận được tin, Nguyễn vương tỏ lờidùng hỏa công nhưng chẳng nay bị trở thương tiếc:gió nên thua trận. Nguyễn vương phải Trong vòng mười năm lại đây, tiếp với tachạy xuống Ba Giồng, còn Châu Văn cùng chung hoạn nạn. Nay giữa đườngTiếp phải men theo đường núi qua Cao tiếp bỏ ta mà đi, chưa biết ai có thể thayMiên rồi qua Xiêm cầu viện. ta nắm giữ việc quân?...[6]Nhờ tài năng và sự khôn khéo của ông, Nguyễn vương dạy lấy ván thuyền ghépvua Xiêm chịu trợ giúp. Châu Văn Tiếp thành hòm, dùng nhung phục khấn liệm,liền gởi mật thư báo tin cho Nguyễn rồi cho chôn tạm tại làng An Hội, Cồn CáiPhúc Ánh. Sau khi hội đàm với tướng Nhum (Tam Bình, Vĩnh Long). Về sau,Xiêm tên là Thát Xỉ Đa tại Cà Mau, vào thâu phục được Gia Định, Nguyễn Phúctháng giêng năm Giáp Thìn 1784, Ánh cho cải táng tại xã Hắc Lăng, huyệnNguyễn Vương sang Vọng Các hội kiến Phước An, thuộc dinh Trấn Biên (nayvới vua Xiêm. Được tiếp đãi nồng hậu và thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu).nhận được sự hỗ trợ, Nguyễn vương tổchức lại lực lượng gồm các quân tướng Năm 1802, Nguyễn Phúc Ánh lên ngôiđi theo và nhóm người Việt lưu vong tại vua lấy niên hiệu là Gia Long, truy phongXiêm, cả thảy trên dưới nghìn người, cử ông là Tả quân đô đốc, tước Quận côngChâu Văn Tiếp làm Bình Tây đại đô đốc, và cho lập đền thờ ở Hắc Lăng (nay 6|Trang
  7. 7. thuộc xã Tam Phước, thị trấn Long Đất, ông bà quen nhau và trở thành vợtỉnh Bà Rịa-vũng Tàu). chồng. Như chồng, bà giúp chúa Nguyễn rất tận lực. Những lúc xôngNăm Giáp Tí 1804, Châu Văn Tiếp được pha ra chiến trận, bà chẳng kém gìthờ nơi đền Hiển Trung (Sài Gòn). Đến trai. Những ngày theo Nguyễn Phúcnăm Gia Long thứ 6 (1807), xét công lao Ánh sang Vọng Các, chính bà đã haicác bề tôi qua Vọng Các (Xiêm), ông lần cầm binh đánh thắng quân Miếnđược liệt hàng Đệ nhất đẵng khai quốc Điện và quân Chà Và (Chà Và: âmcông thần và được thờ tại Trung Hưng của chữ Java. Chà Và là người đếnCông Thần miếu (Huế). từ đảo Java.) theo lời yêu cầu tiếpĐến năm vua Minh Mạng thứ 12 (1831), viện của vua Xiêm, khiến người Xiêmông được truy phong Lâm Thao Quận rất thán phục. Xem thêm Lê VănCông. QuânNăm Tự Đức thứ ba (1850), nhà vua cho 2. Theo Vương Hồng Sển dẫn lại lờixây dựng lại đền ở Hắc Lăng, vì đã bị của Trương Vĩnh Ký thì chúa Duệchiến tranh tàn phá nặng (chỉ còn trơ lại Tông bị Tây Sơn bắt tại vùng Banền đất và móng đá, hiện ở phía trước Thắc (thuộc Cà Mau) và chúa Mụcchùa Bửu Quang). Nhưng năm sau Vương bị bắt tại Ba Vác (thuộc Bến(1851), mới được khởi công ở nơi mới, Tre, gần Mỏ Cày). Cả hai đều bị hànhcách nơi cũ khoảng 500m. quyết gần Chùa Kim Chương. Xem:Năm 1920, đền thờ lại đổ nát. Mãi đến 3. Được tin cấp báo, Nguyễn Nhạc saithời Lamère làm tỉnh trưởng Bà Rịa, Nguyễn Huệ đem đại binh thuyền vàonhân dân trong tỉnh tự tổ chức quyên góp ứng cứu. Đêm 19 rạng ngày 20 thángvà tái thiết đền với qui mô lớn. Theo Sổ 1 năm 1785 (ghi theo Mạc thị gia phảtay hành hương đất phương Nam, dưới của Vũ Thế Dinh), quân Xiêm vàthời Pháp thuộc, các đền thờ công thần quân Nguyễn đại bản doanh củatriều Nguyễn đều được cải danh thành Nguyễn Huệ ở Mỹ Tho. Nhưng khiđình làng; cũng chính vì thế đền thờ ông lực lượng hùng hậu này lọt vàoTiếp trở thành đình Hắc Lăng. Hiện nơi khoảng giữa Rạch Gầm và Xoài Mút,đình vẫn thờ chiếc ngai do Gia Long ban thì chỉ trong vòng chưa đầy mộtthưởng, khuôn biển có khắc bốn chữ ngày, toàn bộ quân Xiêm và quânthếp vàng: Lâm Thao Quận Công cùng Nguyễn đều đại bại, khiến Nguyễnnhiều sắc phong của các vua Nguyễn...[7] vương lại phải sang nương nhờNăm Tự Đức thứ 8 (1855), Khâm mạng nước Xiêm.đại thần Nguyễn Tri Phương đi kinh lược 4. Sông Măng Thít ở về phía ĐôngNam Kỳ có đến viếng đền Châu Quận Nam, cách tỉnh lỵ Vĩnh Long 20km,Công ở Măng Thít (nay thuộc xã Tân nối liền từ sông Tiền qua sông Hậu.Long Hội, huyện Măng Thít) và có làm Đây là tuyến giao thông đường thủythơ điếu, hiện vẫn còn lưu giữ ở đền thờ. cấp quốc gia nối liền từ các tỉnh miềnChâu Văn Tiếp mất không có con trai, Tây về thành phố Hồ Chí Minh. Vềcháu ngoại là Nguyễn Văn Hóa, con của tên gọi, có khá nhiều người cho rằngChâu Thị Đậu, nhận phần phụng tự. Mang Thít xuất phát từ chữ Băng-brít (có nghĩa là lung bông súng) do hồiChú thích xưa nước sông chưa chảy mạnh, hai1. Châu Thị Đậu (? - ?) tục gọi Châu bên bờ sông mọc nhiều sen, bông muội nương, là người giỏi võ nghệ. súng. (Theo website UBND tỉnh Vĩnh Khi Lê Văn Quân (còn có tên là Duân Long[1]). hay Câu, người Định Tường) ra phò 5. Theo Hoàng Việt hưng long chí, Nxb tá Châu Văn Tiếp ở núi Trà Lang, hai Văn học, 1993, tr. 119. Huỳnh Minh 7|Trang
  8. 8. cho biết trong lúc xem xét các chiến • Lương Văn Lựu, Biên Hòa sử lược thuyền đoạt được, Chu Văn Tiếp bị toàn biên, Sài Gòn 1973, tr.147-150. tướng Tây Sơn là Chưởng Tiền Bảo • Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng núp dưới thuyền đâm lén. Nhưng Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo dục, 2005, ngay sau đó, ông cũng đã kịp rút tr.166-184. gươm chém chết viên tướng này.