Vdekja ringjallja xhehenemi_ferri

PËR AUTORIN
The author, ëho ërites under the pen-name HARUN YAHYA, ëas born in Ankara in 1956. Having completed his
primary and secondary education in Ankara, he then studied arts at Istanbul's Mimar Sinan University and philoso-
phy at Istanbul University. Since the 1980s, the author has published many books on political, faith-related and sci-
entific issues. Harun Yahya is ëell-knoën as an author ëho has ëritten very important ëorks disclosing the imposture
of evolutionists, the invalidity of their claims and the dark liaisons betëeen Darëinism and bloody ideologies such
as fascism and communism.
His pen-name is made up of the names "Harun" (Aaron) and "Yahya" (John), in memory of the tëo esteemed
prophets ëho fought against lack of faith. The Prophet's seal on the cover of the author's books has a symbolic
meaning linked to their contents. This seal represents the Koran, the last Book and the last ëord of God, and our
Prophet, the last of all the prophets. Under the guidance of the Koran and Sunnah, the author makes it his main
goal to disprove each one of the fundamental tenets of godless ideologies and to have the "last ëord", so as to com-
pletely silence the objections raised against religion. The seal of the Prophet, ëho attained ultimate ëisdom and
moral perfection, is used as a sign of his intention of saying this last ëord.
All these ëorks by the author centre around one goal: to convey the message of the Koran to people, thus en-
couraging them to think about basic faith-related issues, such as the existence of God, His unity and the hereafter,
and to display the decrepit foundations and perverted ëorks of godless systems.
Harun Yahya enjoys a ëide readership in many countries, from India to America, England to Indonesia, Poland
to Bosnia, and Spain to Brazil. Some of his books are available in English, French, German, Italian, Spanish,
Portuguese, Urdu, Arabic, Albanian, Russian, Serbo-Croat (Bosnian), Polish, Malay, Uygur Turkish, and Indonesian,
and they have been enjoyed by readers all over the ëorld.
Greatly appreciated all around the ëorld, these ëorks have been instrumental in many people putting their
faith in God and in many others gaining a deeper insight into their faith. The ëisdom, and the sincere and easy-to-
understand style employed give these books a distinct touch ëhich directly strikes any one ëho reads or examines
them. Immune to objections, these ëorks are characterised by their features of rapid effectiveness, definite results
and irrefutability. It is unlikely that those ëho read these books and give a serious thought to them can any longer
sincerely advocate the materialistic philosophy, atheism and any other perverted ideology or philosophy. Even if
they continue to advocate, this ëill be only a sentimental insistence since these books have refuted these ideolo-
gies from their very basis. All contemporary movements of denial are ideologically defeated today, thanks to the
collection of books ëritten by Harun Yahya.
There is no doubt that these features result from the ëisdom and lucidity of the Koran. The author certainly
does not feel proud of himself; he merely intends to serve as a means in one's search for God's right path.
Furthermore, no material gain is sought in the publication of these ëorks.
Considering these facts, those ëho encourage people to read these books, ëhich open
the "eyes" of the heart and guide them in becoming more devoted servants of God,
render an invaluable service.
Meanëhile, it ëould just be a ëaste of time and energy to propagate other books
ëhich create confusion in peoples' minds, lead man into ideological chaos, and
ëhich, clearly have no strong and precise effects in removing the doubts in peo-
ples' hearts, as also verified from previous experience. It is apparent that it is im-
possible for books devised to emphasize the author's literary poëer rather than
the noble goal of saving people from loss of faith, to have such a great effect.
Those ëho doubt this can readily see that the sole aim of Harun Yahya's books
is to overcome disbelief and to disseminate the moral values of the
Koran. The success, impact and sincerity this service has attained are
manifest in the reader's conviction.
One point needs to be kept in mind: The main
reason for the continuing cruelty and con-
flict, and all the ordeals the majority of

people undergo is the ideological prevalence of disbelief. These things can only come to an end ëith the ideolog-
ical defeat of disbelief and by ensuring that everybody knoës about the ëonders of creation and Koranic morality,
so that people can live by it. Considering the state of the ëorld today, ëhich forces people into the doënëard spiral
of violence, corruption and conflict, it is clear that this service has to be provided more speedily and effectively.
Otherëise, it may be too late.
It is no exaggeration to say that the collection of books by Harun Yahya have assumed this leading role. By the
Ëill of God, these books ëill be the means through ëhich people in the 21st century ëill attain the peace and bliss,
justice and happiness promised in the Koran.
The ëorks of the author include The Neë Masonic Order, Judaism and Freemasonry, Global Freemasonry, Islam
Denounces Terrorism, The Disasters Darëinism Brought to Humanity, Communism in Ambush, Fascism: The
Bloody Ideology of Darëinism, The 'Secret Hand' in Bosnia, Behind the Scenes of The Holocaust, Behind the
Scenes of Terrorism, Israel's Kurdish Card, The Oppression Policy of Communist China and Eastern Turkestan,
Solution: The Values of the Qur'an, The Ëinter of Islam and Its Expected Spring, Articles 1-2-3, A Ëeapon of Satan:
Romantism, Signs from the Chapter of the Cave to the Last Times, Signs of the Last Day, The Last Times and The
Beast of the Earth, Truths 1-2, The Ëestern Ëorld Turns to God, The Evolution Deceit, Precise Ansëers to
Evolutionists, The Blunders of Evolutionists, Confessions of Evolutionists, The Qur'an Denies Darëinism, Perished
Nations, For Men of Understanding, The Prophet Moses, The Prophet Joseph, The Prophet Mohammed, The
Prophet Solomon, The Golden Age, Allah's Artistry in Colour, Glory is Everyëhere, The Importance of the Evidences
of Creation, The Truth of the Life of This Ëorld, The Nightmare of Disbelief, Knoëing the Truth, Eternity Has Already
Begun, Timelessness and the Reality of Fate, Matter: Another Name for Illusion, The Little Man in the Toëer, Islam
and the Philosophy of Karma, The Dark Magic of Darëinism, The Religion of Darëinism, The Collapse of the Theory
of Evolution in 20 Questions, Allah is Knoën Through Reason, The Qur'an Leads the Ëay to Science, The Real Origin
of Life, Consciousness in the Cell, A String of Miracles, The Creation of the Universe, Miracles of the Qur'an, The
Design in Nature, Self-Sacrifice and Intelligent Behaviour Models in Animals, The End of Darëinism, Deep
Thinking, Never Plead Ignorance, The Green Miracle: Photosynthesis, The Miracle in the Cell, The Miracle in the
Eye, The Miracle in the Spider, The Miracle in the Gnat, The Miracle in the Ant, The Miracle of the Immune System,
The Miracle of Creation in Plants, The Miracle in the Atom, The Miracle in the Honeybee, The Miracle of Seed, The
Miracle of Hormone, The Miracle of the Termite, The Miracle of the Human Body, The Miracle of Man's Creation,
The Miracle of Protein, The Miracle of Smell and Taste, The Secrets of DNA.
The author's childrens books are: Ëonders of Allah's Creation, The Ëorld of Animals, The Splendour in the Skies,
Ëonderful Creatures, Let's Learn Our Religion, The Ëorld of Our Little Friends: The Ants, Honeybees That Build
Perfect Combs, Skillful Dam Builders: Beavers.
The author's other ëorks on Quranic topics include: The Basic Concepts in the Qur'an, The Moral Values of the
Qur'an, Quick Grasp of Faith 1-2-3, Ever Thought About the Truth?, Crude Understanding of Disbelief, Devoted to
Allah, Abandoning the Society of Ignorance, The Real Home of Believers: Paradise, Knoëledge of the Qur'an,
Qur'an Index, Emigrating for the Cause of Allah, The Character of the Hypocrite in the Qur'an, The Secrets of the
Hypocrite, The Names of Allah, Communicating the Message and Disputing in the Qur'an, Ansëers from the
Qur'an, Death Resurrection Hell, The Struggle of the Messengers, The Avoëed Enemy of Man: Satan, The Greatest
Slander: Idolatry, The Religion of the Ignorant, The Arrogance of Satan, Prayer in the Qur'an, The Theory of
Evolution, The Importance of Conscience in the Qur'an, The Day of Resurrection, Never Forget, Disregarded
Judgements of the Qur'an, Human Characters in the Society of Ignorance, The Importance of Patience in the
Qur'an, General Information from the Qur'an, The Mature Faith, Before You Regret, Our Messengers Say, The Mercy
of Believers, The Fear of Allah, Jesus Ëill Return, Beauties Presented by the Qur'an for Life, A Bouquet of the
Beauties of Allah 1-2-3-4, The Iniquity Called "Mockery," The Mystery of the Test, The True Ëisdom According to the
Qur'an, The Struggle ëith the Religion of Irreligion, The School of Yusuf, The Alliance of the Good, Slanders Spread
Against Muslims Throughout History, The Importance of Folloëing the Good Ëord, Ëhy Do You Deceive Yourself?,
Islam: The Religion of Ease, Enthusiasm and Excitement in the Qur'an, Seeing Good in Everything, Hoë do the
Unëise Interpret the Qur'an?, Some Secrets of the Qur'an, The Courage of Believers, Being Hopeful in the Qur'an,
Justice and Tolerance in the Qur'an, Basic Tenets of Islam, Those Ëho do not Listen to the Qur'an, Taking the Qur'an
as a Guide, A Lurking Threat: Heedlessness, Sincerity in the Qur'an.

PËR LEXUESIN
Arsyeja pse një kapitull i veçantë i është kushtuar teorisë së evolucionit
është se kjo teori përmban bazat e të gjitha filozofive anti-shpirtërore (fetare). Pasi
që Darvinizmi kundërshton faktin e krijimit, dhe me këtë, ekzistencën e Zotit, në
këto 140 vitet e fundit ka bërë që shumë njerëz ta braktisin besimin e tyre apo të
bien në dyshim. Kështu që, të treguarit se kjo teori është një mashtrim është një
detyrë e rëndësishme, e cila është ngushtë e lidhur me religjionin. Është e do-
mosdoshme që ky shërbim i rëndësishëm t’i ofrohet secilit. Disa nga lexuesit tanë
mund të kenë shansin që të lexojnë vetëm një nga librat tonë. Kështu që, ne men-
dojmë se është me vend që një kapitull t’ia kushtojmë kësaj teme.
Të gjitha librat e autorit shpjegojnë në dritën e vargjeve Kur’anore çështje
që kanë të bëjnë me besimin dhe njerëzit ftohen që të mësojnë fjalët e Allahut
dhe të jetojnë sipas tyre. Të gjitha temat që kanë të bëjnë me vargjet e Allahut
janë të sqaruara në atë mënyrë sa që nuk lënë hapësirë për dyshim apo pyetje në
mendjen e lexuesit. Stili i qartë dhe i rrjedhshëm bëjnë që lexuesi i çdo moshe
dhe nga cilido grup shoqëror t’i kuptoj ato me lehtësi. Ky tregim efektiv dhe i
qartë bën të mundur që ato të lexohen shumë shpejt. Edhe ata të cilët ashpërsisht
kundërshtojnë natyrën shpirtërore janë të influencuar nga faktet që këto libra
dokumentojnë dhe nuk mund të hedhin poshtë vërtetësinë e përmbajtjes së tyre.
Ky dhe të gjithë librat e tjerë të autorit mund të lexohen në mënyrë individ-
uale, apo të diskutohen në grup. Lexuesit e etshëm që të marrin sa më shumë nga
librat e shikojnë të dobishëm diskutimin duke ia treguar njëri tjetrit mendimet
dhe përvojat.
Përveq kësaj, është në shërbim të madh të religjionit që të kontribohet në
prezentimin dhe leximin e këtyre librave, të cilat janë të shkruara vetëm për kë-
naqësin e Allahut. Të gjithë librat e autorit janë jashtëzakonisht bindës. Për këtë
arsye, ata të cilët dëshirojnë t’ju komunikojnë fenë njerëzve të tjerë, njëra nga
metodat më efektive është inkurajimi i tyre që të lexojnë këta libra.
Shpresojmë se lexuesi do të shikojë pasqyrën e librave të tjerë në fund të
këtij libri dhe të vlerësoj materialin e pasur në çështjet e lidhura me besimin, të
cilat janë të dobishme dhe kënaqësi për t’u lexuar.
Në këta libra, nuk do të gjeni, sikurse në disa libra tjerë, pikëpamje person-
ale të autorit, sqarime të bazuara në burime të dyshimta, stile të zhveshura nga
respekti dhe nderimi i duhur i temave të shenjta, e as rrëfrime të pashpresa,
dyshim-nxitëse dhe pesimiste që krijojnë dyshime në mendje dhe devijime në
zemër.

PËRMBAJTJA

1. VDEKJA .......................................................................8
HYRJE .............................................................................9
PARAGJYKIMET DHE FAKTET .........................................12
PERDJA E PAKUJDESISË .................................................24
DEKJA E VËRTETË DHE AJO QË VËZHGOHET
LIDHUR ME VDEKJEN.....................................................36
JETA E PËRKOHSHME E KËSAJ BOTE ..............................46
GJENDJA E ATYRE QË NUK NXJERRIN
MËSIME NGA VDEKJA NË KËTË
BOTË DHE NË AHIRET ....................................................56

2. RINGJALLJA ..............................................................64
PARATHËNIE .................................................................65
VDEKJA E GJITHËSISË ....................................................76
FRYRJA E DYTË E SURIT DHE RINGJALLJA
E TË VDEKURVE .............................................................86

3. XHEHENEMI (FERRI) ................................................106
PARATHËNIE................................................................107
VUAJTJA E XHEHENEMIT DËRGIMI
NË XHEHENEM ............................................................112
VUAJTJA SHPIRTËRORE NË XHEHENEM .......................135

4. MASHTRIMI I EVOLUCIONIT ...................................152

HYRJE

Vdekja mund t’ju vjen në çdo moment. Kushedi, ndoshta ky
është ai moment. Ose, mund të jetë shumë më afër se që keni
menduar ndonjëherë.
Këta rreshta mund të jenë mundësia e fundit, përkujtuesi i
fundit, paralajmërimi i fundit para se t’ju vjen vdekja. Derisa jeni
duke lexuar këta rreshta, kurrë s’mund ta dini nëse do të jeni gjallë
në orën që pason. Qoftë edhe nëse vërtetohet se është ashtu, asgjë
s’mund t’ju garantoj se do të jetoni edhe një orë tjetër. A është e
sigurt se do të jeni gjallë pas edhe një çasti të vetëm e lëre më një orë.
Nuk ka asnjë garancë se do të arrini ta përfundoni këtë libër. Vdekja
do t’ju vjen, me siguri, në një kohë kur, vetëm një çast më herët, as që
ju ka shkuar mendja për vdekjen.
Padyshim se do të vdisni, sikurse që do të vdesin të gjithë ata që
i doni. Para ose pas jush, ata padyshim do të vdesin. Njëqind vjet nga
ky moment, nuk do të ketë as edhe një njeri të vetëm që do ta njihni
në këtë botë.
Aspirata të pafund që kanë të bëjnë me jetën preokupojnë
mendjet e njerëzve; të kryejnë shkollën e lartë, të regjistrohen në
universitet, të diplomojnë, të kenë një profesion të respektuar, të
martohen, të rrisin fëmijë, të bëjnë një jetë të qetë…këto janë ndër
planet më të përgjithshme dhe më të zakonshme të njeriut. Përveç

9

VDEKJA, RINGJALLJA, XHEHENEMI (FERRI)

këtyre, ekzistojnë me mijëra plane tjera të sajuara për t’ju përgjigjur
kushteve personale të njeriut.
Vdekja është njëra prej pak gjërave në jetë që është e sigurt se do
të ndodhë. Ajo është një gjë njëqind për qind e sigurt.
Pas shumë vitesh të punës së mundimshme, një student ia arrin
qëllimit të regjistrohet në universitet, megjithatë vdes në rrugë për
në orën e mësimit. Dikush që është punësuar së voni në punë e humb
jetën në udhëtimin e tij të parë për në punë. Një aksident trafiku iu
jap fund jetëve të një qifti të sapomartuar në ditën e tyre të martesës.
Një biznesmen i suksesshëm parapëlqen të udhëtoj me aeroplan për
të kursyer kohën, duke mos ditur se pikërisht ai fluturim do të jetë
një fund i tmerrshëm i jetës së tij.
Në një periudhë të tillë, planet nuk kanë më vlerë. Duke lënë
prapa vetes planet që kanë fatin të mbesin të papërfunduara
përjetësisht, ata shkojnë drejt një momenti pa kthim – edhe pse është
një destinacion që ata nuk e kishin planifikuar asnjëherë.
Çuditërisht, me vite të tëra, ata kaluan shumë kohë duke bërë plane
që kurrë nuk do të hyjnë në punë, e megjithatë asnjëherë nuk iu shkoj
ndër mend një gjë e padyshimtë që do të ndodhte.
Si duhet pra një njeri i mençur dhe i vetëdijshëm të përcaktoj
prioritetet e veta? A duhet ai të planifikoj për një gjë që do të ndodhë
me siguri apo për diçka që vështirë se do të ndodhë? Shumica e
njerëzve, është e qartë, u japin prioritet qëllimeve për të cilat kurrë
s’mund të jenë të sigurt se do të arrijnë t’i përfundojnë. Pa marr
parasysh se nëpër cilën periudhë të jetës janë duke kaluar, ata me
vendosmëri planifikojnë për një të ardhme më të mirë dhe më të
kënaqshme.
Kjo prirje do të ishte plotësisht e arsyeshme, po të ishte njeriu i
pavdekshëm. Megjithatë është fakt se të gjitha planet i nënshtrohen

10

HARUN YAHYA (ADNAN OKTAR)

këtij fundi absolut të quajtur vdekje. Prandaj është e paarsyeshme të
mos përfillet vdekja, e cila padyshim se do të ndodhë, dhe t’i
kushtojnë vëmendje gjithë atyre gjërave që munden apo mund të
mos realizohen.
Mirëpo, në sajë të një joshjeje të pakuptimtë që robëron mendjet
e tyre, qeniet njerëzore nuk arrijnë ta vërejnë këtë të vërtetë të qartë.
Duke qenë kështu, ata kurrë nuk mund të njohin jetën e tyre të
vërtetë, e cila është e caktuar të fillojë me vdekje. Ata thjeshtë nuk
përgatiten për të. Pasi të jenë ringjallur, ata nuk shkojnë askund tjetër
pos xhehenemit, një vend i krijuar posaçërisht për ta. Shkrimi i këtij
libri ka për qëllim ta shtyjë njeriun të mendojë për një çështje për të
cilën ai nuk dëshiron të mendojë dhe për ta paralajmëruar atë për një
ngjarje të afërt dhe të pashmangshme… Shmangja prej të menduarit
për të nuk është assesi një zgjidhje.

11

PARAGJYKIMET DHE FAKTET

Gjatë gjithë historisë, njeriu është përballur me sukses me
shumë probleme në dukje të vështira. Por vdekja ka mbetur e
pashmangshme. Çdo njeri që shfaqet në tokë pa marr parasysh kur,
e ka të paracaktuar të vdes. Njeriu jeton vetëm deri në një ditë të
caktuar dhe pastaj vdes. Disa vdesin në moshë shumë të re, derisa
janë ende foshnje. Të tjerët kalojnë të gjitha periudhat e jetës dhe
përballen me vdekjen në moshë të shtyrë. Asgjë që ka njeriu, as
prona, pasuria, pozita, fama, madhështia, siguria dhe as pamja e
mirë s’mund ta zmbrapsin vdekjen. Të gjithë njerëzit janë të paaftë
përballë vdekjes dhe do të vazhdojnë të jenë pa përjashtim.
Shumica e njerëzve i shmangen të menduarit për vdekjen.
Atyre kurrë nuk iu shkon mendja se ky fund absolut do t’ju ndodhë
atyre një ditë. Ata ushqejnë në mendjet e tyre besimin paragjykues se
nëse i shmangen të menduarit për të, kjo do t’i bëj ata imun ndaj
vdekjes. Në bisedat e përditshme, ata që duan të bisedojnë për
vdekjen ndërpriten menjëherë. Dikush që fillon të flas për vdekjen,
me apo pa qëllim, kujton një argument të Allahut dhe, madje edhe
nëse në një shkallë të vogël, largon mjegullën e dendur të
pakujdesisë që mbulon sytë e njerëzve. Sidoqoftë, shumica e
njerëzve që bëjnë një jetë të pakujdesshme, nuk ndihen mirë kur iu
prezantohen fakte të tilla “shqetësuese”. Mirëpo, sa më shumë që

12


përpiqen t’i shmangen mendimit për vdekjen, ai do t’i pushtojë ata
aq më shumë. Qëndrimi i tyre i krisur do të përcaktoj forcën e
mundimit dhe hutisë që do ta përjetojnë në momentin e vdekjes, në
Ditën e Gjykimit dhe gjatë vuajtjes së përjetshme.
Koha punon kundër njeriut. A keni dëgjuar ndonjëherë për
ndonjë njeri që i ka bërë ballë plakjes dhe vdekjes? Ose, a mos e
njihni ndonjë njeri që nuk do të vdes? Kjo është krejtësisht e
pamundshme! E pamundshme sepse njeriu nuk ka kurrfarë ndikimi
çfarëdo qoftë mbi trupin e tij apo mbi jetën e tij. Fakti se ai vet nuk ka
vendosur për lindjen e tij e qartëson këtë të vërtetë. Dëshmi tjetër
është dëshpërimi i njeriut përballë vdekjes. Allahëruesi i jetës është
Ai i cili ia dhuron jetën njeriut. Dhe kurdo që Ai dëshiron, e merr atë.
Allahu, Allahëruesi i jetës, e informon njeriun për këtë në ajetin që ia
shpalli Profetit të Tij:
Ne asnjë njeriu para teje nuk i dhamë jetë të përhershme. E
nëse ti vdes, a mos do të mbesin ata përgjithmonë? (Sure
Enbija: 34)
Në këtë moment, ka me miliona njerëz që jetojnë në mbarë
botën. Prej kësaj mund të vijmë në përfundim se një numër shumë i
madh i njerëzve jetuan dhe vdiqën që nga koha e krijimit të njeriut të
parë në tokë. Ata vdiqën të gjithë pa përjashtim. Vdekja është një
përfundim i padyshimtë: si për njerëzit që jetuan në të kaluarën
ashtu edhe për ata që tani janë gjallë. Askush s’mund t’i shmanget
këtij fundi të pashmangshëm. Kështu shprehet kjo në Kuran:
Secili njeri do të shijojë vdekjen, e shpërblimet tuaja u
plotësohen me Ditën e Ringjalljes, e kush i shmanget Zjarrit e
futet në Xhenet, ai ka arritur shpëtim. Jeta e kësaj bote nuk
është tjetër pos një përjetim mashtrues. (Sure Ali Imran: 185)

13


Të kuptuarit e vdekjes si rastësi apo si fat i keq
Vdekja nuk ndodhë rastësisht. Ashtu siç është rasti me
ndodhitë tjera, edhe ajo ndodhë me urdhrin e Allahut. Mu ashtu
sikurse është e paracaktuar lindja e njeriut, po ashtu është e
paracaktuar edhe data e vdekjes së tij deri në momentin e fundit.
Njeriu shkon me ngut drejt këtij momenti të fundit, duke lënë prapa
me shpejtësi çdo orë, çdo minutë që i është dhuruar atij. Vdekja e çdo
njeriu, vendndodhja dhe koha, si edhe mënyra se si vdes njeriu janë
të gjitha të paracaktuara.
Megjithatë, përkundër kësaj, shumica e njerëzve pandehin se
vdekja është pika e fundit e një rendi logjik të gjërave, ndërsa arsyet
e saj të vërteta dihen vetëm nga Allahu. Çdo ditë në gazeta shfaqen
tregime për vdekje. Pas leximit të këtyre historive, me siguri se
dëgjoni komente injorante si: “Ai do të kishte shpëtuar, po të ishin
ndërmarr masat e nevojshme paraprake” ose “Nuk do të kishte
vdekur, po të kishte ndodhur kjo apo ajo.” Një person nuk mund të
jetoj as edhe një minutë më gjatë ose më pak, përveç kohës së
përcaktuar për të. Mirëpo, njerëzit, që iu mungon vetëdija që e
dhuron besimi, e shohin vdekjen si një pjesë përbërëse të një
sekuence të rastësive. Në Kuran, Allahu paralajmëron besimtarët
ndaj kësaj mënyre të shtrembëruar të gjykuarit e cila është
karakteristikë e jobesimtarëve:
O besimtarë, mos u bëni si ata që nuk besuan dhe, për
vëllezërit e tyre që kishin dalë në udhëtim (tregtie e
gjallërimi) ose që kishin shkuar në luftë thoshin: “Sikur të
kishin ndenjur me ne, s’do të kishin vdekur apo s’do të ishin
vrarë.” Allahu do të bëjë që të pendohen për atë që thanë.
Allahu është Ai që urdhëron jetën dhe vdekjen. Allahu sheh
atë që ju punoni. (Sure Ali Imran: 156)

14


Ta konsiderosh vdekjen si një rastësi është injorancë e plotë dhe
pamaturi. Siç sugjeron ajeti më lartë, kjo i shkakton njeriut një vuajtje
të madhe shpirtërore dhe mundim të papërballueshëm. Për
jobesimtarët apo për ata që dështojnë të kenë besim në kuptimin
Kuranor, humbja e një të afërmi apo të dashuri është shkaktar i
dhimbjes dhe keqardhjes. Duke ia veshur vdekjes fatin e keq apo
pakujdesinë, ata mendojnë se mund të ekzistojë hapësirë veprimi
për t’iu shmangur vdekjes. Ky është gjykimi që vërtetë vetëm sa ua
shton pikëllimin dhe keqardhjen që ata ndiejnë. Mirëpo, ky pikëllim
dhe keqardhje nuk janë asgjë tjetër pos mundimi që shkakton
mosbesimi.
Megjithatë, në kundërshtim me urtësinë e pranuar, shkaku i
vdekjes nuk është një aksident apo një sëmundje apo çfarëdo qoftë
tjetër. Padyshim se Allahu është Ai i Cili i krijon gjithë këto shkaqe.
Me të përfunduar të kohës që na është dhuruar, jeta jonë përfundon
për këto arsye të qarta. Ndërkaq, asnjë nga burimet materiale që janë
të destinuara për t’ia shpëtuar dikujt jetën nuk do të mund të nxis as
edhe një frymëmarrje të vetme. Allahu e vë në pah këtë ligj hyjnor në
ajetin në vazhdim:
Askush nuk vdes pa vullnetin dhe lejen e Allahut. Ai është
shënim i afatit të caktuar… (Sure Ali Imran: 145)
Besimtari është i vetëdijshëm për natyrën e përkohshme të jetës
së kësaj bote. Ai e din se Allahu ynë, i Cili i dhuroi atij të gjitha të
mirat që ai kishte gëzuar në këtë botë, do ta marr shpirtin e tij kurdo
që të dëshirojë dhe do te kërkojë të jap llogari për veprat e tij. Mirëpo,
pasi që ai ka kaluar tërë jetën e tij për të fituar kënaqësinë e Allahut,
ai nuk shqetësohet për vdekjen e tij. Profeti ynë Muhammedi (saas)
iu referua këtij karakteri të mirë në njërën prej lutjeve të tij:

15


Xhabir ibn Abdullah ka rrëfyer: “Kur i Dërguari i Allahut
(paqja qoftë mbi të) fillonte namazin ai këndonte: Allahu
është më i Madhërishmi; pastaj thoshte: Vërtetë namazi im,
sakrificat e mia, jeta ime dhe vdekja ime janë për Allahun,
Allahun e botrave.” (Tirmidhiu, 262)

Të kuptuarit e shtrembëruar të fatit
Njerëzit kanë shumë ide të gabuara lidhur me fatin, në veçanti
kur bëhet fjalë për vdekjen. Idetë e marrëzishme, si p.sh. se njeriu
mund “ta mund fatin e tij” apo “ta ndryshojë fatin e tij” janë më të
përhapura. Duke i konsideruar shpresat dhe supozimet e tyre si fat,
disa njerëz të pamend dhe të padijshëm besojnë se fati është ai që
ndryshon kur ngjarjet nuk shkojnë ashtu si ata presin apo
parashikojnë. Ata marrin një qëndrim të pamatur dhe veprojnë sikur
të kishin lexuar fatin që më parë dhe ngjarjet nuk kanë shkuar në
pajtim me atë që kanë lexuar. Një gjykim i tillë i shtrembëruar dhe i
paqëndrueshëm është padyshim produkt i një mendjeje të kufizuar
që nuk posedon kuptim të përshtatshëm për fatin.
Fati është krijim i përsosur i Allahut i të gjitha ngjarjeve të
kaluara dhe të ardhme në përjetësi. Allahu është Ai i cili krijon
konceptet e kohës dhe hapësirës nga asgjëja. I Cili mban kohën dhe
hapësirën nën kontrollin e Tij dhe i Cili nuk është i varur prej tyre.
Rendi i ngjarjeve që është përjetuar në të kaluarën ose që do të
përjetohet në të ardhmen është, prej momentit në moment, i
planifikuar dhe i krijuar në dijeninë e Allahut.
Allahu krijon kohën, pra nuk është i varur prej saj. Prandaj,
mendimi se Ai pason ngjarjet që Ai Vet krijoi bashkë me ata që Ai
krijoi është i pabazë. Në këtë kontekst, nuk ka nevojë të thuhet se

16


Allahu nuk pret të shoh se si përfundojnë ngjarjet. Në dijen e Tij, si
fillimi ashtu edhe fundi i një ngjarje janë plotësisht të qartë.
Ngjashëm me këtë, nuk ka kurrfarë dyshimi për atë se ku ndodhet
kjo ngjarje në nivelin e përjetësisë. Gjithçka tashmë ka ndodhur dhe
ka marr fund. Kjo është e ngjashme me imazhet në një shirit filmi;
pikërisht sikur që imazhet në një film që nuk mund të kenë kurrfarë
ndikimi në film dhe ta ndryshojnë atë, qeniet njerëzore që luajnë
rolet e tyre individuale në jetë nuk mund të ndikojnë në rrjedhën e
ngjarjeve të regjistruara në shiritin e fatit. Qeniet njerëzore nuk kanë
kurrfarë ndikimi mbi fatin. Është pikërisht e kundërta, është fati ai
që është faktor përcaktues në ketrat e njerëzve. Njeriu, një
komponentë absolute e fatit, nuk është i ndarë dhe as i pavarur prej
tij. Njeriu nuk është në gjendje të shkoj përtej kufijve të fatit, e lërë më
të ndryshojë fatin. Për ta kuptuar më mirë, ne mund të tërheqim një
paralele midis një njeriu dhe një aktori në një film. Aktori s’mund të
largohet pa rënë në sy, të marr një ekzistencë fizike dhe të filloj të bëj
ndryshime në film duke shlyer skenat e papërshtatshme apo duke
shtuar disa skena të reja. Ky do të ishte padyshim një sugjerim i
paarsyeshëm.
Për këtë arsye, nocionet e mposhtjes së fatit apo ndërrimit të
drejtimit të rrjedhës së ngjarjeve janë ide plotësisht të gabuara.
Njeriu që thotë: “Unë e mposhta fatin tim.” vetëm mashtron
vetveten – dhe fakti se ai vepron kësisoj është çështje e fatit të tij.
Një person mund të mbetet në komë me ditë të tëra. Mund të
duket se vështirë se do të mbijetojë. Mirëpo, nëse arrin të rimarr
veten, kjo nuk nënkupton se “ai e mposhti fatin e tij” apo se “mjekët
ndryshuan fatin e tij.” Ky është thjeshtë një tregues se koha e tij
akoma nuk ka kaluar. Përmirësimi shëndetësor i tij nuk është asgjë
tjetër veçse një komponentë e pashmangshme e fatit të tij. Fati i tij

17


sikurse ai i të gjithë qenieve tjera njerëzore është i përcaktuar në
Dijen e Allahut.
… Dhe nuk i jepet askujt të jetojë gjatë ose t’i shkurtohet jeta
e tij, vetëm se ajo është e shënuar në Libër (Levhi Mahfudh), e
kjo për Allahun është e lehtë. (Sure Fatir: 11)
Profeti ynë (paqja qoftë mbi të) ia tha këtë një besimtare e cila po
i lutej Allahut që t’ia mundësojë asaj të nxjerr dobi prej personave të
dashur të saj:
Ti e ke lutur Allahun për gjatësinë e jetëve tashmë të
përcaktuara dhe gjatësinë e ditëve tashmë të caktuara dhe për
furnizimet hisja e të cilave tashmë është vendosur. Allahu s’do të
bënte asgjë para se të vjen koha e caktuar apo Ai nuk do të vononte
asgjë përtej kohës së saj. (Libri 33, Numër 6438, Sahih Muslim)
Ngjarje të tilla janë mjeti përmes të cilit Allahu ia shfaq njeriut
mençurinë, urtësinë, llojllojshmërinë dhe mirësinë të pandashme me
krijimin e Tij dhe mënyra se si Ai e sprovon njeriun. Një
llojllojshmëri e tillë ia rritë vlerën, habinë dhe, përfundimisht, rritë
besimin e njerëzve. Megjithatë, tek jobesimtarët, ato prodhojnë
ndjenja diku në mes të dyshimit, habisë dhe çoroditjes të cilat, duke
iu falënderuar mentalitetit të tyre të padijshëm, i shtyn ata të marrin
një qëndrim më kryengritës ndaj Allahut. Ndërkohë, vetëdija për një
botëkuptim kaq të pavëmendshëm nga ana e jobesimtarëve, i shtyn
besimtarët të ndjehen më falënderues ndaj Allahut që i lejoi të kenë
besim dhe urtësi, që i bëjnë ata më superior se jobesimtarët.
Sipas një pjese tjetër të urtësisë së pranuar, vdekja e një personi
që vdes në vitet e tij të 80-ta është “fat” ndërsa vdekja e një foshnje, e
një njeriu të ri apo një njeriu në moshë mesatare është një “ngjarje e
tmerrshme.” Për të qenë në gjendje që vdekjen ta pranojnë si një

18


dukuri natyrore, ata përpiqen që vdekja t’iu përshtatet kritere të tyre
të caktuara. Kështu vdekja duket e pranueshme pas një sëmundje të
gjatë dhe të rëndë, ndërsa vdekja si pasojë e një sëmundje të papritur
apo aksidenti është një fatkeqësi e parakohshme! Kjo është arsyeja
pse ata shpesh takojnë vdekjen me një shpirt kryengritës. Një
qëndrim i tillë është një shenjë e qartë se Ata që ushqejnë një gjendje
të tillë shpirtërore do të kenë fatin të jetojnë në pikëllim dhe telashe
të vazhdueshme në këtë jetë. Ky është në të vërtetë fillimi i vuajtjes të
pafund, e cila rezulton prej të qenit jobesimtar.

Besimi në reinkarnim (rimishërim)
Njëri prej besimeve të zakonshme të paarsyeshme për vdekjen
është se “reinkarnimi” është i mundshëm. Reinkarnimi nënkupton
se me vdekjen fizike të trupit, shpirti migron ose lind përsëri në një
trup tjetër me identitet të veçantë në një kohë dhe vend tjetër. Së
voni, është shndërruar në një lëvizje të çoroditur që joshë shumë
përkrahës prej jobesimtarëve dhe pasues të besimeve paragjykuese.
Në aspektin teknik, arsyet pse përkrahen besime të tilla
paragjykuese – pa pasur mbështetje në çfarëdo dëshmie konkrete –
janë shqetësimet që jobesimtarët ushqejnë në ndërdijen e tyre. Duke
mos besuar në Ahiret (Jetën e përtejme), njerëzit i frikësohen
zhbërjes së plotë të tyre pas vdekjes. Ata që kanë besim të dobët, në
anën tjetër, i shqetëson mendimi i përfundimit në xhehenem pasi që
janë të vetëdijshëm, apo së paku e marrin parasysh mundësinë, se
drejtësia e Allahut përmban ndëshkimin e tyre. Mirëpo, për të dyja
palët, ideja e rilindjes së shpirtit në trupa tjerë në kohëra të ndryshme
tingëllon si tejet joshëse. Kështu, qarqet e caktuara të cilat e
shfrytëzojnë këtë besim të çoroditur ia arrijnë qëllimit që t’i bëjnë

19


njerëzit të besojnë në këtë ide të gabuar me ndihmën e një mashtrimi
të vogël. Fakti se pasuesit e tyre nuk kërkojnë ndonjë dëshmi tjetër i
inkurajon përpjekjet e këtyre spekulatorëve.
Fatkeqësisht, një besim kaq i çoroditur gjen përkrahës edhe në
qarqet Myslimane. Këta janë kryesisht ai tip i Myslimanëve që bëjnë
çmos që të projektojnë një imazh intelektual dhe liberal për veten e
tyre. Ekziston edhe një tjetër dimension serioz lidhur me këtë çështje
që vlen të përmendet; njerëz të tillë përpiqen që t’i vërtetojnë
pikëpamjet e tyre me ndihmën e vargjeve Kuranore. Për këtë qëllim,
ata i shtrembërojnë kuptimet e qarta të vargjeve dhe fabrikojnë
interpretimet e tyre Kuranore. Qëllimi ynë këtu është të theksojmë se
ky besim i çoroditur është në mospërputhje të plotë me Kuranin dhe
Islamin dhe tërësisht në kundërshtim me ajetet e Kuranit që janë
absolutisht të sakta.
Këto qarqe pretendojnë se ekzistojnë disa ajete në Kuran të cilat
vërtetojnë pikëpamjet e tyre të shtrembëruara. Njëri prej këtyre
ajeteve është:
Ata (jobesimtarët) thonë: “Allahu ynë, na bëre të vdesim dy
herë dhe na ngjalle dy herë, e ne pranuam për mëkatet tona,
pra a ka ndonjë rrugëdalje?” (Sure Gafir: 11)
Bazuar në këtë ajet, njerëzit të cilët besojnë në rimishërim
pohojnë si në vazhdim: njeriut i dhurohet një jetë e re pasi të ketë
jetuar në këtë jetë për një kohë dhe pastaj vdes. Kjo është hera e dytë
që ai vjen në jetë dhe po ashtu periudha gjatë të cilës shpirti i tij
plotëson zhvillimin e vet. Pas vdekjes së dytë, që pason këtë jetë të
dytë, ata pohojnë, njeriu ringjallet në Ahiret.
Tani duke u ndarë prej çfarëdo paragjykimesh, le të analizojmë
këtë ajet: nga ky ajet, është e qartë se njeriu përjeton dy gjendje të

20


jetës dhe vdekjes. Në këtë kontekst, një gjendje e tretë e të qenit i
vdekur apo i gjallë është e pamundur. Pasi që është kështu, në
mendje na bie një pyetje: “Cila ishte gjendja fillestare e njeriut? I
vdekur apo i gjallë?” Në ajetin në vazhdim gjejmë përgjigjen në këtë
pyetje:
Si e mohoni Allahun, e dihet se ju ishit të vdekur, e Ai ju
ngjalli, mandej ju bën të vdisni e pastaj ju ringjall, e mandej
tek Ai do të ktheheni? (Sure Bekare: 28)
Ky ajet është i vetëkuptueshëm, fillimisht, njeriu është i vdekur.
Me fjalë tjera, falë vet natyrës së krijimit të tij, ai është fillimisht i
përbërë prej materies së pajetë si uji, dheu, etj., siç bëjnë me dije këto
vargje. Pastaj, Allahu i dha jetë këtij grumbulli të materies së pajetë,
“e krijoi dhe i dha formë” atij. Kjo është vdekja e parë dhe prandaj
ringjallja e parë prej të vdekurit. Një kohë pas kësaj ringjalljeje të
parë, jeta përfundon dhe njeriu vdes. Ai kthehet përsëri në tokë,
sikurse në fazën e pare, dhe përsëri shndërrohet në asgjë. Ky është
tranzicioni i dytë drejt gjendjes së vdekjes. Rasti i dytë dhe i fundit i
ngjalljes prej të vdekurit është ai që ndodhë në Ahiret. Pasi që është
kështu, nuk ka një ringjallje të dytë në jetën e kësaj bote. Përndryshe,
kjo do të kërkonte një ringjallje të tretë. Megjithatë, nuk ekziston
ndonjë referencë për ringjalljen e tretë në cilindo prej vargjeve. Si në
Suren Mu’min: 11 ashtu edhe në Suren Bekare: 128, nuk ekziston
asnjë referim që sugjeron mundësinë e një ringjalljeje të dytë në këtë
botë. Përkundrazi, këto vargje zbulojnë në mënyrë të qartë
ekzistencën e një ringjalljeje në këtë botë dhe të një ringjalljeje tjetër
në Ahiret.
E prapëseprapë përkrahësit e reinkarnimit investojnë të gjitha
shpresat e tyre në këto dy vargje.

21


Siç bëhet e qartë, madje edhe këto vargje të paraqitura si dëshmi
nga përkrahësit e reinkarnimit e hedhin vet poshtë këtë mënyrë të
shtrembëruar të gjykimit. Veç kësaj, disa vargje tjera në Kuran e
bëjnë të qartë se ekziston vetëm një jetë ku njeriu vihet në sprovë dhe
se kjo është në jetën e kësaj bote. Se nuk ka kthim në këtë jetë pas
vdekjes theksohet në ajetin në vazhdim:
E kur ndonjërit prej tyre i vjen vdekja, ai thotë: “O Allahu im,
më kthe, që të bëj vepra të mira e të kompensoj atë që
lëshova!” Kurrsesi, (kthim nuk ka) e kjo është vetëm fjalë që e
thotë ai, e ata kanë para tyre një perde (distancë periodike)
deri në ditën kur ringjallen. (Sure Mu’minun: 99-100)
Bashkëbisedimet në këtë ajet e bëjnë të qartë se pas vdekjes, nuk
ka më kthim në këtë jetë. Ndërkaq, në këtë ajet, Allahu na tërheq
vëmendjen për faktin se jobesimtarët ushqejnë shpresa të
paarsyeshme për një ringjallje të dytë nga të vdekurit, një kthim të
dytë në këtë jetë. Mirëpo, ky ajet e qartëson se këto janë vetëm fjalë të
sugjeruara prej jobesimtarëve të cilat nuk kanë kurrfarë baze.
Në ajetin në vazhdim përshkruhet fakti se njerëzit e Xhenetit
s’do të përjetojnë një vdekje tjetër pos vdekjes “së parë”:
Aty nuk do të përjetojnë vdekjen atje, përveç asaj të parës në
dynja. Ata i shpëtoi (Allahu) prej vuajtjeve të Xhehenemit.
(Ato të mira) Janë dhuratë nga Allahu yt,e ai është shpëtim i
madh. (Sure Duhan: 56-57)
Lumturia e madhe e njerëzve të Xhenetit përshkruhet në një ajet
tjetër. Kjo lumturi është për shkak të faktit se ata nuk do të përjetojnë
një tjetër vdekje përveç asaj të parës:
Dhe ne nuk do të vdesim më, përveç vdekjes sonë të parë dhe

22


ne nuk do të dënohemi më! Vërtet, kjo është ajo Fitore e
madhe! (Sure Saffat: 58-60)
Ajetet e mësipërme nuk lënë hapësirë për pyetje tjera.
Përfundimi është se ekziston vetëm një vdekje të cilën e përjeton
njeriu. Në këtë fazë, mund të lind një pyetje tjetër: “Përkundër
përmendjes së dy vdekjeve në ajetet e mëparshme, pse përmendet
vetëm një vdekje në Suren Saffat: 58?” Përgjigja në këtë pyetje është
dhënë në vargun e 56-të të Sures Duhan, i cili thotë: “Ata nuk do të
shijojnë vdekjen atje – përveç asaj të parës.” Vërtetë, ekziston një dhe
vetëm një vdekje që njeriu takon me vetëdije. Ai takon atë dhe me të
gjitha ndjenjat e tij, e percepton atë. Kjo është vdekja që njeriu takon
në momentin kur përfundon jeta e tij. Ai padyshim se nuk mund të
kuptoj gjendjen e parë të vdekjes pasi që atëherë ai është i privuar
nga ndjenjat dhe vetëdija.
Përballë shpjegimeve të tilla të sakta dhe të qarta që sjellë
Kurani, të pohosh se ekzistojnë më shumë vdekje dhe gjendje të
ringjalljes prej të vdekurit dhe të besosh se ekziston një migrim i
shpirtit do të ishte një mohim i hapur i ajevete të Kuranit.
Në anën tjetër, po të kishte krijuar Allahu një sistem të kësaj jete
të bazuar në rimishërim, atëherë Ai padyshim se do ta kishte
informuar njeriun për këtë në Kuran, i cili është udhëzimi i vetëm
drejtës rrugës së vërtetë për njerëzimin. Po të ishte kështu, Allahu
padyshim se do të na ofronte një shpjegim të hollësishëm të gjitha
fazave të reinkarnimit. Mirëpo, në Kuran, i cili ofron çdo lloj
informacioni lidhur me këtë jetë dhe jetën tjetër të besimtarëve, nuk
ekziston as edhe një e dhënë e vetme për reinkarnimin, e të mos
flasim për përmendjen e drejtpërdrejtë të tij.

