Uploaded bybvmelick
550 views

Scriptie Kunstvenster

Onderzoek naar in hoeverre het galerieplan van kunstenaar Michel Huisman werkbaar en implementeerbaar is in het licht van het gemeentelijke beleid Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Afgestudeerd met een 8,5.

Embed presentation

Download to read offline
Kunstvenster Tijdelijke kunstgaleries als middel tegen de leegstand in Heerlen Final Project Birgit van Melick Hogeschool voor de Kunsten Utrecht Visual Arts and Design Management 2033256 4 januari 2008
Final Project 2 Birgit van Melick
Managementsamenvatting Tijdens een zorgvuldig belevingsonderzoek naar de binnenstad van Heerlen concludeerde kunstenaar Michel Huisman dat onder andere de leegstand zorgt voor een negatieve investeringsspiraal, een algeheel gevoel van verval, karakterarmoede en leegloop. Om iets constructiefs bij te dragen aan dit probleem ontwikkelde hij het galerieplan. Het galerieplan heeft als doel Heerlen een culturele impuls te geven die de leegstand niet alleen camoufleert, maar inzet als middel door in vijfentwintig leegstaande panden hoogwaardige kunstgaleries te openen onder het gezag van een specialist in het scouten van jonge en betekenisvolle internationale kunst. Langdurige werkzoekenden, krijgen de kans in deze galeries werkervaring op te doen, terwijl het omliggende straatbeeld aan beleving wint. In dit kader is door de afstudeerrichting Visual Arts and Design van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht onderzoek gedaan naar de werkbaarheid van het galerieplan in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Aanbevolen wordt - een financieel fiat van de gemeente Heerlen te bewerkstelligen om de initiële kosten in de startfase van het galerieplan te dekken. - pandeigenaren over de streep trekken middels financiële en juridische afdekking van het galerieplan en een gedegen communicatieplan; - het inschakelen van een makelaar als tussenpersoon. Deze wordt noodzakelijk geacht om in contact te komen met de pandeigenaren. De kosten verbonden aan het inschakelen van deze makelaar moeten meegenomen worden in de financiële afdekking van het galerieplan; - te starten met een pilot van vijf panden om groei te bewerkstelligen, gezien het openen van vijfentwintig galeries tegelijk niet haalbaar is. - de omlooptijd van de exposities te verlengen tot acht á tien weken. - de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan over te laten aan een zelfstandig opererend bestuursorgaan. Dit kan door een afzonderlijke stichting in het leven te roepen of door het galerieplan onder te brengen bij een al bestaande culturele instelling in Heerlen. Sinds 1 december 2007 is Stijn Huijts aangetreden als directeur van het Glaspaleis, wat perspectief biedt voor institutionele inbedding van het galerieplan bij het Glaspaleis. Niet alleen heeft het galerieplan dan direct de expertise in huis met betrekking tot de invulling van de galeries, het zou tevens aanzienlijk schelen in de kosten. Motivatie Uit literatuur- en bronnenonderzoek blijkt dat het galerieplan van Michel Huisman conform is aan de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen en wel degelijk perspectief biedt voor de verdere ontwikkeling van de creatieve industrie als economische motor voor de stad. Zo voorziet het galerieplan het centrum van culturele voorzieningen die van groot belang zijn voor het leefklimaat van de huidige burgers van Heerlen en gelden als belangrijke vestigingsfactor voor nieuwe burgers en bedrijven. Hiermee bevordert het galerieplan de verdichting van het centrum, wat bijdraagt aan een dynamische en fysiek aantrekkelijke stad. Het straatbeeld wint aan beleving, wat leidt tot een aanzienlijke verbetering van het stadsaangezicht en daarmee het stadsimago van Final Project 3 Birgit van Melick