(sách ghi ở mục tài liệu, tr. 110). • Diên Hương, Thành ngữ điển tích từ Theo Lương Văn Lựu và Diên điển, Nxb Đồng Tháp, 1992. Hương thì Chu Văn Tiếp giáp chiến Liên kết ngoài với Chưởng Bảo, rồi nhảy qua thuyền Tây Sơn, bị phò mã Trương Văn Đa • [4] Châu Văn Tiếp đâm chết (sách ghi ở mục tài liệu, tr. • [5] Tư liệu về trận đánh sau cùng của 149 và 58). Trang web báo Bình định Châu Văn Tiếp. kể: Châu Văn Tiếp vừa trông thấy Trương Văn Đa vội hô quân sĩ lướt thuyền đến mong bắt sống để lập công đầu. Hai cây đại đao tung hoành trên sóng nước. Trương công đã chém bay đầu Châu Văn Tiếp. VÕ TÁNH Quân họ Châu mất chủ, vỡ chạy tan tác về vùng Trà Cú. [2]. Ở một trang web khác: Quân (nhà Nguyễn) đóng Võ Tánh hay Võ Tính (? - 1801) là một ở An Xuyên Ðạo (Cà Mau) bị cô thế danh tướng thời nhà Nguyễn. Đương cũng rút về Trà Ôn...Nhưng đến Man thời được xếp cùng với Đỗ Thanh Nhơn Thiếc (Măng Thít) thuộc Vĩnh Long và Châu Văn Tiếp là "Gia Định tam thì gặp đạo quân của Trương Văn Ða hùng". từ Sa Ðéc kéo xuống đánh kịch liệt. Châu Văn Tiếp bị Trương Văn Ða Thân thế & sự nghiệp chém chết...[3] Võ Tánh sinh tại huyện Phước An, tỉnh6. Theo Ngô Giáp Dậu, Hoàng Việt long Biên Hoà (nay thuộc tỉnh Đồng Nai), sau hưng chí, Nxb Văn học, 1993, tr.120 dời về huyện Bình Dương, Gia Định.7. Sổ tay hành hương đất phương Nam, Vì không chịu thần phục nhà Tây Sơn, Huỳnh Ngọc Trảng chủ biên, Nxb ông cùng với người anh là Võ Nhàn tập Tp.HCM, 2002, tr. 170-171 hợp lực lượng nổi dậy tại thôn Vườn Trầu (Hóc Môn), tự xưng là Nghĩa quânTài liệu tham khảo Kiến Hòa, rồi kéo quân chiếm giữ cả• Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, vùng Gò Công. Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế, NXB KHXH, Hà Nội, 1992, tr. 86-87 Theo chúa Nguyễn• Từ điển bách khoa Việt Nam I, Hà Năm 1788, ông theo Nguyễn Phúc Ánh, Nội, 1995, tr. 493 được phong là Tiên phong dinh Khâm sai chưởng cơ, được chúa Nguyễn Phúc• Huỳnh Minh, Gia Định xưa, Nxb Văn Ánh gả cho em gái là Ngọc Du. hóa Thông tin, 2006. Năm 1790, Võ Tánh tiến đánh thành• Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ điển Diên Khánh chiếm được phủ thành, đánh tích danh nhân từ điển, quyển bại tướng Tây Sơn là Đào Văn Hồ. thượng, Sài Gòn, năm 1966, tr. 133. Năm 1793, Võ Tánh được thăng chức Khâm Sai Quán Suất Hậu Quân Dinh 8|Trang
  9. 9. Bình Tây Tham Thắng Tướng Quân Hộ trên bộ, thành Bình Định vẫn bị quân TâyGiá. Khi trấn thủ thành Diên Khánh, Võ Sơn vây chặt.Tánh dùng mưu đuổi quân Tây Sơn đến Võ Tánh và Ngô Tùng Châu sai ngườivây thành vào năm 1794. Sau đó ông lén đem mật thư ra cho Nguyễn Phúcđược phong tước Quận Công kiêm lãnh Ánh khuyên ông kéo quân ra đánh Phúchức Đại Tướng Quân. Xuân, để ông cùng Ngô Tùng Châu cốNăm 1797, ông theo Nguyễn Phúc Ánh giữ thành cầm chân quân Tây Sơn. Chúara đánh Quảng Nam. Thừa thắng, ông Nguyễn nghe theo, và tháng 5 năm Tânvượt qua sông Mỹ Khê (Quảng Ngãi) Dậu (1801) đánh lấy được Phú Xuân.