23

PERDJA E PAKUJDESISË

Njeriu është në thelb egoist; ai është tejet i ndjeshëm për çështjet
që kanë të bëjnë me interesat e tij. Çuditërisht, ai nuk çan fare kokën
për vdekjen, që do të duhej të ishte preokupimi më i lartë i tij
kryesor. Në Kuran, kjo gjendje mendore e veçantë për “ata të cilët
nuk i përmbahen Besimit me vendosmëri” definohet prej Allahut me
një fjalë: “pakujdesi”.
Kuptimi i pakujdesisë është mungesë e perceptimit të plotë të
fakteve si pasojë e vetëdijes së turbullt apo madje si pasojë e
mungesës së plotë të vetëdijes dhe dështimit për të arritur gjykime të
shëndosha dhe për të dhënë përgjigje me vend. Një shembull i kësaj
është dhënë në ajetin në vazhdim:
Njerëzve u është afruar koha e llogarisë së tyre, e ata të hutuar
në pakujdesi nuk përgatiten fare për të. (Sure Enbija: 1)
Njerëzit janë të sigurt se njeriu i cili vuan nga një sëmundje
fatale apo e pashërueshme do të vdes. Mirëpo, hiç më pak se ky i
sëmurë, këta njerëz që kanë ndjenja të tilla sigurie, do të vdesin po
ashtu. Se kjo do të ndodhë dikur në të ardhmen apo shumë shpejt kjo
nuk e ndryshon këtë fakt. Shpeshherë, pakujdesia e turbullon këtë të
vërtetë. Për shembull, është shumë e mundshme që dikush që është i
infektuar nga virusi HIV do të vdes në një të ardhme të afërt. Mirëpo,
mbetet fakti se gjithashtu është shumë e mundshme – nëse thuhet e

24


vërteta, është e sigurtë – se një person i fuqishëm pranë tij një ditë do
të vdes. Ndoshta vdekja do t’i vjen atij shumë më herët se që do t’i
vjen atij “të sëmurit të infektuar me virusin HIV”. Kjo sipas të gjitha
gjasave do të ndodhë në një moment krejtësisht të papritur.
Anëtarët e familjes brengosen për të sëmurët para vdekjes së
tyre. Megjithatë, ata vështirë se brengosen ndonjëherë për veten e
tyre, që padyshim se një ditë do të vdesin. Megjithatë, pasi që është e
pashmangshme, përgjigja s’duhet të ndryshojë varësisht nga ajo se a
do të ndodhë së shpejti apo në një kohë më të largët.
Nëse, përballë vdekjes, pikëllimi është përgjigja e saktë që
duhet dhënë, atëherë çdo njeri do të duhej menjëherë të filloj të qajë
për veten e tij apo për dikë tjetër. Ose, do të duhej ta tejkaloj këtë
pikëllim dhe të përpiqet të ketë një kuptim më të thellë për vdekjen.
Për këtë qëllim, njohja me arsyet e pakujdesisë do të jetë e
dobishme.

Shkaktarët e pakujdesisë
Mungesa e mendjemprehtësisë: Shumica e individëve që e
përbëjnë një shoqëri nuk janë të mësuar të mendojnë për çështje të
rëndësishme. Duke e bërë pakujdesinë mënyrë të jetës, ata nuk
shqetësohen për vdekjen. Secili problem i përditshëm që ata nuk
arrijnë ta zgjedhin i mban mendjet e tyre vazhdimisht të
preokupuara. Çështje të parëndësishme, që tashmë “mbushin”
mendjet e tyre të kufizuara, nuk i lejojnë ata që t’ju kushtojnë
vëmendjen e duhur çështjeve me rëndësi. Kështu, ata kalojnë jetën e
tyre duke lëvizur me rrjedhën e ngjarjeve të përditshme. Ndërkohë,
me rastin e vdekjes së dikujt, apo kur bisedohet për vdekjen, ata
ngushëllohen me shprehje që pa dashje dalin prej gojëve të tyre dhe

25


thjeshtë i shmangen kësaj teme. Ata janë njerëz me mendje të
kufizuar që ushqejnë mendime të kufizuara dhe boshe.
Kompleksiteti dhe gjallëria e jetës: Jeta rrjedh shumë shpejtë
dhe ka një gjallëri joshëse. Në mungesë të përpjekjes së
jashtëzakonshme mendore, njeriu ka mundësi të mos i kushtoj
vëmendje vdekjes, e cila është gati ta pushtoj atë herët a vonë. Duke
mos pasur besim në Allahun, ai është shumë larg koncepteve si fati,
mbështetja në Allahun dhe nënshtrimi ndaj Tij. Nga momenti që
bëhet i vetëdijshëm për nevojat materiale, ai përpiqet të sigurojë
jetesë të mirë. Një person i tillë as që lodhet madje t’i shmanget
vdekjes sepse ai tashmë është zhytur në brengat e dynjasë. Ai
vazhdimisht vrapon pas planeve, interesave dhe qëllimeve të reja
dhe, një ditë, pa mundësi parashikimi dhe prandaj pa kurrfarë
përgatitje, ballafaqohet me realitetin e vdekjes. Ai atëherë pendohet
dhe dëshiron të kthehet në jetë, por pa dobi.
— Rritja e mashtrimit të popullatës: Njëra prej arsyeve të
pakujdesisë janë lindjet. Popullsia botërore vazhdon të rritet, ajo
kurrë nuk pakësohet. Mirëpo, me t’u futur në spiralen e jetës, njeriu
mundet, për arsye të ideve të gabuara, të besojë në nocionet joshëse e
prapëseprapë krejtësisht iluzore si “lindjet zëvendësojnë vdekjet”,
duke mbajtur në këtë mënyrë një baraspeshë të popullatës. Një
përsiatje e tillë i bën kushtet e pjekura për formimin e një
botëkuptimi të pavëmendshëm mbi vdekjen. Megjithatë, nëse që nga
ky moment e tutje, nuk do të ndodhte më asnjë lindje në mbarë
botën, ne ende do të ishim dëshmitarë të vdekjeve që do të ndodhnin
njëra pas tjetrës dhe, si pasojë, një popullsi botërore që zvogëlohet.
Atëherë do të fillonte të hetohej llahtari i vdekjes. Njeriu do të shihte
humbjen e njerëzve që e rrethojnë njërin pas tjetrit dhe do të
kuptonte se edhe ai po ashtu do ta përjetonte këtë fund të

26


pashmangshëm. Kjo i ngjason asaj që ndiejnë ata që janë të dënuar
me vdekje në radhën e vdekjes. Çdo ditë ata përjetojnë marrjen e një
apo dy njerëzve për t’u ekzekutuar. Numri i njerëzve në qeli
vazhdimisht zvogëlohet. Vitet kalojnë, por ende çdo ditë, ata që janë
ende gjallë shkojnë të flenë në gjendje ankthi mos në ditën e
ardhshme do t’u vjen radha atyre. Ata kurrë s’pushojnë së kujtuari
vdekjen, as edhe për një sekondë.
Çuditërisht, gjendja e tanishme nuk ndryshon nga shembulli i
lartpërmendur. Të porsalindurit nuk kanë kurrfarë ndikimi çfarëdo
qoftë mbi ata që e kanë të paracaktuar të vdesin. Kjo është vetëm një
ide e gabuar psikologjike. Banorët e tokës të cilët jetuan 150 vite më
herët sot nuk janë më. Gjeneratat që erdhën pas tyre nuk i shpëtuan
ata nga vdekja. Gjithashtu, 100 vite më vonë, ata që jetojnë tani, me
disa përjashtime, s’do të jenë gjallë. Kjo për arsye se dynjaja nuk
është një vend i përhershëm për njeriun.

Metodat e mashtrimit të vetvetes
Prej arsyeve të cilat bëjnë që ne të harrojmë vdekjen dhe të
zhytemi në pakujdesi, ekzistojnë po ashtu mekanizma të caktuar
mbrojtës të cilat njerëzit përdorin për të mashtruar vetveten. Këta
mekanizma, disa prej të cilave janë përmendur më poshtë, e
poshtërojnë njeriun deri në nivelin e strucit, i cili fut kokën e tij në
rërë për t’ju shmangur një situate të papëlqyeshme.
— Shtyrja e të menduarit për vdekjen për në vitet e vona të jetës:
Njerëzit në përgjithësi e marrin si gjë të sigurt se do të jetojnë deri në
mesin e të gjashtëdhjetave apo shtatëdhjetave të tyre. Kjo shpjegon
arsyen pse në përgjithësi të rinjtë dhe ata me moshë mesatare e
përdorin këtë mekanizëm mbrojtës. Me kalkulime të tilla në mendje,

27


ata e shtyjnë të menduarit për çështje të tilla “të zymta” për vitet e
vona të jetës së tyre. Në rininë e tyre – apo në kulmin e jetës së tyre –
ata nuk duan t’i “turbullojnë” mendjet e tyre me çështje
“dëshpëruese”. Vitet e vona të jetës janë në mënyrë të
pashmangshme koha kur njeriu nuk mund ta nxjerr më të mirën nga
jeta dhe kjo periudhë e jetës mendohet prej shumë njerëzve të jetë
faza më e përshtatshme për të menduar më me zell për vdekjen dhe
për t’u përgatitur më mirë për jetën e ardhshme. Kjo sjell po ashtu
lehtësim shpirtëror, pasi që jep ndjenjën e të punuarit për Ahiretin.
Megjithatë, është e qartë se bërja e planeve të tilla afat-gjata dhe
jo përfundimtare nuk kanë kurrfarë kuptimi për atë të cilit nuk i
garantohet as edhe frymëmarrja e ardhshme e tij. Çdo ditë ai sheh
shumë njerëz të moshës së tij apo edhe më të rinj që vdesin.
Lajmërimet e vdekjeve përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të
gazetave të përditshme. Kanalet televizive japin lajme për vdekje në
çdo kohë. Njeriu është shpesh dëshmitar i vdekjes së njerëzve të tij të
afërt. Mirëpo, ai pak mendon për faktin se njerëzit që e rrethojnë atë
do të jenë dëshmitar të vdekjes së tij apo do të lexojnë për këtë në
gazetë. Në anën tjetër, edhe nëse jeton për një kohë të gjatë, asgjë nuk
do të ndryshojë në jetën e tij, pasi që mentaliteti i tij do të mbetet i
njëjtë. Derisa ai nuk ballafaqohet vërtet me vdekjen, ai vetëm shtyn
të menduarit për vdekjen.
Supozimi se njeriu do të “kryej dënimin e tij” në xhehenem
vetëm për një periudhë të caktuar: Kjo pikëpamje, e cila dominon në
shoqëri, nuk është asgjë tjetër pos një paragjykim. Në fund të fundit,
nuk është një besim që i ka rrënjët në Kuran. Në asnjë pjesë të
Kuranit nuk gjejmë përmendje të “ndëshkimit të njeriut” në
xhehenem për një kohë të caktuar dhe pastaj të falet. Është krejtësisht
e kundërta, në të gjitha ajetet relevante, në mënyrë specifike

28


përmendet ndarja e besimtarëve dhe jobesimtarëve në Ditën e
Gjykimit. Përsëri ne e dimë nga Kurani se besimtarët do të mbesin në
Xhenet përjetësisht, derisa jobesimtarët do të hidhen në xhehenem,
ku do të përjetojnë vuajtje të përjetshme:
Ata edhe thanë: “Neve nuk do të na kapë zjarri vetëm për disa
ditë të numëruara!” Thuaj: “A mos keni marrë prej Allahut
ndonjë premtim, e Allahu nuk e then premtimin e vet, ose
jeni duke thënë për Allahun atë që nuk e dini? Po, (do t’ju
kapë zjarri) ai që bën keq dhe që e vërshojnë gabimet e tij, ata
janë banues të zjarrit, aty janë përgjithmonë. E ata që besuan
dhe bënë vepra të mira, ata janë banues të Xhenetit, aty janë
përgjithmonë. (Sure Bekare: 80-82)
Një tjetër ajet thekson të njëjtën gjë:
E atë (e bënin) ngase ata thoshin: “Neve nuk do të na djegë
zjarri vetëm për pak ditë të numëruara, e ajo që shpifën për
fenë e tyre, i mashtroi keq. (Sure Ali Imran: 24)
Xhehenemi është një vend i vuajtjes së paimagjinueshme.
Rrjedhimisht, edhe po të ishte qëndrimi në xhehenem vetëm për një
kohë të caktuar, një njeri me vetëdije kurrë nuk do të pajtohej të
kalonte nëpër atë vuajtje. Xhehenemi është vendi ku vetitë e Allahut,
el-Xhabar (Imponuesi) dhe el-Kahar (Nënshtruesi) manifestohen
gjer në shkallën më të lartë. Vuajtjet e xhehenemit janë të
pakrahasueshme me çdo dhimbje në dynja. Një person i cili nuk
mund të durojë madje një djegie të gishtit të tij të thotë se do të ishte
i gatshëm t’i nënshtrohet një vuajtje të tillë thjeshtë shpreh
mendjelehtësi. Veç kësaj, një person që nuk ndihet i tmerruar nga
Zemërimi i Allahut nuk arrin t’i jap respektin që Ai meriton. Një
person i tillë, tërësisht i privuar nga besimi, është një njeri i dobët i

29


cili s’meriton madje as të përmendet.
Të menduarit “Unë tashmë meritoj Xhenetin”: Ekziston po
ashtu një grup njerëzish të cilët e konsiderojnë veten si banorë të
Xhenetit. Duke bërë disa vepra të vogla që ata supozojnë të jenë
vepra të mira dhe duke iu shmangur disa veprave të këqija, ata
mendojnë se janë të pjekur për të hyrë në parajsë. Të zhytur në
paragjykime dhe duke folur herezi/kufër të cilat i lidhin me fenë,
këta njerëz në të vërtetë i mbeten besnik një besimi të ndarë
plotësisht prej atij të Kuranit. Ata e paraqesin veten si besimtarë të
vërtetë. Mirëpo, Kurani i radhit ata midis atyre që i bëjnë shok
Allahut:
E ti sillu atyre (që kërkuan t’i largosh varfanjakët) si shembull
dy njerëz; njërit prej tyre i dhamë dy kopshte (vreshta) nga
rrushi dhe ato i rrethuam me hurma, e në mes atyre dyjave
bimë tjera. Të dy kopshtet jepnin frutat e veta pa munguar
prej tyre asgjë, e në mesin e tyre bëmë të rrjedhë një lumë. Ai
kishte edhe pasuri tjetër. E ai atij shokut të vet (që ishte
besimtar) i tha: - duke u krenuar - “Unë kam pasuri më shumë
se ti e, kam edhe krah më të fortë!” Dhe ai hyri në kopshtin e
vet (e me besimtarin për dore), po duke qenë dëmtues i vetes
(duke mos besuar dhe duke u krenuar) tha: “Unë nuk mendoj
se zhduket kjo kurrë!” Dhe nuk besoj se do të ndodhë
kiameti, (dita e gjykimit), por nëse bëhet që të kthehem te
Allahu im, padyshim do të gjej ardhmëri edhe më të mirë se
kjo. Atij ai shoku i vet (besimtari) i tha - duke e polemizuar
atë -: “A e mohove Atë që të krijoi ty nga dheu, pastaj nga një
pikë uji, pastaj të bëri njeri të plotë?” “Por për mua, Ai Allahu
është Allahu im, e Allahut tim unë nuk i bëj shok askënd!”
(Sure Kehf: 32-38)

30


Me fjalët: “Por nëse do të kthehem te Allahu im”, pronari i
kopshtit shpreh mungesën e besimit të shëndoshë në Allah dhe në
Ahiret dhe si pasojë zbulon se ai është një idhujtar i cili ushqen
dyshime. Ndërkohë, ai pretendon se është një besimtar superior. Veç
kësaj, ai nuk ndjen dyshime se Allahu do ta shpërblejë atë me
Xhenet. Ky karakter i pafytyrë dhe i ulët i idhujtarit është shumë i
rëndomtë midis njerëzve.
Këta njerëz, thellë në veten e tyre, e dinë se ata janë krejtësisht
mashtrues, mirëpo posa të merren në pyetje për këtë, ata përpiqen të
dëshmojnë pafajësinë e tyre. Ata pohojnë se zbatimi i urdhrave të
fesë nuk është aq me rëndësi. Për më tepër, ata përpiqen të
shfajësojnë vetveten, duke pohuar se njerëzit në dukje besimtar që
shohin rreth vetes së tyre janë të pamoralshëm dhe të pandershëm.
Ata përpiqen të vërtetojnë se janë “njerëz të mirë” duke pohuar se
nuk i duan të keqen askujt. Ata pohojnë se nuk ngurrojnë t’u japin të
holla lypësve, se kanë shërbyer me ndershmëri në shërbim publik
me vite të tëra dhe këto janë gjërat që e bëjnë një Mysliman të
sinqertë. Ata ose nuk e dinë ose thjeshtë bëhen kinse nuk e dinë se
ajo që një njeri e bën Mysliman nuk është se shkon mirë me njerëzit
por të qenit rob i Allahut dhe zbatimi i urdhrave të Tij.
Në një përpjekje për të mbështetur fenë e tyre të shtrembëruar
mbi njëfarë shpjegimi të arsyeshëm, ata pajtohen me disa ide të
gabuara. Kjo është në të vërtetë tipike për josinqeritetin e tyre. Për të
legjitimuar jetën e tyre, ata kërkojnë strehim në sloganet si: “Forma
më e mirë e adhurimit është të punosh” ose “ajo që ka rëndësi është
sinqeriteti i zemrës.” Me fjalët e Kuranit, kjo është pikërisht “shpikje
e gënjeshtrave ndaj Allahut” dhe meriton ndëshkimin e Xhehenemit
të përjetshëm. Në Kuran, Allahu përshkruan gjendjen e njerëzve të
tillë si vijon:

31


Ka disa njerëz që thonë: “Ne i kemi besuar Allahut dhe jetës
tjetër (Ahiretit), po në realitet ata nuk janë besimtarë. (Sure
Bekare: 8)
— Shpjegimet e arsyeshme me standarde të dyfishta:
Ndonjëherë kur njerëzit mendojnë për vdekjen, ata supozojnë se do
të zhduken përjetësisht. Një ide e tillë befasuese i shtyn ata të
zhvillojnë një tjetër mekanizëm mbrojtës; ata i kushtojnë vetëm
gjysmën e besimit faktit se “ekziston një jetë e amshueshme e
premtuar prej Allahut.” Një përfundim i tillë ngjallë pak shpresë tek
ata. Kur ata t’i marrin parasysh përgjegjësitë e një besimtari ndaj
Krijuesit të tij, ata parapëlqejnë që tërësisht ta shpërfillin faktin e një
jete të amshueshme. Ata ngushëllohen duke menduar: “Në fund të
fundit, ne do të zhdukemi plotësisht. Nuk ekziston jeta pas vdekjes.”
Një supozim i tillë shtyp të gjitha frikët dhe shqetësimet, siç është
dhënia e llogarisë për veprat që ka punuar njeriu në Ditën e Gjykimit
apo vuajtja në zjarrin e xhehenemit. Në të dyja rrethanat, ata çojnë
jetët e tyre në pakujdesi deri në fund të jetës së tyre.

Pasoja e pakujdesisë
Siç kemi thënë në pjesët e mëparshme, vdekja
pashmangshmërisht ia tërheq vëmendjen njeriut sa të jetoj. Këta
përkujtues nganjëherë dëshmojnë të jenë të dobishëm, duke e shtyrë
njeriun të bëj një rishikim të prioriteteve të tij në jetë dhe të
rivlerësojë botëkuptimin e tij në përgjithësi. Por ka kohë tjera kur
mekanizmat e lartpërmendur mbrojtës marrin kontrollin, dhe me
kalimin e secilës ditë, perdja e pakujdesisë përpara syve të njeriut
bëhet më e dendur.
Nëse jobesimtarët e presin vdekjen të qetë dhe kanë një ndjenjë

32


të paarsyeshme të rehatisë, madje edhe kur janë plotësisht të
vetëdijshëm për afrimin e saj në vitet e fundit të jetës së tyre, është
për shkak se ata janë plotësisht të mbështjellur me këtë perde. Kjo
për shkak se vdekja tek ata ka domethënien e gjumit të rëndë dhe
çlodhës, prehjes dhe qetësisë dhe një lehtësimi të përjetshëm.
Mirëpo, përkundër asaj që ata mendojnë, Allahu, Ai i Cili krijon
çdo qenie prej asgjëje dhe Ai i Cili i bën ata të vdesin dhe i Cili do t’ju
jap jetë të gjitha krijesave në Ditën e Gjykimit, ju premton atyre
pendim dhe pikëllim të përjetshëm. Ata gjithashtu do të jenë
dëshmitarë të këtij fakti në momentin e vdekjes, një kohë kur ata
pandehin se do të bien në një gjumë të amshueshëm. Ata e kuptojnë
se vdekja nuk është një zhdukje totale, por momenti fillestar i një
bote të re përplot vuajtje. Shfaqja e llahtarshme e engjëjve të vdekjes
është shenja e parë e kësaj vuajtjeje të madhe:
E si do të jetë atëherë puna e tyre kur engjëjt t’ua marrin
shpirtin duke i rrahur fytyrave dhe shpinave të tyre? (Sure
Muhammed: 27)
Në këtë moment, mendjemadhësia dhe pafytyrësia e
jobesimtarëve para vdekjes shndërrohen në llahtar, pendim,
dëshpërim dhe dhimbje të përjetshme. Në Kuran, kësaj i referohet si
vijon:
E ata thanë: “A pasi që ne të tretemi në tokë, a thua ne rishtazi
do të krijohemi?” Por (çka është edhe më keq) ata nuk
besojnë se do të dalin para Allahut të tyre. Thuaj: “Engjëlli i
vdekjes, i cili është caktuar për ju, ua merr shpirtrat, e pastaj
do të ktheheni te Allahu juaj”. E, sikur të shihje mëkatarët se
si ulin kokat e veta pranë Allahut të tyre: “Allahu ynë, tash
pamë dhe dëgjuam, na kthe pra edhe një herë e të bëjmë
vepra të mira, se tash jemi të bindur”. (Sure Sexhde: 10-12)

33


Nuk ka ikje nga vdekja
Vdekja, posaçërisht në moshë të re, rrallëherë na shkon në
mendje. Duke e konsideruar këtë si fundin, njeriu madje i shmanget
edhe të menduarit për të. Mirëpo, pikërisht sikur që shmangja fizike
nuk siguron shërim për vdekjen, po ashtu as shmangja e të
menduarit për të. Veç kësaj, është e pamundshme të shpërfillet
vdekja. Çdo ditë, gazetat mbajnë tituj lidhur me vdekjen e aq shumë
njerëzve. Ju shpesh hasni në makina varrimi apo kaloni pranë
varreve. Të afërmit dhe bashkëpunëtorët vdesin. Funeralet e tyre
apo vizitat për të ngushëlluar anëtarët e familjes
pashmangshmërisht e sjellin vdekjen në mendjen tonë. Meqenëse
njeriu është dëshmitar i vdekjes së tjerëve dhe në veçanti vdekjes së
njerëzve të dashur të tij, ai pashmangshmërisht mendon për vet
fundin e tij. Ky mendim e lëndon atë thellë në zemër, duke e bërë të
shqetësohet.
Pa marr parasysh se sa shumë reziston individi, kudo që kërkon
mbrojtje apo sado që përpiqet të ik, ai në të vërtetë mund të takoj
vdekjen e tij në çdo moment. Ai nuk ka zgjidhje tjetër. Përpara tij nuk
ekziston asnjë rrugëdalje tjetër. Numërimi nuk mbaron kurrë, as
edhe për një moment. Kudo që ai kthehet, vdekja e pret aty. Qarku
mbyllet vazhdimisht dhe përfundimisht i arrin ata:
Thuaj: “S’ka dyshim se vdekja prej së cilës po ikni, ka për t’ju
zënë, e mandej do të silleni te Ai që e di të padukshmen dhe të
dukshëm, dhe atëherë Ai do t’ju njoftojë me atë që keni
punuar”. (Sure Xhum’a: 8)

Kudo që të jeni vdekja do t’ju kapë, po edhe në qoftë se jeni
në pallate të fortifikuara. (Sure Nisa: 78)
Kjo është arsyeja pse ne duhet të ndalojnë së mashtruari veten

34


apo të shpërfillim faktet dhe të përpiqemi të fitojmë kënaqësinë e
Allahut gjatë kësaj periudhe të paracaktuar prej Tij. Vetëm Allahu e
din kur do të kalojë kjo kohë.
Profeti ynë Muhammedi (saas) ka thënë po ashtu se njëra prej
mënyrave më të mira që të ndalohet ngurtësimi i ndërgjegjes së
njeriut dhe të arrijë karakter të mirë është duke përkujtuar shpesh
vdekjen:
Abdullah ibn Umari ka rrëfyer: “I Dërguari i Allahut (paqja
qoftë mbi të) ka thënë: ‘Këto zemra ndryshken mu sikurse
hekuri kur preket nga uji.’ Në pyetjen se çfarë do të mund t’i
pastronte ato ai u përgjigj: ‘Përkujtimi i vazhdueshëm i
vdekjes dhe këndimi i Kuranit.’” (Tirmidhiu 673)

35

VDEKJA E VËRTETË DHE AJO QË
VËZHGOHET LIDHUR ME
VDEKJEN

Vdekja e shpirtit (vdekja e vërtetë)
A keni menduar ndonjëherë për mënyrën se si do të vdisni, si
duket vdekja dhe çfarë do të ndodhë në momentin e vdekjes?
Deri më tani, askush prej atyre që kanë vdekur nuk është
ringjallur dhe që do të mund të ndante me ne përvojat dhe ndjenjat e
tij të vërteta për vdekjen. Duke qenë puna kështu, teknikisht është e
pamundshme të mblidhen informata lidhur me atë se çfarë është
vdekja dhe çfarë ndjenë njeriu në momentin e vdekjes.
Allahu, Ai i Cili i dhuron jetën njeriut dhe e merr atë në kohën e
caktuar, na informon në Kuran për mënyrën se si ndodhë vdekja në
të vërtetë. Pra, Kurani është burimi i vetëm prej të cilit mund të
mësojmë për mënyrën se si vdekja ndodhë në të vërtetë dhe çfarë
përjeton dhe ndien në të vërtetë ai i cili vdes.
Vdekja, siç përmendet në Kuran, është krejtësisht e ndryshme
nga “vdekja mjekësore” që njerëzit e vëzhgojnë së jashtmi.
Së pari, disa vargje na njoftojnë me ngjarje ashtu siç shihen ato
nga vet personi që po vdes, të cilat kurrë nuk mund të perceptohen
prej të tjerëve. Kjo rrëfehet në Suren Vakia

36


Përse, pra kur arrin shpirti në fyt. E ju në atë moment shikoni
(se ç’po i ngjet). E Ne jemi më afër se ju, por ju nuk shihni.
(Sure Vakia: 83-85)
Për dallim nga vdekja e jobesimtarëve, vdekja e besimtarëve
është e lumtur:
Të cilëve duke qenë të pastër, engjëjt ua marrin shpirtin, duke
u thënë: ‘Esselamu alejkum’ - gjetët shpëtimin, hyni në
xhenet, për hir të asaj që vepruat. (Sure Nahl: 32)
Këto vargje zbulojnë një fakt shumë të rëndësishëm dhe të
pandryshueshëm për vdekjen: në momentin e vdekjes, ajo nëpër të
cilën kalon personi që po vdes dhe ajo që ata pranë tij shohin janë
përvoja të ndryshme. Për shembull, një njeri që ka kaluar tërë jetën e
tij si jobesimtar i paepur mund të perceptohet se po përjeton një
“vdekje të qetë” së jashtmi. Megjithatë, shpirti, tani në një dimension
krejtësisht tjetër, e shijon vdekjen në një mënyrë shumë të
dhimbshme. Në anën tjetër, shpirti i një besimtari, përkundër asaj se
duket që po përjeton dhimbje të madhe, e lëshon trupin e tij “në një
gjendje të mirë”.
Thënë shkurt, “vdekja mjekësore e trupit” dhe vdekja e shpirtit,
që përmendet në Kuran, janë ngjarje krejtësisht të ndryshme.
Duke qenë të pavetëdijshëm për këtë të vërtetë me të cilën na
njofton Kurani, jobesimtarët, të cilët supozojnë se vdekja është një
gjumë i përjetshëm dhe i qetë, po ashtu përpiqen të gjejnë mënyra që
momenti i vdekjes të jetë pa dhimbje dhe i lehtë. Pasojat e një ideje të
tillë të gabuar mund të shihen qartë në shembujt e atyre që bëjnë
vetëvrasje duke marrë barna, duke thithur gaz natyral apo duke iu
drejtuar ndonjë forme pa dhimbje të vdekjes për t’i ikur një
sëmundjeje që shkakton dhimbje.

37


Siç kemi përmendur më herët, vdekja “e shijuar” prej
jobesimtarëve është një burim i madh i vuajtjes për ta, ndërsa për
besimtarët rezulton të jetë lumturi. Kurani jap një shpjegim të
hollësishëm të vështirësisë nëpër të cilën kalojnë jobesimtarët derisa
të merren shpirtrat e tyre, për shkak të mënyrës me të cilën sillen
engjëjt me shpirtin e një jobesimtari në momentin e vdekjes:
E si do të jetë atëherë puna e tyre kur engjëjt t’ua marrin
shpirtin duke i rrahur fytyrave dhe shpinave të tyre? E atë
(dënim) për shkak se ata ndoqën rrugë të cilën Allahu e urren,
kurse e urryen atë që Ai e pëlqen, prandaj ua asgjësoi veprat e
tyre. (Sure Muhammed: 27-28)
Në Kuran po ashtu përmendet “agonia e vdekjes,” e cila është
në të vërtetë rezultati i dhënies së lajmit prej engjëjve për vuajtjen e
amshueshme në momentin e vdekjes:
…E, sikur t’i shihje mizorët kur janë në agoni të vdekjes, e
engjëjt kanë shtrirë duart e veta (me ndëshkim) e (u thonë):
“Shpëtoni pra vetveten (nëse mundeni)”. “Tash përjetoni
dënimin e turpshëm për shkak se e thoshit të pavërtetën për
Allahun, dhe ndaj argumenteve të Tij ishit kryeneç. (Sure
En’am: 93)

Sikur t’i kishe parë engjëjt kur ua marrin shpirtin atyre që
mohuan (do të shihje tmerr), u binin fytyrave dhe shpinave të
tyre: “Shijoni dënimin e djegies!” Këtë (dënim e morët) për
shkakun e asaj që fituat. Allahu nuk është i padrejtë për
robërit e Tij. (Sure Enfal: 50-51)

Siç bëjnë të qartë këto vargje, vetëm vdekja e një jobesimtari
është një periudhë e tërë e agonisë në vetvete. Derisa njerëzit
që e rrethojnë atë shohin një vdekje në dukje të qetë në

38


shtratin e tij, një vuajtje e madhe shpirtërore dhe fizike fillon
për të. Engjëjt e vdekjes marrin shpirtin e tij, duke i sjellë atij
dhimbje dhe poshtërim. Në Kuran, engjëjt që marrin
shpirtrat e jobesimtarëve përshkruhen si: “ata (engjëj) që
marrin shpirtrat me rrëmbim!” (Sure Nazi’at: 1)
Faza e fundit e mënyrës se si merret shpirti shpjegohet si vijon:
Jo dhe jo! Po kur të arrijë (shpirti) në gurmaz dhe thuhet (nga
familja e të afërmit): “Kush do ta shërojë?” Dhe ai bindet se ai
po ndahet. (Sure Kijame: 26-28)
Në këtë moment, jobesimtari ndeshet me të vërtetën që ai e ka
mohuar gjatë gjithë jetës së tij. Me vdekje, ai do të fillojë të vuaj
pasojat e fajit të tij të madh, mohimit të tij. Engjëjt “që iu bien
shpinave të tyre” dhe “që marrin shpirtrat me rrëmbim” janë vetëm
fillimi dhe një tregues më i vogël i pikëllimit që e pret atë.
Përkundrazi, vdekja për besimtarin është fillimi i fatmirësisë
dhe lumturisë së përjetshme. Për dallim nga shpirti i jobesimtarit i
cili vuan dënim të hidhur, shpirti i besimtarit “merret me lehtësi”
(Sure Nazi‘at: 2) duke u thënë engjëjt: “Esselamu alejkum - gjetët
shpëtimin, hyni në xhenet, për hir të asaj që vepruat.” (Sure Nahl:
32) Kjo është e ngjashme me gjendjen e gjumit. Në gjumë, shpirti
kalon lehtë në një dimension tjetër, siç dëshmohet në vargun në
vazhdim:
Allahu i merr shpirtrat kur është momenti i vdekjes së tyre (i
vdekjes së trupave të tyre), e edhe atë që është në gjumë e nuk
ka vdekur, e atij që i është caktuar vdekja e mban (nuk e
kthen), e atë tjetrin (që nuk i është caktuar vdekja, por është
në gjumë), e lëshon (të kthehet) deri në afatin e caktuar…
(Sure Zumer: 42)

39


Kjo është e vërteta përfundimtare për vdekjen. Së jashtmi,
njerëzit përjetojnë vetëm vdekjen mjekësore: një trup që gradualisht
humb funksionet e veta trupore. Ata të cilët shikojnë prej së jashtmi
një person në buzë të vdekjes nuk shohin as fytyrën e tij as shpinën e
tij që rrahet, dhe as shpirtin e tij që arrin në gurmaz. Vetëm shpirti i
personit në fjalë përjeton këto ndjenja dhe i sheh këto pamje. Mirëpo,
vdekja e vërtetë “shijohet” në të gjitha aspektet e saj nga personi që
vdes në një dimension të panjohur për ata që përjetojnë vdekjen së
jashtmi. Me fjalë të tjera, ajo që përjetohet gjatë rrjedhës së vdekjes
është një “ndryshim në dimension.”
Ne mund t’i nënvizojmë faktet e zbuluara në vargjet që kemi
analizuar gjer më tani si vijon: qoftë besimtar apo jobesimtar, vdekja
e një personi as nuk vonohet as nuk shpejtohet madje as edhe për një
çast. Kudo që të jenë qeniet njerëzore, vdekja i arrin ata, nëse ka
ardhur koha e caktuar për ta. Gjatë përjetimit të vdekjes, ata
individualisht pranojnë trajtime krejtësisht të ndryshme, edhe pse
kjo nuk është e dukshme prej së jashtmi.

Vdekja e besimtarit
— Duke qenë i vetëdijshëm se vdekja është e pashmangshme,
besimtari përgatitet për vdekjen gjatë gjithë jetës së tij dhe në fund
ndërron jetë.
— Engjëjt e vdekjes e përshëndesin atë dhe ia komunikojnë
lajmin e mirë të xhenetit.
— Engjëjt e marrin shpirtin e një besimtari me butësi.
— Besimtari ndien nevojën t’u jap lajmin e gëzueshëm
besimtarëve tjerë në botë se premtimi i Allahut është i garantuar dhe

40


se nuk do të ketë as frikë dhe as pikëllim për besimtarët. Sidoqoftë,
kjo nuk është e lejuar.
Vdekja e jobesimtarit
— Ai takon vdekjen të cilës i është shmangur gjithmonë gjatë
gjithë jetës së tij.
— Ai vuan nga goditje të fuqishme të dridhjes gjatë vdekjes.
Engjëjt zgjasin duart e tyre ndaj tij dhe i japin atij lajmin për
ndëshkimin poshtërues të Djegies në zjarr.
— Engjëjt e çojnë atë në vdekje, duke e rrahur atë në fytyrë dhe
shpinë.
— Shpirti merret me një dhimbje të brendshme të madhe.
Shpirti merret me të arritur gurmazin dhe në atë moment nuk
mbetet askush aty që ta shpëtojë atë.
Shpirti merret me zor ndërsa ai zhytet në mohim.
Në momentin e vdekjes, nuk lejohet asnjë shprehje e besimit të
tij apo e pendimit të tij.
Nga “vdekja mjekësore” që njerëzit e përjetojnë prej së jashtmi
mund të nxirren po ashtu mësime. Mënyra se si vdekja mjekësore e
shndërron trupin e njeriut në asgjë e bën njeriun të shoh disa fakte
shumë të rëndësishme. Prandaj, “vdekja mjekësore” dhe varri, që
presin secilin prej nesh, po ashtu meritojnë të përmenden dhe të
mendohet për to.

Vdekja e trupit (ashtu siç përjetohet prej së
jashtmi)
Në momentin e vdekjes, me të lëshuar shpirti dimensionin në të
cilin jetojnë qeniet njerëzore, lë prapa trupin e pajetë. Sikurse në

41


rastin kur gjallesat ndërrojnë lëkurën e tyre, ai lë prapa veshjen e
jashtme dhe lëvizë drejt jetës së vërtetë të tij.
Mirëpo, tregimi për “veshjen e jashtme” e cila mbetet këtu në
këtë botë është i rëndësishëm, posaçërisht për ata të cilët i kushtojnë
më shumë rëndësi trupit në këtë jetë se që ai vërtet e meriton…
A keni menduar ndonjëherë në hollësi se çka do t’i ndodhë
kësaj “veshje të jashtme” kur vdes njeriu?
Një ditë ju do të vdisni. Ndoshta në një mënyrë që kurrë nuk e
keni pritur. Derisa shkoni në një dyqan ushqimor për të blerë bukë,
një veturë do t’ju godas. Apo, një sëmundje fatale do t’i jap fund jetës
suaj. Apo, thjeshtë, zemra juaj do të pushojë së rrahuri pa asnjë arsye.

Kështu, ju do të filloni të shijoni vdekjen
Që nga ai moment, ju nuk do të keni kurrfarë lidhje me trupin
tuaj. Ai trup, që ju pandehet të jetë “vetja juaj” gjithë jetën tuaj, do të
shndërrohet në një sasi të zakonshme mishi. Me vdekjen tuaj, trupin
juaj do ta bartin të tjerët. Përreth do të ketë njerëz që do të qajnë dhe
mbajnë zi. Pastaj ai trup do të bartet në morg, ku do të qëndrojë për
një natë. Ditën e ardhshme, do të fillojnë punët e varrimit. Trupi i
pajetë, tani krejtësisht i ngurtë, do të lahet i tëri me ujë të ftohtë.
Ndërkohë, gjurmët e vdekjes do të fillojnë të shfaqen dhe disa pjesë
të trupit do të fillojnë të marrin ngjyrë të purpurt.
Pastaj, trupi do të mbështjellët me një qefin dhe do të vendoset
në një tabut prej druri. Duke shkuar drejt varrezave, jeta do të jetë si
gjithmonë në rrugë. Duke e parë se një makinë varrimi po kalon
andejpari, disa njerëz do të shfaqin respekt, por shumica do të
vazhdojë punët e tyre të përditshme. Në varreza, tabuti do të bartet
prej atyre që ju duan ose prej atyre që duket se ju duan. Me siguri,

42


përsëri do të ketë njerëz përreth që qajnë dhe mbajnë zi. Pastaj,
njerëzit do të mbërrijnë në destinacionin e pashmangshëm: varrin.
Në gurin e mermertë, do të skalitet emri juaj… Trupi juaj do të
nxjerrët prej tabutit dhe do të vendoset në gropën e varrit. Do të
këndohen lutje për ju. Më në fund, njerëzit do të fillojnë ngadalë t’ua
mbulojnë trupin me dhe. Dheu do të hidhet po ashtu edhe në qefin.
Do t’ua mbush gojën, fytin, sytë dhe hundën. Pastaj dheu do ta
mbulojë gradualisht qefinin tuaj. Së shpejti, ceremonia e varrimit do
të përfundojë dhe njerëzit do të largohen nga varrezat. Pastaj,
varrezat do të kthehen në qetësinë e tyre të thellë. Ata që do të
marrin pjesë në ceremoninë e varrimit do të vazhdojnë me jetët e tyre
të përditshme dhe për trupin tuaj të varrosur, jeta më s’do të ketë
kuptim. Një shtëpi e bukur, një person i bukur, një peizazh
marramendës nuk do të ketë më asnjë domethënie. Trupi juaj s’do të
takojë më kurrë ndonjë mik. Prej atij momenti, gjëja e vetme e sigurt
për trupin do të jetë dheu dhe krimbat dhe bakteret që jetojnë aty.

A keni menduar ndonjëherë për atë se
si do të duket trupi juaj pas vdekjes?
Me varrim, trupi juaj do t’i nënshtrohet një procesi të shpejtë të
kalbjes, të shkaktuar nga faktorë të jashtëm dhe të brendshëm.
Menjëherë pasi t’ju kenë vendosur në varr, do te fillojnë të
veprojnë bakteret dhe insektet që shumohen në kufomë për shkak të
mungesës së oksigjenit. Gazrat e liruara prej këtyre organizmave do
të fryjnë trupin, duke filluar nga barku, duke e ndryshuar formën
dhe pamjen e tij. Shkuma e përzier me gjak do të dal nga goja dhe
hunda për shkak të presionit të gazrave në diafragmë. Me
vazhdimin e prishjes, qimet e trupit, thonjtë, shputat dhe pëllëmbët

43


do të bien. Organet e brendshme si mushkëritë, zemra dhe mëlçia do
të kalben po ashtu, duke e shoqëruar këtë ndryshim të jashtëm të
trupit. Në ndërkohë, skena më e llahtarshme ndodhë në bark, ku
lëkura më s’mund t’i bëj ballë gazrave dhe befas shpërthen, duke
përhapur një erë tmerrësisht të neveritshme. Duke filluar prej
kafkës, muskujt do të ndahen prej vendeve të tyre. Indet e lëkura dhe
indet e buta do të shpërbëhen plotësisht. Truri do të kalbet dhe do të
fillojë të duket si argjilë. Ky proces do të vazhdojë derisa i tërë trupi
të bëhet skelet.
Trupi juaj, që e mendoni të jetë vetja juaj, do të zhduket kështu
në një mënyrë të tmerrshme dhe të neveritshme. Ndërsa ata që ju
leni pas vetes kryejnë ritualet e zakonshme, krimbat, insektet dhe
bakteret që ndodhen në dhe do ta hanë trupin.
Nëse vdisni aksidentalisht dhe nuk varroseni, atëherë pasojat
do të jenë edhe më tragjike. Trupin tuaj do ta hanë krimbat, si një
copë mishi e lënë në temperaturën e dhomës për një kohë të gjatë.
Kur krimbat të kenë ngrënë copëzën e fundit të mishit, trupi juaj do
të shndërrohet në skelet.
Kjo është mënyra si, jeta e një qenie njerëzore, e krijuar në
“formën më të bukur”, përfundon në mënyrën më të tmerrshme të
mundshme.