Heerlen. Het galerieplan biedt tevens een toekomstperspectief voor maatschappelijk kwetsbare groepen, die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht verdienen. Dit door hen, onder behoud van uitkering, werkervaring op te laten doen om ze zo terug te leiden naar een plek op de arbeidsmarkt. Daarnaast kwam uit het literatuuronderzoek naar voren dat de tijdelijke kunstgaleries vallen onder het distributie-en-retail stadium van de kunstensector en daarmee onder de ruime definitie van de creatieve industrie. Investeringen in het galerieplan kunnen dan ook gezien worden als investeringen in zowel cultuur als in de creatieve industrie. Deze investeringen bevorderen de concurrentie en innovatiekracht van een stad en dragen daarmee bij aan het behouden van jong talent. Vervolgens is door middel van semi-gestructureerde interviews onderzocht hoe de betrokken partijen tegenover deelname aan het galerieplan staan. Deze betrokken partijen zijn onderverdeel in vijf clusters, te weten: sociale werkgelegenheid, opleidingen, curatoren, stadsplanning en pandbeheer. Uit de gesprekken met deze partijen bleek dat er veel sympathie bestaat voor een dergelijk initiatief, zowel uit een sociaal als economisch oogpunt. Binnen het onderdeel ‘sociale werkgelegenheid’ is onder de betrokken partijen in zoverre draagvlak gecreëerd dat zowel het Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken als verschillende reïntegratiebureaus zich graag willen committeren aan het galerieplan en hiervoor ook de nodige gelden ter beschikking hebben. Willen de overige betrokken partijen deelnemen aan het galerieplan, dan is een financieel fiat van de gemeente Heerlen om de initiële kosten in de startfase te financieren een vereiste. Onder deze initiële kosten vallen namelijk de kosten verbonden aan de opknapwerkzaamheden, verzekeringen, beveiliging en het in gebruik nemen van de panden (gas, water, licht) evenals het loon voor de curator, de coördinator en de makelaar. Van belang voor de betrokken partijen is dat de gemeente Heerlen enkel optreedt als initiator van het plan en de uitvoering overlaat aan een zelfstandig opererend bestuurlijk orgaan. Tevens dient het aantal te openen galeries terug gedrongen te worden tot een pilot van vijf panden. Wanneer deze pilot aanslaat, kan groei bewerkstelligd worden, gezien via deze weg draagvlak gecreëerd wordt onder pandeigenaren om later in het traject deel te nemen aan het galerieplan. Daarnaast is het een bevestiging naar de gemeente Heerlen dat het geven van een financieel fiat ook daadwerkelijk leidt tot het terugdringen van de leegstand en tevens een positief effect heeft op de stad. Met betrekking tot de pandeigenaren is het verder van belang dat zij zowel wettelijk als fiscaal geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ vrijgeven van hun panden en dat de panden voldoende onder de aandacht gebracht worden onder zowel de bezoekers als de potentiële investeerders. Consequenties - Op korte termijn dient nader onderzoek verricht te worden naar de financiële en juridische afdekking van het galerieplan en dient een communicatieplan opgesteld te worden. - Op korte termijn dient overleg plaats te vinden met Stijn Huijts om de mogelijkheid tot institutionele inbedding van het galerieplan bij het Glaspaleis te bespreken. Final Project 4 Birgit van Melick
Woord vooraf Voor u ligt mijn scriptie, in het kader van het afstudeertraject ‘Final Project’ voor de bachelorstudie Kunst en Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Het betreft een onderzoek naar de werkbaarheid van het galerieplan van Michel Huisman in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Gedurende mijn zoektocht naar een geschikt afstudeeronderwerp kwam tijdens een college naar voren dat de gemeente Heerlen zich enorm aan het ontwikkelen is op cultureel gebied. Hoewel ik inmiddels al zes jaar inwoonster van Utrecht ben, leek het me toch een enorme uitdaging bij te kunnen dragen aan deze ontwikkelingen, gezien Heerlen de stad is waar ik ben geboren en getogen. De keuze voor dit onderzoeksterrein komt niet alleen voort uit affiniteit met de stad waar ik ben opgegroeid maar ook uit mijn nieuwsgierigheid naar gemeentelijke besluitvorming. Voorheen ben ik vooral betrokken geweest bij commerciële projecten. Mede door het verrichten van dit onderzoek heb ik meer inzicht verkregen in projecten die vallen onder beleidsterrein en daarmee afhankelijk zijn van het gemeentelijke apparaat. Op basis hiervan kan ik uiteindelijk de afweging maken welk toekomstig werkveld