đánh bại Đô đốc Tây Sơn Nguyễn Văn Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng ngheGiáp. tin Phú Xuân thất thủ, liền sai tướng đemNăm 1799, ông lại theo chúa Nguyễn tiến quân ra cứu. Quân ra tới Quảng Nam thìđánh Quy Nhơn. Vào cửa biển Thị Nại, bị chặn đường phải trở lui. Trần QuangVõ Tánh và Chưởng Hữu Quân Nguyễn Diệu nổi giận đốc quân đánh thành luônHuỳnh Đức đánh thắng quân Tây Sơn tại ngày đêm. Trong thành binh sĩ lâu ngàyThị Giả, rồi giết được Đô đốc Tây Sơn thiếu lương thực, có người khuyên VõNguyễn Thiệt tại cầu Tân An. Đô Đốc Lê Tánh nên vượt vòng vây trốn thoát,Chất xin hàng, xin làm thuộc tướng của nhưng ông cương quyết ở lại "Không thểVõ Tánh. Ông chặn đánh quân của Thái được. Ta phụng mạng giữ thành này,Phó Tây Sơn là Lê Văn Đang tại làng nên thề với thành cùng sống chết. NếuKha Đạo, bắt được 6000 quân Tây Sơn bỏ thành mà hèn nhát trốn lấy một mình,và 50 thớt voi. Các tướng Tây Sơn là Lê thì sau này còn mặt mũi nào trông thấyVăn Thanh và Nguyễn Đại Phát phải mở chúa thượng?". Ông sau đó cho ngườicửa thành Qui Nhơn xin hàng. Thành trao cho Trần Quang Diệu một bức thư,Quy Nhơn được đổi tên là thành Bình xin tha chết cho quân sĩ trong thành. ÔngĐịnh (kinh đô Chà Bàn cũ của người sai thuộc hạ lấy rơm củi chất dưới lầuChăm). Bát Giác, đổ thuốc súng vào, rồi châm ngòi tự hỏa thiêu. Ngô Tùng Châu cũngTuẫn tiết dùng thuốc độc tự vẫn. Đó là ngày 27Năm 1801, khi đại quân chúa Nguyễn rút tháng 5 năm Tân Dậu, tức vào ngày 7về Gia Định, thành Bình Định được giao tháng 7 năm 1801.cho Võ Tánh và Lễ bộ tham tri Ngô Tùng Khi chiếm được thành, Trần Quang DiệuChâu trấn giữ. Thành Bình Định ngay tỏ ra xúc động trước sự trung dũng củasau đó bị đại quân Tây Sơn, dưới quyền Võ Tánh và Ngô Tùng Châu, sai ngườichỉ huy huy của Thái Phó Trần Quang tẩm liệm thi hài hai ông tử tế, rồi theo lờiDiệu và tướng Võ Văn Dũng đến bao yêu cầu của Võ Tánh, không giết hạivây. Trần Quang Diệu sai đắp lũy chung hàng binh nhà Nguyễn.quanh thành và chia quân vây bốn mặt, Năm 1802, khi chúa Nguyễn đã chiếmVõ Văn Dũng thì đôn đốc thủy quân được Phú Xuân, Tây Sơn lại mất Trấnphòng giữ cửa Thị Nại. Cuộc bao vây Ninh, Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũngkéo dài đến 14 tháng. phải bỏ thành đi theo đường thượng đạoCũng trong năm này, Nguyễn Ánh cùng qua Lào về cứu vua Cảnh Thịnh...