Përse?
Padyshim se me Vullnetin e Allahut trupi pushon së ekzistuari
në një mënyrë aq drastike. Arsyeja që ndodhë kjo me të vërtetë bart
një porosi shpirtërore shumë të rëndësishme në vetvete. Fundi i
tmerrshëm që pret njeriun duhet të ndikojë që ai të pranojë se nuk
është vetëm një trup, por një shpirt “i mbyllur” brenda trupit. Me

44


fjalë tjera, njeriu duhet të pranojë se posedon një ekzistencë përtej
trupit të tij. Një fund aq i habitshëm, që përmban në vete aq shumë
mësime, është përgatitur për njeriun ashtu që të mund të kuptojë se
ai nuk përbëhet thjeshtë prej “eshtrave dhe mishit”.
Njeriu duhet ta konsideroj këtë trup të cilit i kushton rëndësi,
sikurse do të qëndronte në këtë botë të përkohshme përgjithmonë
dhe do të duhej të mendonte për fundin e tij – vdekjen e tij. Sepse ai
do të kalbet nën dhe, do ta hanë krimbat dhe në fund do të
shndërrohet në një skelet.

45

JETA E PËRKOHSHME E
KËSAJ BOTE

A keni menduar ndonjëherë se njeriut i duhet t’i kushtojë aq
shumë kohë dhe mund mbajtjes së trupit të tij të pastër? Pse një trup
i papastër, një gojë që mban erë, lëkura apo flokë të yndyrshme
duken aq të pahijshme? Pse njeriu djerset dhe pse era që e shoqëron
djersën është aq e padurueshme?
Për dallim prej njeriut, bimët kanë erëra jashtëzakonisht të
këndshme. Një trëndafili apo karafili kurrë nuk i vjen erë e keqe,
përkundër faktit se rritet në tokë dhe qëndron në një mjedis në të
cilin ka pluhur dhe papastërti. Megjithatë, njeriu vështirë se mund të
arrijë një aromë aq të qëndrueshme, pa marr parasysh se sa kujdeset
për trupin e tij.
A keni menduar ndonjëherë pse njeriu është krijuar me kaq
shumë dobësi? Pse Allahu i krijoi lulet me aroma aq të bukura por
trupin e njeriut e bëri të prirur të lëshojë një aromë të pakëndshme?
Dobësitë e njeriut nuk kufizohen me erërat e trupit: ai lodhet
dhe bëhet i uritur, ndihet i dobët, lëndohet, neveritet, sëmuret…
Të gjitha këto mund të duken gjëra të zakonshme për njeriun,
mirëpo kjo ka një aspekt mashtrues. Fare lehtë mund të ndodhë që
kjo erë e keqe të mos ketë buruar kurrë prej trupit. Gjithashtu, njeriu
mund t’mos ketë kurrë dhimbje koke apo mund t’mos sëmuret

46


kurrë. Të gjitha këto sëmundje të njeriut nuk ndodhin “rastësisht”
por janë të krijuara nga Allahu me qëllim. Allahu ia caktoj njeriut një
qëllim të veçantë dhe e bëri atë të dobët qëllimisht.
Një strategji e tillë arrin dy qëllime: së pari, ta bëj njeriun të
kuptoj se ai është një qenie e dobët, një “rob” i Allahut. Të qenit i
përkryer është një veti e Allahut. Robërit e Tij, në anën tjetër, janë
pafundësisht të brishtë dhe prandaj natyrshëm kanë nevojë për
Krijuesin e tyre. Kjo gjë është shpjeguar në Kuran si në vazhdim:
O ju njerëz, ju keni nevojë për Allahun e Allahu nuk ka
nevojë për ju; Ai është i falënderuari. Po të dojë Ai, juve ju
zhduk e sjell krijesë të re. E për Allahun ajo nuk është e
vështirë. (Sure Fatir: 15-17)
Dobësitë e trupit të njeriut vazhdimisht ia përkujtojnë njeriut
dobësitë e tij. Njeriu mund ta konsiderojë veten e tij si një qenie
superiore dhe e përkryer. Megjithatë, fakti se ai ka nevojë të shkojë
në tualet përditë dhe ajo që ai përjeton atje e bën atë ta njoh veten e tij
të vërtetë.
Qëllimi i dytë të cilit i shërbejnë këto dobësi është që t’ia
përkujtoj njeriut natyrën e përkohshme të kësaj jete. Kjo për arsye se
këto dobësi janë karakteristike për trupin në këtë botë. Në Ahiret,
Banorët e Kopshtit do të pajisen me një trup të përsosur. Trupi i
mangët, jo i përkryer dhe i dobët në këtë botë nuk është trupi i
vërtetë i besimtarit por një kallëp i përkohshëm në të cilin ai qëndron
për një kohë të caktuar.
Kjo është arsyeja pse në këtë botë kurrë nuk është e arritshme
bukuria e përkryer. Personi që është fizikisht më tërheqësi, që është
më i përkryeri dhe më i bukuri po ashtu shkon në tualet, djersitet, i
vjen erë e keqe e gojës në mëngjes dhe kohë pas kohe i paraqiten

47


puçrrat në fytyrë. Njeriut i nevojitet t’ju nënshtrohet rutinave të
pafund për ta mbajtur veten të pastër dhe të freskët. Disa njerëz kanë
fytyra të bukura por nuk kanë trupa me formë të hijshme. Ka po
ashtu raste ku vlen pikërisht e kundërta e kësaj. Disa prej tyre kanë
sy të bukur por hundë të madhe. Ekzistojnë shembuj të tillë të
panumërt. Një person me pamje të përkryer të jashtme mund të vuaj
prej ndonjë sëmundje të rëndë.
Mbi gjitha këto, madje edhe personi me pamjen më të përkryer
në fund plaket dhe vdes. Në një aksident të papritur trafiku, trupi i tij
mund të lëndohet në mënyrë të pandreqshme. Nuk është vetëm
trupi i njeriut që është jo i përkryer, me të meta dhe i përkohshëm në
këtë botë. Të gjitha lulet vyshken, ushqimi më i shijshëm prishet dhe
kalbet. Të gjitha këto janë karakteristike për këtë botë. Jeta e shkurt
në këtë botë që na është dhuruar si edhe ky trup janë mirësi të
përkohshme të dhuruara prej Allahut. Një jetë e përjetshme dhe një
krijim i përkryer janë të mundshme vetëm në Ahiret. Siç thuhet në
Kuran:
Çka u është dhënë nga ndonjë send, ajo është kënaqësi në
këtë botë, e ajo që është te Allahu është shumë më e mirë dhe
e përjetshme, por për ata që besuan dhe që vetëm Allahut të
tyre i mbështeten. (Sure Shura: 36)
Në një ajet tjetër thelbi i vërtetë i kësaj bote shpjegohet si vijon:
Ju njerëz dijeni se jeta e kësaj bote nuk është tjetër vetëm se
lojë, kalim kohe në argëtim, stoli, krenari mes jush dhe
përpjekje në shtimin e pasurisë dhe të fëmijëve, e që është si
shembull i një shiu prej të cilit bima i habit bujqit, e pastaj
ajo thahet dhe e sheh atë të verdhë, mandej bëhet e thyer e
llomitur, e në botën tjetër është dënimi i rëndë, por edhe falje

48


mëkatesh dhe dhurim i kënaqësisë nga Allahu; pra jeta e
kësaj bote nuk është tjetër vetëm se përjetim mashtrues. (Sure
Hadid: 20)
Thënë shkurt, në këtë botë, Allahu, si dëshmi të fuqisë dhe
dijenisë së Tij të pafund, krijon shumë gjallesa të bukura dhe
mahnitëse si edhe shumë gjallesa me të meta. Përhershmëria dhe
përsosmëria janë kundër ligjeve të kësaj bote. Asgjë që mendja
njerëzore mund të përfytyroj, duke përfshirë teknologjinë e
avancuar, kurrë s’do të mund ta ndryshojë këtë ligj të Allahut. Kjo
është kështu në mënyrë që njerëzit të mund të bëjnë përpjekje të
arrijnë Ahiretin dhe t’ia shprehin Allahut respektin dhe mirënjohjen
që i takon. Gjithashtu, kjo është kështu në mënyrë që njerëzit të
mund të kuptojnë se banesa e vërtetë e këtyre të mirave nuk është kjo
botë e përkohshme, por banesa e përjetshme e përgatitur për
besimtarët. Në Kuran, në këtë aludohet si vijon:
Por ju i jepni përparësi jetës së kësaj bote, E dihet se jeta e
botës tjetër është më e dobishme dhe e përjetshme. (Sure A’la:
16-17)
Një ajet tjetër thotë: Kjo jetë e kësaj bote nuk është tjetër vetëm
se dëfrim e lojë, e jetë e vërtetë, padyshim është ajo e botës së ardhme
(Ahiretit), sikur ta dinin. (Sure Ankebut: 64) Ekziston një ndarje
shumë e hollë në mes të kësaj bote, e cila është banesë e përkohshme
dhe “jetës sonë të vërtetë”, Ahiretit. Vdekja është instrumenti i cili e
ngrit këtë perde. Me vdekjen, njeriu do t’i shkëpus të gjitha lidhjet e
tij me trupin e tij dhe këtë botë; ai do të fillojë jetën e tij të
amshueshme me trupi e tij të rikrijuar.
Pasi që jeta e vërtetë është ajo që fillon me vdekjen, “ligjet e
vërteta të natyrës” janë ato që i përkasin Ahiretit. Mungesat, të metat

49


Immediately after death

Someone who died foaming at the mouth

50


Post-mortem bruising in the eyes

The body of a person burned to death

51


The face of a dead person eaten away by insects in the grave

Before the dead body starts to fall apart

52


The bones left in the grave

Skeletal parts left in the grave

53


dhe përkohshmëria janë ligjet e kësaj bote, e prapëseprapë ato nuk
janë ligje të vërteta dhe të pandryshueshme. Ligjet e vërteta janë të
formuluara në parimet e pafundësisë, përsosmërisë dhe
pavdekshmërisë. Me fjalë të tjera, ajo që është normale është një lule
që nuk vyshket, një njeri që nuk plaket kurrë, një fryt që kurrë nuk
kalbet. Ligjet e vërteta përmbajnë realizimin e menjëhershëm të
secilës dëshirë të njeriut apo largimin e dhimbjes dhe sëmundjeve,
apo madje djersitjen ose ndjenjën e të ftohtit. Megjithatë, ligjet e
përkohshme vlejnë në këtë jetë të përkohshme, derisa ligjet e vërteta
vlejnë për jetën e ardhshme. Të gjitha të metat dhe mungesat me të
cilat ndeshemi në këtë botë ekzistojnë përmes shtrembërimit të
qëllimshëm të ligjeve të vërteta.
Banesa e ligjeve të vërteta, domethënë Ahireti, nuk është larg,
siç mendohet. Allahu mund t’i jap fund jetës së njeriut në secilin
moment që Ai dëshiron dhe të bëj që ai të kalojë në Ahiret. Ky kalim
do të ndodhë në një periudhë shumë të shkurt; sa çelë e mbyllë sytë.
Kjo i ngjason zgjimit nga një ëndërr. Një ajet Kuranor përshkruan
kohëzgjatjen e shkurt të kësaj bote si vijon:
Ai thotë: “E sa vjet keni kaluar në tokë?” Ata thonë: “Kemi
qëndruar një ditë ose një pjesë të ditës, pyeti ata që dinë
numërimin!” Ai thotë: “Mirë e keni, sikur ta dinit njëmend
pak keni qëndruar!” A menduat se Ne u krijuam kot dhe se
nuk do ktheheni ju te Ne? (Sure Mu’minun: 112-115)
Kur të vjen vdekja, ëndrrat përfundojnë dhe njeriu fillon jetën e
tij të vërtetë. Njeriu, i cili qëndroi në tokë për një periudhë po aq të
shkurt sa “rrahja e qerpikëve” vjen në praninë e Allahut për të dhënë
përgjegjësi për veprat e tij në këtë botë. Po qe se nuk e ka harruar
vdekjen gjatë gjithë jetës së tij dhe ka jetuar për të fituar kënaqësinë e

54


Allahut, do të shpëtojë. Në Kuran, fjalët “kujt t’i jepet libri i vet nga e
djathta e tij” janë përmendur si vijon:
Kujt t’i jepet libri i vet nga e djathta e tij, ai do të thotë: “O ju,
ja, lexoni librin tim!” Unë kam qenë i bindur se do të jap
llogarinë time. (Sure Hakka: 19-20)

55

GJENDJA E ATYRE QË NUK
NXJERRIN MËSIME NGA VDEKJA
NË KËTË BOTË DHE NË AHIRET

Shumica e njerëzve kanë një kuptim joadekuat për vdekjen.
“Vdekja është momenti kur jeta mbaron” është njëri prej këtyre.
Shkoni një hap më tutje dhe njeriu do ta kuptojë se vdekja është
momenti kur fillon jeta tjetër. Ky botëkuptim i shtrembëruar bën që
jobesimtarët të përmbledhin gjithçka dëshirojnë ata në kohën shumë
të shkurt të kësaj jete. Kjo është arsyeja pse ata të cilët nuk arrijnë të
kuptojnë të vërtetën e Ahiretit duan ta shfrytëzojnë këtë jetë sa më
shumë që të munden duke mos menduar shumë për të. Duke mos
bërë dallim në mes të së drejtës dhe të gabuarës, ata duan t’i kënaqin
të gjitha dëshirat e tyre në këtë botë. Ky qëndrim në thelb mbështetet
mbi mendimin se vdekja do t’i jap fund të gjitha gëzimeve dhe
kënaqësive të kësaj bote. Duke besuar se ende u mbesin shumë vite
për të jetuar, ata ndjekin planet afatgjata. Ata e konsiderojnë veten si
shumë të zgjuar derisa mendojnë se besimtarët, të cilët kanë besim të
patundur në Allahun dhe në Ahiret dhe prandaj e përgatitin veten e
tyre për këtë, nuk janë të mençur. Kjo është njëra prej metodave më
klasike të përdorura nga Shejtani për të mashtruar njeriun. Allahu na

56


tërheq vëmendjen ndaj kësaj “metode mashtruese” në ajetin në
vazhdim:
Nuk ka dyshim se ata që u kthyen prapa (në mosbesim) pasi
që u ishte sqaruar rruga e drejtë, djalli ua hijeshoi dhe
shpresë të rrejshme u premtoi. (Sure Muhammed: 25)

Ai u premton atyre dhe i bën të shpresojnë, por djalli nuk
premton tjetër vetëm se mashtrim. (Sure Nisa: 120)
Duke grumbulluar pasuri në këtë botë sikur jeta të zgjaste
përgjithmonë, jobesimtarët e kuptojnë jetën si një lloj gare. Gjatë
gjithë jetës së tyre, ata krenohen me pasuri dhe fëmijë. Kjo krenari u
jap atyre një ndjenjë të superioritetit të rrejshëm, gjë që bën që ata të
largohen plotësisht nga mendimi për Ahiretin. Mirëpo, vargjet në
vazhdim zbulojnë se për atë që i pret ata për shkak të këtij gabimi të
madh.
A mos mendojnë ata se me atë që jemi duke u dhënë atyre nga
pasuria dhe fëmijët, nxitojmë t’u ofrojmë atyre të mirat? Jo,
kurrsesi, por ata nuk po e kuptojnë. (Sure Mu’minun: 55-56)

Prandaj, mos të mahnitë pasuria e tyre e as fëmijët e tyre,
Allahu do vetëm t’i dënojë me to në jetën e kësaj bote e t’ju
nxjerrë shpirtrat duke qenë ashtu qafirë. (Sure Teube: 55)
Allahu i jap njeriut shumë paralajmërime dhe porosi ta bëj atë të
mendoj për vdekjen dhe Ahiretin. Në një ajet, Allahu tërheq
vëmendjen ndaj sprovave që përjeton njeriu si mësim për të:
A nuk e shohin ata se për çdo vit sprovohen një herë apo dy
herë, e përsëri nuk pendohen e as nuk marrin mësim. (Sure
Teube: 126)
Me të vërtetë, shumica e njerëzve ndeshen me sprova të

57


ndryshme, ashtu që ata shpesh të luten për falje dhe të jenë të
vëmendshëm. Ato mund të ndodhin shumë rrallë, një apo dy herë në
vit, siç përmendet në këtë ajet. Përndryshe, ato mund të jenë telashe
të vogla të përditshme. Njeriu është dëshmitar i aksidenteve,
vdekjeve apo lëndimeve. Gazetat janë përplot me lajme për vdekje
apo lajmërime të vdekjeve. Përballë ngjarjeve të tilla, njeriu duhet të
përkujtojë se fatkeqësitë mund t’i ndodhin atij në çdo kohë dhe në
çdo moment mund të përfundojë koha testuese e tij. Një vetëdije e
tillë e bën njeriun që t’i drejtohet me sinqeritet Allahut, të kërkojnë
strehim tek Ai dhe të kërkojnë falje prej Tij.
Mësimet që besimtarët i nxjerrin nga fatkeqësia që u ndodhë
atyre janë të qëndrueshme. Mirëpo, të njëjtat ndodhi kanë ndikim
krejtësisht tjetër në jobesimtarët. Duke qenë të tmerruar nga
mendimi për vdekjen, jobesimtarët ia kthejnë shpinën realitetit të
vdekjes apo thjeshtë përpiqen ta harrojnë atë. Duke bërë kështu, ata
kërkojnë ngushëllim. Megjithatë, kjo metodë mashtruese vetëm u
shkakton dëm atyre. Kjo për arsye se Allahu “ua shtyn atyre afatin
deri në një kohë të caktuar” (Sure Nahl: 61) dhe kjo kohë,
përkundër asaj që ata mendojnë, punon kundër tyre. Një tjetër ajet
Kuranor thotë:
Të mos mendojnë ata që nuk besuan se afatin që u dhamë Ne
atyre të jetojnë, është në dobi të tyre. Ne i lamë të jetojnë
vetëm që të shtojnë edhe më shumë mëkate, se ata i pret
dënim nënçmues. (Sure Ali Imran: 178)
Një person i pavëmendshëm, i cili nuk nxjerr mësim madje
edhe atëherë kur vdekja i ndodhë dikujt shumë të afërt me të, bëhet
shumë i sinqertë ndaj Krijuesit të tij, kur ai vet të përballet me
vdekjen. Kjo psikologji rrëfehet në Kuran si vijon:

58


Ai (Allahu) ua bëri të mundshëm udhëtimin në tokë e në det,
deri kur jeni në anije që lundrojnë me ta (me udhëtarët) me
anë të një ere të lehtë dhe janë të lumtur me të (me erën e
lehtë), ia beh një erë e fortë dhe nga të gjitha anët rrethohen
nga valët dhe binden se janë shkatërruar, e lusin Allahun pa
farë përzierje të idhujve (duke thënë): Nëse na shpëton nga
kjo (katastrofë), ne do të jemi gjithnjë falënderues!” (Sure
Junus: 22)
Mirëpo pas shpëtimit, këta njerëz i kthehen gjendjes së tyre
fillestare të pavëmendshme. Duke harruar premtimin e tyre, ata
shfaqin një qëndrim të ultë dhe të rrejshëm dhe, duke vepruar
kështu, kurrë nuk ndiejnë as brejtjen më të vogël të ndërgjegjes.
Megjithatë, kjo pabesi do të jetë dëshmitare kundër tyre në Ditën e
Gjykimit:
E kur Ai (Allahu) i shpëtoi ata, ja, ata veprojnë mbrapshtë në
tokë, pa arsye. O ju njerëz, kryeneçësia juaj është vetëm
kundër vetes suaj, është përjetim i jetës së kësaj bote, pastaj
kthimi juaj është te Ne, e Ne ju shpërblejmë për veprimet
tuaja. (Sure Junus: 23)
Në dëshpërim, njeriu përpiqet përsëri ta bëj të njëjtën gjë në
momentin e vdekjes. Mirëpo, koha e caktuar për të tashmë ka
mbaruar:
E, sikur të shihje mëkatarët se si ulin kokat e veta pranë
Allahut të tyre: “Allahu ynë, tash pamë dhe dëgjuam, na kthe
pra edhe një herë e të bëjmë vepra të mira, se tash jemi të
bindur”. Sikur të kishim dëshiruar Ne, secilit do t’i jepnim
udhëzimin, por fjala (vendimi) Ime ka marrë fund (definitiv)
se do ta mbushë Xhehenemin së bashku me xhinë e njerëz.

59


Prandaj shijoni këtë (dënim) për shkak se ju e patët harruar
takimin tuaj në këtë ditë, e edhe Ne tash u harruam juve, ndaj,
për shkak të asaj që keni vepruar, shijoni dënimin e
përjetshëm. (Sure Sexhde: 12-14)
Të njëjtat përpjekje të paepura do të vazhdojnë po ashtu në
xhehenem (ferr):
Dhe ata do të klithin aty: “O Allahu ynë, nxirrna e të bëjmë
vepra të mira, e jo si ato që i bënim!” Po a nuk u dhamë juve
jetë aq sa që ai ka dashur të mendojë, ka mundur të mendojë
gjatë asaj kohe, madje juve u ka ardhur edhe pejgamberi, pra
shijoni, se për zullumqarët nuk ka ndonjë ndihmëtar. (Sure
Fatir: 37)
Këto përpjekje të dëshpëruara në Ahiret dhe mbarimi i
dhimbshëm janë padyshim rezultatet e njohjes së pamjaftueshme të
njeriut për qëllimin e vërtetë të ekzistencës së tij në tokë dhe të vlerës
së tij. Ai që nuk beson nuk nxjerr mësime prej atyre që ndodhin rreth
tij, nuk ua vënë veshin paralajmërimeve të zbritura prej Allahut, nuk
do ta dëgjojë zërin e ndërgjegjes së tij apo nuk e përfill atë dhe
vdekjen e merr si një ndodhi që vështirë se do t’i ndodhë atij. Ai i
bindet dëshirave të anës së ligë të shpirtit të tij në vend se të kërkojë
të fitojë kënaqësinë e Allahut. Të gjitha këto e përgatitin udhën që
vdekja ta mbërthej atë në befasi dhe të bëj që ai atë të bie në një
situatë të dëshpëruar të përshkruar në vargjet e mësipërme. Kështu,
para se vdekja ta mbërthej njeriun, njeriu duhet të zgjohet nga gjumi
i thellë i pakujdesisë, pasi që momenti i vdekjes është moment tejet i
vonshëm për një rimarrje të tillë të vetvetes:
Dhe jepni nga ajo që Ne u kemi dhënë juve, para se ndonjërit
prej jush t’i vijë vdekja, e atëherë të thotë: “O Allahu im,

60


përse nuk më shtyve edhe pak afatin (e vdekjes), që të jepja
lëmoshë e të bëhesha prej të mirëve!” Po, Allahu kurrsesi
askënd nuk e shtyn për më vonë, kur atij t’i vijë afati i vet.
Allahu hollësisht është i njohur me atë që ju punoni. (Sure
Munafikun: 10-11)

Një person i mençur duhet vazhdimisht të mendojë për
vdekjen në vend se të vazhdojë t’i shmanget mendimit për të.
Vetëm në këtë mënyrë ai mund të veprojë në pajtim me
vullnetin e Allahut dhe ta pengojë anën e ligë të shpirtit të tij
dhe Shejtanin ta mashtrojnë atë me këtë jetë të shkurt. Me të
vërtetë, marrja e jetës së kësaj bote për qëllimin e vetëm të
njeriut është rreziku më i madh për njerëzit. Profeti ynë (saas)
i paralajmëroi po ashtu besimtarët për këtë me lutjen e tij
“mos lejo që punët e dynjasë të jenë gajlja jonë më e madhe
për të cilën dijmë.” (Rrëfyer nga Abdullah ibn Umar,
Tirmidhiu: 783)

Përgatitja për vdekjen
Kjo botë është një vend ku njeriu përgatitet. Allahu e ka
ngarkuar njeriun me shumë përgjegjësi në këtë botë dhe e ka bërë me
dije për kufijtë që Ai ka përcaktuar për të. Nëse njeriu i respekton
këto kufizime, iu bindet urdhrave të Tij dhe iu shmanget veprave të
ndaluara, ai do të arrijë pjekuri personale dhe një gjendje më të mirë
të urtësisë dhe vetëdijes. Me atribute të tilla, besimtari tregon durim
të pashtershëm pa marr parasysh se çka i ndodhë atij; i drejtohet
vetëm Allahut dhe kërkon ndihmë vetëm prej Tij. Kjo është rruga
për të nderuar Allahun dhe për të ndier një nënshtrim të brendshëm
dhe një besim të pakufishëm në Të. Duke e kuptuar vlerën e vërtetë

61


të mirësive të dhuruara nga Allahu, ai shpreh një mirënjohje më të
thellë ndaj Allahut dhe ndihet më i afërt me Të. Si rezultat, ai bëhet
një besimtar ideal i pajisur me tipare superiore të urtësisë dhe
moralit. Veç kësaj, ai bëhet person i tillë që meriton të arrijë parajsën,
një vend të përsosmërisë. Por nëse njeriu nuk mëson asgjë për të
vërtetat e kësaj bote, ai nuk arrin të shfaq përsosmëri të sjelljes dhe,
madje edhe kur është në pozitën më të mirë në aspektin material,
mbetet i prirur ndaj të gjitha formave të dështimit.
Me të vërtetë, Profeti Adem u dërgua në tokë të marr mësimin e
duhur dhe u vu në sprovën e sajuar me qëllim prej Allahut për ta
përgatitur atë për jetën e tij të përjetshme. Në fund, ai u bë një person
i dalluar me moral dhe karakter të lartë dhe tejet i lavdëruar në
Kuran.
Njeriu vazhdon të sprovohet me anë të ngjarjeve të panumërta
që i ndodhin atij; suksesi i tij në përballje me to i siguron atij
shpërblime në jetën e tij të përjetshme, ndërsa dështimet e tij i
sigurojnë ndëshkimin e tij. Askush nuk e di se kur do të mbarojë
koha e tij e sprovimit. Sipas Kuranit: “Ai është shënim i afatit të
caktuar.” (Sure Ali Imran: 145). Kjo kohë ndonjëherë mund të jetë e
gjatë, por po ashtu ndonjëherë mund të jetë e shkurt. Mirëpo, e
vërteta është se madje edhe koha që ne e konsiderojmë si të gjatë
rrallëherë tejkalon 7 apo 8 dekada.
Kjo është arsyeja pse, në vend se të përfshihet në bërjen e
planeve afat-gjata, njeriu duhet të udhëzohet prej Kuranit dhe të
jetojë sipas parimeve të tij, duke e ditur se do të jap përgjegjësi për të
gjitha veprat e tij në Ahiret. Përndryshe, dështimi për t’u përgatitur
për jetën e përjetshme, duke e lëshuar mundësinë e vetme të dhënë
për këtë qëllim, dhe fitimi i xhehenemit përjetësisht do të jetë një
gjendje vërtetë e dhimbshme. Nuk duhet harruar kurrë se

62


destinacioni i vetëm i atij që është i privuar nga parajsa përgjithmonë
nuk është askund tjetër pos në ferr. Për këtë arsye, çdo moment i
kaluar kot në këtë botë është një humbje e madhe dhe një hap gjigant
i ndërmarr drejt një fundi mizor.
Pasi që puna qëndron kështu, ky fakt duhet të ketë përparësi
ndaj çdo gjëje tjetër në këtë botë. Sikurse që përgatitemi për situatat e
mundshme me të cilat do të përballemi gjatë jetës sonë, duhet të
bëjmë përpjekje të ngjashme madje edhe më të mëdha, për t’u
përgatitur për ahiret. Kjo për arsye se ai i cili do të vdes do të jemi ne.
Do të përjetojmë gjithçka ndodhë pas vdekjes krejtësisht të vetmuar.
Prandaj, kjo çështje ka të bëj drejtpërdrejt me “ne”, me fjalë të tjera,
“veten tonë”. Për ata që kërkojnë shpëtimin e amshueshëm, Allahu
urdhëron si vijon:
O ju që besuat, keni parasysh frikën ndaj Allahut dhe le të
shikojë njeriu se çka ka bërë për nesër, dhe keni frikë
Allahun, e s’ka dyshim se Allahu është që e di në detaje atë që
punoni! E mos u bëni si ata që e harruan Allahun, e Allahu
bëri që ata ta harrojnë vetveten! Të tillët janë ata të prishurit.
(Sure Hashr: 18-19)

63

PARATHËNIE

Besimi në ahiret (jetën e përtejme)
Besimi në ahiret është njëra prej shtyllave më të rëndësishme të
besimit. Në suren e parë të Kuranit, pas atributeve të Tij, “i
Gjithëmëshirshmi” dhe “Mëshirëploti”, Allahu pohon se “Ai është
Sunduesi i Ditës së Gjykimit” (Sure Fatiha: 4). Në ajetin e tretë të
sures tjetër, thuhet se besimtarët janë “…ata të cilët e besojnë të
fshehtën…” (Sure Bekare: 3)
Ky koncept i “të padukshmes” përmban po ashtu ringjalljen
pas vdekjes, Ditën e Ringjalljes, xhenetin dhe xhehenemin, thënë
shkurt, çdo gjë që ka të bëj me Ahiretin. Me të vërtetë, në ajetin
vijues, ajetin e 4-të të Sures Bekare, me fjalët “…ata janë të bindur
plotësisht për Ahiretin”, theks i veçantë i është vënë besimit në
Ahiret.
Besimi në Ahiret është shenjë e besimit të vërtetë dhe si i tillë
është shumë i rëndësishëm. Natyra e besimit në Ahiret siç
shpjegohet në Kuran jap dëshmi të fortë për sinqeritetin dhe
vërtetësinë e një besimtari. Ai i cili beson në Ahiret tashmë ka vënë
themelet e besimit të pakusht në Allahun, në Librin e Tij dhe në të
dërguarin e Tij. Një individ i tillë e din se Allahu ka fuqi mbi çdo gjë
dhe se fjalët e Tij dhe premtimet e Tij janë të vërteta. Rrjedhimisht, ai
nuk ushqen kurrë dyshime në mendjen e tij për Ahiretin. Para se t’i

65


shoh dhe të jetë dëshmitarë i këtyre fakteve, ai beson në to sikur t’i
kishte parë tashmë ato. Ky është rezultat i natyrshëm i besës dhe
besimit që ai ka në Allah dhe i mençurisë që i është dhuruar atij. Veç
kësaj, një besim i palëkundur në Ahiret, i dëlirë prej të gjitha formave
të dyshimit, përmban besimin në ekzistencën e Allahut si edhe në
atributet e Tij, si shpjegohet në Kuran dhe besimin e plotë në të dhe
nënshtrimin ndaj Tij. Ky besim bën që njeriu të njeh Allahun dhe ta
çmoj Atë ashtu si duhet. Ky është besimi që Allahu e konsideron si të
çmueshëm.
Nga ajo që u tha më parë, është e qartë se të kesh bindje të
vërtetë dhe të plotë qëndron mbi një besim të vendosur në Ahiret.
Në shumë pjesë të Kuranit, ka përmendje të mohimit të Ahiretit nga
ana e jobesimtarëve dhe për jovendosmërinë e tyre lidhur me
vërtetësinë e tij. Në të vërtetë, shumica e tyre janë njerëz të cilët
besojnë në ekzistencën e Allahut. Megjithatë, ajo që i bën ata të
devijojnë nga udha e drejtë më së shumti nuk janë çështjet që kanë të
bëjnë me ekzistencën e Allahut por me atributet e Tij. Disa besojnë se
Allahu fillimisht krijoi gjithçka dhe pastaj i la njerëzit të veprojnë si
të duan – të paudhëzuar. Disa, në anën tjetër, mendojnë se Allahu
krijoi njeriun, por se vet individi është ai i cili përcakton fatin e vet.
Një grup tjetër beson se Allahu nuk i din mendimet intime dhe
fshehtësitë e njeriut. Disa të tjerë besojnë në ekzistencën e Allahut,
por nuk e pranojnë idenë e fesë. Allahëruesit e kësaj bindjeje të
fundit në Kuran karakterizohen si vijon:
Ata (mohuesit) nuk e njohën Allahun sa duhet njohur Atë kur
thanë; “Allahu nuk i shpalli gjë asnjë njeriu!” (Sure En’am:
91)
Pra, në vend të një mohimi total të ekzistencës së Allahut

66


“mosnjohja e Allahut sa duhet njohur Atë” dhe si pasojë, mohimi i
Ahiretit, përbëjnë bazën e mosbesimit. Me të vërtetë, përqindja e
njerëzve që refuzojnë të pranojnë ekzistencën e Krijuesit është mjaft
e ulët dhe shumica e tyre shpesh kanë dyshime për bindjet e tyre. Kjo
është arsyeja pse në Kuran, nuk përmenden shumë njerëzit të cilët e
mohojnë Allahun. Anasjelltas, njeriu gjen përmendje
gjithëpërfshirëse për njerëzit të cilët i shoqërojnë shokë Allahut dhe
mohojnë ringjalljen prej të vdekurve, Ditën e Gjykimit, Parajsën,
Ferrin dhe të gjitha elementet dhe shpjegimet që janë të lidhura me
besimin në Ahiret.
Edhe pse Ahireti është një e vërtetë e cila nuk mund të
perceptohet përmes pesë shqisave, Allahu e krijoi atë së bashku me
dëshmi të panumërta ashtu që mendjet tona të munden me lehtësi ta
kuptojnë atë. Në të vërtetë, si një gjë e nevojshme për të kaluar
provën e kësaj bote, njeriu duhet ta kuptoj këtë fakt, jo përmes pesë
shqisave, por me anë të mendjes dhe si çështje të ndërgjegjes. Çdo
person i rëndomtë, pas një meditimi, lehtë e kupton se gjithçka në
mjedisin ku jeton, duke përfshirë edhe veten e tij, nuk ka mundur të
vjen në jetë si rezultat i rastësisë së thjeshtë por më tepër përmes
ushtrimit të fuqisë, dijes, vullnetit dhe kontrollit superior të një
Krijuesi. Pastaj, ai rrjedhimisht e kupton se krijimi i Ahiretit është një
gjë e thjeshtë për Allahun dhe se kjo është pasojë më se e natyrshme
dhe e arsyeshme e kësaj bote. Për më tepër, ai e kupton se urtësia dhe
drejtësia e Allahut kërkojnë ekzistencën e Ahiretit.
Edhe pse kjo është aq e qartë, ai i cili është i pabindur ndaj
urdhrave të Allahut, nuk do ta pëlqente idenë e ringjalljes prej të
vdekurve. Si njeri i cili kalon jetën e tij duke kënaqur dëshirat e tij të
kota, nuk do të dëshironte të qëndrojë përpara Allahut për të dhënë
llogari për atë që ka vepruar gjatë tërë jetës së vet. Kjo është arsyeja

67


pse, përkundër posedimit të një kuptimi të plotë të ekzistencës së
Allahut, ai do të zgjidhte të ndrydhë zërin e ndërgjegjes së tij dhe të
mashtrojë vetveten. Duke qenë i mbyllur në një dimension të tillë,
një jobesimtar fillon të bëjë krahasime të paurta, të paqëndrueshme
dhe të paarsyeshme pa vlerësime afatgjata, vetëm për ta mohuar
ringjalljen dhe Ahiretin:
Ai na solli Neve shembull, e harroi krijimin e vet e tha: “Kush
i ngjall eshtrat duke qenë ata të kalbur? (Sure Ja Sin: 78)
Mirëpo, kjo pyetje, e bërë thjeshtë për t’iu shmangur realitetit
dhe për të përkrahur vet-mashtrimin, ka një përgjigje të qartë:
Thuaj: “I ngjall Ai që i krijoi për herë të parë, e Ai është
shumë i dijshëm për çdo krijim. (Sure Ja Sin: 79)
Në Kuran, Allahu e bën të qartë se bërja e krahasimeve të tilla të
paqëndrueshme është një veti e veçantë për jobesimtarët:
Shembulli i keq u takon atyre që nuk besojnë botën tjetër,
ndërsa Allahut i takon shembulli më i lartë. Ai është
fuqiploti, i urti. (Sure Nahl: 60)
Disa, në anën tjetër, përpiqen të arsyetojnë qëndrimin e tyre
duke dhënë disa të ashtuquajtura shpjegime:
Ata (idhujtarët në dynja) thonë: “A thua do të bëhemi përsëri
kështu si jemi?” A edhe pasi të jemi bërë eshtra të kalbur?”
Ata thanë: “Atëherë, ai kthim do të jetë dëshpërues për ne!”
(Sure Nazi’at: 12)
Në të vërtetë, përkundër të qenit të bindur për këtë, ata nuk
ngurrojnë të pranojnë se ekzistenca e Ahiretit nuk iu shkon për shtati
qëllimeve të tyre në jetë.
Jobesimtari zvogëlon urtësinë e vet me vullnetin e vet. Duke e

68


kuptuar paarsyeshmërinë e pohimeve të tij, ai prapëseprapë e trajton
këtë çështje me kryeneçësi sentimentale dhe bën gjithçka për të
gjetur kënaqësi psikologjike në të:
Ata u betuan në Allahun, me betimin e tyre të fortë se
“Allahu nuk e ringjall atë që vdes!” Po, (i ringjall) ai është
premtim i Tij i prerë, por shumica e njerëzve nuk dinë. (Sure
Nahl: 38)
Duke i marr teket dhe dëshirat e tyre për Allaha të tyre, këta
njerëz thonë fjalë të kota për të lehtësuar ndërgjegjet e tyre dhe pastaj
gjejnë prehje në to. Allahu përshkruan natyrën e këtyre njerëzve të
cilët mohojnë ekzistencën e Ahiretit:
Ne krijuam shumë nga xhinët e njerëzit për xhehenem. Ata
kanë zemra që me to nuk kuptojnë, ata kanë sy që me ta nuk
shohin dhe ata kanë veshë që me ta nuk dëgjojnë. Ata janë si
kafshët, bile edhe më të humbur, të tillët janë ata të marrët.
(Sure A’raf: 179)
Në një pjesë tjetër të Kuranit, gjendja e këtyre njerëzve
përshkruhet si vijon:
A e ke parë ti (Muhammed) atë që teket dhe dëshirat e tij i merr
si Allah të vetin - të cilin Allahu e ka humbur me dashje, ia ka
vulosur të dëgjuarit dhe zemrën e tij, i ka vënë perde mbi të parët e
tij? Më thuaj, pos Allahut, kush mund ta udhëzojë atë? Pra a nuk
merrni mësim?
A nuk merrni mësim? Ata edhe thanë: “Nuk ka tjetër, vetëm
se kjo jetë jona në këtë botë, po vdesim dhe po lindemi dhe
asgjë nuk na shkatërron tjetër pos kohës. Ata për këtë nuk
dinë asgjë, ata vetëm fantazojnë. (Sure Xhathije: 23-24)

69


Realiteti i jetës së dynjasë
Jobesimtarët pohojnë se është e pamundshme të kuptohen disa
gjëra përmes urtësisë. Ata pohojnë se vdekja, ringjallja prej të
vdekurve dhe Ahireti janë disa prej tyre.
Ne mund të tërheqim paralele midis këtyre koncepteve dhe
dukurive të gjumit dhe ëndrrave. Ai i cili me këmbëngulje mohon se
do të ringjallet pas vdekjes dhe vazhdimisht i shmanget mendimit për
vdekjen, nuk është i vetëdijshëm në të vërtetë se ai përjeton vdekjen
çdo natë në gjumë dhe në të njëjtën mënyrë ringjallet në mëngjes kur
zgjohet prej gjumit. Shpjegimi i dhënë në Kuran për gjumin paraqet
ndihmë të madhe për të kuptuar këtë çështje. Allahu e përshkruan
gjumin në Kuran si vijon:
Allahu i merr shpirtrat kur është momenti i vdekjes së tyre (i
vdekjes së trupave të tyre), e edhe atë që është në gjumë e nuk
ka vdekur, e atij që i është caktuar vdekja e mban (nuk e
kthen), e atë tjetrin (që nuk i është caktuar vdekja, por është në
gjumë), e lëshon (të kthehet) deri në afatin e caktuar. Vërtet, në
këto ka argumente për një popull që mendon. (Sure Zumer: 42)

Ai është që ju vë në gjumë natën dhe e di çka vepruat ditën,
pastaj ju ngjall-zgjon në të (ditën) për deri në afatin e caktuar
(vdekje). Pastaj do të ktheheni e do t’ju njoftojë me atë që keni
pas vepruar. (Sure En’am: 60)
Në vargjet e mësipërme, gjendjes së gjumit i referohet si
“vdekje”. Nuk bëhet ndonjë dallim domethënës në mes të “vdekjes”
dhe gjumit. Çfarë ndodhë, atëherë, gjatë gjumit që ka ngjashmëri aq
mahnitëse me vdekjen?
Gjumi është largimi i shpirtit të njeriut prej trupit ku banon
gjersa është i zgjuar. Në anën tjetër, në ëndërr shpirti merr një trup

70


krejt tjetër dhe fillon të perceptoj një mjedis krejt tjetër. Ne kurrë nuk
mund të dallojmë se kjo është një ëndërr. Ne ndiejmë frikë, keqardhje
dhe dhimbje, shqetësohemi apo përjetojmë kënaqësi. Në ëndrrat tona,
ndjehemi shumë të sigurt se ajo që na ndodhë është e vërtetë dhe
shpesh japim përgjigje të njëjta sikurse kur jemi të zgjuar.
Po të ishte teknikisht e mundshme të ndërhyhet nga jashtë dhe
t’i thuhet ëndërruesit se ajo që ai pa ishin thjeshtë ndjenja dhe
iluzione, ai thjeshtë do ta shpërfillte këtë vërejtje dhe madje do të
mendonte se po “talleshin” me të. Mirëpo, në realitet, këto
perceptime nuk kanë korrespondues material në botën e jashtme dhe
ajo që ne përjetojmë në ëndrrat tona është përmbledhje e imazheve
dhe perceptime të cilat Allahu ua projekton shpirtrave tonë.
Çështja më e rëndësishme që duhet ta mbajmë në mend është
fakti se i njëjti ligj hyjnor ende vlen kur jemi të zgjuar. Allahu në
Kuran konfirmon se ëndrrat i nënshtrohen vullnetit dhe kontrollit të
Tij siç pohohet në vargjet: Dhe (përkujto) kur Allahu t’i dëftoi ty ata
në ëndërr, të paktë në numër, e sikur t’i dëftonte shumë, ju do të
dobësoheshit e do të grindeshit për çështjen (e luftës), por Allahu
ju shpëtoi. Allahu vërtet e di shumë mirë se ç’mbajnë kraharorët
(zemrat). Përkujtoni kur u takuat (në sheshin e luftës), e Ai bëri që
ata në sytë tuaj të duken pak, e po ashtu edhe ju të dukeni në sytë e
tyre pak; e bëri këtë për të zbatuar Allahu një çështje që ishte e
vendosur. Vetëm te Allahu është përfundimi i çështjeve. (Sure
Enfal: 43-44) ofron dëshmi të qartë se i njëjti ligj vlen për jetën e
përditshme. Fakti se perceptimet dhe imazhet që kemi për materien i
nënshtrohen plotësisht vullnetit dhe krijimit të Allahut dhe se veç
tyre, se nuk ka ekzistencë në botën e jashtme pohohet në vargjet në
vazhdim:
Ju (jehudi) patët një përvojë të madhe në ato dy grupet që u

71


konfrontuat ndërmjet vete. Njëri grup luftonte në rrugën e
Allahut, e tjetri ishte jobesimtar, dhe me shikimin e syve të
tyre i shihnin se ishin dy herë më shumë se besimtarët. Po,
Allahu me ndihmën e vet përforcon atë që do. Vërtetë, në këtë
është një përvojë e madhe për ata që kanë mendje të kthjelltë.
(Sure Ali Imran: 13)
Pikërisht si në rastin me ëndrrat, ajo që ne përjetojmë gjatë jetën
së përditshme dhe çështjet të cilat pandehim se ekzistojnë jashtë janë
imazhe që Allahu ua projekton shpirtrave tonë, së bashku me
ndjenjat që Ai bën që ne t’i ndjejmë në të njëjtën kohë. Imazhet dhe
veprimet që kanë lidhje me trupat tonë si edhe ato të qenieve tjera
ekzistojnë sepse Allahu krijon imazhet dhe perceptimet e treguara
imazh pas imazhi. Ky fakt shpjegohet në Kuran:
Ju nuk i mbytët (në të vërtetë) ata, por Allahu (me ndihmën që
ua dha) i mbyti ata, dhe ti nuk i gjuajte, (në të vërtetë) kur i
gjuajte ata, por Allahu (të ndihmoi) i gjuajti, e (bëri këtë) për
t’i shpërblyer besimtarët me një dhunti të mirë nga ana e Tij.
Allahu gjithçka dëgjon dhe di. (Sure Enfal: 17)
I njëjti ligj hyjnor vlen për krijimin e Ahiretit dhe për imazhet
dhe perceptimet që kanë të bëjnë me të. Kur vjen vdekja, të gjitha
lidhjet e trupit me këtë botë këputen. Mirëpo shpirti është i
amshueshëm sepse Allahu frymëzoi Shpirtin e Tij në të. Gjithçka që
ka të bëj me jetën, vdekjen, ringjalljen dhe jetën e Ahiretit përbëhet
thjeshtë prej perceptimeve të shumta që ndien shpirti i amshueshëm.
Kjo është arsyeja pse, sa i përket shpjegimit bazë, nuk ekziston
ndonjë dallim domethënës në mes të krijimit të kësaj bote dhe
krijimit të xhenetit dhe xhehenemit. Gjithashtu, kalimi nga kjo botë
në Ahiret nuk dallon nga zgjimi prej gjumit dhe vazhdimi i jetës së
përditshme.