mij beter ligt: commercieel of non-profit. Mijn keuze om het galerieplan te confronteren met de creatieve industrie komt voort uit het voornemen van de gemeente Heerlen hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie. Het concept van de creatieve industrie is tijdens mijn studie verscheidene malen aan de orde gekomen afgezet tegen succesvolle steden als Utrecht en Amsterdam. Dit maakte het des te interessanter om te onderzoeken hoe de creatieve industrie juist een stad als Heerlen kan stimuleren in haar wederopbouw tot een energieke stad. Het spreekt voor zichzelf dat ik deze scriptie nooit in deze vorm had kunnen afleveren zonder de inspanning en medewerking van anderen. Allereerst wil ik Carola van Iersel, beleidsmedewerker cluster Cultuur, zeer bedanken voor haar algehele ondersteuning en begeleiding vanuit de gemeente Heerlen tijdens de totstandkoming van deze scriptie. Haar enorme interne netwerk heeft vele deuren voor mij geopend, waarvoor ik haar zeer erkentelijk ben. Tevens wil ik Maarten van Haastert danken, wiens buitengewone betrokkenheid bij mijn scriptie mij zeer heeft gestimuleerd. Enorme steun heb ik gehad aan Sylvia Sebregts, die op het juiste moment de reddende hand uitstak wanneer ik dreigde te verdrinken. Haar expertise en bemoedigende woorden gaven mij het vertrouwen dit onderzoek tot een goed einde te brengen. Graag wil ik verder iedereen bedanken die zijn medewerking aan dit onderzoek heeft verleend, in welke vorm dan ook. Een bijzonder woord van dank gaat uit naar mijn ouders, Pierre en Ria van Melick, vanwege het feit dat zij mij na zes jaar afwezigheid weer even liefdevol in huis hebben opgenomen gedurende mijn werkzaamheden voor de gemeente Heerlen. Hun steun en vertrouwen hebben voor mij veel betekend. Birgit van Melick Heerlen, november 2007 Final Project 5 Birgit van Melick
Final Project 6 Birgit van Melick
Inhoudsopgave Managementsamenvatting ............................................................................................... 3 Woord vooraf ................................................................................................................... 5 Inhoudsopgave ................................................................................................................ 7 1. Inleiding ................................................................................................................... 9 2. Een politieke vertaalslag......................................................................................... 11 2.1 Galerieplan Michel Huisman ..................................................................................11 2.2 Beleid gemeente Heerlen......................................................................................13 2.2.1 Meerjarig bestuursplan 2007-2010.....................................................................13 2.2.2 Discussienota integrale CentrumVisie Heerlen (2005) ...........................................15 2.2.3 Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 .......................................................16 2.2.4 Inzetten op jeugd en jong talent........................................................................20 2.3 De creatieve industrie ..........................................................................................20 2.3.1 Creatieve klasse ..............................................................................................20 2.3.2 Creatieve industrie...........................................................................................22 2.3.3 Creatieve industrie in de Zuidelijke Tripool ..........................................................25 2.3.4 Galerieplan: een kans voor de creatieve industrie in Heerlen? ...............................26 3. Randvoorwaarden betrokken partijen..................................................................... 