[1]Lê Văn Duyệt và Võ Di Nguy đem đạibinh ra tìm cách giải vây cho Bình Định, Thương tiếcđại thắng thủy quân Tây Sơn tại Thị Nại. Võ Tánh là điển hình cho sự kết nối giữaĐây là trận thủy chiến lớn nhất của cuộc các yếu tố mang tính chất tiềm năng vốnchiến tranh Nguyễn-Tây Sơn. Tuy quân có của xã hội Việt Nam ở Nam Bộ vớiNguyễn thắng trận, tiêu diệt thủy quân các nhân tố mang tính chất thời đại nảyTây Sơn, nhưng không giải vây được 9|Trang
  10. 10. sinh trong lịch sử nội chiến cuối thế kỷ Chú thíchXVIII ở Việt Nam. Không phải ngẫu nhiên 1. Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược t.mà trong các đại tướng Bình Tây tướng 2, Trung tâm Học liệu, Sài Gòn,quân Trung hưng công thần của triều 1971, tr. 163.Nguyễn chỉ có Hoài quốc công Võ Tánhđược truy tặng tước quốc công, vượt lên 2. Chép theo Huỳnh Minh, Gò Côngtất cả những Lâm Thao quận công Châu xưa. Nxb Thanh niên, 2001, tr. 14.Văn Tiếp, Bình Giang quận công Võ Di 3. Mộ Võ Tánh hình tròn trên có đắpNguy, Kinh Môn quận công Nguyễn Văn biểu tượng một con dơi, nằm kề bênNhơn, Kiến Xương quận công Nguyễn mộ Ngô Tùng Châu hình chữ nhậtHuỳnh Đức, Tiên Hưng quận công Phạm (đây là mộ giả vì thi hài Ngô TùngVăn Nhân, Đoan Hùng quận công Châu đã được đưa về chôn ở PhùNguyễn Văn Trương, Khoái Châu quận Cát). Theo Vương Hồng Sển (Sàicông Nguyễn Đức Xuyên, Ninh Giang Gòn năm xưa, Nxb TP. HCM, 1991,quận công Tống Viết Phước... tr. 189) và nguồn ở đây [1] thì thân• Trước cái chết anh dũng của Võ thể Võ Tánh đã bị cháy hết. Như vậy, Tánh, người dân Bình Định đã lưu mộ ở thành Bình Định và mộ ở Phú truyền câu hát dưới đây: Nhuận, đều chôn hình nhơn bằng sáp. Khu mộ nằm trên nền cũ của nộiNgó lên ngọn tháp Cánh Tiên cung thành Hoàng Đế của NguyễnCảm thương quan Hậu thủ thành ba Nhạc, cũng là thành Đồ Bàn của vuanăm! Chăm xưa.• Vợ Võ Tánh là công chúa Ngọc Du, khóc ông bằng bài thơ như sau: Nguồn tư liệuNhững tưởng ra tay giúp nước nhà • Bia đá xanh rêu Lịch sử Bình ĐịnhAi dè binh địa nổi phong ba.Xót người vị quốc liều thân ngọc,Khiến thiếp cô phòng ủ mặt hoa. Nguồn: http://vi.wikipedia.orgGối mộng mơ màng duyên nợ cũ,Đài mây xiêu lạc phách hồn xa.Lửa trung đốt đỏ gương hào kiệt,Nóng ruột thuyền quyên giọt lệ xa![2]• Về sau, vua Gia Long sai đưa hài cốt ông vào táng ở Phú Nhuận (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh). Vua Gia Long truy tặng Võ Tánh là Dực vận công thần, Thái úy Quốc công, tùng tự nơi nhà Thái miếu. Năm Minh Mạng thứ 12, nhà Nguyễn truy phong Hoài Quốc Công. Hiện còn khu mộ xưa của ông[3] và Ngô Tùng Châu tại thành Bình Định. 10 | T r a n g

×