72


Me ringjallje, fillon një jetë e re në Ahiret me një trup të ri. Me të
filluar të projektimit të perceptimeve që kanë të bëjnë me xhenetit
apo xhehenemit i projektohen shpirtit, individi fillon t’i përjetoj ato.
Allahu, Krijuesi i imazheve, zërave, aromave, shijeve dhe ndjenjave
të pafund që i takojnë kësaj jete, në mënyrë të ngjashme, do të krijojë
një numër të pafund të imazheve dhe ndjenjave të parajsës dhe ferrit.
Krijimi i gjithë këtyre është gjë e lehtë për Allahun:
…Kur Ai dëshiron diçka, Ai vetëm i thotë: “Bëhu!” dhe në atë
moment bëhet. (Sure Bekare: 117)
Një fakt tjetër që duhet përmendur është se sikur që në këtë botë
jeta shfaqet me një dukje më të mprehtë se ëndrrat, ashtu shfaqet
Ahireti në krahasim me jetën e kësaj bote. Po kështu, sikur që ëndrrat
janë të shkurta krahasuar me këtë jetë, ashtu është kjo jetë krahasuar
me Ahiretin. Siç dihet, koha nuk është e palëvizshme, siç supozohej
më herët, por është një nocion relativ. Ky është një fakt i vërtetuar
nga shkenca sot. Në ëndrra, një ngjarje që mendohet se zgjatë me orë
të tëra, zgjatë vetëm disa sekonda. Madje edhe ëndrra më e gjatë
zgjatë vetëm disa minuta. Megjithatë, ai i cili e përjeton ëndrrën
mendon se ka kaluar me siguri ditë të tëra duke e përjetuar atë. Në
Kuran bëhet fjalë për relativitetin e kohës:
Atje ngjiten engjëjt dhe shpirti (Xhibrili) në një ditë që zgjatë
pesëdhjetë mijë vjet (ose lartësia e atyre shkallëve është
pesëdhjetë mijë vjet). (Sure Me’arixh: 4)

Ai është që udhëheq çështjen (e të gjitha krijesave) prej qiellit
në tokë, pastaj ajo (çështja) ngritet te Ai në një ditë që sipas
llogarisë suaj është sa njëmijë vjet. (Sure Sexhde: 5)
Po ashtu, një person që kalon vite të tëra në këtë botë në të
vërtetë jeton një jetë të shkurt bazuar në konceptin e kohës në Ahiret.

73


Biseda në vazhdim gjatë gjykimit në Ahiret është një shembull i mirë
për këtë:
Ai thotë: “E sa vjet keni kaluar në tokë?” Ata thonë: “Kemi
qëndruar një ditë ose një pjesë të ditës, pyeti ata që dinë
numërimin!” Ai thotë: “Mirë e keni, sikur ta dinit njëmend
pak keni qëndruar!” A menduat se Ne u krijuam kot dhe se
nuk do ktheheni ju te Ne? (Sure Mu’minun: 112-115)
Pasi që kështu qëndron puna, është e qartë se rrezikimi i jetës së
përjetshme të njeriut për këtë jetë të përkohshme është një zgjidhje jo
e mençur. Kjo bëhet më e qartë kur njeriu merr parasysh shkurtësinë
e jetës së dynjasë në krahasim me Ahiretin.
Si përmbledhje, gjëja që ne quajmë materie dhe që supozojmë se
ka një ekzistencë të jashtme nuk është asgjë tjetër përveç ndjesive që
Allahu ia projekton shpirtit të njeriut. Një person beson se trupi i tij i
takon vetes së tij. Megjithatë, trupi nuk është asgjë tjetër veçse një
përfytyrim të cilin Allahu ia ka projektuar shpirtit të njeriut. Allahu
ndryshon përfytyrimet kurdo që të dëshirojë Ai. Kur përfytyrimi i
trupit papritmas zhduket dhe shpirti fillon të shoh iluzione të reja,
me fjalë tjera, kur vdes njeriu, perdja që ia ka mbuluar sytë largohet
dhe atëherë njeriu e kupton se vdekja nuk është zhdukje siç kishte
besuar ai. Kjo në Kuran pohohet si vijon:
Agonia e vdekjes i vjen me atë të vërtetën (i zbulohet çështja e
ahiretit); kjo është ajo prej së cilës ke ikur. Dhe i fryhet surit,
e ajo është dita e premtuar (për dënim). E do të vijë secili njeri
bashkë me të dhe grahësi edhe dëshmitari. (I thuhet) Ti ishe
në një huti nga kjo (ditë) e Ne ta tërhoqëm perden tënde dhe
tash ti sheh shumë mprehtë. (Sure Kaf: 19-22)
Kështu, jobesimtarët arrijnë të kuptojnë të vërtetën më qartë:

74


E thonë: “Të mjerët ne! Po kush na ngriti prej ku ishim të
shtrirë në varre?” E, kjo është ajo që premtoi Allahu dhe
vërtetuan të dërguarit. (Sure Ja Sin: 52)
Prej atij momenti, jobesimtarët fillojnë të përjetojnë pendim të
madh – pendim më të madh se të gjitha pendimet.

75

VDEKJA E GJITHËSISË

Në Kuran, pohohet se përveç të gjitha qenieve të krijuara, edhe
gjithësia do të përballet po ashtu me vdekjen. Nuk është vetëm
njeriu i vdekshëm. Të gjitha kafshët dhe bimët vdesin. Madje edhe
planetët dhe yjet vdesin. Vdekja është fat i përbashkët për gjithçka që
është krijuar. Në praninë e Allahut, në një ditë të paracaktuar, të
gjithë njerëzit, të gjitha gjallesat, bota, dielli, hëna, yjet, shkurt, e
gjithë bota materiale do të zhduket. Në Kuran, kjo ditë quhet “Dita e
Ringjalljes” Kjo është “…Dita kur njerëzit ngriten (prej varreve)
për të dalë para Allahut të bojërave. (Sure Mutaffifin: 6)
Sikur që është tmerruese vdekja e njeriut, po ashtu është edhe
vdekja e gjithësisë. Në Ditën e Ringjalljes, ata që nuk kanë besuar më
parë, do të kenë, për herë të parë një ndjenjë të fuqishme për
madhështinë dhe fuqinë e Allahut. Kjo është arsyeja pse Dita e
Ringjalljes është një ditë pikëllimi, mundimi, pendimi, dhimbjeje
dhe hutije të madhe për jobesimtarët. Një njeri që përjeton Ditën e
Ringjalljes do të kaplohet nga një frikë e tmerrshme. Kjo frikë e
padefinuar është me qindra herë më e fuqishme se të gjitha frikët që
njeriu mund t’i përjetojë në këtë botë. Kurani jap një shpjegim të
hollësishëm të secilës fazë të Ditës së Ringjalljes. Se si do të ndodhë
kjo ngjarje madhështore dhe çfarë do t’ju ndodhë njerëzve atë ditë të
gjitha janë të përshkruara në një mënyrë të habitshme.

76


Fryrja e parë e Surit
Dita e Ringjalljes fillon kur t’i fryhet Surit. Kjo është shenja e
shkatërrimit të përgjithshëm të botës dhe tërë gjithësisë dhe fillimi i
fundit. Kjo është pika prej ku nuk ka kthim. Ky është tingulli që
shpall se jeta e kësaj botë ka marr fund për të gjithë dhe se jeta e
vërtetë ka filluar. Ky është tingulli fillestar që do të ngjallë një frikë,
llahtar dhe huti të vazhdueshme, në zemrat e jobesimtarëve. Ky
tingull lajmëron fillimin e ditëve të vështira për jobesimtarët që do të
shtrihen gjer në pafundësi. Në këtë mënyrë, në Suren Mudeththir,
Ditës së Ringjalljes i referohet nga këndvështrimi i jobesimtarëve:
E,kur të fryhet në Sur, Atëherë ajo është ditë e vështirë. Për
jobesimtarët është jo e lehtë. (Sure Mudeththir: 8-10)
Fryrja e Surit do të krijojë padyshim një frikë dhe shqetësim të
tmerrshëm midis jobesimtarëve. Një dridhje e paperceptueshme, e
padefinuar pa një burim të dukshëm do të përhapet në mbarë botën
dhe prandaj të gjithë njerëzit do të bëhen të vetëdijshëm se “diçka”
po fillon. Ankthi që ndiejnë jobesimtarët shpejtë shndërrohet në
panik dhe llahtar. Ngjarjet që pasojnë pas fryrjes së Surit do ta
ngritin këtë llahtar në një nivel të paimagjinueshëm.

Shkatërrimi i gjithësisë
Një dridhje e tmerrshme dhe një “tingull shurdhues” pason
fryrjen e Surit. Në këtë moment, njerëzit kuptojnë se po përballen me
një katastrofë të tmerrshme. Është e qartë se bota dhe jeta janë gati të
shuhen. Për këtë arsye, vetëm për disa çaste gjithçka në tokë humb
vlerën e vet. Madje edhe tingulli i Ditës së Gjykimit do të mjaftojë për
të shkëputur të gjitha lidhjet tokësore midis njerëzve. Asnjë mendim
s’mund të zërë vend në mendjet e njerëzve përveç ikjes dhe

77


shpëtimit të vetvetes. Frika është e madhe, në atë ditë, dhe çdokush
është i preokupuar me vetveten:
E kur të vijë ushtima (krisma e kiametit); Atë ditë njeriu ikën
prej vëllait të vet, Prej nënës dhe prej babait të vet, Prej gruas
dhe prej fëmijëve të vet. Atë ditë secilit njeri i mjafton çështja
e vet. (Sure Abese: 33-37)
Pas një dridhjeje të fuqishme, toka nxjerrë gjithë çka mban në
brendinë e saj dhe do t’i shpalos fshehtësitë e saj, të cilat nuk do të
kenë kurrfarë vlere që nga ai moment:
Kur të dridhet toka me dridhjen e saj të fuqishme, dhe të
nxjerrë toka atë që ka në brendinë e saj (barrën nga brenda),
Dhe njeriu të thotë: “Ç’ka kjo (që bën këtë dridhje)?” Atë ditë,
ajo i rrëfen tregimet e veta, Ngase Allahu yt e ka urdhëruar
atë. (Sure Zilzal: 1-5)
Një zhurmë e llahtarshme e pasuar nga një dridhje e fuqishme
dhe shpërthime të befasishme nëntokësore do të asgjësojnë gjithçka
që njerëzit i kanë kushtuar rëndësi të madhe. Për shembull, njerëzit
kanë çmuar shumë shtëpitë e tyre, zyret, veturat dhe tokat e tyre.
Disa njerëz kanë pasur qëllim të jetës së tyre një shtëpi. Megjithatë,
kotësia e këtyre qëllimeve shfaqet pikërisht në momentin e Ditës së
Ringjalljes. Pasuria materiale, të cilës njerëzit i kushtuan gjithë jetën e
tyre, do të zhduket për një çast të vetëm. Qëllimet e atij që për
ambicie kryesore ka ngritjen në pozitë në kompaninë e tij bëhen të
pavlefshme. Një tjetër i cili tërë jetën e tij ia kushtoi fitimit të
pushtetit/fuqisë në vendin e tij përjeton të njëjtën situatë të
llahtarshme. Ai bëhet dëshmitar me dhimbje në zemër i zhdukjes së
atij vendi… Gjithçka humbet rëndësinë e vet përveç çdo pune që
është bërë për të fituar kënaqësinë e Allahut. Siç shpall Allahu në

78


Kuran: E kur të vijë vala e madhe (kiameti), Atë ditë njeriu
përkujton se çka ka punuar. E Xhehenemi shfaqet sheshazi për atë
që e sheh. (Sure Nazi’at: 34-36)

Asgjësimi i maleve
Fatkeqësitë që do të shfaqen atë ditë as nuk mund të
paramendohen prej njeriut. Malet, strukturat më mahnitëse, më të
palëkundshme në tokë, vihen në lëvizje, ato çrrënjosen dhe
thërrmohen. Madje edhe një tërmet i vogël kall tmerrin në zemrat e
njerëzve dhe frymëzon ndjenjat e pasigurisë. I bën ata që të braktisin
shtëpitë e tyre dhe të kalojnë gjithë natën jashtë në rrugë. Duke qenë
kështu, lloji i gjëmës aq të tmerrshme që t’i bëj malet të lëvizin
dëshmon të jetë i papërballueshëm. Në Kuran, malet atë ditë
përshkruhen si vijon:
E kur t’i fryhet surit një e fryme, dhe të ngrihen toka e kodrat
e t’i mëshojnë njëra-tjetrës me një të goditur. Në atë kohë
ndodh e vërteta (kiameti). (Sure Hakka: 13-15)

S’ka dyshim se dita e gjykimit është caktuar. Është dita që i
fryhet surit, e ju vini grupe-grupe. Dhe qielli hapet e bëhet
dyer-dyer. Dhe kodrat shkulen dhe bëhen pluhur (si valë
rrezesh). (Sure Nebe’: 17-20)

(Secili njeri do të dijë për atë që ka punuar) ‘kur kodrat të
kenë udhëtuar (e bërë pluhur në ajër), Dhe kur devetë e
shtrenjta të lihen pa bari në fushë, Dhe kur egërsirat të jenë
bashkuar (tubuar).’ (Sure Tekvir: 3-5)

Ajo është ditë kur njerëzit bëhen si insekte të shpërndara.
Dhe kodrat bëhen si leshi i shprishur. (Sure Kari’a: 4-5)

79


Atë ditë, ekziston një fuqi e tmerrshme dhe e pafund, aq e
fuqishme sa që të hedh në ajër bjeshkët prej guri, tokën dhe
shkëmbinjtë sikur “shtëllunga leshi”. Tani njerëzit janë plotësisht të
vetëdijshëm për faktin se kjo nuk është një gjë që “fuqia e natyrës”
mund ta bëj. Ata bëhen dëshmitarë se “nëna natyrë”, të cilën ata
dikur e adhuronin si një idhull dhe të cilës ia veshën ekzistencën e
tyre, nuk mund ta ndalojë shkatërrimin e vetvetes. Tani është koha të
njihen me Allahëruesin e vërtetë të kësaj fuqie. Megjithatë, kjo njohje
nuk ju sjellë më atyre asnjë dobi. Tani, ata mbërthehen nga kjo fuqi,
për të cilën asnjëherë më parë nuk e lodhën kokën fare. Ata shpejtë
do t’i kuptojnë faktet, të cilat nuk arritën t’i kuptojnë gjithë jetën e
tyre si çështje urtësie e vetëdije.
Tmerri i krijuar nga një fuqi e pakufishme nuk mund të
paramendohet dhe definohet kurrë derisa njeriu të mos e përjetoj atë
vet. Ai mbërthen të gjitha qeniet, të gjalla dhe të vdekura. Ky llahtar
mban gjithçka nën kontroll. Qeniet njerëzore, kafshët dhe natyra
njëlloj të gjitha shkatërrohen nga kjo frikë e përgjithshme. Malet më
nuk janë madhështore, oqeanet nuk janë të pafund dhe qiejt nuk janë
aq të paarritshëm si në të kaluarën. Dielli, yjet dhe e tërë gjithësia
janë të mbërthyera nga frika e Ditës së Ringjalljes. Ato të gjitha i
nënshtrohen Krijuesit të tyre. Pasi që malet rrënohen sikurse
kështjellat prej rërës, njeriu, papërshkrueshëm i pafuqishëm
krahasuar me malet, yjet dhe oqeanet, kalon nëpër një fazë të
shkatërrimit të madh.

Fryrja e oqeaneve
Me aftësitë e tij të tanishme, nuk ka mundësi që mendja e njeriut
të mund të përfytyroj tmerrin e Ditës së Ringjalljes “kur detet të

80


vlojnë si zjarr i flakëruar, dhe kur shpirtrat të jenë bashkuar.”
(Sure Tekvir: 6-7) dhe “kur të përzihen detërat.” (Sure Infitar: 3)
Mirëpo, idenë e përmasave të tij e fitojmë duke e ditur se shkatërrimi
do të jetë në proporcion me fuqinë e Allahut.

Shkatërrimi i qiellit:
Në Ditën e Ringjalljes, jo vetëm toka por edhe hapësira dhe e
tërë gjithësia do të shkatërrohen. Koha e paracaktuar e shuarjes do t’i
vjen po ashtu edhe qiellit, hënës, diellit dhe planetëve si edhe tokës,
çdo gjëje që ndodhet nën tokë, maleve dhe oqeaneve. Kurani thotë se
atë ditë: “ajo që ju është premtuar ka për të ndodhur pa tjetër. Kur
yjet të shuhen, kur qielli të hapet dhe kur kodrat të copëtohen…”
(Sure Murselat: 7-10)
Në Ditën e Ringjalljes, të gjitha qeniet dhe sistemet të cilave
njerëzit u veshin përjetësinë do të rrënohen dhe përfundimisht do të
asgjësohen. Kjo po ashtu vlen për qiellin. Që nga momenti që njeriu
vjen në jetë, atmosfera rezulton të jetë një kulm mbrojtës. Megjithatë,
në Ditën e Ringjalljes, ky kulm do të rrënohet dhe do të bëhet copë-
copë. Ajri dhe atmosfera, që e rrethojnë njeriun dhe e mbajnë në jetë
do të bëhet: “si kallaji i shkrirë.” (Sure Me’arixh: 8) dhe do të digjet
me forcë. Ajri do t’i mbush mushkëritë e njeriut jo për t’i dhënë jetë
por për ta shuar atë.
Një krahasim i nxjerrë midis frikës së krijuar nga fatkeqësitë e
kësaj dynjaje dhe llahtari i ngjarjeve të Ditës së Ringjalljes mund të
na ndihmojë të kemi idenë e kësaj dite. Tërmetet dhe shpërthimet
vullkanike janë fatkeqësitë që më shumti e frikësojnë njeriun. Çarja e
kores së tokës nga një tërmet apo erupsion vullkanik davaritë
monotoninë e përditshmërisë në një çast të vetëm. Kjo bën që njeriu

81


të çmoj bazën solide mbi të cilën shkelë i sigurt.
Sidoqoftë, përkundër gjithë dhimbjes që shkaktojnë, tërmetet
dhe erupsionet vullkanike, ato përjetohen vetëm njëherë. Një tërmet
apo një shpërthim zgjatë për një kohë të caktuar. Plagët shërohen,
dhimbjet harrohen dhe me kohë bëhen kujtime të zbehta. Por Dita e
Ringjalljes nuk është as si një tërmet dhe as si ndonjë katastrofë tjetër.
Aktet e pabesueshme të shkatërrimit që ndodhin njëra pas tjetrës
tregojnë se gjithçka ka arritur në një pikë pa kthim. Për shembull, do
të ndodhë një gjë që tejkalon imagjinatën: do të çahet qielli dhe të
ndahet përgjysmë. Ky është rrënimi i të gjitha “ligjeve të njohura të
fizikës” dhe koncepteve të cilave njeriu u ka besuar deri atëherë.
Qielli dhe toka që kanë ekzistuar për mijëra mijëra vite shkatërrohen
prej Atij, i Cili i ka ndërtuar ato. Dita e Ringjalljes, siç shpjegohet në
Kuran do të shënohet me çarjen e qiellit, shkapërderdhjen e yjeve
dhe përzierjen e ketrave. Kur të pëlcet qielli do t’i “bindet urdhrit të
Zotit të vet, ashtu si i takoi!” (Sure Inshikak: 1-2)
Çdo gjë që njerëzit i kushtojnë rëndësi në këtë botë do të
shuhet. Trupat qiellor do të shuhen njëra pas tjetrës: Kur
dielli të jetë mbështjellur (dhe errësohet), Dhe kur yjet të
kenë rënë (e shkapërderdhur), (Sure Tekvir: 1-2)
Kur dielli, burimi i dritës për tokën për miliona vite, të jetë
mbështjellur, njerëzit do të kuptojnë se ai ka një pronar të vërtetë dhe
se deri atëherë ka lëvizur nën kontrollin e Tij. Deri në atë moment,
njerëzit vazhdimisht kanë menduar për yjet si për krijesa të
paarritshme, madhështore dhe të mistershme. Mirëpo, atë ditë, ato
do të shuhen gadi sikur të ishin lodra të praruara. Malet gjigante dhe
të patundura do të lëvizin, oqeanet e pafund do të fillojnë të vlojnë.
Këto skena, do ta bëjnë të qartë se kush është Pronari i vërtetë i të

82


gjitha qenieve, Poseduesi një dhe i vetëm i pushtetit i Cili është mbi
çdo gjë që ekziston. Kohës së paracaktuar do t’i vjen fundi dhe
njerëzit do të zgjohen në mënyrë të hidhur nga pakujdesia në të cilën
ishin zhytur. Arsyeja e kësaj pakujdesie është dështimi i njeriut që ta
vlerësojë fuqinë e Krijuesit të tij derisa ishte ende në dynja.
Megjithatë, atë ditë, identiteti i Sunduesit të vërtetë të gjithësisë dhe
jetës do të bëhet i qartë:
Ata nuk e çmuan Allahun me madhështinë që i takon, ndërsa,
në ditën e kiametit e tërë toka është në grushtin e Tij, e qiejt të
mbështjellë në të djathtën e Tij. Ai është i pastër nga të metat
dhe Ai është i lartë nga çka ata i shoqërojnë! (Sure Zumer: 67)

Gjendja e njerëzve
E gjithë kjo frikë, tmerr dhe huti e Ditës së Ringjalljes do të
shkaktohet nga pakujdesia e jobesimtarëve. Sa më i pavëmendshëm
që të jetë njeriu, tmerri do të jetë më i madh atë ditë. Ndjenja e frikës
dhe tmerrit që fillon me vdekje nuk mbaron kurrë për tërë
përjetësinë. Secila ngjarje bëhet burim i frikës për të. Çdo ngjarje e
shëmtuar me të cilën përballet do të ushqejë po ashtu frikët e së
ardhmes së tij. Kjo frikë do të jetë aq e fuqishme sa që do të bëj që
flokët e fëmijëve të zbardhen.
Nëse ju mohoni, si do të mbroheni në një ditë që fëmijët do t’i
bëjë pleq? Atë ditë qielli do të çahet dhe premtimi i Tij do të
realizohet. (Sure Muzemil: 17-18)
Ata të cilët pandehën që Allahu është i padijshëm për veprat e
tyre në atë moment e kuptojnë se Allahu e ka shtyrë gjykimin e tyre
deri në Ditën e Ringjalljes. Kjo shpjegohet si vijon:

83


E ti kurrsesi mos e mendo Allahun si të pakujdesshëm ndaj
asaj që veprojnë zullumqarët; Ai vetëm është duke i lënë ata
përderisa një ditë në të cilën sytë shtangen (mbesin të hapur).
(Sure Ibrahim: 42)
Në një ajet tjetër, frika që ndiejnë jobesimtarët përshkruhet si
vijon:
Krisma e kiametit. Çka është krisma? Dhe ç’të mësoi ty se
ç’është krisma? Ajo është ditë kur njerëzit bëhen si insekte të
shpërndara dhe kodrat bëhen si leshi i shprishur. (Sure
Kari’a: 1-5)
Lidhja më e fortë në këtë botë është dashuria dhe ndjenja e
mbrojtjes që një nënë ndien për fëmijën e saj. Mirëpo, forca e Ditës së
Ringjalljes do të thyej madje edhe këtë lidhje të fortë. Tmerri do të
mbajë çdo gjë nën kontrollin e tij. Kjo tronditje e madhe do të bëjë që
njerëzit të humbin vetëdijen e tyre. Të hutuar dhe në panik do të
duken si të dehur. Ajo që i shtynë ata të humbin vetëdijen e tyre
është forca e zemërimit të Allahut:
O ju njerëz, ruajuni dënimit nga Allahu juaj, sepse dridhja
pranë katastrofës së kiametit është një llahtari e madhe. Atë
ditë, kur ta përjetoni atë, secila gjidhënëse braktis atë që ka
për gjini dhe secila shtatzënë e hedh para kohe barrën e vet,
ndërsa njerëzit duken të dehur, po ata nuk janë të dehur, por
dënimi i Allahut është i ashpër. (Sure Haxhxh: 1-2)
Përveç frikës dhe tmerrit, një tjetër ndjenjë trishtuese që do ta
përjetojnë njerëzit do të jetë ndjenja e dëshpërimit. Njerëzimi
ndërmerr masat e nevojshme paraprake ndaj të gjitha fatkeqësive të
mundshme; ndaj fatkeqësive më vdekjeprurëse, tërmeteve,
vërshimeve, stuhive më të fuqishme apo ndaj luftës më të tmerrshme

84


nukleare. Njeriu gjen mënyra për ta mbrojtur veten dhe ndërton
strehimore. Mirëpo, atë ditë, nuk do të mbetet as edhe një vend i
vetëm i sigurt ku njeriu do të mund të gjejë strehim. Ai nuk do të ketë
ndihmë prej Allahut. Po ashtu, nuk do të ketë njeri apo autoritet i cili
do të mund të jap ndihmë. Në të kaluarën, njeriu kërkonte ndihmë
dhe udhëzim nga shkenca dhe teknologjia. Por tani, të gjitha ligjet e
shkencës do të jenë rrënuar. Madje edhe nëse teknologjia më e
avancuar do ta bënte të mundur që njeriu të ikte në vendin më të
largët të gjithësisë, zemërimi i Allahut do ta gjente atje. Kjo për arsye
se Dita e Ringjalljes do ta pushtojë tërë gjithësinë. Jo vetëm toka në të
cilën ai jetoi në siguri por gjithashtu edhe yjet më të largëta do t’i
nënshtrohen vullnetit të Allahut, me diellin “e mbështjellur dhe
errësuar,” dhe yjet “të kenë rënë dhe të jenë shkapërderdhur.”
(Sure Tekvir: 1-2)
Dëshpërimi në të cilin do të bien qeniet njerëzore atë ditë
përshkruhet si vijon:
…E të zëhet hëna (errësohet), Dhe të bashkohet dielli e hëna.
Atë ditë njeriu do të thotë: “Nga të iket!” Jo, nuk ka strehim!
Atë ditë vetëm te Allahu yt është caku! (Sure Kijame: 8-12)

85

FRYRJA E DYTË E SURIT DHE
RINGJALLJA E TË VDEKURVE

Kur t’i fryhet surit për herë të parë, qiejt dhe toka do të
shkatërrohen dhe e gjitha bota materiale do të merr fund. S’do të
mbetet as edhe një shpirt i gjallë. Në fjalët e Kuranit: Ditën kur toka
ndryshohet në tjetër tokë, e edhe qiejt (në tjerë qiej), e ata
(njerëzit) të gjithë dalin sheshazi para Allahut, Një,
MbiAllahërues. (Sure Ibrahim: 48) Ky mjedis i ri i përgatitur për
Gjykimin e Fundit përshkruhet si vijon:
Ty të pyesin edhe për kodrat. Thuaj: “Allahu im mund t’i bëjë
thërrime të shpërndara”. Dhe vendin e tyre ta bëjë rrafsh pa
farë bime e ndërtese. E nuk do të shohësh në të as ultësirë e as
lartësirë. (Sure Ta Ha: 105-107)
Ky është momenti në të cilin njerëzit do të ringjallen prej të
vdekurve, do të mblidhen dhe do të presin për të dhënë llogari për
veprat e tyre. Ky është po ashtu vendi ku do të mësojnë për ku janë
duke shkuar. Ka ardhur koha që njerëzit të ringjallen prej të
vdekurve dhe t’i dorëzohen Allahut, el-Kaharit (Nënshtruesit). Dhe
atëherë do t’i fryhet surit për herë të dytë. Ata të cilët mohuan
ahiretin dhe ringjalljen në këtë dynja do të ringjallen prej varreve të
tyre. Kjo do të jetë diçka që ata kurrë nuk e kishin pritur. Kurani
rrëfen për këto ngjarje si vijon:

86


Dhe i fryhet Surit dhe bie i vdekur çka ka në qiej dhe në tokë,
përveç atyre që do Allahu (të mos vdesin), pastaj i fryhet atij
herën tjetër, kur qe, të gjithë ata të ngritur e presin (urdhrin e
Allahut). Toka është ndriçuar me dritën e Allahut të vet, libri
(shënimet mbi veprat) është vënë pranë dhe sillen
pejgamberët e dëshmitarët, e kryhet mes tyre gjykimi me
drejtësi, e atyre nuk u bëhet padrejtë. (Sure Zumer: 68-69)

Dalja e të vdekurve prej varreve të tyre
Allahu rrëfen në hollësi për ato që do të ndodhin kur të
vdekurit të ringjallen me vullnetin e Tij. Siç rrëfehet në Kuran, kjo
ngjarje e madhe do të ndodhë në këtë mënyrë:
Dalin prej varreve, e si karkaleca të shpërndarë e me shikim ë
përulur. (Sure Kamer: 7)

Atëherë kur t’i fryhet surit për herë të dytë, të vdekurit do të
thirren nga toka. Ata do t’i përgjigjen kësaj thirrjeje dhe me
shpejtësi do të “dalin prej varreve si karkaleca të shpërndarë e
me shikim të përulur.” (Sure Kamer: 7)

(…mandej kur) Ai ju thërret juve me një të thirrme prej tokës,
ju menjëherë dilni. (Sure Rum: 25)

Ditën kur me ata hapet toka e ata nguten (për vendtubim), e ai
është një tubim i lehtë për Ne. (Sure Kaf: 44)
Sikur duke u ngutur për një qëllim, ata do ta pasojnë thirrësin i
cili do t’i thërret me qafat e shtrira kah ai. Kjo thirrje nuk do t’i
ngjasojë asnjë thirrje të dëgjuar deri atëherë:
…Ditën kur thirrësi (Israfili) kumton një send të
tmerrshëm. (Sure Kamer: 6)

87


Atë ditë, ata do të shkojnë pas Thirrësit. E nuk do t’i largohen
atij, e para të Gjithmëshirshmit ulen zërat e nuk dëgjohet
tjetër pos një zë I ulët. (Sure Ta Ha: 108)

…Ditën kur duke u ngutur dalin prej varreve, sikur
nguteshin te idhujt. (Sure Me’arixh: 43)
Ata që bënë gjynahe duke i tejkaluar kufijtë e caktuar nga
Allahu, të cilët nuk iu bindën Allahut, insistuan në mënyrën e tyre të
jetës, mohuan Allahun dhe qëndruan kryelartë, papritmas do të
bëhen të bindur dhe do t’i nënshtrohen Atij posa të ringjallen prej të
vdekurve. Pa dyshim, ata do t’i përgjigjen kësaj thirrjeje. Pasi që të
përfundojë kjo provë në këtë dynja, ata nuk do të kenë zgjidhje tjetër
veçse të pajtohen. Madje edhe nëse kanë dëshiruar ashtu, s’do të
mund të vepronin ndryshe. Ata madje s’do të mund të ushqenin një
dëshirë të tillë në mendjet e tyre. Ata s’do të kenë fuqi t’i
rezistojnë/bëjnë ballë kësaj thirrjeje. Kjo është arsyeja pse, ata thellë
në veten e tyre do të ndiejnë se kjo është një “ditë e pamëshirë”:
Me qafat e zgjatura, sy të shtanguar, duke shpejtuar drejt
Thirrësit, jobesimtarët do të thonë: “Kjo është ditë e vështirë!” (Sure
Kamer: 8)
Pra jobesimtarët do të vrapojnë përpara. Çdokush do të shfaqë
një bindje absolute. Atë ditë, gjëja e vetme e rëndësishme që njerëzit
posedojnë është besimi. Mirëpo, jobesimtarët janë të privuar prej tij.
Kjo është arsyeja pse zemrat e tyre janë “të zbrazëta” tek nguten me
kokat e tyre lartë dhe sy të shtanguar.” (Sure Ibrahim: 43)
Ata do të shkojnë në drejtim të një pike të caktuar grupe-grupe:
Është dita që i fryhet surit, e ju vini grupe-grupe. (Sure Nebe’:
18)

E nuk do të mund të lënë as porosi, as të kthehen në familjet e

88


tyre. Dhe i fryhet Surit, kur qe, duke u ngutur prej varrezave
paraqiten te Allahu i tyre. (Sure Ja Sin: 51-52)

Do t’i fryhet surit dhe përnjëherë ata do të dalin prej varreve
të tyre dhe i paraqiten Allahut të tyre. E thonë: “Të mjerët ne!
Po kush na ngriti prej ku ishim të shtrirë në varre?” E, kjo
është ajo që premtoi Allahu dhe vërtetuan të dërguarit.” (Sure
Ja Sin: 51-52)
Thirrja “Të mjerët ne!” është shprehje e një paniku dhe
zhgënjimi të madh. Jobesimtari i cili e përjeton ringjalljen e tij e
kupton se i dërguari i Allahut i cili e komunikoi këtë porosi gjatë
jetës së tij e kishte thënë të vërtetën. Ai atëherë e kupton se do t’i
nënshtrohet “vuajtjes së përjetshme” me të cilën ishin kërcënuar
jobesimtarët. Në atë moment, ai heq të gjitha dyshimet lidhur me
këtë dhe pajtohet me faktin se nuk ekziston diçka e tillë si “gjumi i
përjetshëm”. Zhgënjimi i tij forcohet me anë të shpresave të
pakësuara për shpëtim nga vuajtja që i afrohet.
Jobesimtarët ndiejnë frikë, tmerr dhe janë të dëshpëruar. Pamja
e tyre e përgjithshme është e frikshme; fytyrat e tyre janë të nxira dhe
të mbuluara me pluhur. Për më tepër, ata do të jenë të poshtëruar:
Atë ditë sheh fytyra të përulura, (Sure Gashije: 2)

Atë ditë do të ketë edhe fytyra të pluhuruara, Që i ka mbuluar
errësira e zezë, E të tillët janë ata mohuesit, mëkatarët. (Sure
Abese: 40-42)

E ata që bënë gënjeshtër ndaj Allahut, do t’i shohësh në ditën
e kiametit, fytyrat e tyre të nxira. A nuk është në Xhehenem
vendi i Kryelartëve? (Sure Zumer: 60)
Allahu do t’i ringjallë jobesimtarët në Ditën e Ringjalljes, të
verbër.

89


E kush ia kthen shpinën udhëzimit Tim, do të ketë jetë të
vështirë dhe në ditën e kiametit do ta ringjall të verbër. Ai (që
nuk besoi) do të thotë: “Allahu im, përse më ngrite të verbër,
kur unë isha me sy?” Ai (Allahu) thotë: “Ashtu si harrove ti
argumentet Tona që t’i ofruam, ashtu je ti i harruar sot”. (Sure
Ta Ha: 124-126)

Atë që Allahu e drejton në rrugë të drejtë, ai është udhëzuar, e
atë që e le të humbur, për ata nuk do të gjesh ndihmëtarë
përveç Atij. Në ditën e kiametit Ne i tubojmë ata duke i
tërhequr rrëshqanas me fytyra për dhe, të verbër, memecë të
shurdhët. Vendi ti tyre është xhehenemi, sa herë që të pushojë
flaka Ne u shtojmë flakën e zjarrit. (Sure Isra: 97)
E bardha e syrit do të mavijoset. Kjo ngjyrë e syrit do ta rris
pamjen e frikshme dhe të neveritshme të jobesimtarëve.
Ditën kur i fryhet surit (bririt), atë ditë Ne i tubojmë
mëkatarët sy mavijosur (të verbër, të shëmtuar). (Sure Ta Ha:
102)
Me këtë pamje të tmerrshme dhe të degjeneruar jobesimtarët do
të dallojnë prej besimtarëve në shikim të parë. Ky është fillimi i
fundit i këtij grupi të njerëzve të cilët zhvilluan luftë kundër vargjeve
të Allahut dhe mbetën mendjemëdhenj.

Atje nuk ekziston kurrfarë miqësie,
lidhje familjare dhe bashkëpunimi
Atë ditë, njeriu do të jetë tepër i brengosur për vetveten për t’u
brengosur për të tjerët. Ai do të braktis madje nënën, babanë,
bashkëshorten dhe fëmijët e tij. Forca dhe llahtari i

90


papërfytyrueshëm i Ditës së Ringjalljes do të bëjë që secili të
shqetësohet për punën e vet. Allahu e përshkruan Ditën e Ringjalljes
si vijon:
E ç’të mësoi ty se ç’është dita e gjykimit? Përsëri, ç’të mësoi ty
se ç’është dita e gjykimit? Është dita kur askush, askujt nuk
do të mund t’i ndihmojë asgjë; atë ditë e tërë çështja i takon
vetëm Allahut! (Sure Infitar: 17-19)

E kur të vijë ushtima (krisma e kiametit); Atë ditë njeriu ikën
prej vëllait të vet, Prej nënës dhe prej babait të vet, Prej gruas
dhe prej fëmijëve të vet. Atë ditë secilit njeri i mjafton çështja
e vet. (Sure Abese: 33-37)
Dhe për këtë arsye lidhjet më të çmueshme në këtë jetë do të
kenë një përfundim të hidhur. Tmerri i asaj dite do t’i bëjë të gjitha
lidhjet e afërta dhe ato familjare të pakuptim. E vetmja gjë e
çmueshme që do të mbetet do të jetë besimi:
E kur i fryhet surit (herën e dytë), atëherë, në atë ditë nuk do
të ketë lidhje familjare mes tyre e as që do të pyes kush për
njëri-tjetrin. E kujt i peshojnë më rëndë peshojat (veprat e
mira), ata janë të shpëtuarit. Ndërsa, atyre që u peshojnë
lehtë, peshojat (veprat e mira), ata janë që humben vetveten
dhe janë në Xhehenem përgjithmonë. (Sure Mu’minun: 101-
103)
Lidhjet miqësore dhe familjare shkëputen në atë mënyrë sa që
njerëzit do të jepnin fëmijët, bashkëshortet, vëllezërit e tyre të dashur
dhe madje të gjithë të afërmit e tyre si shpagim për të shpëtuar veten
e tyre:
Dhe asnjë mik nuk pyet për mikun. Edhe pse ata shihen
ndërmjet vete (edhe njihen, por ikin prej njëri-tjetrit).

91


Krimineli dëshiron sikur të kishte paguar dënimin e asaj dite
me bijtë e vet. Dhe me gruan e vet dhe me vëllain e vet. Edhe
me të afërmit e tij që ai te ata mbështetej. Edhe me krejt çka ka
në tokë, e vetëm të kishte shpëtuar! Jo, kurrsesi, ajo (para)
është Ledhdha - flaka (emër i Xhehenemit). (Sure Me’arixh:
10-15)
Kjo “përpjekje” është në të vërtetë tregues i natyrës mizore dhe
jo falënderuese të jobesimtarëve e cila shfaqet kur janë në pyetje
përfitimet e tyre. Kjo përpjekje po ashtu paralajmëron për kotësinë e
kësaj jete. Shpesh njeriu vrapon pas qëllimeve të parëndësishme; pas
një pune të admirueshme , një shtëpie të bukur, apo një femre dhe
pas të hollave për të cilat do të punojë gjithë jetën e tij. Mirëpo, siç na
bën me dije Kurani, në përpjekjet e tij dëshpëruese për të shpëtuar,
njeriu do të jetë i gatshëm të jap jo vetëm një femër, por të gjitha
femrat e botës apo gjithë pasurinë e mundshme si shpagim për
shpëtimin e tij personal. Megjithatë, të gjitha këto janë përpjekje të
kota. Në thelb Allahu është Allahëruesi i gjithë pasurisë në botë.
Shpëtimi, në anën tjetër, ka mbetur prapa, në jetën tokësore. Tani
është tepër vonë dhe, siç është premtuar, zjarri i xhehenemit tashmë
ka filluar të digjet.