29 3.1 Sociale werkgelegenheid ......................................................................................29 3.1.1 Sociale zaken (Gemeente Heerlen).....................................................................30 3.1.2 Re-integratiebureaus........................................................................................33 3.2 Opleidingen ........................................................................................................35 3.3 Curatoren ...........................................................................................................38 3.4 Stadsplanning .....................................................................................................42 3.5 Pandbeheer ........................................................................................................46 3.6 Optimale mix van randvoorwaarden.......................................................................49 Conclusie........................................................................................................................ 51 Aanbevelingen................................................................................................................ 53 Bibliografie..................................................................................................................... 57 Bijlage I: Plattegrond Heerlen Centrum.......................................................................... 59 Bijlage II: Onderzoeksopzet ........................................................................................... 61 Final Project 7 Birgit van Melick
Final Project 8 Birgit van Melick
1. Inleiding Heerlen beleeft een culturele lente. In het beleid van de gemeente was cultuur lange tijd een ondergeschoven kind, maar sinds enige tijd ziet ook Heerlen het belang van cultuur als motor voor economie en samenleving. Dit heeft geleid tot een stroom van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van cultuur. Vandaar mijn keuze de Gemeente Heerlen te benaderen als opdrachtgever voor mijn Final Project. In een oriënterend gesprek wees Greetje van Geemert, strategisch beleidsmedewerker binnen de cluster Cultuur, mij op het onlangs gepresenteerde galerieplan van Michel Huisman. Het galerieplan heeft als doel Heerlen een culturele impuls te geven die de leegstand niet alleen camoufleert, maar inzet als middel door in leegstaande panden hoogwaardige kunstgaleries te openen onder het gezag van een specialist in het scouten van jonge en betekenisvolle internationale kunst. Langdurige werkzoekenden, krijgen de kans in deze galeries werkervaring op te doen, terwijl het omliggende straatbeeld aan beleving wint. Hoewel het plan enthousiast ontvangen is door de gemeente Heerlen, was verder onderzoek betreffende het galerieplan noodzakelijk. Met name om te achterhalen of het galerieplan aansluit op de politieke doelstellingen van Heerlen en het voornemen van de gemeente hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. Daarnaast was het van belang te onderzoeken onder welke omstandigheden de betrokken partijen bereid zijn deel te nemen aan het galerieplan, gezien Michel Huisman er niet aan toegekomen is zijn bevindingen op draagvlak te toetsen. Doel binnen dit onderzoek is dan ook het galerieplan van Michel Huisman operationeel te maken in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Hiervoor vindt u in dit document allereerst een analyse van het originele galerieplan volgens Michel Huisman. Deze analyse is middels literatuur- en bronnenonderzoek (deskresearch) afgezet tegen de politieke doelstellingen van de Gemeente Heerlen en de creatieve industrie. Uiteindelijk heeft dit geresulteerd in een politieke vertaalslag van het galerieplan. Via een stakeholdersanalyse zijn de belangrijkste spelers binnen het galerieplan achterhaald en onderverdeeld in vijf clusters, te weten: - sociale werkgelegenheid - opleidingen - curatoren - stadsplanning - pandbeheer Per cluster zijn respondenten geselecteerd, aan wie ik de politieke vertaling van het galerieplan heb voorgelegd in de vorm van semi-gestructureerde interviews. De conclusies en aanbevelingen zijn gefundeerd op de verbinding die gemaakt is tussen de resultaten van het literatuur- en bronnenonderzoek en de waarnemingen die gedaan zijn bij de respondenten (betrokken partijen). Deze conclusies en aanbevelingen bieden bouwstenen en handvatten om optimaal draagvlak te creëren onder de betrokken partijen, waarmee de werkbaarheid van het galerieplan gegarandeerd is. Final Project 9 Birgit van Melick