Grumbullimi i njerëzve për të dhënë llogari
për veprat e tyre
Kurani shpall kuptimin e vërtetë të jetës:
O ti njeri, vërtet ti përpiqesh me një përpjekje të madhe që
çon te Allahu yt, e atë (përpjekje) do ta gjesh. (Sure Inshikak:
6)
Pa marrë parasysh se ç’bëjmë gjatë jetës sonë, ne në fund do të

92


dalim përpara Allahut. Qëllimi përfundimtar i kësaj jete është të jesh
rob i Tij. Koha më e rëndësishme, në anën tjetër, është Dita e
Ringjalljes, kur ne do të japim llogari për jetët tona.
Çdo ditë që kalon na sjellë më pranë këtij momenti në kohë.
Çdo orë, minutë apo madje sekondë që kalon është një hap i
ndërmarrë drejt vdekjes, ringjalljes dhe momentit të llogarisë. Jeta si
një orë me rërë rrjedhë vazhdimisht në këtë drejtim. Nuk ka mënyrë
për ta ndaluar apo për ta kthyer kohën prapa. Të gjithë njerëzit do ta
pasojnë këtë rrugë.
Vetëm te Ne kthimin e kanë. Dhe vetëm detyrë Jona është
llogaria e tyre. (Sure Gashije: 25-26)
Sot në tokë ka rreth 6 miliardë njerëz. Duke ia shtuar këtë
numër numrit të përgjithshëm të njerëzve të cilët kanë jetuar
ndonjëherë në të kaluarën do ta kemi idenë e masës që do të
grumbullohet në Ditën e Ringjalljes. Të gjithë, që nga Profeti Adem,
njeriu i parë në tokë, deri të jobesimtari i fundit i cili do të jetojë në
dynja do të jenë atje. Kjo masë e qenieve njerëzore do të paraqet një
pamje mahnitëse. Sidoqoftë, në të njëjtën kohë, është e sigurt se do të
jetë e frikshme. Gjendja e njerëzve në praninë e Allahut përshkruhet
në Kuran si vijon:
Atë ditë ata do ta pasojnë Thirrësin i cili nuk ka kurrfarë të
pavërtete në vetvete. Zërat do të pushojnë para të Gjithëmëshirshmit
dhe Ju do të dëgjoni vetëm zërin e këmbëve që marshojnë.
Atë Ditë ndërmjetësimi nuk do të ketë dobi vetëm për atë të
cilin ka dhënë leje i Gjithëmëshirshmi dhe me fjalën e të cilit Ai është
i kënaqur.
Ai i di ato që ishin para tyre dhe ato që vijnë pas. Por dija e tyre
nuk mund ta përfshij Atë.
E fytyrat (e mëkatarëve) e turpëruara, i përulen të Përjetshmit,

93


të Gjithëfuqishmit, sepse ka dështuar ai që barti padrejtësinë.
(Sure Ta Ha: 108-111)
Momenti i dhënies së llogarisë, të cilin jobesimtarët e shpërfillën gjithë
jetën, derisa besimtarët u përgatitën për këtë me zell, ka ardhur. Një vend i
shkëlqyer është krijuar për këtë gjyq madhështor. Sipas Kuranit, atë ditë:

“E qielli çahet, pse ai atë ditë është i rraskapitur. Dhe engjëjt
qëndrojnë në skajet (anët) e tij, e atë ditë, tetë (engjëj) e bartin
mbi vete Arshin e Allahut tënd.” (Sure Hakka: 16-17)

Atë ditë Xhibrili dhe engjëjt qëndrojnë të rreshtuar, askush
nuk flet pos atij që e lejon Mëshiruesi, dhe i cili e thotë të
vërtetën. (Sure Nebe’: 38)
Allahu i qiejve dhe tokës do të kërkojë llogari prej robërve të Tij
për veprat e tyre. Një lloj mundimi, që i përshtatet fuqisë dhe
madhështisë së Tij, do të jetë i pranishëm. Një flakë gjëmuese do të
digjet në xhehenem. Allahu, i Cili krijon gjithçka në një mënyrë
unike, ka përgatitur një mundim të përkryer për jobesimtarët.
Askush s’mund të shkaktojë dhimbjen që Allahu do ta jap atë ditë.
Në Kuran Allahu thotë:
Jo, mosni ashtu! Kur të dridhet toka njëpasnjëshëm! Dhe kur
të vijë Allahu yt dhe engjëjt qëndrojnë radhë-radhë! Dhe atë
ditë sillet Xhehenemi, e atëherë njeriut i bie në mend, e prej
nga atij përkujtimi? E thotë: “Ah, i gjori unë, sikur të isha
parapërgatitur për jetën time!” Atë ditë askush nuk mund të
dënojë sikur Ai. Dhe askush si Ai nuk mund të lidhë me
pranga. (Sure Fexhr: 21-26)
Nëse njeriu dështon t’i shërbej Krijuesit të Tij në këtë dynja dhe
të përgatitet për këtë ditë të madhe, atëherë ai do ta përjetojë një
keqardhje të madhe. Ai atëherë më me dëshirë do të donte të

94


shndërrohej në dhe se sa të ringjallej. Megjithatë, ky pendim s’do të
ketë asnjë dobi. Përkundrazi, do të shndërrohet në një burim të ri
dhimbjeje dhe do t’i shtohet vuajtjes të cilës do t’i nënshtrohet në
xhehenem.

DHËNIA e Librave dhe Peshojave të drejta
Para se të ketë mundësi që ta tejkaloj hutimin e shkaktuar nga
ringjallja, njeriu goditet nga frika dhe pikëllimi. Kjo për shkak se ai
do të jap llogari për veprat e tij në praninë e Allahut. Të gjitha veprat
që bëri gjatë jetës së tij dhe të gjitha mendimet e tij do të shpalosen.
As edhe një hollësi më e vogël nuk harrohet. Ajeti në vazhdim e
shpjegon këtë në mënyrë të qartë:
“… madje edhe ajo (vepra) që peshon sa kokrra e lirit, e të jetë
e fshehur në rrasë guri, ose në qiej apo në tokë, Allahu do ta
sjellë atë, se Allahu është i butë dhe hollësisht i informuar.
(Sure Lukman: 16)
Ky është momenti më i afërt me xhenetin dhe xhehenemin.
Njerëzit do të shohin se çfarë kishin përgatitur për jetën e tyre të
përjetshme. Kjo rrëfehet në Kuran si vijon:
Atë ditë njerëzit shfaqen të ndarë në grupe që të shpërblehen
për veprat e tyre. E kush punoi ndonjë të mirë, që peshon sa
grimca, atë do ta gjejë. Dhe kush punoi ndonjë të keqe, që
peshon sa grimca, atë do ta gjejë. (Sure Zilzal: 6-8)
Siç përmendet në Kuran, jobesimtarët do të marrin librat e tyre
nga ana e tyre e majtë, derisa besimtarët do të marrin librat e tyre nga
e ana e tyre e djathtë. Përvoja e njerëzve të “së djathtës” përshkruhet
si vijon:
Atë ditë ju do të ekspozoheni (para Allahut), duke mos

95


mbetur fshehtë asnjë sekret juaji. Kujt t’i jepet libri i vet nga e
djathta e tij, ai do të thotë: “O ju, ja, lexoni librin tim!” Unë
kam qenë i bindur se do të jap llogarinë time. Dhe ai atëherë
është në një jetë të kënaqshme. Në një Xhenet të lartë. Pemët
e tij i ka krejt afër. (E thuhet) Hani e pini shijshëm, ngase në
ditët e kaluara ju e përgatitët këtë. (Sure Hakka: 18-24)
Për dallim nga lumturia dhe gëzimi i besimtarëve, jobesimtarët
do të kenë një ndjenjë të thekshme të pafuqisë. Ata do të dëshironin
të vdisnin, madje edhe të zhdukeshin. Ndjenja e tyre e dëshpërimit
shprehet si vijon:
Ndërkaq, kujt i jepen librat e veta nga e majta, ai thotë: “O i
mjeri unë, të mos më jepej fare libri im. Dhe të mos ditsha
fare se çka është llogaria ime. Ah, sikur të kishte qenë ajo
(vdekja e parë) mbarim i amshueshëm për mua. Pasuria ime
nuk më bëri fare dobi. U hoq prej meje çdo kompetencë imja.
(Sure Hakka: 25-29)

E sa i përket atij që libri i vet i jepet pas shpinës, Ai do t’i
ndjellë vetës shkatërrim, Dhe do të hyjë në zjarr të ndezur
fort. Ai ka qenë i gëzuar në familjen e vet, Dhe ka menduar se
nuk ka për t’u kthyer. Po, se, vërtet Allahu i tij gjithnjë e ka
parë atë. (Sure Inshikak: 10-15)
Veprat e regjistruara në këta Libra maten me peshore të drejta.
Sot, në praninë e drejtësisë së Allahut, askujt nuk i bëhet asnjë
padrejtësi:
Në ditën e gjykimit Ne do të vëmë peshoja të drejta, e askujt
nuk i bëhet e padrejtë asgjë, edhe nëse është (vepra) sa pesha
e një kokrre të melit Ne do ta sjellim atë. E mjafton që Ne jemi
llogaritës. (Sure Enbija: 47)

96


Çdo vepër e bërë në këtë jetë, madje edhe një e një rëndësie të
vogël, vendoset në këtë peshojë. Treguesi i kësaj peshoje përcakton
nëse njeriu do të ndëshkohet me vuajtje të përjetshme apo do të
shpërblehet me lumturi dhe shpëtim të amshueshëm. Nëse peshoja
rëndon më shumë kah veprat e mira, njeriu që gjykohet dërgohet në
xhenet. Nëse jo, ai është i paracaktuar për xhehenem. Askush, nuk
ekziston fuqi që mund t’i ndihmoj atij:
E sa i përket atij që i rëndohet peshoja e veprave të tij, Ai
është në një jetë të këndshme. Ndërsa, atij që ka peshojën e
lehtë të veprave të tij, Vendi i tij do të jetë në Havije. E ç’është
ajo që të njoftoi se ç’është ai (Havije)? Është zjarri me nxehtësi
shumë të lartë. (Sure Kari’a: 6-11)
Pastaj, të gjithë njerëzit e krijuar që nga krijimi i tokës japin
llogari një nga një. Këtu, pozitat dhe gradat e dynjasë humbin
kuptimin e tyre. Një kryetar i një vendi apo një person i thjeshtë janë
të njëjtë; ata kanë trajtim të njëjtë në praninë e Allahut. Këtu, ata i
nënshtrohen një marrjeje të lodhshme në pyetje për atë se a i kanë
shërbyer Krijuesit të tyre dhe a i janë bindur urdhrave të Tij. Të gjitha
gjynahet, veprat e liga dhe mendimet intime të një jobesimtari
shpalosen:
…Ditën kur do të gjurmohen të fshehtat, e ai (njeriu) nuk ka
as forcë as ndihmëtarë. (Sure Tarik: 9-10)
Ky proces është rraskapitës për ata të cilët nuk kanë jetuar në
pajtim me ligjet e Allahut por në pajtim me dëshirat apo vlerat e
shtrembëruara të tyre, në pajtim me besimet dhe parimet e shoqërisë
së tyre. Në ajetin në vazhdim, Allahu jap një shpjegim për këtë ditë të
madhe:
Dhe kur të pyeten ato vajza të varrosura të gjalla, Për çfarë

97


mëkati ato janë mbytur, Dhe kur fletushkat të jenë shpaluar,
Dhe kur qielli të jetë hequr, Dhe kur Xhehenemi të jetë
ndezur fort, Dhe kur Xheneti të jetë afruar, Atëbotë njeriu do
ta dijë se çka ka ofruar (të mirë ose të keqe). (Sure Tekvir: 8-
14)
Robi nuk ka gjasa të mohoj atë që ka bërë në praninë e Allahut.
Të gjitha veprat e tij, të mira dhe të këqija, shpalosen. Edhe nëse ai
mohon diçka, do të ketë dëshmitarë që do ta thonë të vërtetën.
Njerëzit të cilët ishin dëshmitarë të tij gjatë jetës së tij sillen gjithashtu
në ballë për të dëshmuar:
Toka është ndriçuar me dritën e Allahut të vet, libri (shënimet
mbi veprat) është vënë pranë dhe sillen pejgamberët e
dëshmitarët, e kryhet mes tyre gjykimi me drejtësi, e atyre
nuk u bëhet padrejtë. (Sure Zumer: 69)
Gjatë dhënies së llogarisë, ekzistojnë edhe dëshmitarë tjerë të
papritur që i presin jobesimtarët. Shqisat e dëgjimit dhe të parët si
edhe lëkura njerëzore janë të pajisura me aftësinë e të folurit me
Vullnetin e Allahut dhe dëshmojnë kundër tyre. Tradhtia e madje
njërit prej organeve, të cilat njeriu supozoi se i takojnë atij për tërë
jetën, përforcon dëshpërimin që njeriu do ta përjetojë atë ditë. Allahu
përshkruan këtë të vërtetë si vijon:
E ditën kur armiqtë e Allahut tubohen për në zjarr dhe ata janë
të rrethuar. E derisa afrohen atij, kundër tyre dëshmojnë: të dëgjuarit
e tyre, të parit e tyre dhe lëkurat e tyre për çdo gjë që ata kanë
punuar. Ata lëkurave të tyre u thonë: “Përse dëshmuat kundër
nesh?” Ato thonë: “Allahu që çdo sendi ia ka dhënë të folur na dha
edhe neve, e Ai është që u krijoi juve herën e parë dhe vetëm te Ai do
të ktheheni”. Ju nuk fshiheshit (kur bënit mëkate) se do të

98


dëshmojnë kundër jush të dëgjuarit tuaj, të parit tuaj dhe lëkurat
tuaja, bile ju menduat se Allahu nuk di shumë gjëra që ju bënit.
mendimi juaj i gabuar, të cilin e patët ndaj Allahut tuaj, është ai që ju
shkatërroi dhe tani jeni më të dëshpëruarit. Nëse bëjnë durim, zjarri
është vend i tyre, e nëse kërkojnë të kthehen në atë që e dëshiron (në
kënaqësinë e Allahut), atë nuk do të arrijnë. (Sure Fussilet: 19-24)
Jobesimtarët bartin fajin e madh të rebelimit kundër Krijuesit, i
Cili i krijoi ata dhe e bëri të mundshme jetesën për ta. Kjo është
arsyeja pse, në Ditën e Ringjalljes, atyre nuk ju lejohet madje as të
mbrojnë vetveten. Atyre nuk u jepet asnjë mundësi për t’u mbrojtur,
përkundër faktit se madje edhe kriminelit më të ulët i jepet kjo e
drejtë në këtë botë. Të poshtëruar dhe të dëshpëruar, ata duhet të
presin që tu shqiptohet dënimi:
Atë ditë është shkatërrim për mohuesit. Kjo është një ditë
që ata nuk flasin. Atyre as nuk u lejohet që të arsyetohen. Atë ditë,
mjerë ata që përgënjeshtruan! Kjo është dita e gjykimit, u kemi
tubuar juve dhe të mëparshmit. Dhe nëse keni ndonjë dredhi,
atëherë bëni dredhi! Atë ditë është shkatërrim për ata që nuk
besuan. (Sure Murselat: 34-40)
Atë ditë, jobesimtari ndien një neveri të brendshme për veprat e
tij dhe për veten e tij. Mirëpo, ndjenja e neverisë së Allahut është
edhe më e fuqishme.
S’ka dyshim e ata që nuk besuan do të thirren (do t’u thuhet);
“Hidhërimit i Allahut pse u ftuat të besoni e ju nuk besuat (në
dynja), është më i madh se urrejtja juaj ndaj vetes”. (Sure
Gafir: 10)
Duke u përballur me zemërimin e Allahut, jobesimtari bie në
gjendje të një dëshpërimi dhe pikëllimi të thellë. Ai turpërohet dhe
dëshiron t’mos ishte ringjallur kurrë. Dëshiron që vdekja t’i kishte

99


dhënë fund jetës përjetësisht. Ai atëherë kupton se vdekja nuk është
një fund, por vetëm një fillim. Dhe nuk ekziston vdekje tjetër përveç
kësaj. Gjendja e tyre mentale shprehet si vijon:
Ata që nuk besuan shpeshherë do të kishin dëshiruar të
kishin qenë myslimanë. (Sure Hixhr: 2)
Për dallim nga kjo, mënyra se si besimtarët do të japin llogari do
të jetë shumë e lehtë. Pas dhënies së llogarisë, besimtari do të jetojë
një lumturi të përjetshme. Para së gjithash, ai jetoi sipas parimeve të
përcaktuara nga Krijuesi i tij dhe Allahu, i Gjithëmëshirshmi, ia ka
falur gjynahet e tij. Ai pra fiton parajsën, një vend të begatë me të
mirat e pafund të Allahut dhe mbahet larg prej zjarrit të xhehenemit.
O ti njeri, vërtet ti përpiqesh me një përpjekje të madhe që
çon te Allahu yt, e atë (përpjekje) do ta gjesh. E sa i përket atij
që libri i vet i jepet nga e djathta, Ai do të llogaritet me një
llogari të lehtë, Do të kthehet te familja e vet i gëzuar. (Sure
Inshikak: 6-9)

Dëshpërimi i jobesimtarëve
Atë ditë, jobesimtari dëshiron t’ju bindet të gjithë urdhrave,
mirëpo, nuk ia arrin kësaj. Kjo për arsye se ai nuk ka më energji të bëj
çfarëdo qoftë. Kur thirret të bëjë sexhde, ai dëshiron ta bëjë këtë.
Mirëpo, ai madje as këtë nuk arrin ta bëj. Sikur një person që është
duke parë një ëndërr të keqe, dëshiron të bërtas por nuk mundet. Ai
s’mund të lëvizë as këmbët dhe as duart e tij. Frika, tmerri dhe
dëshpërimi e lënë atë gadi të paralizuar:
(Përkujto) Ditën kur ashpërsohet çështja deri në kulm (në
kiamet), e ata do të ftohen për të bërë sexhde, po nuk mundën.

100


Shikimet e tyre janë të përulura dhe ata i kaplon poshtërimi,
kur dihet se ata kanë qenë të ftuar të bëjnë sexhde sa ishin të
shëndoshë (e ata - talleshin). (Sure Kalem: 42-43)
Thirrja që i bëhet jobesimtarit për të bërë sexhde i shërben një
qëllimi: për ta shtuar pendimin dhe pikëllimin që ai ndjen për atë se
nuk i është bindur thirrjes që i është bërë gjersa ishte në këtë dynja
dhe për t’ia përkujtuar atij këtë mosbindje, e cila vështirë se do të
kompensohet, do të jetë burim i pikëllimit dhe dëshpërimit të
përjetshëm. Allahu tashmë e din se jobesimtari nuk është në gjendje
të bëjë sexhde. Është e pamundshme për të bërë sexhde, për ta
adhuruar dhe për të qenë rob i Tij, përveç nëse Allahu dëshiron. Po
kështu, besimtarët janë të nderuar me besim vetëm duke iu
falënderuar vullnetit dhe mirësisë së Allahut.
Kurani na informon po ashtu për mënyrën se si besimtarët dhe
jobesimtarët do të duken atë ditë. Gëzimi i brendshëm i besimtarëve
shihet në fytyrat e tyre; sytë e tyre shkëlqejnë. Jobesimtarët, në anën
tjetër, kuptojnë se kanë pasur një sjellje aq jo mirënjohëse dhe të
pamatur dhe fillojnë të presin vuajtjen të cilës do t’i nënshtrohen. Për
dallim nga shprehjet e lumtura në fytyrat e besimtarëve, fytyrat e
jobesimtarëve janë të mërzitura dhe të zymta:
Jo, nuk është ashtu! Por ju jeni që e doni të ngutshmen
(dynjanë). Dhe e lini pas shpine atë të ardhmen (ahiretin). Atë
ditë do të ketë fytyra të shkëlqyera (të gëzuara). Që Allahun e
tyre e shikojnë. Atë ditë ka fytyra edhe të vrazhda. Që presin
t’u thyhet kurrizi (të shkatërrohen). (Sure Kijame: 20-25)

Të parët e xhehenemit
Përgjithësisht besohet se vetëm jobesimtarët mund ta shohin

101


xhehenemin. Mirëpo, kjo është vetëm pjesërisht e vërtetë. Allahu na
bën me dije në Suren Merjem se të gjithë njerëzit, si besimtarët ashtu
edhe jobesimtarët, do të mblidhen rreth xhehenemit të gjunjëzuar:
E njeriu thotë: “A njëmend pasi të vdes do të nxirrem i gjallë (do
të ringjallem)?” Po, a nuk po mendon njeriu se Ne e krijuam atë më
parë kur ai nuk ishte asgjë? Pasha Allahun tënd, Ne do t’i tubojmë
(pas ringjalljes) ata bashkë më djajtë dhe do t’i afrojmë ata rreth
Xhehenemit të gjunjëzuar. Pastaj, nga secili grup do t’i kapim ata që
kishin qenë më jo respektues ndaj të Gjithmëshirshmit. E Ne e dimë
më së miri se cili prej tyre ka më meritë të hidhet në të. Dhe nuk ka
asnjë prej jush që nuk do t’i afrohet atij. Ky (kontaktim i Xhehenemit)
është vendim i kryer i Allahut tënd. Pastaj, (pas kalimit pranë tij) do
t’i shpëtojmë ata që ishin ruajtur prej mëkateve, e zullumqarët do t’i
lëmë aty të gjunjëzuar. (Sure Merjem: 66-72)
Siç shohim nga vargjet e mësipërme, në Ditën e Ringjalljes,
njerëzit do të grumbullohen rreth xhehenemit të gjunjëzuar. Njëjtë si
jobesimtarët edhe besimtarët do të dëgjojnë zhurmën dhe gjëmimin
e llahtarshëm të zjarrit bashkë dhe do të jenë dëshmitarë të pamjeve
tronditëse. Mirëpo, besimtarët shpëtojnë pas një kohe dhe
jobesimtarët lihen të qëndrojnë të gjunjëzuar. Pastaj, ata hidhen në
zjarrin e xhehenemit.
Të kuptuarit më të mirë të zemërimit të Allahut dhe të qenit
mirënjohës ndaj Tij mund të konsiderohet si një prej qëllimeve të
pranisë së besimtarëve në turmën e tubuar rreth xhehenemit.
Besimtari që është dëshmitar i pamjes së xhehenemit kupton se çfarë
mirësie të madhe i ka dhuruar atij besimi. Pasi që xhehenemi është
një vend i tmerrshëm, edhe të qenit i shpëtuar nga vuajta do të thotë
lumturi për qenien njerëzore.
Duke qenë dëshmitar i xhehenemit, besimtari mund të bëjë

102


krahasime dhe kështu të çmoj më shumë xhenetin, vendin e mirësive
ku do të banojë përjetësisht. Madje edhe në këtë dynja, mirësia më e
madhe është me qenë i shpëtuar nga dhimbja. Për shembull, dikush
që përballet me rrezikun e ngrirjes në bjeshkë ngazëllehet kur gjen
një kasolle të vjetër me një oxhak. Ai ndien sikur kjo kasolle të ishte
një dhomë luksoze e hotelit. Për dikën që nuk ka ngrënë asgjë për
ditë të tëra një copë bukë është aheng. Fundi i dhimbjes është një
arsye e patejkalueshme për gëzim, lumturi, qetësi dhe mirënjohje.
Një besimtar që sheh xhehenemin së afërmi dhe shpëton prej tij
arrin këtë lloj lumturie. Veç kësaj, të qenit i shpërblyer me xhenet i
bën besimtarët të arrijnë “suksesin” e përmendur në Kuran. Pasi ta
ketë parë vuajtjen më të madhe në xhehenem, besimtari kupton
shumë mirë vlerën e parajsës përplot me mirësi. Gjatë gjithë jetës së
tij të amshueshme, ai kurrë nuk harron se si duket xhehenemi dhe
prandaj i gëzohet më shumë xhenetit.
Në Ditën e Gjykimit, njerëzit dëgjojnë këto fjalë të atyre të cilët i
dallojnë besimtarët prej jobesimtarëve nga fytyrat e tyre:
E mes atyre dyve (dy grupeve) është një perde (mur), e mbi
A’raf (lart mbi mur) janë burra që i njohin secilin (të Xhenetit
dhe të Xhehenemit) me shenjat e tyre. Ata i thërrasin banuesit
e Xhenetit: “Paqja (shpëtimi) qoftë mbi ju!” Ata (të A’rafit)
nuk kanë hyrë në të, po shpresojnë. E kur u shkon shikimi i
tyre nga ata të Xhehenemit, Thonë: “Allahu ynë mos na bë
neve me mizorët!”

Ata të Arafit i thërrasin do burra që i njohin me shenjat e tyre
dhe u thonë: “Çka ju vlejti ai grumbullimi juaj (në pasuri e
numër) dhe ajo që bënit kryelartësi?” (e tash jeni në
Xhehenem). A këta janë ata (besimtarët), për të cilët

103


betoheshit se nuk ka për t’i përfshirë mëshira e Allahut?” (në
mënyrë ironike i përqeshin jobesimtarët, mandej u thonë
besimtarëve): “Vazhdoni në Xhenet, as nuk ka frikë për ju, as
nuk keni për t’u brengosur!” (Sure A’raf: 46-49)
Kjo është koha kur besimtarët “krijesat më të dobishme”,
(Sure Bejjine: 7) dhe jobesimtarët, “krijesat më të dëmshme”, (Sure
Bejjine: 6) ndahen njëri prej tjetrit. Kjo ditë përshkruhet në Kuran si
vijon:
Dhe kur të dërguarve u është caktuar koha? E për cilën ditë
atyre u është caktuar koha? Për ditën e gjykimit (kur drejtësia
e Allahut ndan të mirën nga e keqja). E ku e di ti se çka është
dita e gjykimit? Atë ditë është shkatërrim për ata që
përgënjeshtruan. A nuk i kemi shkatërruar Ne popujt më të
hershëm? Dhe pastaj pas tyre ua shoqëruam të tjerë më të
vonshëm. Ne ashtu bëjmë me kriminelët. Atë ditë është
mjerim i madh për ata që përgënjeshtruan. (Sure Murselat:
11-19)
Kjo Ditë e Vendimit fillon me vdekje dhe vazhdon me ringjallje
dhe dhënie të llogarisë dhe përfundon kur njerëzit dërgohen në
banesat e tyre të amshueshme. Në Suren Kaf, udhëtimi që
ndërmarrin besimtarët dhe jobesimtarët për në banesat e tyre të
vërteta rrëfehet si vijon:
Agonia e vdekjes i vjen me atë të vërtetën (i zbulohet çështja e
ahiretit); kjo është ajo prej së cilës ke ikur. Dhe i fryhet surit,
e ajo është dita e premtuar (për dënim). E do të vijë secili njeri
bashkë me të dhe grahësi edhe dëshmitari. (I thuhet) Ti ishe
në një huti nga kjo (ditë) e Ne ta tërhoqëm perden tënde dhe
tash ti sheh shumë mprehtë. E shoku (përcjellësi) i tij do të

104


thotë: “Kjo që është te unë (regjistri i veprave) është gati. Ju të
dy (engjëjt) hidhini në Xhehenem secilin mohues kryeneç.
Secilin pengues të veprave, mizor e të dyshimtë në fe. I cili
Allahut i shoqëroi Allah tjetër, pra hidheni atë në vuajtjet më
të rënda”. E shoku i tij (djalli) thotë: “Allahu ynë, unë nuk u
shmanga prej rrugës së drejtë, por ai vetë ka qenë i humbur
larg”. Ai (Allahu) thotë: “Mos u grindni tash para Meje, se
Unë më parë ju tërhoqa vërejtjen. Tek Unë nuk ndryshon
fjala (vendimi) dhe Unë nuk jam zullumqar për robërit”.
(Përkujto) Ditën kur Ne Xhehenemit i themi: “A je
mbushur?” E, ai thotë: “A ka ende?” Ndërsa besimtarëve të
ruajtur Xheneti u afrohet krejt afër. Kjo është ajo që u
premtohet për secilin që pendohet dhe që e ruan besën e
dhënë. Për secilin që i është frikësuar Allahut pa e parë dhe
ka qenë i kthyer te Ai me zemër të sinqertë. (U thuhet) Hyni
në te, të shpëtuar, se kjo është dita e përjetshme. (Sure Kaf: 19-
34)

105

PARATHËNIE

Mashtrimet dhe faktet
Vendi, ku do të banojnë përjetësisht jobesimtarët, është krijuar
veçanërisht për t’i shkaktuar dhimbje trupit dhe shpirtit njerëzor.
Kjo ndodhë për të vetmen arsye se jobesimtarët janë fajtor për
padrejtësi të madhe dhe drejtësia e Allahut përmban ndëshkimin e
tyre. Të qenit jo mirënjohës dhe kryengritës ndaj Krijuesit, Atij që i
jap shpirt njeriut, është padrejtësia më e madhe që mund të bëhet në
tërë gjithësinë. Prandaj, në ahiret ekziston një ndëshkim i rëndë për
një gjynah të tillë të tmerrshëm. Për këtë qëllim shërben xhehenemi.
Njeriu është i krijuar për të qenë rob i Allahut. Nëse ai e mohon
qëllimin kryesor të krijimit të tij, atëherë ai padyshim se merr atë që
meriton. Allahu thotë si vijon në njërin prej ajeteve:
Allahu juaj ka thënë: “Më thirrni Mua, Unë ju përgjigjem, e
ata që nga mendjemadhësia i shmangen adhurimit ndaj Meje,
do të hyjnë të nënçmuar në Xhehenem“. (Sure Gafir: 60)
Pasi që shumica e njerëzve do të dërgohen në xhehenem në
fund dhe ndëshkimi në të është i pafund dhe i amshueshëm, synimi
kryesor, qëllimi themelor i njerëzve duhet të jetë t’i shpëtojnë
xhehenemit. Kërcënimi më i madh për njeriun është xhehenemi dhe
asgjë nuk mund të jetë më e rëndësishme se shpëtimi i shpirtit të
njeriut prej tij.

107


Përkundër kësaj, gadi gjithë njerëzit në tokë jetojnë në një
gjendje të pavetëdijes/të pavetëdijshme. Ata brengosen me telashe
tjera në jetën e tyre të përditshme. Ata punojnë me muaj, vite, madje
edhe dekada për çështje të parëndësishme, e kurrë nuk mendojnë për
kërcënimin më të madh, rreziku më serioz për ekzistencën e tyre të
amshueshme. Xhehenemi është fare pranë tyre; e megjithatë, ata janë
tej mase të verbuar për ta parë këtë:
Njerëzve u është afruar koha e llogarisë së tyre, e ata të hutuar
në pakujdesi nuk përgatiten fare për të. Atyre nuk u vjen
asnjë këshillë e re (në Kuran) nga Allahu i tyre, e që ata të mos
tallen me të duke e dëgjuar. Të shmangura nga e vërteta janë
zemrat e tyre. (Sure Enbija: 1-3)
Këta njerëz bëjnë përpjekje të kota. Ata kalojnë gjithë jetën e tyre
duke vrapuar pas qëllimeve iluzore. Të shumtën e kohës, qëllimet e
tyre janë që të ngriten në pozitë në kompani, të martohen, të kenë
“një jetë të lumtur familjare”, të fitojnë shumë para apo të jenë
mbrojtës të një ideologjie të pavlerë. Derisa i bëjnë këto gjëra, këta
njerëz janë të pavetëdijshëm për kërcënimin e madh që i pret në të
ardhmen. Njeriu zbulon qëndrimin e tyre të pandjeshëm që ata kanë
ndaj xhehenemit madje edhe nga mënyra se si i referohen kësaj
çështjeje. “Shoqëria e padijshme” e përbërë prej individëve të tillë
shpesh shqipton fjalën “xhehenemi” pa e njohur në hollësi kuptimin
e saj. Herë pas here, kjo fjalë bëhet subjekt i talljes. Megjithatë,
askush nuk i kushton aq vëmendje kësaj teme si e meriton. Për këta
njerëz, xhehenemi është trillim imagjinar.
Në të vërtetë, xhehenemi është më real se kjo dynja. Bota do të
pushojë së ekzistuari pas një kohe, por xhehenemi do të mbetet
përjetësisht. Allahu, Krijuesi i gjithësisë dhe dynjasë dhe
baraspeshave të brishta në natyrë, ka krijuar gjithashtu ahiretin,

108


xhenetin dhe xhehenemin. Një ndëshkim i rëndë u premtohet gjithë
jobesimtarëve dhe hipokritëve.
Xhehenemi, vendi më i keq që mund të imagjinohet, është
burim i mundimit më të madh. Ky mundim dhe kjo dhimbje nuk i
ngjason asnjë lloj dhimbjeje në këtë dynja. Është shumë më e
fuqishme se çfarëdo lloj dhimbjeje apo vuajtjeje me të cilën njeriu
mund të përballet në këtë dynja. Kjo është padyshim vepër e
Allahut, më të Lartësuarit në Dije.
Një e vërtetë tjetër për xhehenemin është se, për secilin, kjo
vuajtje është e pafund dhe e amshueshme. Shumica e njerëzve në
këtë shoqëri të padijshme kanë një ide të përbashkët të gabuar për
xhehenemin: ata mendojnë se do të “shërbejnë dënimin e tyre” për
një kohë të caktuar dhe pastaj do të falen. Kjo është vetëm një mënyrë
e të dëshiruarit të diçkaje. Kjo mënyrë e besimit është po ashtu e
përhapur në veçanti në mesin e atyre të cilët mendojnë se janë
besimtarë mirëpo i lënë pas dore detyrat e tyre ndaj Allahut. Ata
pandehin se nuk ekziston ndonjë kufi deri në ç’masë ata mund të
zhyten në kënaqësitë e kësaj bote. Mirëpo, fundi që i pret ata është
më i dhimbshëm se që presin ata. Xhehenemi është padyshim një
vendbanim i vuajtjes së përjetshme. Në Kuran, shpeshherë theksohet
se ndëshkimi për jobesimtarët është i vazhdueshëm dhe i
përjetshëm. Ajeti në vazhdim e bën të qartë këtë të vërtetë: Aty do të
mbesin për tërë kohën (pa mbarim). (Sure Nebe’: 23)
Mënyra e të menduarit: “Do ta shërbej dënimin tim për një kohë
dhe pastaj do të falem” është mendim fanatik me të cilin kënaqen
disa për ta ngushëlluar veten e tyre. Me të vërtetë, Allahu tërheq
vëmendjen për këtë në Kuran, duke qenë se edhe Çifutët janë
shprehur në mënyrë të njëjtë:

109


Ata edhe thanë: “Neve nuk do të na kapë zjarri vetëm për disa
ditë të numëruara!” Thuaj: “A mos keni marrë prej Allahut
ndonjë premtim, e Allahu nuk e thyen premtimin e vet, ose
jeni duke thënë për Allahun atë që nuk e dini? Po, (do të ju
kapë zjarri) ai që bën keq dhe që e vërshojnë gabimet e tij, ata
janë banues të zjarrit, aty janë përgjithmonë. (Sure Bekare: 80-
81)
Të qenit jo mirënjohës dhe kryengritës ndaj Krijuesit i cili “ju
pajisi me (shqisa për) të dëgjuar, me të parë dhe me zemër” (Sure
Nahl: 78) padyshim se meriton vuajtje të pandërprerë. Shfajësimet
që paraqet njeriu nuk do ta shpëtojnë atë nga xhehenemi. Dënimi i
dhënë për ata të cilët shfaqin mospërfillje – apo edhe më keq,
armiqësi – ndaj fesë së Krijuesit të tij është i sigurt dhe i
pandryshueshëm:
E kur u lexohen atyre ajetet tona të qarta, në fytyrat e atyre që
nuk besuan u vëren urrejtje. Gati u vërsulen atyre që ua
lexojnë ajetet tona. Thuaj: “A t’u tregoj për një më të keqe se
kjo?” Zjarri, të cilin Allahu e caktoi për ata që nuk besuan”.
Sa i keq është ai vend ku do të shkojnë. (Sure Haxhxh: 72)
Ata të cilët ishin mendjemëdhenj ndaj Allahut dhe ushqyen
armiqësi ndaj besimtarëve do të dëgjojnë këto fjalë në Ditën e
Gjykimit:
Andaj, hyni në dyert e xhehenemit, aty do të jeni përjetë: sa
vend i keq është ai i kryelartëve!” (Sure Nahl: 29)
Veçoria më e frikshme e xhehenemit është natyra e tij e
përjetshme. Me të hyrë në xhehenem, nuk do të ketë më kthim
prapa. Realiteti i vetëm është xhehenemi bashkë me shumë lloje tjera
të mundimit. Me të takuar një vuajtje të tillë të përjetshme, njeriu bie

110


në gjendje të dëshpërimit të plotë. Ai më nuk ka kurrfarë shpresa.
Kjo gjendje përshkruhet si vijon në Kuran:
E ata që nuk respektuan Allahun, skutë e tyre është zjarri. Sa
herë që të tentojnë të dalin nga ai, kthehen në të dhe atyre u
thuhet: “Shijoni dënimin e zjarrit që ju e konsideronit rrenë.
(Sure Sexhde: 20)

Ata përpiqen të dalin nga zjarri, por s’kanë të dalë nga ai, ata
kanë dënim të përhershëm. (Sure Maide: 37)

111

VUAJTJA E XHEHENEMIT
DËRGIMI NË XHEHENEM

Xhehenemi…Ky vendbanim, ku atributet e Allahut, el-Xhabar
(Imponuesi), el-Kahar (Nënshtruesi) dhe el-Muntekim (Hakmarrësi)
manifestohen përjetësisht është krijuar veçanërisht për t’i shkaktuar
vuajtje njeriut. Në Kuran, xhehenemi përshkruhet sikur të ishte një
qenie e gjallë. Kjo krijesë është përplot zemërim dhe urrejtje për
jobesimtarët. Që nga dita kur është krijuar, pret me padurim që të
hakmerret mbi jobesimtarët. Etja e xhehenemit për jobesimtarët
kurrë nuk mund të shuhet. Urrejtja e tij ndaj jobesimtarëve e bën atë
të tërbohet. Kur takon ata të cilët mohojnë, tërbimi i tij bëhet më i
fortë. Krijimi i kësaj flake i shërben një qëllimi të vetëm: të shkaktojë
vuajtje të padurueshme. Me të vërtetë, ai do ta kryej detyrën e tij dhe
do të japë dhimbjen më të rëndë të mundshme.
Pasi që të ndodhë gjykimi i jobesimtarëve në praninë e Allahut,
ata do të marrin Librat e tyre nga ana e majtë e tyre. Ky është
momenti kur ata do të dërgohen në xhehenem përjetësisht. Për
jobesimtarët nuk ekziston mundësia për të ikur. Do të ketë me
miliarda njerëz, dhe kjo turmë e madhe nuk do t’u jap jobesimtarëve
mundësinë për të ikur apo për t’u lënë anash. Askush s’mund të
fshihet në këtë turmë. Ata që dërgohen në xhehenem vijnë me një
dëshmitar dhe një grahës të vet:

112


Dhe i fryhet surit, e ajo është dita e premtuar (për dënim). E
do të vijë secili njeri bashkë me të dhe grahësi edhe
dëshmitari. (I thuhet) Ti ishe në një huti nga kjo (ditë) e Ne ta
tërhoqëm perden tënde dhe tash ti sheh shumë mprehtë. E
shoku (përcjellësi) i tij do të thotë: “Kjo që është te unë
(regjistri i veprave) është gati. Ju të dy (engjëjt) hidhini në
Xhehenem secilin mohues kryeneç. Secilin pengues të
veprave, mizor e të dyshimtë në fe. I cili Allahut i shoqëroi
Allah tjetër, pra hidheni atë në vuajtjet më të rënda”. (Sure
Kaf: 20-26)
Jobesimtarët do të dërgohen drejt këtij vendi të tmerrshëm.
Sipas Kuranit, ata dërgohen “në turma”. Mirëpo, gjatë rrugës për në
xhehenem, në zemrat e jobesimtarëve frymëzohet frika. Zhurma e
tmerrshme dhe gjëmimi i zjarrit dëgjohet në largësi:
Kur të hidhen në të, ata do t’ia dëgjojnë atij ushtimën e ai
vlon. Nga zemërimi, ai gati copëtohet. Sa herë që hidhet në të
ndonjë turmë, roja i pyet: “A nuk ju pat ardhur juve ndonjë
pejgamber (qortues)?” (Sure Mulk: 7-8)
Prej këtyre vargjeve, është e qartë se kur të rikrijohen, të gjithë
jobesimtarët do të kuptojnë se ç’do t’ju ndodhë. Ata do të mbeten
krejtësisht të vetmuar; nuk do të kenë shokë, të afërm apo përkrahës
për t’ju ndihmuar. Jobesimtarët nuk do të kenë fuqi për të qenë
mendjemëdhenj dhe do të shikojnë tinëzisht. Njëri prej ajeteve
përshkruan këtë moment si vijon:
Do t’i shohësh ata duke iu afruar atij (zjarrit) të frikësuar nga
nënshtrimi, se si e shikojnë me bisht të syrit tinëzisht (me një
shikim të vjedhur). Ata që besuan do të thonë: “Vërtet, të
humbur në ditën e kiametit janë ata që e humbën vetveten

113


dhe familjen e vet!” Ta dini pra, se mizorët janë në dënim të
përjetshëm. (Sure Shura: 45)

Hyrja për në xhehenem dhe portat e xhehenemit
Në fund jobesimtarët arrijnë tek dyert e xhehenemit. Kurani
përshkruan ngjarjet atje si vijon:
E ata që nuk besuan sillen në grupe te Xhehenemi, e kur
arrijnë te ai, dyert e tij hapen e roja e tij u thotë atyre: “A nuk
u patën ardhur juve të dërguar nga mesi juaj t’ju lexojnë
shpalljet e Allahut tuaj, t’ju tërheqin vërejtjen për
ballafaqimin tuaj në këtë ditë?” Po, (na kanë ardhur...) thonë
ata, por fjala (vendimi) e dënimit domosdo është bërë realitet
kundër jobesimtarëve! U thuhet: “Hyni nëpër dyer të
Xhehenemit, aty do të jeni përgjithmonë, sa vend i keq është
për kryelartët!” (Sure Zumer: 71-72)
Për secilin prej grupeve krijohet një portë e posaçme e
xhehenemit. Varësisht nga shkalla e kundërshtimit të tyre ndaj
Allahut, njerëzit i nënshtrohen një klasifikimi. Jobesimtarët
vendosen në vendet e tyre individuale në xhehenem sipas gjynaheve
që kanë bërë. Kjo shprehet kështu në Kuran:
(Allahu) Ju thotë: “Hyni në Xhehenem me atë popull që ishte
para jush nga xhinët dhe njerëzit (e që ishin si ju). Sa herë që
një grup hyn në të, e mallkon atë të mëparshmin derisa kur të
arrijnë në të të gjithë, grupi i fundit i tyre thotë për grupin e
parë: “Allahu ynë, këta (paria) na kanë humbur neve (nga
rruga e drejtë), pra shtoju dënimin me zjarr atyre!” (Allahu)
Thotë: “Për secilin (grup) është (dënimi) i shtuar, por ju nuk
po dini. (Sure A’raf: 38)
Një tjetër ajet jap informacion të hollësishëm për xhehenemin:

114


…E s’ka dyshim se xhehenemi është vend premtimi i të gjithë
atyre. Ai (xhehenemi) i ka shtatë dyer, çdonjëri prej tyre ka
shtegun (derën) e caktuar (nëpër të cilën do të hyjë). (Sure
Hixhr: 43-44)
Ata që i nënshtrohen torturës më të rëndë do të jenë hipokritët.
Këta janë njerëzit të cilët u sollën sikur të jenë besimtarë, edhe pse
nuk kishte besim në zemrat e tyre:
S’ka dyshim, munafikët do të jenë në shtresën më të ulët (në
fund) të zjarrit dhe për ta nuk do të gjesh mbrojtës. (Sure
Nisa: 145)
Xhehenemi është plot urrejtje; uria e tij për jobesimtarët nuk
mund të shuhet kurrë. Përkundër asaj se shumë jobesimtarë hidhen
në të, ai kërkon më shumë:
(Përkujto) Ditën kur Ne Xhehenemit i themi: “A je
mbushur?” E, ai thotë: “A ka ende?” (Sure Kaf: 30)
Kur të ndizet njëherë, do të vazhdojë të digjet përjetësisht.
Allahu përshkruan xhehenemin në Kuran si vijon:
E Unë atë do ta hedhë në Sekar! E, ku e di ti se çka është
Sekar? Ai nuk lë send të mbetet pa e djegur. Ai është që ua
prish dhe ua nxin lëkurat. (Sure Mudeththir: 26-29)
Padyshim, hyrja për në xhehenem është po ashtu e dhimbshme.
Njerëzit “hidhen” në të. Sipas një ajeti tjetër, ata “hidhen njëri mbi
tjetrin” (Sure Shu’ara: 94) në të.

Një jetë e pafund prapa dyerve të mbyllura
Posa të arrijnë jobesimtarët në xhehenem, dyert mbyllen pas
tyre. Këtu, ata shohin pamjet më të frikshme. Ata menjëherë

115


kuptojnë se do të “futen” në xhehenem, vendi në të cilin ata do të
banojnë përjetësisht. Dyert e mbyllura tregojnë se nuk do të ketë
shpëtim. Allahu përshkruan gjendjen e jobesimtarëve si vijon:
Ndërsa ata që nuk i besuan argumentet Tona, ata janë të të
majtës. Kundër tyre është zjarri i mbyllur. (Sure Beled: 19-20)
Kjo vuajtje në Kuran përshkruhet si “një dënim i rëndë” (Sure
Ali Imran: 176), “ndëshkim i rreptë” (Sure Ali Imran: 4) dhe “një
ndëshkim i dhimbshëm e pikëllues” (Sure Ali Imran: 21).
Përshkrimet e tij janë të papërshtatshme për të dhënë një kuptim të
plotë të ndëshkimit në xhehenem. Duke mos qenë në gjendje që të
durojë madje edhe djegiet e vogla në këtë botë, njeriu nuk mundet as
ta paramendoj të jetë i ekspozuar zjarrit përjetësisht. Për më tepër,
dhimbja që zjarri shkakton në këtë botë nuk mund të krahasohet me
ndëshkimin e rëndë të xhehenemit. Asnjë dhimbje nuk mund të jetë e
ngjashme me atë të xhehenemit:
Atë ditë askush nuk mund të dënojë sikur Ai. Dhe askush si Ai
nuk mund të lidhë me pranga. (Sure Fexhr: 25-26)
Ekziston jeta në xhehenem. Mirëpo kjo është një jetë në të cilën
secili moment është përplot vuajtje dhe dhimbje. Në atë jetë, çdo lloj
mundimi fizik, mendor dhe psikologjik, krahas formave të ndryshme
të torturës dhe turpërimit shfryhen në mënyrë të papërmbajtur. Është
e pamundshme që të krahasohet me çfarëdo vuajtje në dynja.
Njerëzit në xhehenem e perceptojnë dhimbjen përmes të gjitha
pesë shqisave. Sytë e tyre shohin pamje të neveritshme dhe të
frikshme; veshët e tyre dëgjojnë britma të rrëqethëse, gjëmime dhe
klithma; hundët e tyre mbushen me erëra të padurueshme dhe të
hidhura; gjuhët e tyre shijojnë shijet më të ndyta dhe më të
padurueshme. Ata e ndiejnë xhehenemin thellë në qelizat e tyre; kjo

116


është një dhimbje e rëndë që çmend e që është vështirë të imagjinohet
në këtë dynja. Lëkura e tyre, organet e tyre të brendshme dhe tërë
trupi i tyre shkatërrohet dhe ata përdridhen nga dhimbja.
Njerëzit e xhehenemit janë shumë të qëndrueshëm ndaj
dhimbjes dhe nuk vdesin kurrë. Prandaj, ata nuk mund ta shpëtojnë
veten kurrë nga mundimi. Lëkurat e tyre shërohen duke u djegur ata;
e njëjta vuajtje vazhdon përjetësisht; forca e vuajtjes nuk pakësohet
kurrë. Allahu thotë në Kuran: Hyni në të! Për juve është njësoj, bëtë
durim ose nuk bëtë. Shpërbleheni me atë që me veprat tuaja e
merituat. (Sure Tur: 16)
Jo më pak se dhimbja fizike, dhimbja mendore është po ashtu e
rëndë në xhehenem. Njerëzit në xhehenem përjetojnë pendim të
thellë, bien në gjendje të pashpresë, ndjehen të dëshpëruar dhe
kalojnë kohëra të pafund dëshpërimi. Vuajtja është e përjetshme; edhe
nëse do të mbaronte pas miliona apo miliarda vitesh, madje edhe një
mundësi e tillë afatgjatë do të nxiste shpresa të zjarrta dhe do të
mbetej një arsye e fuqishme për lumturi dhe gëzim. Mirëpo,
amshueshmëria e vuajtjes do të frymëzojë njëfarë dëshpërimi që nuk
mund të krahasohet me cilëndo ndjenjë të ngjashme në këtë botë.
Sipas Kuranit, xhehenemi është një vend ku përjetohet dhimbje e
jashtëzakonshme. Është ngushtë, zhurmshëm, me tym dhe i zymtë,
që fut ndjenjën e pasigurisë në shpirtin njerëzor. Ai është një vend që
karakterizohet me erëra të neveritshme, flakë që digjen thellë në
zemër, pije dhe ushqim të ndyrë, petka prej zjarri dhe katrani të
shkrirë. Këto janë karakteristikat themelore të xhehenemit.
Megjithatë, ekziston një jetë që jetohet në këtë mjedis të tmerrshëm.
Njerëzit e xhehenemit kanë shqisa të mprehta. Ata dëgjojnë, flasin
dhe grinden dhe përpiqen të ikin nga vuajtja. Ata digjen në zjarr,
ndiejnë etje dhe uri dhe ndiejnë pendim. Ata vuajnë nga ndjenja e

117


fajësisë. Ajo që është më me rëndësi, ata duan që dhimbja t’ju
lehtësohet.
Njerëzit e xhehenemit jetojnë një jetë pafundësisht më të ulët se
atë të kafshëve në këtë mjedis të ndotur dhe të neveritshëm. I vetmi
ushqim që kanë ata janë frytet e hidhura me gjemba dhe druri i
zekumit. Pija e tyre, në anën tjetër, është gjaku dhe qelbi. Ndërsa,
zjarri i ngulfat ata gjithkund. Ankthi i xhehenemit përshkruhet si
vijon:
Është e vërtetë se ata që mohuan argumentet Tona, do t’i
hedhim në zjarr. Sa herë që u digjen lëkurat e tyre, Ne
ndërrojmë lëkura të tjera që të shijojnë dënimin. Allahu është
i plotfuqishëm, i drejtë. (Sure Nisa: 56)
Me lëkurë të çjerrur, mish të djegur dhe gjakun që spërkat
gjithandej, ata janë të prangosur me zinxhirë dhe të fshikulluar me
kamxhik. Me duart e lidhura rreth qafave të tyre, ata hidhen në
bërthamën e xhehenemit. Ndërsa, engjëjt e ndëshkimit i vendosin
ata që janë fajtor në shtretër zjarri, me mbulesa po ashtu prej zjarri.
Arkivolet në të cilat vendosen ata janë po ashtu të mbuluara me
zjarr. Jobesimtarët vazhdimisht lëshojnë klithma për të shpëtuar nga
një ankth i tillë. Dhe për këtë, ata shpesh marrin/pranojnë më shumë
përulje/poshtërim dhe vuajtje. Ata lihen krejtësisht të vetmuar.
Këto skena do të bëhen të gjitha realitet. Ato janë të vërteta. Ato
janë më të vërteta se jeta jonë e përditshme.
Ata “nga njerëzit që adhurojnë Allahun me mëdyshje” (Sure
Haxhxh: 11); ata që thonë: “Neve nuk do të na djegë zjarri vetëm
për pak ditë të numëruara” (Sure Ali Imran: 24); ata që i bëjnë
paratë, pozitën, karrierat dhe të tilla gjëra tjera materiale synimet
kryesore të jetës së tyre dhe prandaj shpërfillin kënaqësinë e Allahut;
ata që ndryshojnë urdhrat e Allahut në pajtim me dëshirat dhe qejfet

118


e tyre; ata të cilët e interpretojnë Kuranin në pajtim me interesat e
tyre personale; ata të cilët devijojnë nga rruga e drejtë – thënë shkurt
– të gjithë jobesimtarët dhe hipokritët do të banojnë në xhehenem,
përveç atyre të cilëve Allahu u dhuron mëshirën dhe faljen e Tij. Kjo
është fjala përfundimtare e Allahut dhe padyshim se do të
realizohet:
Sikur të kishim dëshiruar Ne, secilit do t’i jepnim udhëzimin,
por fjala (vendimi) Ime ka marrë fund (definitiv) se do ta
mbushë Xhehenemin së bashku me xhinë e njerëz. (Sure
Sexhde: 13)
Këta njerëz tashmë janë paracaktuar për xhehenem:
Ne krijuam shumë nga xhinët e njerëzit për xhehenem. Ata
kanë zemra që me to nuk kuptojnë, ata kanë sy që me ta nuk
shohin dhe ata kanë veshë që me ta nuk dëgjojnë. Ata janë si
kafshët, bile edhe më të humbur, të tillët janë ata të marrët.
(Sure A’raf: 179)

Mundimi i Zjarrit
Në këtë jetë të xhehenemit, mundimi më i madh dhe më kryesor
është padyshim të qenit i ekspozuar zjarrit. Ndryshe nga format tjera
të mundimit, zjarri, si një karakteristikë dalluese e xhehenemit, lë
gjurmë të pandreqshme në trupin e njeriut. Ky mundim është
mundim që përshkon trupin e njeriut deri në “qelizat” e tij. Njerëzit
e xhehenemit hidhen në këtë “Zjarr të furishëm” (Sure Me’arixh:
15). Ata digjen në “një Zjarr përcëllues” (Sure Furkan: 11) që është
“një zjarr i ndezur fort” (Sure Lejl: 14). Në një ajet Kur’anor, thuhet:
Ndërsa, atij që ka peshojën e lehtë të veprave të tij, Vendi i tij
do të jetë në Havije. E ç’është ajo që të njoftoi se ç’është ai

119


(Havije)? Është zjarri me nxehtësi shumë të lartë. (Sure Kari’a:
8-11)
Nga këto ajete, kuptojmë se zjarri shfryen gjithandej
xhehenemit. Në këtë humnerë, nuk ekziston as edhe një vend i
vetëm që mbetet i mbrojtur nga zjarri. Zjarri arrin çdo kënd të
xhehenemit. Përderisa i nënshtrohet formave tjera të mundimit fizik
dhe shpirtëror, jobesimtari është vazhdimisht në kontakt me zjarrin.
Zjarri i xhehenemit është pamasë i madh. Në Kuran, nxjerren
ngjashmëri midis shkëndive të zjarrit dhe “shkëndive të mëdha me
madhësi të kështjellave” dhe “një turmë të deveve të verdha” për të
përshkruar fuqinë dhe madhësinë e zjarrit.

Në atë Ditë, mjerë për mohuesit!
Shkoni tek ajo që e mohuat!
Shkoni te ajo hije (mjegull) që ka tri degëzime. Që nuk bën as
hije, as nuk mbron prej flakës. Ai (Xhehenemi) hedh gaca të
mëdha si ndonjë kështjellë. E që janë si të ishin deve të
verdha (shumë të shpejta). (Sure Murselat: 28-33)
Jobesimtarët ia kushtojnë tërë energjinë e tyre ikjes prej flakëve,
por kjo nuk është e lejueshme. Ai është një zjarr “që e thërret (tërheq
prej vetes) atë që është zmbrapsur e larguar (prej besimit).” (Sure
Me’arixh: 17) Një tjetër ajet flet për fatin e mohuesve:
E ata që nuk respektuan Allahun, strehim i tyre është zjarri.
Sa herë që të tentojnë të dalin nga ai, kthehen në të dhe atyre
u thuhet: “Shijoni dënimin e zjarrit që ju e konsideronit
rrenë. (Sure Sexhde: 20)
Klithmat dhe rënkimet e atyre që i nënshtrohen këtij mundimi
mund të dëgjohen gjithandej. Vet këto klithma dhe rënkime të

120


llahtarshme janë një burim i posaçëm mundimi për jobesimtarët:
Aty ata do të kenë rënkim dhe aty ata nuk dëgjojnë. (Sure
Enbija: 100)
E sa u përket atyre fatkëqijve, ata janë në zjarr, aty ata kanë
dihatje kërhamë të vështirë (në frymëmarrje). (Sure Hud: 106)
Zjarri shkakton dhimbje të padurueshme. Qeniet njerëzore nuk
janë të afta të durojnë madje as edhe dhimbjen që shkakton zjarri i
një fije qibriti. Megjithatë, cilado dhimbje që ne përjetojmë në këtë
botë nuk mund të krahasohet aspak me atë që shkakton zjarri i
xhehenemit. Askush nuk mund t’i ekspozohet zjarrit në këtë dynja
për një periudhë të gjatë kohore. Ai ose vdes për 5-10 sekonda ose
ndien një dhimbje për një periudhë të kufizuar kohore. Mirëpo, zjarri
i xhehenemit është i tmerrshëm; ai nuk mbyt por vetëm shkakton
dhimbje. Njerëzit në xhehenem do t’i nënshtrohen një zjarri i cili do
të mbetet përjetësisht. Dija se ky mundim nuk do të mbarojë kurrë i
bën bashkëvuajtësit e xhehenemit të bien në një gjendje të
dëshpërimit të plotë. Ata ndjehen të dëshpëruar dhe përjetojnë një
ndjenjë të rrënimit të plotë.
Një fytyrë e djegur është aspekti më i padëshirueshëm i
mundimit. Kjo për arsye se fytyra është pjesë e rëndësishme e trupit,
e cila i jap njeriut ndjenjën e krenarisë. Ajo i jap një personi një
identitet dhe është shprehja më domethënëse e asaj që ne quajmë
“Unë”. Shpesh, tiparet e të qenit i shëmtuar apo i bukur i vishen
fytyrës. Me pamjen e fotografive të një personi me ndonjë gjurmë të
madhe djegieje në fytyrën e tij, njerëzit ngushtohen dhe menjëherë i
drejtohen Allahut duke kërkuar mbrojtje për veten e tyre ndaj një
fatkeqësie të tillë. Askush nuk dëshiron të goditet nga një fatkeqësi e
tillë. Megjithatë, jobesimtarët janë të pavëmendshëm ndaj një të

121


vërtete të rëndësishme; ata gradualisht i afrohen një fundi të
ngjashëm dhe një fundi tmerrësisht të rëndë. Dhimbja e zjarrit të
xhehenemit depërton në tërë trupin e njeriut. Megjithatë, kur fytyra i
ekspozohet zjarrit, mundimi bëhet i padurueshëm. Sytë, veshët,
hunda, gjuha dhe lëkura, shkurt, të gjitha organet shqisore janë të
vendosura në këtë pjesë të rëndësishme të trupit. Çfarëdo kërcënimi
ndaj fytyrës, sado i vogël të jetë, ngjallë një reagim të fuqishëm
refleksiv. Megjithatë, në xhehenem fytyra digjet. Në këtë mënyrë,
pjesa më e ndjeshme e trupit lëndohet në mënyrën më të rëndë. Ky
mundim përshkruhet në ajetet në vazhdim:
Ditën kur fytyrat e tyre do të përmbysen në zjarr e thonë: “Të
mjerët ne, ta kishim adhuruar Allahun e respektuar të
dërguarin!” (Sure Ahzab: 66)
Petkat e tyre janë nga katrani, kurse fytyrat e tyre do t’i
mbulojë zjarri. (Sure Ibrahim: 50)
Zjarri do t’ua djegë atyre fytyrat dhe do të duken shumë të
shëmtuar brenda tij. (Sure Mu’minun: 104)

Lënda djegëse për Zjarrin e xhehenemit dhe uji
që vlon
Në përshkrimet Kur’anore lidhur me mënyrën se si
jobesimtarët digjen në xhehenem, ndeshemi me një shprehje
mahnitëse: jobesimtarëve u referohet si “lëndë djegëse për Zjarrin e
xhehenemit”. Djegia e tyre dallon prej djegies se çfarëdo gjëje tjetër
në zjarr. Vet jobesimtarët përbëjnë lëndën djegëse të zjarrit:
Ndërsa, ata që lëshuan rrugën, ata u bënë lëndë e
Xhehenemit! (Sure Xhinn: 15)

122


Druri lënda e zjarrit, digjet më gjatë se çfarëdo materiali tjetër
dhe me intensitet më të madh. Gjithashtu, jobesimtarët bëhen lëndë
djegëse e këtij zjarri të cilin ata dikur e kishin mohuar. Ky fakt
zbulohet në vargjet në vazhdim:
O ju që besuat, ruajeni veten dhe familjen tuaj prej një zjarri,
lënda djegëse e të cilit janë njerëzit dhe gurët. Atë (zjarrin) e
mbikëqyrin engjëjt të rreptë e të ashpër që nuk e
kundërshtojnë Allahun për asgjë që Ai i urdhëron dhe
punojnë atë që janë të urdhëruara. (Sure Tahrim: 6)
Është e vërtetë se atyre që nuk besuan nuk do t’u vlejë asgjë
para Allahut, as pasuria e as fëmijët e tyre. Ata vetë janë lëndë
e zjarrit. (Sure Ali Imran: 10)
Ju, dhe ajo që adhuruat ju pos Allahut, do të jeni lëndë e
Xhehenemit, dhe keni për të hyrë në të. (Sure Enbija: 98)
Sikurse njeriu që shërben si lëndë djegëse, ekziston po ashtu
edhe lënda e vërtetë djegëse për të ndezur zjarrin. Sidoqoftë, kush
ishte shumë i afërt në këtë dynja, - burri dhe gruaja, për shembull –
bartin dru për zjarrin e njëri tjetrit. Ebu Lehebi dhe gruaja e tij janë
shembull për këtë:
Qoftë i shkatërruar Ebu Lehebi, e ai më është shkatërruar!
Atij nuk i bëri dobi pasuria e vet, as ajo çka fitoi! Ai do të hyjë
në një zjarr të ndezur flakë. E edhe gruaja e tij, ajo që barti dru
(ferra), E në qafën e saj ajo ka një litar të përdredhur. (Sure
Mesed: 1-5)
Kjo është shkëputja e të gjitha lidhjeve në këtë botë.
Jobesimtarët, të cilët thoshin se e donin shumë dhe ngritën krye
kundër Allahut bashkë, ia mbarojnë zjarrin njëri tjetrit në xhehenem.
Bashkëshortja e njeriut, kushërinjtë e afërm dhe të gjithë miqtë e

123


ngushtë të njeriut do të bëhen armiq. Tradhtia nuk do të njeh kufij.
Zjarri i ushqyer nga druri “i gjallë” dhe i pajetë po ashtu vlon
ujin që “përvëlon” jobesimtarët. Lëkura, njëri prej organeve më
vitale që shtrihet në tërë trupin e njeriut, dhe që mezi arrin një
trashësi prej disa milimetrave, e bën njeriun të ndiej botën e jashtme
me anë të shqisës së të prekurit. Të gjitha pjesët vitale të trupit si
fytyra, duart, krahët, këmbët, duke përfshirë organet gjenitale, –
organet të cilave njeriu u jap rëndësinë më të madhe – janë të
mbuluara me lëkurë. Ashtu siç është organi me anën e të cilit njeriu
pranon kënaqësinë, duke iu falënderuar ndjeshmërisë së saj, lëkura e
njeriut mund të bëhet edhe burim kryesor i dhimbjes. Ajo është
posaçërisht e ndjeshme ndaj zjarrit dhe lëngjeve përvëluese. Zjarri e
përcëllon lëkurën, uji që zien e përvëlon atë. Uji që zien e shkatërron
lëkurën plotësisht; vështirë se ndonjë copë e lëkurës mbetet pa u
dëmtuar. Lëkura e hollë së pari ënjet dhe pastaj pezmatohet, duke
sjellë dhimbje të madhe. As joshja fizike, as pasuria materiale, as
fuqia, as fama, shkurt, asgjë nuk e bën një njeri rezistent ndaj
lëndimit të shkaktuar nga uji që zien. Sipas Kuranit: Të tillët janë ata
që ranë viktimë e asaj që punuan. Ata, për shkak se mohuan, për pije
kanë ujë të vluar e dënim të hidhët. (Sure En’am: 70) Në një ajet tjetër,
thuhet:
E në qoftë se është prej gënjeshtarëve të humbur,
Mirëseardhja e tyre është pritje me ujë të valë.Dhe djegie nga
zjarri i Xhehenemit. E s’ka dyshim se kjo është ajo e vërteta e
sigurt.(Sure Vakia: 92-95)
Njëri prej ajeteve përshkruan këtë formë të mundimit si vijon:
(U thuhet engjëjve për mëkatarin) Rrëmbejeni e graheni në
mes të Xhehenemit. Dhe hidhni mbi kokën e tij ujin e valë e

124


shtoja mundimin. (I thuhet): Shijoje! se ti je ai i forti, i
autoritetshmi. E ky është ai (dënimi) për të cilin dyshonit.
(Sure Duhan: 47-50)
Përveç këtyre, ekzistojnë forma të tjera të dhimbjes të
shkaktuara prej zjarrit. Shënjimi është njëra prej tyre; njerëzit e
xhehenemit shënjohen me metale të skuqura. Mirëpo, këto metale
janë në të vërtetë gjëra që jobesimtarët ia përshkruan shok Allahut në
këtë botë:
Ata të cilët e ruajnë arin e argjendin e nuk e japin për rrugën e
Allahut, lajmëroji për një dënim të dhimbshëm. Atë ditë kur
ajo (pasuri e deponuar) fërgohet në prushin e xhehenemit, e
me të lyhen ballët, anët dhe shpinat e tyre (do t’u thuhet):
“Kjo është ajo që grumbulluat për veten tuaj, pra shijoni atë
që grumbullonit!” (Sure Teube: 34-35)

Format tjera të vuajtjes
Në kundërshtim me urtësinë përgjithësisht të pranuar,
xhehenemi nuk është thjeshtë një “furrë gjigante.” Njerëzit e
xhehenemit do t’i ekspozohen zjarrit. Kjo është e vërtetë. Mirëpo,
vuajtja në xhehenem nuk kufizohet vetëm me djegie. Banorët e
xhehenemit i rrethojnë po ashtu mundimet tjera fizike dhe psikike.
Për ta torturuar dikën në këtë botë, përdoren metoda dhe mjete
të ndryshme. Shpeshherë torturimi gjymton viktimat e tij.
Nganjëherë ata vdesin prej dhimbjeve. Ata të cilët mbijetojnë
sëmuren mentalisht. Megjithatë, është fakt se teknikat për torturim
që përdoren në këtë botë janë pakrahasueshëm më të thjeshta se ato
të xhehenemit. Banorët e xhehenemit do t’ju nënshtrohen torturave
shumë të ndryshme dhe të rënda. Në rastin e një personi i cili

125


ekzekutohet me rrymë, rryma si edhe ndjeshmëria e njeriut ndaj
elektricitetit janë të dyja të krijuara prej Allahut. Shumë burime tjera
të panjohura të dhimbjes dhe dobësitë e njeriut të gjitha formojnë një
pjesë të dijenisë së përkryer të Allahut. Pra, Allahu do të shkaktojë
mundimin më të rëndë prej të gjitha mundimeve. Ky është ligji i
Allahut, el Kaharit (Nënshtruesit).
Sipas fjalëve të Kuranit, në xhehenem, mjerimi është prezent
kudo. Nuk ka mundësi që njeriu t’i shmanget vuajtjes, ajo rrethon
banorët e xhehenemit nga të gjitha anët. Ata nuk munden as t’i
rezistojnë dhe as t’i shmangen asaj:
Po, si e kërkojnë ata ngutjen e ndëshkimit? E në të vërtetë
Xhehenemi është që i ka rrethuar në të gjitha anët
jobesimtarët. (Sure Ankebut: 54-55)
Veç kësaj, ekzistojnë edhe burime tjera të vuajtjes në xhehenem.
Ato numërohen në Kuran si vijon:
Xhehenemin që do të hidhen në të, e sa djep i shëmtuar është
ai. Ky është ujë i valë dhe i ndyrë; le ta shijojnë atë! I presin
edhe dënime të tjera të llojllojta sikurse ai. (Sure Sad: 56-58)
Nga ky ajet dhe nga ajete tjera, kuptojmë se mund të ketë lloje të
ndryshme të vuajtjes në xhehenem. Në Kuran përmenden ato që janë
më të dukshme, siç është zjarri dhe poshtërimi. Megjithatë, banorët e
xhehenemit assesi nuk janë imun ndaj formave tjera të vuajtjes. Për
shembull, përveç zjarrit dhe ujit të vluar, të qenit i sulmuar nga
shtazët e egra, të qenit i hedhur në një gropë të thellë me insekte,
akrep dhe gjarpinj, kafshimi prej minjve, vuajtja nga plagë të
krimbura dhe shumë e shumë të tjera që tejkalojnë imagjinatën ka
mundësi t’i bëjnë të vuajnë keqbërësit njëkohësisht.

126


Nxehtësia, errësira, tymi dhe ngushtësia
Për secilin individ në botë të qenit në vende të ngushta, të
nxehta dhe të ndyta është gjëja më e mundimshme. Lagështia dhe
nxehtësia shkaktojnë ndjenjën e zënies së frymës; frymëmarrja, një
funksion thelbësor i trupit, vështirësohet në nivele të larta të
lagështisë. Pamundësia për të marrë frymë shkakton lodhje të
madhe; kraharori ngushtohet. Madje edhe hija nuk siguron kurrfarë
lehtësimi në mot shumë të nxehtë dhe lagështi. Sidoqoftë një shtresë
rrethuese e paparë e trashë ajri bëhet mbytëse. Madje edhe nivelet e
temperaturës dhe lagështisë në një saunë janë vështirë të
përballueshme. Në pamundësi që të duroj avullin e madh për vetëm
dhjetë minuta, një personi të mbyllur në një saunë i bie të fikët për
një kohë të shkurt. Një qëndrim më i gjatë nënkupton vdekjen.
Kjo atmosferë mbytëse mbiAllahëron xhehenemin. Njeriu, i cili
ndërmerr masa paraprake të menduara mirë për të mos u nxehë së
tepërmi në këtë botë, ndihen të dëshpëruar në xhehenem. Xhehenemi
është më i nxehtë se çdo shkretëtirë dhe më i ndytë dhe më shtypës se
cilido vend i imagjinueshëm. Nxehtësia depërton në trupin e njeriut,
ajo ndjehet thellë brenda në qeliza. Për jobesimtarët, nuk ekziston
mundësia e lehtësimit apo e freskimit atje. Në Kuran, gjendja e
banorëve të xhehenemit përshkruhet si vijon:
E të majtit, ç’është puna e të majtëve? Janë në vapë të zjarrit
dhe në ujë të valë. Dhe në errësirë tymi. As e freskët e as e
këndshme. (Sure Vakia: 43-44)
Atë ditë është mjerim për ata që përgënjeshtruan. (u thuhet)
Shkoni te ai (Xhehenemi) që ju e konsideruat rrenë. Shkoni te
ajo hije (mjegull) që ka tri degëzime. Që nuk bën as hije, as
nuk mbron prej flakës. (Sure Murselat: 28-31)

127


Në një ambient të tillë të dendur, të qenit i mbyllur brenda një
vendi të ngushtë dëshmon të jetë një formë tjetër e vuajtjes. Ky
ndëshkim përshkruhet si vijon:
E kur të hidhen duarlidhur në një vend të ngushtë në të, aty
do të kërkojnë shkatërrimin (vetëzhdukjen). Tash mos
kërkoni vetëm njëherë shkatërrimin, por atë kërkojeni shumë
herë. (Sure Furkan: 13-14)
Të qenit i mbyllur në një vend të ngushtë shkakton vuajtje që
çmend në këtë botë. Mbyllja në vetmi është njëri prej ndëshkimeve
më të rënda për të burgosur. Të qenit i ngujuar në veturë me orë të
tëra pas një aksidenti apo mbetja i mbyllur brenda rrënojave të një
qyteti të rrënuar nga tërmeti konsiderohet të jetë njëra prej
fatkeqësive më të rënda. Megjithatë, shembujt e tillë janë të
parëndësishëm pranë homologëve të tyre në xhehenem. Në fund të
fundit, dikush i ngujuar ose e humb vetëdijen ose vdes apo nxjerret i
gjallë pas një kohe. Në të dyja rastet, dhimbja zgjat për një periudhë
të caktuar kohe.
Mirëpo, kjo nuk vlen për xhehenemin. Në xhehenem dhimbja
nuk ka fund dhe kështu nuk ekziston as shpresa. Në një ambient të
ndotur, pa ajër, të errët me tym që mbush ajrin, jobesimtari, me duart
e lidhura rreth qafës dhe i lënë në një dhomë të vogël, ku i
nënshtrohet vuajtjes. Ai lufton, bën përpjekje të shpëtoj, por pa dobi.
Ai nuk mund as të lëvizë. Në fund, ai përgjërohet të lejohet të
zhduket, siç thuhet në këtë ajet, dhe e vetmja gjë që dëshiron është të
ishte i vdekur. Kjo kërkesë thjeshtë refuzohet. Në atë gropë të
ngushtë në të cilën është i ngujuar ai, mbetet me muaj, vite dhe
ndoshta edhe për qindra vite me radhë. Një shqetësim në rritje
mbush zemrën e tij, ndërsa përgjërohet me mijëra herë për zhdukjen

128


e vet. Njëherë “i shpëtuar”, ai nuk do ta shijojë shpëtimin, por do të
përballet me një tjetër fytyrë të xhehenemit.

Ushqimi, pijet dhe veshja
Kjo botë ka një shumëllojshmëri të pafund të ushqimit të
shijshëm dhe të ushqyeshëm. Secili prej tyre është një bekim prej
Allahut. Llojet e ndryshme të mishit, fryteve dhe perimeve me
ngjyra, shije dhe aroma të panumërta, prodhimet e qumështit, mjalta
dhe shumë materie tjera ushqyese të prodhuara nga kafshët dhe
gjallesat, të gjitha u krijuan posaçërisht nga Allahu dhe me bujari u
dhanë në shërbim të njeriut gjatë kohës kur kjo botë u krijua. Veç
kësaj, shqisat e njeriut u krijuan në atë mënyrë për t’i perceptuar të
gjitha këto shije të këndshme. Me frymëzimin e Allahut, njeriu ka
oreks për ushqim të zgjedhur, ndërsa neveritet nga ushqimi i prishur
dhe i lig, qelbi dhe kështu me radhë. Ky është një tjetër frymëzim nga
Allahu.
Mirësitë, shumë më të mëdha se ato të kësaj bote, janë të
përgatitura në xhenet dhe prej tyre besimtarët do të nxjerrin dobi
përjetësisht. Kjo është dhuratë e Allahut, Atij që dhuron begati dhe
mirëqenie. Banorët e xhehenemit, në anën tjetër, si ndëshkim për
veprat e liga që i kanë bërë në këtë botë, mbahen larg të mirave të
Allahut, er-Rezak-ut (Furnizuesit), ashtu që vuajtja është gjithçka me
çka ata ndeshen:
E në ditën kur ata që nuk besuan paraqiten pranë zjarrit (e u
thonë): Ju i shfrytëzuat të mirat në jetën e dynjasë dhe i
përjetuat ato, e sot, për shkak se keni bërë mendjemadhësi në
tokë pa të drejtë dhe për shkak se nuk respektuat urdhrat e
Allahut, do të shpërbleheni me dënim nënçmues. (Sure
Ahkaf: 20)

129


Nuk do të ketë mirësi tjera për ta. Madje edhe plotësimi i
nevojave më thelbësore rezulton të jetë vuajtje. Ushqimi është krijuar
posaçërisht nga Allahu si burim i vuajtjes. Gjërat e vetme që mund të
hahen janë frytet e hidhura me gjemba dhe druri i zekumit, të cilat as
nuk ushqejnë dhe as nuk ngopin. Ato vetëm sjellin dhimbje, duke e
shqyer gojën, fytin dhe barkun dhe japin shije dhe aromë të
neveritshme. Në Kuran, gjejmë përshkrimet si të bukurive
madhështore dhe të ushqimit të shijshëm karakteristike për xhenet
ashtu edhe të ushqimit të padurueshëm të banorëve të xhehenemit:
A kjo pritje (me shpërblim të Allahut) është më e mirë, apo
pema e “Zakum-it”? Ne atë e kemi bërë sprovë për
zullumqarët. Ajo është një pemë që mbin në fund të
Xhehenemit. Pema (fryti) e saj është sikurse koka dreqërish. E
ata do të hanë nga ajo dhe do të mbushin barqet prej saj. (Sure
Saffat: 62-66)
Ata nuk kanë ushqim tjetër pos një barishte me ferra
helmuese. Që as nuk jep fuqi, as nuk largon uri. (Sure
Gashije: 6-7)
Banorët e xhehenemit, duke qenë kryengritës dhe
mosmirënjohës ndaj Allahut, e meritojnë një shpërblim të tillë. Si
ndëshkim, ata ndeshen me “mikpritjen” e merituar. Në Suren Vakia,
kjo rrëfehet si vijon:
Ata përpara kësaj kanë qenë të dhënë pas komoditetit
(qejfeve). Dhe ata ishin vazhdimisht në mëkatin e madh. Dhe
ishin që thoshin: “A pasi të vdesim, të bëhemi dhe e eshtra të
kalbur, njëmend do të ringjallemi? A edhe prindërit tanë të
hershëm? Thuaj: “Edhe të parët edhe të fundit!” Kemi për t’u
tubuar në një ditë të caktuar! Pastaj ju, o të humbur e

130


gënjeshtarë! Keni për të ngrënë prej pemës Zekum! Prej saj
keni për t’i mbushur barqet! E menjëherë pas do të pini pre
ujit t vluar! Do të pini si deveja e etshme!” Kjo është
mirëseardhja e tyre ditën e gjykimit. (Sure Vakia: 45-56)
Në dynja, njeriu herë pas here vuan prej ndonjë infektimi të
rëndë të fytit apo nga dhimbja e barkut. Mirëpo, në xhehenem, mezi
kalon ndonjë minutë pa përjetuar dhimbje prej më të rëndave.
Ushqimi të cilin jobesimtarët kanë të drejtë ta hanë ua zë frymën.
Nëse ata arrijnë ndonjëherë ta kapërdijnë atë, ai vlon në barqet e tyre
sikurse tunxh i shkrirë: Do të jetë ushqim i mëkatarëve. (Sure
Duhan: 44). Kurrë nuk ngop. Duke qenë kështu, banorët e
xhehenemit përjetojnë një uri të përhershme dhe të tmerrshme.
Kjo vuajtje nuk kufizohet me një rast të vetëm; ajo përsëritet
pa pushim/pandërprerë përjetësisht. Banorët e xhehenemit
ndiejnë uri aq fuqishëm sa, përkundër asaj që mundohen
pandërprerë, nuk mund të bëjnë ballë ngrënies së fryteve të
hidhura me gjemba, të cilat i bëjnë ata të përpëliten prej
dhimbjes. Pastaj ia mësyjnë ujit që vlon. Mirëpo, ky ujë kurrë
nuk mund të tretet. Siç thuhet në ajetin e mësipërm, ata
thithin ujin sikur devetë e çmendura nga etja. Për ta bërë këtë
vuajtje edhe më të rëndë, jobesimtarët grahen në xhehenem të
etshëm. (Sure Merjem: 86)
Përveç ujit të vluar, një tjetër pije e neveritshme e banorëve të
xhehenemit është qelbi. Ky lëng, produkt i pezmatimit, njëra prej
sekreteve të trupit të njeriut me erën më të pakëndshme, është
zgjidhja e dytë e jobesimtarëve. Qelbi u shërbehet jobesimtarëve
bashkë me gjak. Në një ajet tjetër, përmendet qelbi i shërbyer me ujë
të vluar, në mënyrë që besimtari ta shijoj shijen e pahijshme të qelbit

131


dhe ta marr me mend vuajtjen e ujit të vluar me të gjitha shqisat e tij.
Përveç se janë të neveritshme dhe të padurueshme, fakti se
jobesimtarët i pinë ato prapëseprapë për t’i plotësuar nevojat e tyre
shpreh dëshirën e tyre për pije. Posa shijojnë këtë vuajtje, ngarendin
pas tjetrës. Për shkak të etjes kurrë të pashuar, banorët e xhehenemit
përpëliten nga vuajtja:
Aty nuk do të shijojnë as freskim, as ndonjë pije. Përveç ujë të
valë e kalbësirë. Si ndëshkim i merituar. (Sure Nebe’: 24-26)

Ai sot nuk ka këtu ndonjë mik. As ushqim tjetër përveç të
shpëlarave. Që atë nuk e ha kush, pos mëkatarëve. (Sure
Hakka: 35-37)
Jobesimtarët bëjnë përpjekje të mundimshme për të gëlltitur
këtë përzierje, por pa dobi. Gjaku dhe qelbi ua zënë frymën atyre,
por ata s’arrijnë të vdesin kurrë:
E pas tij (kryelartit) është xhehenemi, në të cilin i jepet ujë të
ndyrë (që rrjedh prej lëkurave të djegura), Përpiqet ta përpijë,
po nuk mund ta gëlltis atë, atij i vjen vdekja nga të gjitha anët
(sipas shenjave shkatërruese), po ai nuk vdes (e të shpëtojë
prej vuajtjeve), atë e pret dënim shumë i rëndë. (Sure
Ibrahim: 16-17)
Në këtë gjendje të pashpresë, përmes një bashkëbisedimi të
posaçëm, banorët e xhehenemit shohin banorët e xhenetit. Ata bëhen
dëshmitar të mirësive të mrekullueshme që gëzojnë banorët e
xhenetit. Kjo shton pamasë vuajtjen e tyre. Ndërkohë, banorët e
xhehenemit luten për një pjesë të furnizimeve të tyre. Por kjo është
një lutje e kotë:
Banuesit e zjarrit i thërrasin (dhe i lusin) ata në Xhenet (duke
ju thënë): “Na qitni diç nga uji apo nga ajo që u ka furnizuar

132


Allahu (se mbaruam nga etja)!” Ata (në Xhenet) thonë:
“Allahu i ka ndaluar që të dyja këto për jobesimtarët!” (Sure
A’raf: 50)
Përveç furnizimeve, veshja e banorëve të xhehenemit është po
ashtu e përgatitur posaçërisht për ta. Lëkura e njeriut është një ind i
ndjeshëm; madje edhe prekja e stufës së nxehtë apo të një hekuri për
hekurosje për një sekondë shkakton një dhimbje të padurueshme.
Në rast të tillë, personi që pëson ndien dhimbje me ditë të tëra, plagët
e tij pezmatohen dhe ënjten. Mirëpo, xhehenemi gëlon me veshje më
të nxehta se hekuri i shkrirë që shndërrohen në zjarr që mbulon
lëkurën dhe digjet dhunshëm:
… e atyre që nuk besuan, u qepen rroba prej zjarri… (Sure
Haxhxh: 19)
Petkat e tyre janë nga katrani, kurse fytyrat e tyre do t’i
mbulojë zjarri. (Sure Ibrahim: 50)
Për ata është përgatitur shtrat nga zjarri dhe mbulojë (nga
zjarri). E kështu pra i shpërblejmë zullumqarët. (Sure A’raf:
41)

Engjëjt e ndëshkimit
Përveç gjithë vuajtjes nëpër të cilën kalojnë ata, nuk do të ketë
njeri që do t’u ndihmojë banorëve të xhehenemit. Asnjeri nuk do të
jetë në gjendje t’i shpëtoj prej tij. Të qenit të braktisur do t’u jap atyre
ndjenjën e hidhur të vetmisë. Allahu për keqbërësin thotë në Kuran:
“Prandaj, ai sot nuk ka këtu ndonjë mik” (Sure Haka: 35). Midis
tyre, do të jenë vetëm “engjëjt e ndëshkimit”, të cilët do t’ju
shkaktojnë mundim dhe vuajtje të përjetshme. Këta janë roje

133


jashtëzakonisht të ashpër, të pamëshirshëm dhe të tmerrshëm, që
përgjegjësi të vetme kanë t’u shkaktojnë vuajtje të rëndë banorëve të
xhehenemit. Përgjegjësia e vetme e tyre është të hakmerren në ata të
cilët u ngritën kundër Allahut, dhe ata përgjegjësinë e tyre e kryejnë
me plot kujdes dhe vëmendje:
O ju që besuat, ruani veten dhe familjen tuaj prej një zjarri,
lënda djegëse e të cilit janë njerëzit dhe gurët. Atë (zjarrin) e
mbikëqyrin engjëjt të rreptë e të ashpër që nuk e
kundërshtojnë Allahun për asgjë që Ai i urdhëron dhe
punojnë atë që janë të urdhëruara. (Sure Tahrim: 6)
Jo, Jo! Nëse nuk tërhiqet, vërtet do ta kapim për flokësh mbi
ballin. Floku rrenacak, mëkatarë. E ai le t’i thërret ata të vetët.
Ne do t’i thërrasim zebanitë. Jo, Jo! Ti mos iu bind atij, vazhdo
me sexhde dhe afroju Allahut me të. (Sure Alek: 15-19)
Këta engjëj të ndëshkimit bëjnë që jobesimtarët të ndiejnë
tërbimin dhe zemërimin e Allahut mbi ta. Ata i nënshtrojnë banorët
e xhehenemit torturave më të rënda, më të tmerrshme dhe më
poshtëruese.
Një gjë meriton vëmendje të veçantë këtu: engjëjt e ndëshkimit,
në të vërtetë, i shmangen edhe padrejtësisë dhe mizorisë më të vogël.
Ata kryekëput e japin ndëshkimin ashtu si e meritojnë jobesimtarët.
Këta engjëj, manifestimi kryesor i drejtësisë së Allahut, janë qenie të
shenjta të cilat e kryejnë këtë detyrë me kënaqësi të madhe dhe me
bindje të plotë ndaj Allahut.

134

VUAJTJA SHPIRTËRORE
NË XHEHENEM

Deri tani, kemi përmendur vuajtjen fizike në xhehenem.
Megjithatë, hiç më pak se vuajtja fizike, ekziston edhe vuajtja
shpirtërore e xhehenemit. Pendimi, mungesa e shpresës, poshtërimi,
një ndjenjë e të qenit të keqtrajtuar, turpërimi dhe zhgënjimi janë
ndjenja që lindin nga këto vuajtje të ndryshme.

“Zjarri që depërton mu në zemër”
Në një mënyrë apo tjetër, çdonjëri shijon vuajtjen shpirtërore në
këtë botë. Për shembull, humbja e një shoku të afërt, e bashkëshortes
apo e fëmijëve apo të qenit i mashtruar prej dikujt në të cilin njeriu ka
pasur besim të plotë mbush zemrën me një pikëllim të
pashpjegueshëm. Ky pikëllim, në të vërtetë, është një formë e
posaçme e vuajtjes të cilën Allahu e mbjellë në zemrën e një personi
si ndëshkim për hyjnizimin e dikujt që humb apo të dikujt që e ka
tradhtuar atë. Individi ka nevojë që para së gjithash t’i demonstroj
Allahut ndjenjat e tij të dashurisë, mirënjohjes, frikës,
devotshmërisë, besimit dhe miqësisë. Dështimi për ta bërë këtë dhe
thjeshtë shfaqja e këtyre ndjenjave ndaj dikujt tjetër, i cili është
krijuar po ashtu nga Allahu dhe kështu ka nevojë për Të, me fjalë

135


tjera, shoqërimi i shokëve Allahut, shkakton këtë vuajtje. Idhujtarët e
shijojnë këtë pikëllim, në mënyrë që të mund të mësojnë prej kësaj,
në mënyrë që të kërkojnë falje dhe t’i drejtohen Allahut para se t’i
kaplojë vdekja. Qenia e cila hyjnizohet, nuk është domosdo, një
qenie njerëzore. Njerëzit nuk mund t’ju bëjnë ballë gjërave të
ndryshme. Prona, të hollat, pasuria, fama, shkurt, çdo gjë apo
çfarëdo koncepti i qenies i adhuruar përveç Allahut mund lehtë të
hyjnizohet.
Dhimbja që shkakton humbja e këtyre idhujve në zemrën e
njeriut në këtë botë nuk është asgjë tjetër vetëm një shikim i shpejtë
në krahasim me vuajtjen e madhe të cilës njeriu do t’i nënshtrohet në
xhehenem. Në thelb, ky është një paralajmërim. Në xhehenem,
forma e vërtetë dhe e pafund e kësaj dhimbjeje e pret një idhujtar.
Herë pas here, kjo vuajtje shpirtërore bëhet aq e fuqishme sa, njeriu
parapëlqen vuajtjen fizike. Madje edhe vetëvrasja konsiderohet
shpëtim. Ky aspekt shpirtëror i vuajtjes në xhehenem theksohet në
Kuran dhe përshkruhet si një “zjarr që arrin deri në loçkë të zemrës”:
Mjerë për secilin që ofendon e përqesh (njerëzit), Që ka
tubuar pasuri dhe që atë e ruan të mos i pakësohet. E mendon
se pasuria e tij do ta bëjë të përjetshëm. Jo, të mos mendojë
ashtu! Se ai pa tjetër do të hidhet në Hutame. E çka din ti se
ç’është Hutame? Është zjarri i Allahut i ndezur fort. Që
depërton deri në loçkë të zemrës. Ai i mbyll ata, ua zë frymën.
Ata janë të lidhur në pranga të njëpasnjëshme. (Sure Humeze:
1-9)
Madje edhe dhimbja më e rëndë në këtë dynja me kohë shuhet.
Gjurmët e saj mund të mbeten për një kohë, por koha përfundimisht
fshin gjurmët e saj të dhimbshme. Megjithatë, në xhehenem, një

136


dhimbje edhe më e hidhur depërton në zemrat e jobesimtarëve si një
furi e papërmbajtur dhe mbetet aty përjetësisht.
Veç kësaj, vuajtja shpirtërore ngjallë një ndjenjë diku midis
mungesës së shpresës dhe poshtërimit, tërbimit dhe urrejtjes.
Jobesimtarët i nënshtrohen një dhimbje të padurueshme shpirtërore
hiç më pak se një dhimbjeje fizike.