Tot slot wil ik benadrukken dat het hier om een kwalitatief onderzoek gaat, waarvan de uitkomsten alleen als indicatie gebruikt mogen worden. Ze kunnen niet gekwantificeerd of gegeneraliseerd worden. Leeswijzer Om een helder beeld te scheppen van de opbouw van mijn onderzoeksrapport is de volgende leeswijzer opgesteld: Final Project 10 Birgit van Melick
2. Een politieke vertaalslag Hoewel er binnen de gemeente Heerlen inmiddels een groot draagvlak is ontstaan voor het galerieplan van Michel Huisman, is een politieke vertaalslag nodig. Om deze vertaalslag te kunnen maken wordt in dit hoofdstuk eerst een kenschets gegeven van het originele galerieplan volgens kunstenaar Michel Huisman, gevolgd door een koppeling van zijn plan aan de discussienota CentrumVisie Heerlen (2005), de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 en het Meerjarig Bestuursplan 2007-2010 van de gemeente Heerlen. Deze koppeling van het galerieplan aan de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen wordt vervolgens geplaatst in de context van de creatieve industrie, met als uitkomst een politieke vertaling van het galerieplan van Michel Huisman die gepresenteerd kan worden aan de betrokken partijen. 2.1 Galerieplan Michel Huisman Michel Huisman is van beroep beeldend kunstenaar en woont en werkt in Heerlen. Hij besloot een aantal jaren geleden tijdelijk zijn werkterrein te verleggen op zoek naar mogelijkheden iets constructiefs bij te dragen aan de ontwikkeling van het stadsgezicht van Heerlen, de stad waarin hij is opgegroeid. Hij startte met een zorgvuldig belevingsonderzoek met betrekking tot de binnenstad. Om te kunnen overtuigen moeten steden, volgens Huisman, namelijk een brongebied zijn van schoonheid, geborgenheid, kansen, dynamiek en historie. ‘Dit betekent dat het stadsimago nauw samenhangt met cultuur. Het hart van een stedelijk gebied is het aangezicht. Daar moet het gebeuren: de vonk, de hoop, de kansen, de schoonheid. Die opvatting van ‘cultuur’ is bepalend voor een stadsimago.’1 Wat dat betreft is Heerlen diffuus, als een vlek: ‘Er zijn nog te weinig plekken waar je de stad ‘een hand kan geven’ of zelfs kunt omarmen. Intimiteit en warmte zijn er dun gezaaid. Het winkelaanbod is goed, maar mist kleinschaligheid en avontuur.’’2 Tevens concludeert hij dat onder andere de leegstand momenteel zorgt voor een negatieve investeringsspiraal en een algeheel gevoel van verval, karakterarmoede en leegloop. Het galerieplan is een reactie op deze ontwikkelingen. Om in dit rapport een correcte weergave te geven van het originele galerieplan, ben ik mijn onderzoek gestart met een één op één gesprek met Michel Huisman. In dit gesprek kwamen de volgende onderdelen, doelen, deelnemers en randvoorwaarden naar voren: Onderdelen - het opknappen en onderhouden van leegstaande panden in de binnenstad; - het plaatsen van vijfentwintig tijdelijke, hoogwaardige kunstgaleries in leegstaande panden onder het gezag van een specialist in het scouten van (jonge) betekenisvolle internationale kunst; 1 Citaat Michel Huisman in Parkstad.Magazine, nummer 1, maart 2007 2 Citaat Michel Huisman in Parkstad.Magazine, nummer 1, maart 2007 Final Project 11 Birgit van Melick
- exploitatie en beheer van de kunstgaleries laten uitvoeren door langdurig werkzoekenden met behoud van uitkering (sociale werkgelegenheid); - een terugkerend evenement, dat om de zes weken plaats zal vinden, ter verwelkoming van de nieuwe kunstenaars die tijdelijk intrek nemen in de kunstgaleries om hun werk te exposeren. Doelen: - een internationaal opvallende culturele impuls creëren die de leegstand niet alleen camoufleert, maar tevens inzet als middel; - het galerieplan is bedoeld als springplank voor de hedendaagse kunst; - langdurig werkzoekenden de kans bieden werkervaring op te doen op het gebied van cultureel ondernemerschap met behoud van uitkering (verschaffen van sociale werkgelegenheid); - de langdurige leegstand en verpaupering van particuliere panden in het centrum tegen te gaan door er tijdelijke kunstgaleries in te plaatsen met als doel dat de