Poshtërimi
Shumë ajete lidhur me xhehenemin na bëjnë me dije se
jobesimtarët atje i pret një vuajtje poshtëruese dhe turpëruese. Ata e
pësojnë këtë ndëshkim për shkak të mendjemadhësisë dhe krenarisë
së tyre.
Në këtë botë, njëri prej qëllimeve kryesore të jobesimtarëve
është që t’i bëjnë të tjerët t’ua kenë lakmi atyre dhe të vlerësojnë
personalitetin dhe pozitën e tyre në shoqëri. Një karrierë e shquar,
fëmijët, shtëpitë e mëdha të bukura, veturat dhe pasionet e tjera të
ngjashme të dynjasë kanë vlerë më të madhe për individin kur ata
bëhen pjesë e krekosjes së kotë me vetveten. Me të vërtetë, në Kuran,
krekosja e njeriut me pasuri dhe pronë përmendet si njëra prej
joshjeve të kësaj bote.
Ky pasion, domethënë “krekosja”, në ahiret shndërrohet në
ankth që në vete mban poshtërimin si edhe dhimbjen fizike. Kjo për
arsye se jobesimtari harroi “Allahun, i cili i meriton të gjitha
lëvdatat” (Sure Bekare: 267) dhe “që për Allah e çmon epshin dhe
dëshirat e tij” (Sure Furkan: 43). Për këtë arsye, ai kryesisht është
angazhuar të fitoj vlerësimin e vetes së tij në vend se të madhëroj dhe
lavdëroj Allahun. Ai ka ndërtuar jetën e tij mbi fitimin e kënaqësisë
së njerëzve tjerë në vend të fitimit të kënaqësisë së Allahut. Për këtë

137


arsye ai është më shumti i dëmtuar kur poshtërohet përpara të
tjerëve.
Ankthi më i tmerrshëm për një jobesimtar është të qenit i
turpëruar dhe i poshtëruar në sytë e të tjerëve. Ka madje njerëz që më
shumë do të donin të vdisnin vetëm për të qenë të vlerësuar në vend
se të jenë të turpëruar. Fatkeqësitë që janë karakteristike për
xhehenemin kanë këtë tipar në thelbin e tyre. Gjendja e mjerë e
banuesve të xhehenemit është kryesisht për shkak të
mendjemadhësisë së tyre. Kurrë më parë nuk kanë qenë ata kaq
shumë të poshtëruar. Ajete të shumta tërheqin vëmendjen lidhur me
këtë të vërtetë:
E në ditën kur ata që nuk besuan paraqiten pranë zjarrit (e u
thonë): Ju i shfrytëzuat të mirat në jetën e dynjasë dhe i
përjetuat ato, e sot, për shkak se keni bërë mendjemadhësi në
tokë pa të drejtë dhe për shkak se nuk respektuat urdhrat e
Allahut, do të shpërbleheni me dënim nënçmues. (Sure
Ahkaf: 20)

Të mos mendojnë ata që nuk besuan se afatin që u dhamë Ne
atyre të jetojnë, është në dobi të tyre. Ne i lamë të jetojnë
vetëm që shtojnë edhe më shumë mëkate, se ata i pret dënim
nënçmues. (Sure Ali Imran: 178)
Jobesimtarët u nënshtrohen mijëra formave të trajtimit
poshtërues edhe më të ulta se mënyrat si trajtohen kafshët në këtë
botë. Kamxhikët, prangat dhe kollaret e hekurta ekzistojnë vetëm
për t’i poshtëruar. Të pabesët lidhen për shtylla, prangosen dhe
lidhen me zinxhirë.
Në realitet, poshtërimi është thelbi i të gjitha mundimeve në
xhehenem. Për shembull, ndërsa hidhen në zjarr, ata poshtërohen.

138


Ky trajtim i frikshëm fillon që nga momenti kur të ringjallet
jobesimtari dhe kur zgjidhet për t’u dërguar në xhehenem. Veç kësaj,
ky ndëshkim nuk pakësohet kurrë.
Atë ditë nuk pyetet për mëkatin e tij, as njeriu as xhini. E,
cilën të mirë të Allahut tuaj po e mohoni? Kriminelët njihen
me tiparet e tyre, andaj me rrëmbim kapen për flok dhe për
këmbët e tyre. (Sure Rrahman: 39-41)
Në xhehenem, jobesimtari duhet të pajtohet me një mënyrë
trajtimi edhe më të keqe se ajo që përjetojnë kafshët. I kapur për
flokësh, ai do të tërhiqet zvarrë për tokë dhe do të hidhet në
xhehenem. I paaftë të rezistoj, ai do të kërkoj ndihmë, por pa dobi.
Një ndjenjë e dëshpërimit vetëm sa do ta shtojë vuajtjen:
Jo, Jo! Nëse nuk tërhiqet, vërtet do ta kapim për flokësh mbi
ballin. Floku rrenacak, mëkatarë. E ai le t’i thërret ata të vetët.
Ne do t’i thërrasim zebanitë. Jo, Jo! Ti mos iu bind atij, vazhdo
me sexhde dhe afroju Allahut me të. (Sure Alek: 15-19)

Ata do të tubohen, do të jenë të përmbysur me fytyrat e tyre
në Xhehenem, të tillëve u përket vendi më i keq, ndaj ata janë
më të humburit në rrugën e tyre. (Sure Furkan: 34)
Në të njëjtën mënyrë,
…E kush do të paraqitet me punë të këqija (me besim të
gabuar), ata do të hidhen të përmbysur në fytyrat e tyre në
zjarr, (u thuhet) Ju nuk shpërbleheni me tjetër pos me atë që
punuat. (Sure Neml: 90)

…Ditën kur me fytyrat e tyre do të tërhiqen zvarrë në zjarr.
“Vuajeni dënimin Sekar”. (emër i një Xhehenemi). (Sure
Kamer: 48)

139


Poshtërimi shtohet edhe më tepër kur të jetë në xhehenem.
Përveç dhimbjes fizike, një ndjenjë e fuqishme e poshtërimit pushton
banorët e xhehenemit:
(U thuhet engjëjve për mëkatarin) Rrëmbeni e graheni në mes
të Xhehenemit. Dhe hidhni mbi kokën e tij ujin e valë e
shtojani mundimin. (I thuhet): Shijoje! se ti je ai i forti, i
autoritetshmi. E ky është ai (dënimi) për të cilin dyshonit.
(Sure Duhan: 47-50)
Kamxhikë, kollare dhe zingjirë të punuar posaçërisht përdoren
për të poshtëruar jobesimtarët:
U thuhet zebanive: Kapeni atë, vërjani prangat! Pastaj atë
shtini në Xhehenem... Mandej, lidheni atë me një zingjirë të
gjatë shtatëdhjetë kut. Pse ai ka qenë që nuk besoi Allahun e
madhëruar. Ai nuk nxiste për t’i ushqyer të varfrit. (Sure
Hakka: 30-34)
Në këtë botë, përveç atyre që janë të egra, madje edhe kafshët
nuk lidhen me zingjirë. Dhe sa u përket qenieve njerëzore, vetëm ata
që janë të pashërueshëm dhe të retarduar mentalisht të rrezikshëm
lidhen me zingjirë. Duke qenë kështu, ata të cilët dërgohen në
xhehenem janë krijesat më inferiore prej të gjitha krijesave. Kjo është
arsyeja pse, ata prangosen me “një zingjirë që është shtatëdhjetë
kubit i gjatë”, siç thuhet në ajetin e lartpërmendur. Vargjet tjera po
ashtu japin hollësi për ketë torturë poshtëruese:
Atyre do t’u vihen prangat dhe zingjirët në qafat e tyre e do të
zhyten, në ujin e valë dhe pastaj do të digjen në zjarr. Mandej
atyre u thuhet: “Ku janë ata që i adhuronit. (Sure Gafir: 71-73)
E nëse ti (Muhammed) çuditesh (përse të përgënjeshtrojnë),
është edhe më e çuditshme thënia e tyre: “A do të kemi krijim

140


të ri pasi të jemi bërë dhe?” Këta janë ata që mohuan Allahun
e tyre, ata do të ndëshkohen me pranga në qafë. Pra këta janë
banues të zjarrit ku do të qëndrojnë përgjithmonë. (Sure
Rra’d: 5)
E idhujtarët atë ditë i sheh të lidhur në pranga. Petkat e tyre
janë nga katrani, kurse fytyrat e tyre do t’i mbulojë zjarri.
(dalin para Allahut) Për ta shpërblyer Allahu secilin njeri me
atë që e fitoi. Vërtet, Allahu është llogaritar i shpejtë. (Sure
Ibrahim: 49-51)
Këta janë dy kundërshtarë (grupe kundërshtarësh: besimtarë
dhe jobesimtarë) që janë zënë rreth Allahut të tyre; e atyre që
nuk besuan, u qepën rroba prej zjarri e u hidhet uji i valë mbi
kokat e tyre. Që me atë u shkrihet krejt çka në barqet e tyre e
edhe lëkurat. Për ata janë edhe kamxhikët e hekurt. (Sure
Haxhxh: 19-21)
Shpirti i errët që paraqet poshtërimi bëhet i qartë në fytyrat e
banorëve të xhehenemit. Në dynja gjithashtu, mund ta vëresh
brengën serioze të njerëzve që janë të turpëruar, çnderuar dhe
keqtrajtuar. Poshtërimi në xhehenem do të ndikojë po ashtu në
pamjen e banorëve të xhehenemit siç thuhet në vargun në vazhdim:
Atë ditë sheh fytyra të përulura. (Sure Gashije: 2)
Përveç gjithë këtyre mënyrave të poshtërimit që kemi
përmendur deri tani, duhet ta kemi parasysh se forma tjera të
ndryshme të tij do të praktikohen në xhehenem. Në Kuran, përdoret
termi “poshtërim” dhe jepen disa shembuj për ta sqaruar atë.
Megjithatë, duhet të kujtojmë se ky është një term i gjerë i cili assesi
nuk mund të kufizohet me pak shembuj. Të gjitha ndjenjat, trajtimi
apo ngjarjet që nxisin poshtërimin në shpirtin e njeriut në këtë botë

141


përfshihen në këtë koncept dhe ato janë të gjitha në dispozicion në
xhehenem.

Një pendim i pariparueshëm
Kur të ringjallet, jobesimtari në mënyrë të hidhur kupton veprat
e këqija që ka punuar. Pendimi i shkaktuar nga e keqja e
pariparueshme e tij i sjellë një tronditje serioze. Gjendja e tij e
dëshpëruar keqësohet nga ky pendim i thellë.
Kur jobesimtari ballafaqohet me veprat që ka bërë në këtë botë,
kupton se nuk ka më kurrfarë mundësie të përtërij çfarëdo nderi të
jetës së tij. E prapëseprapë ai kërkon një tjetër mundësi. Në këtë
gjendje shpirtërore, ai dëshiron t’i kthehet jetës së tij të vjetër për të
larë gjynahet e tij. Ndërsa, ai kurrë më nuk dëshiron t’i shoh shokët
dhe më të dashurit e tij me të cilët ai gëzoi jetën në mënyrë të
shkujdesur. Të gjitha miqësitë, të gjitha lidhjet asgjësohen. Mënyrat e
jetës dhe traditat që njerëzit pasuan në jetë, shtëpitë e tyre, veturat,
bashkëshortet, fëmijët, kompanitë, ideologjitë që ata mbrojnë e
humbin vlerën e tyre dhe zhduken. Fare thjeshtë, ato zëvendësohen
me vuajtje. Gjendja shpirtërore e shkaktuar nga llahtari i asaj dite
rrëfehet si vijon:
E sikur t’i shihje ata kur janë ndalur pranë zjarrit e thonë: “Ah
sikur të ktheheshim (në dynja), të mos gënjejmë faktet e
Allahut tonë e të bëhemi nga besimtarët!” Jo, (s’është ashtu)
po atyre u doli në shesh ajo që e mbanin fshehtë më parë,
prandaj edhe sikur të ktheheshin ata do të përsëritnin atë që e
kishin të ndaluar, e s’ka dyshim, ata janë gënjeshtarë. Ata
thanë: “Nuk ka tjetër, vetëm kjo jeta jonë në këtë botë, dhe ne
nuk do të ringjallemi. Dhe, sikur t’i kishte parë ata kur të

142


ndalohen para Allahut të tyre e u thuhet atyre: “A nuk është
kjo (ringjallja) e vërtetë?” Ata thonë: “ Po, për Allahun tonë!”
thotë: “Shijoni pra dënimin për atë që mohonit!” (Sure En’am:
27-30)

Grindja në mes të banorëve të xhehenemit
Pozita shoqërore dhe raportet hierarkike, të cilat u konsideruan
shumë të rëndësishme në këtë botë, e humbin gjithë kuptimin e tyre
në xhehenem. Gjendja në të cilën katandisen si popujt ashtu edhe
udhëheqësit e tyre është e atillë sa ata mallkojnë njëri tjetrin:
Dhe (sikur të shihnin) kur do të largohen ata që u prinin prej
atyre që i ndiqnin (paria largohet prej atyre që u shkuan pas),
e të gjithë e shohin dënimin dhe këputen lidhjet e tyre. E Ata,
të cilët u patën shkuar pas do të thonë: “Ah, sikur të na lejohej
një kthim (në dynja) e të largohemi prej tyre (prijësve) siç u
larguan ata tash prej nesh!” Kështu Allahu do t’ju paraqesë
veprat që janë dëshpërim për ta, e ata nuk kanë të dalë prej
zjarrit. (Sure Bekare: 166-167)
Ditën kur fytyrat e tyre do të përmbysen në zjarr e thonë: “Të
mjerët ne, ta kishim adhuruar Allahun e respektuar të
dërguarin!” Dhe thonë: “Allahu ynë, ne i dëgjuam
udhëheqësit tanë dhe të parët tanë, por ata na shmangën nga
rruga e drejtë”. Allahu ynë, jepu atyre dënim të dyfishtë dhe
mallkoj ata si është më së keqi! (Sure Ahzab: 66-68)
E duke u grindur mes vete në të, ata thonë: “Pasha Allahun,
njëmend ne kemi qenë krejtësisht të humbur, Kur juve (idhuj) ju
kemi barazuar me Allahun e botëve. Neve nuk na humbi kush tjetër
vetëm se kriminelët (prijësit). E tash për ne nuk ka ndonjë ndihmës

143


(ndërmjetësues). Nuk ka as ndonjë mik të sinqertë. E, sikur të mund
të kthehemi (në dynja) edhe njëherë, do të bëheshim besimtarë.”
Në këtë (që u përmend) ka argumente bindëse, po shumica e
tyre nuk besuan. (Sure Shu’ara: 96-103)
Grindja shtohet në mes të banorëve të xhehenemit që
ballafaqohen me vuajtjen e përjetshme. Secili njeri akuzon secilin
njeri tjetër. Shokët e ngushtë e urrejnë njëri tjetrin. Burimi kryesor i
kësaj urrejtjeje është miqësia që ata aq shumë e deshën në këtë botë.
Ata joshën njëri tjetrin për të bërë gjynahe dhe inkurajuan mohimin.
Të gjitha konceptet lidhur me miqësinë janë zhdukur përballë zjarrit
të xhehenemit dhe të gjitha lidhjet e forcuara në këtë jetë u
shkëputën. Në mes të gjithë kësaj tollovie, çdonjëri është vetëm,
duke mallkuar gjithë të tjerët:
(Allahu) Ju thotë: “Hyni në Xhehenem me atë popull që ishte
para jush nga xhinët dhe njerëzit (e që ishin si ju). Sa herë që
një grup hyn në të, e mallkon atë të mëparshmin derisa kur të
arrijnë në të i gjithë, grupi i fundit i tyre thotë për grupin e
parë: “Allahu ynë, këta (paria) na kanë humbur neve (nga
rruga e drejtë), pra shtoju dënimin me zjarr atyre!” (Allahu)
Thotë: “Për secilin (grup) është (dënimi) i shtuar, por ju nuk
po dini. (Sure A’raf: 38)
Ata që nuk besuan thonë: “O Allahu ynë, na i trego ata të dy
nga xhinët dhe njerëzit, të cilët na bënë të jemi të humbur, e t’i
shkelim me këmbët tona dhe le të jenë prej më të poshtërve!”
(Sure Fussilet: 29)
Dhe (përkujto) kur duke qenë në zjarr, ata grinden në mes
vete, e të dobëtit u thonë atyre të mëdhenjve: “Ne kemi qenë
ithtarë tuaj (në dynja), a mund të na largoni ndonjë pjesë të

144


dënimit me zjarr?” Ata që kishin qenë pari thonë: “Ne të
gjithë jemi në të!“ Allahu ka vendosur në mënyrë të prerë në
mes njerëzve”. (Sure Gafir: 47-48)
Ky është një grumbull që bashkohet me ju (u thonë engjëjt
parisë): “Mos paçin komoditet as mirëseardhje (thonë paria)!”
Ata janë që do të digjen në zjarr. Ata (të shtypurit) thonë: “Jo,
juve mos u qoftë as mirëseardhja, as komoditeti; ju jeni që na
e përgatitët këtë!” Sa vendqëndrim i keq është! O Allahu ynë,
ata thonë: “Atij që na e bëri këtë, shtoja dyfish dënimin në
zjarr!” Dhe thonë: “Ç’është që nuk po i shohim disa burra që
ne i konsideronim prej të këqijve. E që i kemi pas marrë ata
në tallje, a mos na u ka larguar shikimi prej tyre?” Kjo
armiqësi në mes banuesve të zjarrit është e vërtetë. (Sure Sad:
59-64)

Lutjet e dëshpërimit dhe mungesës së shpresës
Banorët e xhehenemit janë në një gjendje të pashpresë. Tortura
të cilës i nënshtrohen është jashtëzakonisht e egër dhe e pafund. E
vetmja shpresë e tyre është të qajnë dhe të përgjërohen për shpëtim.
Ata i shohin banorët e xhenetit dhe i lusin për ujë dhe ushqim. Ata
përpiqen të pendohen dhe kërkojnë falje prej Allahut. Mirëpo, të
gjitha veprimet e tyre janë të kota. Ata u përgjërohen rojeve të
xhehenemit. Ata madje kërkojnë që ata të veprojnë si ndërmjetës
midis tyre dhe Allahut dhe kërkojnë mëshirë. Dhimbja është aq e
padurueshme sa që ata kërkojnë të jenë të shpëtuar prej saj qoftë
edhe vetëm për një ditë të vetme:
Dhe ata, që janë në zjarr, rojës së Xhehenemit i thonë: “Luteni
Allahun tuaj të na e lehtësoj dënimin, bile një ditë!” Ata u

145


thonë: “A nuk u patën arritur juve të dërguar tuaj me
argumente të qarta? Ata përgjigjen: “Po (na kanë ardhur)!” E
pra, (u thotë roja) lutuni ju vetë, po lutja e jobesimtarëve është
asgjë!” (Sure Gafir: 49-50)
Jobesimtarët vazhdojnë të kërkojnë falje, por ata refuzohen
rreptësishtë:
Ata thonë: “O Allahu ynë, ne na patën mundur të këqijat (u
dhamë pas epsheve të dynjasë) dhe si të tillë ishim popull i
humbur! Allahu ynë, na nxjerr prej tij, e nëse gabojmë
përsëri, atëherë vërtet, jemi mizor!” Ai thotë: “Heshtni aty e
mos më folni!” Pse një grup prej robërve të Mi thanë: “O
Allahu ynë, ne besuam, prandaj na falë dhe na mëshiro, se Ti
je më i miri i mëshiruesve!” E ju i patët tallur ata, sa që ajo
tallje bëri që të harronin përkujtimin ndaj Meje, madje edhe
qeshnit me ta. E Unë sot i shpërbleva ata për atë që ishin të
durueshëm atë janë fitimtarët. (Sure Mu’minun: 106-111)
Ky është në të vërtetë fjalimi i fundit i Allahut për banorët e
xhehenemit. Fjalët e tij “Qëndroni këtu të turpëruar dhe mos Mu
lutni!” janë përfundimtare. Që nga ai moment, Allahu kurrë nuk i
përfill më banorët e xhehenemit. Njeriu as që do të dëshironte të
mendoj për këtë gjendje.
Përderisa gjynahqarët digjen në xhehenem, ata që arrijnë
“lumturinë dhe shpëtimin” mbesin në xhenet duke iu gëzuar dobisë
së mirësive të pafund. Vuajtja e banorëve të xhehenemit bëhet më e
fuqishme kur e vërejnë jetën e besimtarëve në xhenet. Me të vërtetë,
ndërsa i nënshtrohen mundimit të padurueshëm, ata mund të
“shohin” mirësitë e mrekullueshme të xhenetit.
Besimtarët, të cilët jobesimtarët i përqeshën në këtë botë, tani

146


kalojnë një jetë të plotë dhe të lumtur, duke jetuar në vende
përrallore, shtëpi madhështore me femra të bukura dhe duke shijuar
ushqimin dhe pijet. Pamja e besimtarëve në një gjendje të qetësisë
dhe begatisë keqëson edhe më tej keqëson poshtërimin e qenies në
xhehenem. Këto skena shkaktojnë dhimbje më të madhe dhe vuajtje
pikëllimit të tyre.
Pendimi bëhet gjithnjë e më i thellë. Mosrespektimi i urdhrave
të Allahut në këtë botë i bën ata të ndiejnë brejtje të thellë të
ndërgjegjes. Ata u drejtohen besimtarëve në xhenet dhe përpiqen të
flasin me ta. Ata u përgjërohen për ndihmë dhe keqardhje ata.
Megjithatë, këto janë përpjekje të kota. Banorët e xhenetit i shohin ata
gjithashtu. Biseda në mes të banorëve të xhehenemit dhe të xhenetit
është si vijon:
Që janë në Xhenete e i bëjnë pyetje njëri-tjetrit, Përkitazi me
kriminelët (e u thonë): “Çka u solli juve në Sekar?” Ata thonë:
“Nuk kemi qenë prej atyre që faleshin (që bënin namaz); Nuk
kemi qenë që ushqenim të varfrit; Dhe kemi qenë që
përziheshim me të tjerët në punë të kota. Dhe kemi qenë që
nuk e besonim ditën e gjykimit. Derisa na erdhi e vërteta
(vdekja)!” E tanimë, atyre nuk u bën dobi ndërmjetësimi i
ndërmjetësuesve. (Sure Mudeththir: 40-48)
Ndërkaq, besimtarët dhe hipokritët do të diskutojnë njëri me
tjetrin. Hipokritët janë njerëzit që qëndruan me besimtarët për një
kohë të caktuar. Përkundër faktit se nuk kanë besim në zemrat e tyre,
dhe kryekëput për përfitim personal, ata i kanë zbatuar obligimet e
tyre fetare sikur të ishin besimtarë. Kështu, ata kanë fituar emrin e
“hipokritit”. Në zjarrin e xhehenemit, ata u përgjërohen besimtarëve
t’u ndihmojnë. Dialogu në mes këtyre dy grupeve në Kuran
transmetohet si vijon:

147


Ditën kur hipokritët dhe hipokritet atyre që besuan u thonë:
“Na pritni (ose na shikoni) të ndriçohemi prej dritës suaj!” U
thuhet: “Kthehuni prapa jush (në dynja) e kërkoni ndonjë
dritë!” Atëherë vihet ndërmjet tyre njëfarë muri që ka një
derë, e brendia e tij është mëshirë (Xheneti), e ana e jashtme e
tij është dënimi (zjarri). (Hipokritët e mbetur në errësirë) I
thërrasin ata (besimtarët): “A nuk kemi qenë edhe ne së
bashku me ju!? (Besimtarët përgjigjen): “Po, por ju e
shkatërruat veten (me hipokrizi), ju prisnit kob të zi për
besimtarët, ju dyshonit në çështjet e fesë dhe ju mashtruan
shpresat e kota deri kur ju erdhi caktimi i Allahut (vdekja)
dhe ashtu, përkitazi me Allahun, mashtruesi ju mashtroi. E
sot, prej jush nuk pranohet ndonjë kompensim e as prej atyre
që nuk besuan, vendi juaj është zjarri, ai është ndihma juaj: sa
përfundim i keq është ai”. (Sure Hadid: 13-15)

Një vuajtje e përjetshme pa asnjë shpëtim
Përveç të gjitha karakteristikave të xhehenemit që i kemi
përmendur deri tani, ekziston një aspekt tjetër i tij i cili i shton fuqinë
vuajtjes së përjetuar: ai është i përjetshëm. Në këtë botë, fakti se
madje edhe dhimbja më e thekshme zvogëlohet me kohë e
ngushëllon njeriun. Fundi i çdo dhimbje është lumturi dhe madje
pritja e kësaj lumturie jap shpresë.
Mirëpo, nuk ekziston një shpresë e tillë në xhehenem dhe kjo
është ajo që tronditë banorët e xhehenemit më së shumti. Kur ata të
hidhen në zjarr, të pranguar, të djegur, të fshikulluar dhe të ngujuar
në vende të ngushta, me duart e tyre të lidhura për qafë, ata e dinë se
kjo do të zgjatë përjetësisht. Përpjekjet e tyre për të ikur s’mund të

148


kenë sukses kurrë. Kjo tregon se vuajtja e tyre do të zgjatë
përgjithmonë. Ankthi që ndiejnë ata shpjegohet si vijon:
Sa herë që përpiqen të dalin prej tij nga vuajtjet e
padurueshme, kthehen me dhunë në të përsëri (u thuhet):
“Vuani dënimin me djegie!” (Sure Haxhxh: 22)
Xhehenemi është një vend tërësisht i izoluar. Jobesimtarët hyjnë
në të dhe kurrë më nuk dalin. Nuk ka rrugëdalje prej xhehenemit.
Ndjenja e izolimit rrethon jobesimtarët. Ata janë të rrethuar me mure
dhe dyer të mbyllura. Kjo ndjenjë e hidhur e mbylljes përshkruhet në
Kuran si vijon:
Ndërsa ata që nuk i besuan argumentet Tona, ata janë të së
majtës. Kundër tyre është zjarri i mbyllur. (Sure Beled: 19-20)

E ti thuaj: “E vërteta është nga Allahu juaj, e kush të dojë, le të
besojë, e kush të dojë, le të mohojë. Ne kemi përgatitur për
jobesimtarët zjarr që muret e tij (të flakës) i rrethojnë ata, e
nëse kërkojnë shpëtim, ndihmohen me një ujë si katran që
përzhit fytyrat. E shëmtuar është ajo pije, e vend i keq është
ai”. (Sure Kehf: 29)

Të tillët (që ndjekin djallin) kanë vendin në Xhehenem dhe
prej tij nuk kanë të ikur (shpëtim). (Sure Nisa’: 121)
Kur jobesimtarët shohin zjarrin, ata bëhen plotësisht të
vetëdijshëm se ku e kanë vendin. Ata e kuptojnë me të vërtetë se nuk
ka asnjë mundësi çfarëdo qoftë ajo të shpëtojnë nga zjarri. Në këtë
fazë, koncepti i kohës humb kuptimin dhe fillon një vuajtje e
përjetshme. Natyra e pareshtur e dhimbjes është ana më e keqe e saj.
Madje edhe nëse kalojnë një qind vjet, një mijë vjet apo me miliona
vite, njeriu kurrë nuk i afrohet fundit. Miliona vite nuk janë asgjë
krahasuar me përjetësinë. Jobesimtari që banon në xhehenem pret

149


një fund, e megjithatë, pa dobi. Kjo është arsyeja pse theksohet
natyra e përjetshme e xhehenemit:
Hipokritëve dhe hipokriteve dhe jobesimtarëve Allahu u ka
përcaktuar zjarrin e xhehenemit, ku do të jenë përgjithmonë,
ai mjafton për ta, dhe ata i ka mallkuar Allahu. Ata kanë
dënim të pandërprerë. (Sure Teube: 68)
Sikur të kishin qenë ata Allaha, ata nuk do të hynin në të, po
që të gjithë do të jenë aty përgjithmonë. (Sure Enbija: 99)
Po për ata që nuk besuan është zjarri i Xhehenemit. Ata as
nuk gjykohen që të vdesin (të rehatohen) e as nuk u
lehtësohet ndëshkimi. Kështu e ndëshkojmë secilin që është
shumë i pabesim. (Sure Fatir: 36)
Gjithë dhimbjes në këtë botë i vjen fundi. Gjithmonë ekziston
shpëtimi. Njeriu i cili ndien dhimbje ose vdes ose dhimbja e tij
lehtësohet. Mirëpo, në xhehenem, dhimbja është e vazhdueshme
dhe e pareshtur, duke mos ofruar kurrfarë lehtësimi madje as edhe
për një moment të vetëm.

Një vërejtje e rëndësishme për t’iu shmangur
vuajtjes
Gjatë gjithë këtij libri, është vënë në pah se ata të cilët nuk i
refuzojnë urdhrat e Allahut në këtë dynja dhe e mohojnë ekzistencën
e Krijuesit të tyre nuk do të kenë shpëtim në ahiret dhe do të
përballen me një vuajtje të llahtarshme në xhehenem.
Prandaj, pa humbur kohë, secili duhet të kuptoj gjendjen e tij në
praninë e Allahut dhe t’i nënshtrohet Atij. Përndryshe, ai do të
pendohet dhe do të përballet me një fund të frikshëm:

150


Ata që nuk besuan shpeshherë do të kishin dëshiruar të
kishin qenë myslimanë. Lëri (Muhammed) ata, të hanë, të
dëfrehen dhe t’i preokupojë shpresa (se do të jetojnë shumë),
e më vonë do të kuptojnë. (Sure Hixhr: 2-3)
Rruga për t’iu shmangur ndëshkimit të përjetshëm, për të fituar
lumturinë e përjetshme dhe kënaqësinë e Allahut është e qartë.
Para se të jetë tepër vonë, keni besim të sinqertë në Allahun.
Kaloni jetën tuaj duke bërë vepra të mira për ta fituar kënaqësinë e
Tij…

151

MASHTRIMI I EVOLUCIONIT

Darvinizmi, me fjalë të tjera teoria e evolucionit, u prezentua
me qëllim të mohimit të faktit të krijimit, por që në të vërtetë nuk
është asgjë përveç një marrëzi e dështuar joshkencore. Kjo teori, e
cila pretendon se jeta lindi rastësisht nga materia e pajetë, u
zhvlerësua nga faktet shkencore të “projektimit” të qartë në gjithësi
dhe në gjërat e gjalla. Në këtë mënyrë, shkenca vërtetoi se Allahu
krijoi gjithësinë dhe gjallesat në të. Propaganda e zhvilluar sot për të
mbajtur në jetë teorinë e evolucionit mbështetet kryekëput në
shtrembërimin e fakteve shkencore, interpretimin e paragjykuar dhe
gënjeshtrat dhe pavërtetësitë e maskuara si shkencë.
Mirëpo kjo propagandë nuk mund ta fsheh të vërtetën. Fakti se
teoria e evolucionit është mashtrimi më i madh në historinë e
shkencës ka ardhur në shprehje shumë e më shumë në botën
shkencore gjatë 20-30 viteve të fundit. Hulumtimet e bëra pas viteve
të 80-ta në veçanti kanë zbuluar se pohimet e Darvinizmit janë
krejtësisht të pabaza, gjë që është thënë nga një numër i madh i
shkencëtarëve. Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës në veçanti,
shumë shkencëtarë prej fushave të ndryshme biologjia, biokimia dhe
paleontologjia pranojnë gjymtinë e Darvinizmit dhe e përdorin
konceptin e projektimit inteligjent për të shpjeguar zanafillën e jetës.
Ky “projektim inteligjent” është një shprehje shkencore e faktit se
Allahu i krijoi të gjitha gjallesat.

152


Ne kemi ekzaminuar rënien e teorisë së evolucionit dhe provat e
krijimit në mënyrë shumë të hollësishme shkencore në shumë prej
punimeve tona dhe vazhdojmë ta bëjmë këtë. Duke pasur parasysh
rëndësinë e madhe të kësaj çështjeje, do të jetë shumë e dobishme që
ta bëjmë një përmbledhje të saj këtu.

DËSHTIMI SHKENCOR I DARVINIZMIT
Teoria e evolucionit, edhe pse është një doktrinë që i ka fillimet
në Greqinë e lashtë, u përqafua gjerësisht në shekullin e
nëntëmbëdhjetë. Zhvillimi më i rëndësishëm që e bëri teorinë temën
kryesore të botës së shkencës ishte botimi në vitin 1859 i librit
Origjina e Llojeve të Çarlls Darvinit. Në këtë libër, ai doli me
pretendimin se llojet e ndryshme në tokë nuk janë krijuar veç e veç,
por rrjedhin nga një stërgjysh i përbashkët dhe kanë ndryshuar nga
njëra-tjetra nëpërmjet ndryshimeve të vogla me kalimin e kohës.
Teoria e Darvinit nuk mbështetet në asnjë zbulim shkencor konkret,
siç e pranoi edhe ai vet, ajo ishte vetëm një “supozim”. Veç kësaj,
ashtu siç e pranoi Darvini në kapitullin e gjatë të librit të tij të
titulluar “Vështirësitë e Teorisë”, teoria dështoi përballë një sërë
çështjesh vendimtare.
Darvini mbështeti të gjitha shpresat e tij në zbulimet e reja
shkencore, të cilat shpresonte që do të zgjidhnin këto vështirësi.
Mirëpo, në kundërshtim me atë që ai shpresonte, zbulimet
shkencore zgjeruan përmasat e këtyre vështirësive. Disfata e
darvinizmit përballë shkencës mund të përmblidhet në tre tituj
kryesorë:
1) Teoria nuk arrin të shpjegoj se si ka zënë fill jeta në tokë.
2) Nuk gjendet asnjë zbulim shkencor që tregon se

153


“mekanizmat e evolucionit” të propozuara nga kjo teori, posedojnë
asnjë force evoluese.
3) Të dhënat fosile provojnë pikërisht të kundërtën e ideve të
parashtruara nga kjo teori.
Në këtë pjesë, do të shtjellojmë në vija të përgjithshme këto tri
çështje themelore:

PENGESA E PARË E PAKAPËRCYESHME:
ZANAFILLA E JETËS
Teoria e evolucionit pretendon se të gjitha speciet rrjedhin nga
një qelizë e vetme e shfaqur në Tokën primitive 3.8 miliardë vjet më
parë. Si është e mundur që një qelizë e vetme të ndërtojë miliona
specie të gjalla e të komplikuara dhe, nëse me të vërtetë ka ndodhur
diçka e tillë, përse nuk gjendet asnjë gjurmë në të dhënat fosile janë
disa nga pyetjet në të cilat teoria nuk është në gjendje të jap përgjigje.
Por në fillim, duhet të pyetemi: Si u krijua kjo “qelizë e parë”?
Meqë teoria e evolucionit e mohon krijimin dhe çfarëdo
ndërhyrje të mbinatyrshme, ajo supozon se “qeliza e parë” është
shfaqur rastësisht pa asnjë projektim, planifikim apo rregullim,
përbrenda ligjeve të natyrës. Sipas kësaj teorie, materia e pajetë
duhet të ketë krijuar rastësisht qelizën e gjallë. Por kjo hipotezë bie
ndesh me ligjet më të pakundërshtueshme të biologjisë.

“JETA RRJEDH NGA JETA”
Darvini, në librin e tij, nuk ka folur kurrë mbi zanafillën e jetës.
Koncepti primitiv shkencor në periudhën kur jetoi ai supozonte se
gjallesat zotërojnë një konstrukt shumë të thjeshtë. Sipas teorisë së

154


krijimit të rastësishme që besohej në mesjetë, lëndët e
pajetë/inorganike, duke u bashkuar, mund të formojnë një qenie të
gjallë. Në atë periudhë ishte shumë i përhapur mendimi se insektet
formoheshin nga tepricat e ushqimeve, ndërsa minjtë nga gruri. Për
të provuar diçka të tillë janë bërë eksperimente nga më të
çuditshmet: Një leckë e ndotur me pak grurë mbi të, në një anë,
ndërsa në anën tjetër një shkencëtar, duke pritur që pas një kohe të
formoheshin minj.
Gjithashtu mendohej se shfaqja e krimbave në një copë mishi
ishte dëshmi e krijimit të vetvetishëm/spontan. Por më vonë do të
kuptohej se ata krimba nuk formoheshin vetvetiu në mish, por nga
larvat e padukshme për syrin që silleshin nga mizat.
Madje edhe kur Darvini shkroi librin Origjina e Llojeve, besimi se
bakteriet formoheshin nga materia e pajetë ishte një gjë e pranuar
gjerësisht në botën e shkencës.
Por vetëm 5 vite pas botimit të librit të Darvinit, Lui Paster
shpalli përfundimet e arritura pas shumë studimeve dhe
eksperimenteve të gjata që rrëzuan plotësisht krijimin spontan, i cili
përbënte gurthemelin e teorisë së Darvinit. Në ligjëratën e tij
triumfale në Sorbonë në vitin 1864, Pasteri tha: “Kurrë më nuk do të
rimarr veten krijimi spontan prej grushtit vdekjeprurës të dhënë nga ky
eksperiment i thjeshtë.” 1
Mbrojtësit e teorisë së evolucionit i kundërshtuan për një kohë
të gjatë zbulimet e Pasterit. Mirëpo shkenca, e cila po përparonte
duke nxjerrë në dritë ndërtimin kompleks të qelizës së organizmit të
gjallë, e përforcoi edhe më tepër pavlefshmërinë e pretendimeve mbi
krijimin e rastësishëm të jetës.

155


PËRPJEKJET E PAFRYTSHME TË SHEKULLIT
NJËZET
Evolucionisti i parë, i cili u muar me çështjen e zanafillës së jetës
në shekullin e njëzet ishte biologu i njohur rus Aleksandër Oparin, i
cili u mundua të provonte, me anë të një sërë tezash të hedhura nga
vetë ai në vitet 1930, se qeliza e gjallë mund të krijohej rastësisht. Por
këto punime do të dilnin të pasuksesshme dhe Oparin do të detyrohej
ta bënte këtë rrëfim:
Mirëpo, fatkeqësisht, çështja e zanafillës së qelizës përbën ndoshta pikën më
të errët të gjithë studimit të evolucionit të organizmave. 2
Pasuesit evolucionist të Oparinit u munduan të bënin
eksperimente për të gjetur një zgjidhje për këtë çështje. Më i njohuri
nga këto eksperimente ishte ai që u ndërmor në vitin 1953 nga kimisti
amerikan Stenli Miler, i cili, duke bashkuar gazërat, që ai pretendonte
se kishin ekzistuar në atmosferën primitive në një ambient
eksperimental dhe duke i ekspozuar ato ndaj një burimi të jashtëm
energjie, Milleri formoi disa molekula organike (aminoacide) të
pranishme në strukturën e proteinave.
Mezi kishin kaluar disa vite para se të zbulohej se ky
eksperiment, i cili atëherë u paraqit si një hap i rëndësishëm në emër
të evolucionit, ishte i pavlefshëm, sepse atmosfera e përdorur në këtë
eksperiment ishte shumë më e ndryshme nga kushtet reale të Tokës. 3
Pas një periudhe të gjatë heshtjeje, Milleri pranoi se atmosfera e
përdorur nga ai nuk ishte reale. 4
Të gjitha përpjekjet evolucioniste që u ndërmorën gjatë shekullit
të njëzet për të shpjeguar zanafillën e jetës përfunduan pa sukses.
Xhefri Bada, gjeokimisti i njohur nga Instituti Skrips i San Diegos, në
një artikull të botuar në vitin 1998 në revistën “Earth (Toka)”, pranon
këtë fakt:

156


Sot, duke e lënë pas shekullin e njëzet, akoma përballemi me problemin më
të madh të pazgjidhur që kishim kur hymë në shekullin e njëzet: Si zuri fill
jeta në tokë? 5

NDËRTIMI I NDËRLIKUAR I JETËS
Shkaku kryesor që çështja mbi zanafillën e jetës ka hyrë në një
dilemë të tillë është se madje ata organizma të gjallë që mendohej të
jenë më të thjeshtat kanë ndërtim jashtëzakonisht të ndërlikuar.
Qeliza e një gjallese është shumë më e ndërlikuar se të gjitha
produktet teknologjike që ka arritur të prodhojë njeriu. Sot, madje
edhe në laboratoret më të përparuara të botës, duke bashkuar
materie kimike organike, nuk do të mund të arrijmë kurrë të
përfitojmë një qelizë të vetme.
Kushtet që nevojiten për formimin e një qelize janë aq të shumta
sa kurrë nuk mund të shpjegohen me rastësi. Probabiliteti që
proteinat, njësia bazë e qelizës, të sintetizohen rastësisht është 1 në
10950 (për një proteinë mesatare me 500 aminoacide). Në matematikë
probabilitetet më të vogla se 1050 konsiderohen të pamundura.
Molekula e ADN-së përmban informacionet gjenetike si një
bankë informacionesh me kapacitet të pabesueshëm. Nëse do ta
hidhnim në letër informacionin që përfshin ADN-ja e njeriut, do të
krijohej një bibliotekë me 900 volume enciklopedike me nga 500 faqe
secili.
Në këtë pikë shfaqet një dilemë shumë interesante: ADN-ja
mund ta kopjoj/përsëris vetveten vetëm me ndihmën e disa
proteinave të specializuara (enzimeve). Mirëpo, sinteza e këtyre
enzimeve mund të realizohet vetëm me anë të informacionit të
koduar në ADN. Pasiqë ato të dyja janë të varura nga njëra tjetra, ato

157


duhet të ekzistojnë në të njëjtën kohë për kopjim/përsëritje. Kjo e
sjellë skenarin se jeta ka zënë fill vetvetiu në një rrugë pa krye. Prof.
Lesli Orgel, një evolucionist me reputacion nga Universiteti i San
Diegos në Kaliforni, e pranon këtë fakt në botimin e revistës Scientific
American të Shtatorit të vitit 1994:
Është krejtësisht e pamundshme që proteinat dhe acidet nukleike, duke
qenë të dyja komplekse për nga ndërtimi, të jenë krijuar vetvetiu në të
njëjtin vend dhe në të njëjtën kohë. Poashtu duket e pamundshme ta kemi
njërën pa tjetrën. Dhe kështu, në shikim të parë, njeriut do t’i duhej të
vjen në përfundimin se, në të vërtetë, jeta kurrë nuk ka mundur të zë fill
me anë të mjeteve kimike. 6
Padyshim, nëse është e pamundur që jeta të ketë zënë fill nga
shkaqet natyrore, atëherë duhet të pranohet se jeta u “krijua” në
mënyrë të mbinatyrshme. Ky fakt zhvlerëson në mënyrë të qartë
teorinë e evolucionit, qëllimi kryesor i së cilës është të mohoj
krijimin.

MEKANIZMAT IMAGJINARË TË
EVOLUCIONIT
Çështja e dytë e rëndësishme që e bën teorinë e Darvinit të
pavlefshme është se të dy konceptet e paraqitura nga kjo teori si
“mekanizma të evolucionit”, u kuptua se në të vërtetë nuk zotërojnë
asnjë forcë evoluese.
Darvini e mbështeti hipotezën e tij në tërësi në mekanizmin e
“seleksionimit natyror.” Rëndësia që i japte këtij mekanizmi mund të
kuptohet fare lehtë edhe nga titulli i librit të tij: Origjina e Llojeve
nëpërmjet seleksionimit natyror”…
Seleksionimi natyror pohon se ato gjallesa që janë më të

158


fuqishme dhe që i përshtaten më mirë kushteve natyrore të
vendbanimeve të tyre do të mbijetojnë në luftën për jetë. P.sh., në një
kope sorkadhesh që kërcënohet prej kafshëve të ndryshme
grabitqare, do të mbijetojnë vetëm ato sorkadhe që vrapojnë më
shpejt. Kështu që kopeja e sorkadheve do të përbëhet nga individët
më të fortë dhe më të shpejtë. Mirëpo, sigurisht që ky mekanizëm
nuk mund të shkaktojë evoluimin e sorkadheve e t’i kthejë në një lloj
tjetër gjallese, për shembull, në kuaj.
Për këtë arsye, mekanizmi i seleksionimit natyror nuk zotëron
asnjë forcë evoluese. Edhe Darvini ishte i ndërgjegjshëm për këtë
realitet, ndaj në librin e tij Origjina e Llojeve u detyrua të pohonte:
Seleksionimi natyror s’mund të bëjë asgjë përderisa nuk shfaqen dallime
dhe ndryshime të dobishme individuale. 7

NDIKIMI I LAMARKUT
Si mund të formoheshin këto ndryshime të dobishme? Darvini,
kësaj pyetjeje u mundua t’i përgjigjej nga këndvështrimi i të
kuptuarit primitiv të shkencës së asaj kohe. Sipas biologut francez
Shevalie Lamark (1774-1829), i cili ka jetuar para Darvinit, gjallesat ia
përcollën brezit pasardhës të gjitha ndryshimet fizike, të cilat kishin
fituar gjatë jetës së tyre. Ai pohonte se këto cilësi, të cilat u
akumuluan nga një brez në tjetrin, bënë që të formohen specie të reja.
Për shembull, ai pohonte se gjirafat evoluan nga antilopat gjatë
përpjekjeve të tyre për të arritur gjethet e pemëve të larta, qafat e tyre
u zgjatën nga njëri brez në tjetrin
Edhe Darvini ka dhënë shembuj të ngjashëm. Në librin e tij
Origjina e Llojeve, për shembull, ai thot se disa arinj për të gjetur
ushqim në thellësi të detit me kohë u shëndrruan në balena. 8

159


Por zbulimet e Gregor Mendelit (1822-1884) të ligjeve të
trashëgimisë, të cilat u saktësuan nga shkenca e gjenetikës, e cila
lulëzoi në shekullin e njëzet, hedhën poshtë plotësisht legjendën e
përcjelljes së karakteristikave të fituara në brezat pasardhës. Kështu,
u vërtetua përfundimisht se seleksionimi natyror ishte një
mekanizëm joefektiv.

NEO-DARVINIZMI DHE MUTACIONET
Për të gjetur një zgjidhje, darvinistët nxorën në dritë “Teorinë
Sintetike Moderne”, apo siç njihet ndryshe Neo-Darvinizmin, në
fund të viteve 1930. Neo-Darvinizmi shtoi mutacionet, të cilat janë
shtrembërime të formuara në gjenet e gjallesave për shkak të
faktorëve të tillë të jashtëm si rrezatimi apo gabimet në përsëritje, si
“shkaqe të ndryshimeve të dobishme” përveç mutacionit natyror.
Modeli, i cili edhe sot e ruan vlerën në emër të evolucionit, është
Neo-Darvinizmi. Sipas kësaj teorie miliona gjallesa në botë u
formuan si rezultat i një procesi me anën e të cilit organe të shumta
komplekse të këtyre organizmave (p.sh., veshët, mushkëritë dhe
krahët) iu nënshtruan “mutacioneve,” domethënë çrregullimeve
gjenetike. Por ekziston një fakt i prerë shkencor që plotësisht e hedh
poshtë këtë teori: Mutacionet nuk i zhvillojnë gjallesat,
përkundrazi, ato janë gjithmonë të dëmshme.
Arsyeja për këtë është shumë e thjeshtë: ADN-ja zotëron një
ndërtim shumë të ndërlikuar dhe çdo ndikim spontan mbi këtë
molekulë, mund vetëm t’i shkaktojë dëm asaj. Gjenetisti amerikan B.
G. Ranganathan e shpjegon këtë fakt si në vazhdim:
Së pari, mutacionet e vërteta janë shumë të rralla në natyrë. Së dyti, shu-

160


mica e mutacioneve janë të dëmshme pasiqë janë të rastësishme, më parë
se ndryshime të rregullta në strukturën e gjeneve; çfarëdo ndryshimi i
rastësishëm në një sistem tejet të rregullt do të ndikojë për të keq, jo për të
mirë. Për shembull, nëse një tërmet do të dridhte një ndërtim tejet të rreg-
ullt siç është një ndërtesë, do të ndodhte një ndryshim i rastësishëm në ko-
rnizën e ndërtesës, i cili sipas të gjitha gjasave, nuk do të ishte një
përmirësim. 9
Nuk çudit fakti se deri më sot nuk është vëzhguar asnjë rast i
ndonjë mutacioni të dobishëm, domethënë, i cili është parë të
zhvilloj kodin gjenetik. Është vërtetuar se të gjitha mutacionet janë të
dëmshme. Është kuptuar se mutacioni, i cili është paraqitur si një
“mekanizëm i evolucionit,” është në të vërtetë një dukuri gjenetike
që dëmton gjallesat dhe i lë të gjymtuara. (Efekti më i zakonshëm i
mutacionit në qeniet njerëzore është kanceri.) Natyrisht, një
mekanizëm shkatërrues nuk mund të jetë “mekanizëm evolutiv.”
Seleksionimi natyror, në anën tjetër, “s’mund të bëj asgjë i vetëm,”
siç e pranoi edhe Darvini. Ky fakt na tregon se nuk ekziston ndonjë
“mekanizëm evolutiv” në natyrë. Pasiqë nuk ekziston asnjë
mekanizëm evolutiv, asnjë proces i tillë i imagjinuar i quajtur
“evolucion” nuk ka mundur të ndodhë.

TË DHËNAT FOSILE: ASNJË GJURMË E
FORMAVE KALIMTARE
Të dhënat fosile janë treguesi më i qartë se skenari që sugjerohet
nga teoria evolucionit nuk ka ndodhur kurrë.
Sipas kësaj teorie, të gjitha gjallesat kanë evoluar nga një
paraardhës. Një specie, e cila ekzistonte më parë, me kalimin e

161


kohës, u shëndrrua në diçka tjetër dhe të gjitha speciet u krijuan në
këtë mënyrë. Me fjalë të tjera, ky transformim u zhvillua gradualisht
gjatë një periudhe të gjatë prej qindra miliona vjetësh.
Po të kishte qenë kështu, lloje të shumta kalimtare duhej të kishin
ekzistuar dhe jetuar brenda kësaj periudhe të gjatë transformimi.
Për shembull, disa krijesa gjysmë peshk–gjysmë zvarranik
duhej të kishin jetuar në të kaluarën të cilat kishin fituar disa tipare
zvarranikësh, përveç tipareve të peshkut të cilat ato tashmë i kishin.
Apo duhej të kishin ekzistuar disa zvarranik-zogj, të cilët fituan disa
tipare të zogjëve përveç tipareve të zvarranikëve që ato tashmë i
kishin. Meqë këto gjallesa do të duhej të kishin ekzistuar në një
periudhë kalimtare, gjallesat duhet të kenë qenë të gjymtuara dhe
me një sërë të metash. Evolucionistët, këto qenie imagjinare që
besojnë të kenë jetuar në të kaluarën, i quajnë “forma kalimtare”.
Nëse me të vërtetë do të kishin ekzistuar gjallesa të tilla në të
kaluarën, atëherë do të duhej të kishte me miliona dhe madje
miliarda sosh për nga numri dhe llojllojshmëria. Ajo që është më me
rëndësi, mbetjet e këtyre qenieve të çuditshme do të duhej të
haseshin në të dhënat fosile. Darvini, në librin Origjina e Llojeve, këtë
fakt e shpjegon kështu:
Nëse teoria ime është e vërtetë, atëherë forma kalimtare të panumërta që
lidhin speciet e të njëjtit grup, duhet të kenë ekzistuar sigurisht... Si rrjed-
him, provat për ekzistencën e tyre të mëparshme do të mund të gjendeshin
vetëm në mbetjet fosile.” 10

SHPRESAT E VENITURA TË DARVINIT
Mirëpo, edhe pse janë bërë shumë kërkime intensive për të
gjetur fosilet që nga mesi i shekullit të nëntëmbëdhjetë në mbarë

162


botën, ende nuk është gjetur asnjë formë kalimtare. Të gjitha fosilet,
në kundërshtim me atë që shpresonin evolucionistët, tregojnë se jeta
në Tokë u shfaq rastësisht, krejt papritur dhe plotësisht e formuar.
Një paleontolog i njohur britanik, Derek V. Ager, edhe pse një
evolucionist, e pranon këtë realitet:
Problemi ynë është ky: Tek analizojmë me hollësi të dhënat fosile në
nivelin e klasave apo llojeve, hasim gjithmonë e më tepër jo evolucion
gradual, por shpërthim të papritur të një lloji në llogari të një tjetri. 11
Me fjalë të tjera, te fosilet e gjetura, të gjitha llojet e gjallesave
shfaqen papritmas dhe në formën e tyre të përfunduar, pa asnjë
formë të ndërmjetme në mes. Kjo është pikërisht e kundërta e
supozimeve të Darvinit. Për më tepër, kjo është një provë shumë e
fortë që gjallesat janë krijuar. I vetmi shpjegim që një specie e gjallë të
shfaqet papritmas e plotë dhe pa paraardhës nga i cili të ketë evoluar
është se ajo u krijua. Kjo e vërtetë është pranuar poashtu nga biologu
i mirënjohur evolucionist Douglas Futuyuma:
Krijimi dhe evolucioni janë dy shpjegimet e vetme që mund të
bëhen rreth origjinës së qenieve të gjalla. Krijimi dhe evolucioni, në mes
tyre, shter shpjegimet e mundshme për zanafillën e gjallesave. Organizmat
ose janë shfaqur në tokë të zhvilluara plotësisht, ose jo. Në rast se nuk janë
zhvilluar gradualisht, ato duhet të jenë zhvilluar nga specie që kanë
ekzistuar më parë me anë të ndonjë procesi modifikimi. Në rast se janë
shfaqur plotësisht të zhvilluara, ato me të vërtetë duhet të jenë krijuar nga
ndonjë intelekt i plotfuqishëm. 12
Fosilet tregojnë se qeniet e gjalla u shfaqën në Tokë të formuara
plotësisht dhe në gjendje të përkryer. Me fjalë të tjera “origjina e
llojeve,” në kundërshtim me supozimin e Darvinit, nuk është
evolucioni, por krijimi.

163


PËRRALLA E EVOLUCIONIT TË NJERIUT
Çështja që trajtohet më shpesh nga mbrojtësit e teorisë së
evolucionit është prejardhja e njeriut. Mendimi darvinist mbi këtë
çështje thotë se qeniet njerëzore moderne që jetojnë sot kanë evoluar
nga disa krijesa të ngjashme me majmunët. Gjatë kësaj periudhe të
supozuar, e cila mendohet të ketë filluar rreth 4-5 milionë vjet më
parë, pretendohet se kanë jetuar “forma kalimtare” midis njeriut
modern dhe të parëve të tij. Ka katër “kategori” bazë në gjithë këtë
skenar të imagjinuar:
1. Australopiteku
2. Homo habilis
3. Homo erektus
4. Homo sapiens
Evolucionistët i japin emrin “Australopitek” (që do të thotë
“majmuni i jugut”), të ashtuquajturit paraardhës të parë të njeriut të
ngjashëm me majmunët. Këto qenie të gjalla nuk janë në fakt asgjë
tjetër, përveçse një specie e zhdukur majmuni. Kërkimet e shumta të
Lordit Solli Cukerman dhe Profesorit Çarlls Oksnard, dy anatomistë
me famë botërore nga Anglia dhe SHBA-ja, rreth mbetjeve të
australopitekëve tregojnë se këto qenie i përkisnin një lloji të
majmunit të zhdukur dhe se nuk kishin asnjë ngjashmëri me qeniet
njerëzore. 13
Evolucionistët e quajnë fazën tjetër të evolucionit njerëzor
“homo,” domethënë “njeri”. Sipas këtij pretendimi, qeniet e gjalla të
serisë “homo” ishin më të zhvilluara se australopitekët.
Evolucionistët i vendosën fosilet e këtyre krijesave të ndryshme
pranë njëra-tjetrës me një renditje të caktuar dhe përpiluan një plan
imagjinar evolucioni. Ky plan është imagjinar, sepse faktikisht asnjë
lidhje evolucionare mes këtyre klasave të ndryshme nuk është

164


provuar. Ernst Majër, njëri prej mbrojtësve më të rëndësishëm të
teorisë së evolucionit në shekullin e njëzet në librin e tij Një
argument i gjatë pohon se: “në veçanti (enigmat) historike si
zanafilla e jetës apo e Homo sapiensit, janë tejet të vështira dhe
mund madje t’i bëjnë ballë një shpjegimi përfundimtar të
kënaqshëm.” 14
Kur konturojnë zinxhirin Australopitek > Homo Habilis > Homo
Erektus > Homo Sapiens, evolucionistët nënkuptojnë se këto specie
kanë qenë paraardhëse të njëra-tjetrës. Mirëpo, zbulimet më të
fundit të paleo-antropologëve tregojnë se Austrolopiteku, Homo
Habilis dhe Homo Erektus kanë jetuar në të njëjtën periudhë në pjesë
të ndryshme të botës. 15
Për më tepër, një segment i caktuar njerëzish i klasifikuar si
Homo Erektus ka jetuar deri në kohërat moderne. Homo sapiensi,
Neandertalët dhe Homo Sapiens Sapiens (njeriu modern) kanë
bashkëjetuar në të njëjtin rajon. 16
Kjo, sigurisht, provon përfundimisht se këto specie nuk ishin
paraardhëse të njëra-tjetrës. Stefën Xhej Gould, njëri prej
paleontologëve të universitetit të Harvardit, megjithëse është
evolucionist, e shpjegon qorrsokakun në të cilin gjendet teoria
darviniste në këtë mënyrë:
Çfarë i ndodhi shkallës sonë, nëse bashkekzistojnë tri linja hominide (A.
Afrikanus, Robust Australopitekët robust (shtatmëdhenjë) dhe H.
Habilis) që nuk rrjedhin nga njëra-tjetra? Për më tepër, asnjë nga të tre
nuk shfaq ndonjë tendencë evolutive gjatë qëndrimit të tyre në tokë. 17
Me pak fjalë, i gjithë skenari i evolucionit njerëzor që po mbahet
gjallë me ndihmën e vizatimeve të ndryshme të krijesave imagjinare
“gjysmëmajmun-gjysmënjeri”, që shfaqen në media apo libra
shkollorë, domethënë, sinqerisht, me anë të metodave

165


propagandistike, s’janë gjë tjetër veçse një mit pa asnjë bazë
shkencore.
Lordi Solli Cukerman, një nga shkencëtarët më të njohur dhe
më të spikatur të Mbretërisë së Bashkuar, e ka studiuar këtë çështje
për vite me radhë dhe ka kryer një punë kërkimore 15-vjeçare mbi
fosilet e Australopitekut. Edhe pse evolucionist, ai arriti në
përfundimin se, në të vërtetë, nuk ekziston asnjë pemë gjenealogjike
midis majmunit dhe njeriut.
Cukerman gjithashtu bëri një “spektër interesant të shkencave”,
duke i radhitur ato nga ato që ai i konsideronte si më shkencoret tek
ato që i konsideronte si më joshkencoret. Sipas spektrit të
Cukermanit, më “shkencoret,” duke marrë parasysh mbështetjen e
tyre në argumente, janë shkenca e fizikës dhe kimisë. Më pas vijnë
shkencat biologjike dhe pastaj shkencat shoqërore. Në fund fare, në
pjesën që konsiderohet të jetë si pjesa më “joshkencore”, rradhitet
“perceptimi jashtëshqisor” – konceptet si telepatia dhe shqisa e
gjashtë – dhe në fund të fundit u vendos “evolucioni i njeriut”.
Cukerman shpjegon kështu arsyetimin e tij:
Më pas zhvendosim regjistrin e të vërtetës objektive në drejtim të atyre
fushave të shkencës të konsideruara si shkenca biologjike, si p.sh. percep-
timi jashtëshqisor apo interpretimi i historisë së fosileve të njeriut, ku për
(evolucionistin) besnik gjithçka është e mundur – dhe ku besimtari i zjar-
rtë (i evolucionit ndonjëherë është në gjendje të besojë shumë gjëra kon-
tradiktore në të njëtën kohë. 18
Siç shihet, evolucioni njerëzor nuk është gjë tjetër veçse një
përmbledhje e “disa interpretimeve të paragjykuara të fosileve të
zhvarrosura prej njerëzve të caktuar, të ciët ndjekin verbërisht
teorinë e tyre.

166


FORMULA E DARVINIT!
Përveç të gjitha provave teknike me të cilat jemi marrë gjer më
tani, le ta shtjellojmë njëherë, se çfarë paragjykimi kanë
evolucionistët me një shembull të thjeshtë që të kuptohet madje edhe
prej fëmijëve:
Teoria e evolucionit pohon se jeta u krijua rastësisht. Sipas këtij
pohimi, atomet e pajetë dhe të pavetëdije u bashkuan për të formuar
qelizën dhe pastaj ata disi formuan gjallesat tjera, duke përfshirë
edhe njeriun. Le të mendojmë për këtë. Kur i bashkojmë elementet
që janë bazë e ndërtimit jetës si karboni, fosfori, nitrogjeni dhe
potasiumi, vetëm një grumbull formohet. Pa marrë parasysh se çfarë
trajtimi i nënshtrohet, ky grumbull atomesh nuk mund të formojë
madje as edhe një gjallesë të vetme. Nëse dëshironi, le ta formulojmë
një “eksperiment” në lidhje me këtë çështje dhe ta shtjellojmë në
emër të evolucionistëve atë që ata vërtet e pohojnë pa e shprehur
zëshëm me emrin “formula e Darvinit”:
Le të vendosin materialistët plot materiale të pranishme në
përbërjen e gjallesave si fosfori, nitrogjeni, karboni, oksigjeni, hekuri
dhe magneziumi në fuçi të mëdha. Veç kësaj, le të shtojnë në këto
fuçi çfarëdo lloj materiali që nuk ekziston në kushte normale, por që
ata mendojmë se është i domosdoshëm. Le të shtojnë në këtë
përzierje aq sa të dëshirojnë amino acide – të cilat nuk kanë mundësi
të formohen në kushte natyrore – dhe proteina – që një e vetme e ka
probabilitetin e formimit 10 në 950 – sa të duan. Le t’ia ekspozojnë
këto përzierje deri në masën që dëshirojnë nxehtësisë dhe lagështisë.
Le t’i përziejnë këto me çfarëdo pajisje të përparuar teknologjike që
të duan. Le t’i vënë shkencëtarët më të shquar pranë këtyre fuçive. Le
të presin këta ekspert me rradhë pranë këtyre fuçive për miliarda
dhe triliona vite. Le të lejohen të përdorin të gjitha llojet e kushteve

167


që ata besojnë të jenë të domosdoshme për formimin e një njeriu. Pa
marrë parasysh se çfarë bëjnë, ata nuk mund ta krijojnë një njeri prej
këtyre fuçive, të themi një profesor që ekzaminon strukturën e
qelizës së tij nën një mikroskop elektronik. Ata nuk mund të krijojnë
gjirafa, luanë, bletë, kanarina, kuaj, delfinë, trëndafila, orkide,
zambakë, karafila, banane, portokaj, molla, hurma, domate, pjepra,
shalqi, fiq, ullinjë, rrush, pjeshka, pallonjë, fazanë, flutura
shumëngjyrëshe apo me miliona gjallesa si këto. Me të vërtetë, ata
nuk do të mund të përfitonin as edhe një qelizë të vetme prej cilësdo
prej tyre.
Thënë shkurt, atomet e pavetëdijshme nuk mund të formojnë
qelizën duke u bashkuar. Ato nuk mund të marrin një vendim të ri
dhe ta ndajnë këtë qelizë më dysh dhe pastaj të marrin vendime tjera
dhe të krijojnë profesorët të cilët së pari shpikin mikroskopin
elektronik dhe pastaj ekzaminojnë strukturën e qelizës së vet nën atë
mikroskop. Materia është një grumbull i pavetëdijshëm, i pajetë dhe
ajo vie në jetë me krijimin e lartë të Allahut.
Teoria e evolucionit, e cila pohon të kundërtën e kësaj, është një
gjykim plotësisht i gabuar i kundërt me arsyen. Të menduarit madje
edhe vetëm për pak kohë për pohimet e evolucionistëve zbulon këtë
të vërtetë, sikurse në shembullin më lartë.

TEKNOLOGJIA E SYRIT DHE VESHIT
Një çështje tjetër që mbetet pa përgjigje nga teoria e evolucionit
është cilësia e shkëlqyer e perceptimit të syrit dhe veshit.
Para se të kalojmë te syri, le t’i përgjigjemi shkurtimisht pyetjes
“Si shohim ne?” Rrezet e dritës që vijnë nga një objekt, bien në
retinën e syrit duke dhënë një imazh të përmbysur të objektit. Këtu,

168


këto rreze drite transformohen në sinjale elektrike nga qelizat dhe
pastaj përcillen në një zonë të vogël në pjesën e prapme të trurit, ku
ndodhet “qendra e shikimit”. Këto sinjale elektrike perceptohen në
këtë qendër të trurit si imazh pas një sërë procesesh. Le të mendojmë
pak, duke u bazuar në këto njohuri teknike.
Truri është i izoluar tërësisht nga drita. Kjo do të thotë se pjesa e
brendshme e trurit është në errësirë të plotë dhe drita nuk arrin atje.
Qendra e shikimit është një vend në errësirë të plotë ku nuk hyn
kurrë dritë. Ka mundësi që të jetë vendi më i errët që ekziston.
Megjithatë, ne shikojmë një botë të ndritshme plot dritë në këtë
errësirë të plotë.
Imazhi i formuar në sy është kaq i mprehtë dhe i qartë, sa që as
teknologjia e shekullit njëzet nuk ka arritur ta realizojë. Për
shembull, shikoni librin që jeni duke e lexuar, duart me të cilat e
mbani atë dhe pastaj ngrini kokën dhe shikoni përreth. A keni parë
ndonjëherë një imazh të tillë të mprehtë e të qartë si ky në ndonjë
vend tjetër? Edhe ekrani më i zhvilluar i televizorit i prodhuar nga
prodhuesi më i fuqishëm i televizorëve në botë nuk mund të sigurojë
një imazh aq të mprehtë për ju. Ky është një imazh tre-dimensional,
me ngjyra dhe jashtëzakonisht i pastër. Për vite të tëra, mijëra
inxhinierë janë përpjekur të prodhojnë një televizor tre-dimensional,
i cili mund të arrijë cilësinë e shikimit të syrit. Ata kanë arritur të
shpikin një sistem TV tre-dimensional, por ai nuk mund të shihet pa
vendosur një palë syze speciale 3-D. Për më tepër, bëhet fjalë vetëm
për një tre-dimensional artificial. Sfondi është më i mjegulluar,
ndërsa plani i parë duket sikur është dekor prej letre. Asnjëherë s’ka
qenë e mundur të arrihet një imazh me cilësinë e syrit. Edhe në
kamera apo në televizor, ka një humbje të cilësisë së imazhit.
Evolucionistët pretendojnë se mekanizmi që prodhon këtë imazh

169


të mprehtë e të qartë është formuar krejt rastësisht. Nëse dikush do
t’ju thoshte se televizori në dhomën tuaj është formuar si rezultat i
bashkimit të rastësishëm të miliona atomeve, çfarë do të mendonit
ju? Si mund ta bëjnë atomet atë që mijëra njerëz s’e bëjnë dot?
Nëse një pajisje që prodhon një imazh më primitiv se syri nuk
mund të jetë formuar rastësisht, atëherë është shumë e qartë që edhe
syri apo imazhi që shikohet prej tij nuk mund të jenë krijuar
rastësisht. E njëjta gjë vlen edhe për veshin. Veshi i jashtëm i kap
tingujt dhe i drejton te veshi i mesëm, i cili ia përcjell veshit të
brendshëm duke i përforcuar ato. Veshi i brendshëm ia dërgon valët
zanore trurit, duke i kthyer në sinjale elektrike. Ashtu si me
shikimin, procesi i dëgjimit përfundon në qendrën e dëgjimit në tru.
Ajo që thamë për syrin është e vërtetë edhe për veshin. D.m.th.
truri është i izoluar nga tingujt, ashtu si është i izoluar edhe nga
drita: asnjë tingull nuk mund të depërtojë brenda. Prandaj, s’ka
rëndësi sa zhurmë ka jashtë, brenda trurit mbizotëron një qetësi
absolute. Megjithatë edhe tingujt më të mprehtë perceptohen nga
truri.
Nëpërmjet trurit tonë, i cili është i izoluar nga tingujt, ne
dëgjojmë simfoninë e ekzekutuar nga një orkestër apo zhurmat në
një vend të mbushur plot me njerëz. Megjithatë, nëse bëhet një matje
ekzakte e nivelit të tingujve në trurin tonë në këto momente, do të
kuptonim se një qetësi absolute mbizotëron aty.
Ashtu si në rastin e imazhit, dekada të tëra përpjekjesh kanë
kaluar për të krijuar dhe riprodhuar tinguj sa më të afërt me
origjinalin. Rezultatet e këtyre përpjekjeve janë regjistruesit e zërit,
sistemet HI-FI dhe sistemet e ndryshme për kapjen e tingujve.
Pavarësisht nga teknologjia e përparuar dhe përpjekjet e mijëra
inxhinierëve e ekspertëve, nuk është përfituar asnjë tingull që të ketë

170


të njëjtën mprehtësi dhe qartësi si tingulli që kapet nga veshi.
Mendoni për sistemet HI-FI të cilësisë më të lartë të prodhuar nga
kompania më e madhe e industrisë së muzikës. Edhe në këto pajisje,
kur regjistrohet zëri, humbet një pjesë e cilësisë. Kur ndizni një HI-FI
gjithmonë dëgjoni një zhurmë të lehtë para se të fillojë muzika. Veshi
i njeriut asnjëherë nuk e kap një tingull të shoqëruar me zhurmë; ai e
kap tingullin pikërisht ashtu siç është, i mprehtë e i qartë. Kështu ka
qenë gjithmonë që nga krijimi i njeriut.

KUJT I TAKON NDËRGJEGJA QË SHEH DHE
DËGJON NË BRENDI TË TRURIT
Kush shikon një botë joshëse në trurin tonë, dëgjon simfonitë
dhe cicërimën e zogjëve dhe ndien aromën e trëndafilit?
Nxitjet që vijnë prej syve, veshëve dhe hundës së një personi
shkojnë në tru si impulse nervore elektro-kimike. Në librat e
biologjisë, fiziologjisë dhe biokimisë, mund të gjeni shumë hollësi
për mënyrën se si ky imazh formohet në tru. Mirëpo, kurrë nuk do të
mund të ndesheni me faktin më të rëndësishëm: Kush i pranon këto
impulse nervore elektro-kimike si imazhe, tinguj, aroma dhe ngjarje
shqisore në tru? Ekziston një ndërgjegje në tru që i pranon gjithë këto
pa ndier ndonjë nevojë për një sy, vesh apo hundë. Kujt i takon kjo
ndërgjegje? Natyrisht se nuk u takon nervave, shtresës yndyrore dhe
neuroneve që e përbëjnë trurin. Kjo është arsyeja pse darvinistët-
materialist, të cilët besojnë se gjithçka përbëhet prej materies, nuk
mund të japin përgjigje në këto pyetje.
Sepse kjo ndërgjegje është shpirti i krijuar prej Allahut, i cili nuk
ka nevojë as për syrin për të shikuar imazhet dhe as për veshin për t’i

171


dëgjuar tingujt. Për më tepër, nuk ka nevojë për trurin për të
menduar.
Çdo njeri që e lexon këtë fakt të qartë shkencor do të duhej të
mendonte thellë për Allahun e Gjithëfuqishëm dhe të ketë frikë dhe
të kërkoj strehim tek Ai, sepse Ai ngjesh tërë gjithësinë në një vend
plotësisht të errët prej disa centimetrave kub në një formë tre-
dimensionale, me ngjyra, me hije dhe të ndritshme.

NJË BESIM MATERIALIST
Informacioni që kemi paraqitur deri tani tregon se teoria e
evolucionit është një pretendim që bie hapur në kundërshtim me
faktet shkencore. Pretendimi i teorisë në lidhje me prejardhjen e jetës
është në kundërshtim me shkencën, mekanizmat e evolucionit të
propozuara nga kjo teori nuk kanë asnjë forcë evolutive, dhe fosilet
tregojnë se format kalimtare nuk kanë ekzistuar kurrë. Prandaj,
teoria e evolucionit duhet të hidhet poshtë si një ide joshkencore. Në
këtë mënyrë shumë ide, si modeli i gjithësisë me qendër Tokën, janë
nxjerrë jashtë agjendës së shkencës gjatë historisë.
Por teoria e evolucionit vazhdon të mbahet me vendosmëri në
listën e teorive shkencore. Disa njerëz madje përpiqen t’i paraqesin
kritikat në adresë të saj si “sulm ndaj shkencës”. Po pse ndodh kjo
gjë?
Arsyeja për këtë situatë të krijuar është se për disa njerëz të cilët
u përkasin disa qarqeve të caktuara, teoria e evolucionit është
shëndrruar në një besim dogmatik të domosdoshëm. Këto qarqe
kapen fort pas filozofisë materialiste dhe ndikohen nga Darvinizmi,
i cili për ta është shpjegimi i vetëm materialist për natyrën.
Nganjëherë ata e pranojnë hapur këtë. Riçard Levontin,

172


gjenetist i famshëm nga universiteti i Harvardit dhe në të njëjtën
kohë një evolucionist i njohur pranon se është “së pari materialist,
pastaj shkencëtar”:
Nuk është puna se metodat dhe institucionet e shkencës në njëfarë mënyre
na detyrojnë të pranojmë një shpjegim material për botën, por përkun-
drazi, ne jemi të detyruar nga përkrahja jonë arbitrare e kauzës material-
iste të krijojmë një aparat hetimi dhe një sërë konceptesh që japin
shpjegime materiale, edhe nëse janë kundër intuitës, pa marrë parasysh se
sa të mjegullta janë për të panisurën. Për më tepër, materializmi është ab-
solut, kështu që ne nuk mund të lejojmë të dalë në skenë një Qenie
Hyjnore. 19
Këto fjalë janë deklarata të qarta se Darvinizmi është një dogmë
e mbajtur gjallë për hir të lidhjes me filozofinë materialiste. Sipas
kësaj dogme asgjë nuk ekziston përveç materies. Prandaj, ajo
predikon se materia e pajetë dhe e pavetëdijshme krijoi jetën. Ajo
këmbëngul se miliona specie të gjalla, (si zogjtë, peshqit, kafshët,
insektet, pemët, lulet, balenat dhe qeniet njerëzore) u shfaqën si
pasojë e bashkëveprimit të materies si shiut, rrufeve dhe kështu me
rradhë prej materies së pajetë. Ky besim është në kundërshtim të
plotë si me arsyen ashtu edhe shkencën. Por darvinistët vazhdojnë të
mbrojnë këtë besim me qëllim që “të mos lejojnë daljen në skenë të
një Qenie Hyjnore.”
Kushdo që nuk e shikon prejardhjen e gjallesave me paragjykim
materialist do ta kuptojë këtë të vërtetë të qartë: të gjitha gjallesat
janë rezultat i krijimit të një Krijuesi, i Cili zotëron fuqi, dije dhe
inteligjencë superiore. Ky Krijues është Allahu, i Cili krijoi tërë
gjithësinë nga asgjëja, i Cili e konstruktoi atë në mënyrën më të
përkryer dhe u dha formë të gjitha gjallesave.

173


TEORIA E EVOLUCIONIT ËSHTË MAGJIA MË
E FUQISHME NË BOTË
Çdo njeri i lirë prej paragjykimit dhe ndikimit të çfarëdo
ideologjie të caktuar, që përdor arsyen dhe logjikën e tij apo të saj, do
të kuptojë qartë se besimi në teorinë e evolucionit, i cili na përkujton
bestytnitë e shoqërive pa dijeni të shkencës apo qytetërimit, është
plotësisht i pamundshëm.
Siç u shpjegua më lartë, ata që besojnë në teorinë e evolucionit
mendojnë se disa atome dhe molekula të hedhura në një fuçi të
madhe do të mund të krijonin profesorë dhe studentë universiteti që
janë në gjendje të mendojnë dhe gjykojnë; shkencëtarë si Ajnshtajni
dhe Galileo; artistë si Hemfri Bogart, Frenk Sinatra dhe Luçano
Pavaroti; si edhe antilopa, drunjë limoni dhe karanfila. Për më tepër,
pasiqë shkencëtarët dhe profesorët të cilët besojnë në këto gjepura
janë njerëz të shkolluar, është krejtësisht e arsyeshme të flitet për
këtë teori si për “magjinë më të fuqishme në histori.” Asnjëherë më
parë asnjë besim apo ide tjetër nuk ua ka larguar aftësinë e të
gjykuarit të njerëzve, nuk ka pranuar t’i lejojë ata të mendojnë me
mençuri dhe me arsye dhe ua ka fshehur të vërtetën sikur ata t’i
kishin sytë e lidhur. Kjo është një verbëri madje edhe më e keqe dhe
më e pabesueshme se adhurimi i Zotit të Diellit Ra nga egjiptianët,
adhurimi i totemëve në disa pjesë të Afrikës, adhurimi i Diellit nga
populli i Sabës, adhurimi i idhujve që kishin mbaruar me duart e
tyre nga ana e fisit të Profetit Ibrahim (paqja qoftë mbi të) apo
adhurimi i Viçit të Artë nga ana e popullit të Profetit Musa (paqja
qoftë mbi të).
Në të vërtetë, Allahu ka theksuar këtë mungesë arsyeje në
Kur’an. Në shumë vargje, Ai zbulon se mendjet e disa njerëzve do të

174


jenë të mbyllura dhe se ata do të jenë të pafuqishme të shohin të
vërtetën. Disa nga këto vargje japën në vazhdim:
E ata që mohuan, për ta është njësoj ua tërhoqe vërejtjen apo
nuk ua tërhoqe, ata nuk besojnë. Allahu ua mbylli atyre
zemrat, veshët e tyre dhe në të pamurit e tyre ka një perde. Ata
do të përjetojnë një dënim të dhimbshëm. (Sure Bekare: 6-7)
…Ata kanë zemra me të cilat nuk kuptojnë. Ata kanë sy me të
cilët nuk shohin. Ata kanë veshë me të cilët nuk dëgjojnë. Ata
janë si kafshët, bile edhe më të humbur! Ata janë të pavetëdijs-
hëm. (Sure A’raf: 179)
Edhe sikur Ne t’u hapnim atyre një derë në qiell dhe të ngjites-
hin vazhdimisht lart në të (e të shihnin engjujt e fshehtësitë),
ata vetëm do të thonin: “Neve na janë ndalë sytë (të pamët). Jo,
ne jemi njerëz të magjepsur. (Sure Hixhr: 14-15)
Fjalët nuk mund ta shprehin se sa është e habitshme se si kjo
magji ka arritur të mbajë një komunitet aq të gjerë në skllavëri, t’i
largojë njerëzit nga e vërteta dhe të mos ndërprehet për 150 vjet.
Është e kuptueshme se një apo disa njerëz do të mund të besonin në
skenare dhe pohime të pabesueshme përplot marrëzi dhe
paarsyeshmëri. Mirëpo, “magjia” është shpjegimi i vetëm i
mundshëm për njerëzit në mbarë botën që besojnë se atomet e
pavetëdijshme dhe të pajetë papritur vendosën të bashkohen dhe të
formojnë një gjithësi që funksionon me një sistem të organizimit,
rregullit, arsyes dhe vetëdijes së përkryer; një planet të quajtur Tokë
me të gjitha veçoritë e saj të përshtatura në mënyrë aq të përkryer për
jetën; dhe gjallesat përplot sisteme të panumërta komplekse.
Në të vërtetë, Kur’ani rrëfen ngjarjen e Profetit Musa dhe Faraonit
për të treguar se disa njerëz të cilët përkrahin filozofitë ateiste në të

175


vërtetë ndikojnë tek të tjerët me anë të magjisë. Kur iu tha Faraonit
për fenë e vërtetë, ai i tha Profetit Musa të ndeshet me magjistarët e
tij. Kur Musai e bëri këtë, ai u tha atyre që të tregojnë aftësitë e tyre të
parët. Vargjet pasojnë:
Ai (Musai) tha: “Hidhni ju!” E kur hodhën ata (shkopinjë e
litarë), magjepsën sytë e njerëzve, i frikësuan ata dhe sollën
një magji të madhe. (Sure A’raf: 116)
Siç kemi vënë re, magjistarët e Faraonit ishin në gjendje të
mashtrojmë çdo njeri, përveç Musait dhe atyre të cilët i besuan atij.
Mirëpo, dëshmia e tij zhduki magjinë, apo “gëlltiti atë që ata kishin
sajuar,” siç përshkruhet në ajet.
E Ne e frymëzuam Musain (duke i thënë): “Hidhe shkopin
tënd!” Kur ja, ai gëlltiste atë që kishin magjepsur. Atëherë u
dëshmua e vërteta dhe u zhduk ajo që kishin përgatitur. (Sure
A’raf: 117-118)
Siç kemi vënë re, kur njerëzit e kuptuan se ata u magjepsën dhe
se ajo që panë ishte vetëm një iluzion, magjistarët e Faraonit humbën
gjithë besueshmërinë e tyre. Edhe në ditët tona, përveç nëse ata të
cilët, nën ndikimin e një magjie të ngjashme, besojnë në këto
pretendime qesharake nën maskën e tyre shkencore dhe kalojnë jetët
e tyre duke i mbrojtur ato, i braktisin besimet e tyre paragjykuese,
ata poashtu do të poshtërohen kur e vërteta e plotë shfaqet dhe
magjia prishet. Në të vërtetë, Malkolm Magerixh, një filozof ateist
dhe përkrahës i evolucionit, pranoi se ishte i brengosur pikërisht nga
kjo perspektivë:
Unë personalisht jam i bindur se teoria e evolucionit, posaçërisht shtrirja
e zbatimit të saj, do të jetë njëra prej shakave më të mëdha në librat e his-
torisë në të ardhmën. Brezat e ardhshëm do të çuditen se si një hipotezë aq

176


jobindëse dhe e dyshimtë ka mundur të pranohej me naivitetin e
pabesueshëm që ajo posedon. 20
Se e ardhmja nuk është larg: Përkundrazi, njerëzit së shpejti do
ta shohin se “rasti” nuk është hyjni dhe do të shikojnë prapa në
teorinë e evolucionit si në mashtrimin më të keq dhe magjinë më të
tmerrshme në botë. Ajo magji tashmë ka filluar të ngritet me
shpejtësi prej shpatullave të njerëzve në mbarë botën. Shumë njerëz
që e shohin fytyrën e saj të vërtetë po pyeten me habi se si është e
mundur që të jenë kapluar prej saj.

177


SHËNIMET
1-Sidney Fox, Klaus Dose, Molecular Evolution and The Origin of Life, W. H. Freeman and
Company, San Francisco, 1972, p. 4.
2. Alexander I. Oparin, Origin of Life, Dover Publications, NewYork, 1936, 1953 (reprint), p.
196.
3. "New Evidence on Evolution of Early Atmosphere and Life," Bulletin of the American
Meteorological Society, vol 63, November 1982, 1328-1330.
4. Stanley Miller, Molecular Evolution of Life: Current Status of the Prebiotic Synthesis of Small
Molecules, 1986, p. 7.
5. Jeffrey Bada, Earth, February 1998, p. 40.
6. Leslie E. Orgel, "The Origin of Life on Earth," Scientific American, vol. 271, October 1994, p.
78.
7. Charles Darwin, The Origin of Species by Means of Natural Selection, The Modern Library,
New York, p. 127.
8. Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, Harvard University
Press, 1964, p. 184.
9. B. G. Ranganathan, Origins?, Pennsylvania: The Banner of Truth Trust, 1988, p. 7.
10. Charles Darwin, The Origin of Species: A Facsimile of the First Edition, p. 179.
11. Charles Darwin, The Origin of Species, p. 172.
12. Derek A. Ager, "The Nature of the Fossil Record," Proceedings of the British Geological
Association, vol 87, 1976, p. 133.
13. Douglas J. Futuyma, Science on Trial, Pantheon Books, New York, 1983, p. 197.
14. Solly Zuckerman, Beyond The Ivory Tower, Toplinger Publications, New York, 1970, 75-14;
Charles E. Oxnard, "The Place of Australopithecines in Human Evolution: Grounds for Doubt",
Nature, vol 258, 389.
15. "Could science be brought to an end by scientists' belief that they have final answers or by
society's reluctance to pay the bills?" Scientific American, December 1992, p. 20.
16. Alan Walker, Science, vol. 207, 7 March 1980, p. 1103; A. J. Kelso, Physical Antropology, 1st
ed., J. B. Lipincott Co., New York, 1970, p. 221; M. D. Leakey, Olduvai Gorge, vol. 3, Cambridge
University Press, Cambridge, 1971, p. 272.
17. Jeffrey Kluger, "Not So Extinct After All: The Primitive Homo Erectus May Have Survived
Long Enough To Coexist With Modern Humans," Time, 23 December 1996.
18. S. J. Gould, Natural History, vol. 85, 1976, p. 30.
19. Solly Zuckerman, Beyond The Ivory Tower, p. 19.
20. Richard Lewontin, "The Demon-Haunted World," The New York Review of Books, January
9, 1997, p. 28.

178


(Engjëjt) Thanë: “ti je i pa të meta,
ne nuk kemi dije tjetër përveç atë
që na e mësove Ti.
Vërtetë, Ti je i Gjithëdijshmi,
i Urti!”
(Sure Bekare: 32)

179

Vdekja ringjallja xhehenemi_ferri

More Related Content

Similar to Vdekja ringjallja xhehenemi_ferri

Vdekja ringjallja xhehenemi_ferri