eigenaren hun panden sneller verhuurd/ verkocht zien; - het straatbeeld aan beleving laten winnen wat zal leiden tot een aanzienlijke verbetering van het stadsaangezicht en daarmee het stadsimago van Heerlen. Deelnemers: - gemeente Heerlen (afdeling Stadsplanning, Sociale Zaken en Welzijn, cluster Cultuur); - pandbeheerders; - langdurig werkzoekenden die afhankelijk zijn van een uitkering; - curator/ scout. Randvoorwaarden: - het opknappen van de panden bestaat uit licht opknapwerk: verven, gevelwijziging; deze werkzaamheden worden verricht door een team van mensen met behoud van uitkering; - de galeriehouders, verantwoordelijk voor de exploitatie en het beheer van de kunstgaleries, vallen ook onder sociale werkgelegenheid; zij zijn autonome personen en hebben dus geen relatie tot de kunstenaar(s); tevens moeten zij zich committeren aanwezig te zijn: zijn of haar naam wordt op het pand vermeld; - de banen die gecreëerd worden door middel van sociale werkgelegenheid zijn voor personen van alle leeftijden; de criteria die worden gesteld voor deelname aan het project zijn: een representatief voorkomen en liefde voor het vak; - een kritieke massa is van belang; een of twee panden leveren weinig resultaat. - de pandeigenaren moeten hun panden ‘om niet’3 beschikbaar stellen en ze krijgen eenmalig de kans deel te nemen aan het galerieplan. Aan een ‘nee’ is de consequentie verbonden dat ze voorgoed worden uitgesloten van deelname; - alles vindt gelijktijdig plaats: één looproute, gelijke openingstijden; 3 Het ‘om niet’ vrijgeven van een pand houdt in dat de eigenaar geen huur ontvangt voor het beschikbaar stellen van het pand. Final Project 12 Birgit van Melick
- de kwaliteit van de kunstenaars moet worden bewaakt door een zwaargewicht. Hij/zij zal verantwoordelijk zijn voor het scouten van kwalitatief hoogwaardige kunstenaars van (inter)nationale allure en tevens optreden als overkoepelend aanspreekpunt voor alle panden/kunstgaleries; - (eu)regionaal karakter; - er is geen plafond voor de kunst. De kunstenaar mag zijn eigen prijs bepalen. Daarnaast wordt een courtage vastgesteld, wat verdeeld wordt onder de galeriehouder, de gemeente en eventueel andere betrokken partijen; - Iedere zes weken zal er een feestelijke opening voor de (nieuwe) kunstenaars plaatsvinden in het centrum van Heerlen. Dit evenement geldt als visitekaartje voor de stad. Kortom: ‘Dit mes snijdt zelfs aan vier kanten! De stad krijgt een internationaal opvallende culturele impuls, de eigenaren van de panden zien hun pand sneller verhuurd, de straten zijn weer intact en mensen die zelfstandig willen worden kunnen het eerst proberen. De organisatie, de begeleiding, drukwerk en openingen zijn gecoördineerd en één keer in de zes weken gonst het in Heerlen door de openingen in vijfentwintig galerieën tegelijk.’4 2.2 Beleid gemeente Heerlen Zoals eerder vermeld draagt de gemeente Heerlen het plan van Michel Huisman een warm hart toe. Het is nu echter van belang te onderzoeken of zijn plannen, uiteengezet in de vorige paragraaf, ook daadwerkelijk aansluiting vinden bij de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen. Deze doelstellingen staan vermeld in verschillende beleidsdocumenten, opgesteld door de gemeente Heerlen. Binnen dit onderzoek heb ik ervoor gekozen de discussienota CentrumVisie Heerlen (2005), de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 en het Meerjarig Bestuursplan 2007-2010 (MBP) van de gemeente Heerlen nader te onderzoeken op mogelijke raakvlakken met het galerieplan om zo een politieke vertaalslag te creëren. 2.2.1 Meerjarig bestuursplan 2007-2010 Het MBP van de gemeente Heerlen is opgesteld door het huidige college van Burgemeester en Wethouders en dient als leidraad voor het beleid en de uitvoeringsactiviteiten van de gemeente voor de gehele collegeperiode. In het algemene programmaplan komt naar voren dat het perspectief voor Heerlen, volgens het college, met name afhankelijk is van de aanwezige jeugd. De gemeente is van mening dat zij haar toekomst veilig kan stellen door gericht te sturen op behoud en ontwikkeling van jongeren. Om dit te stimuleren wil zij met name inzetten op een bruisend stadscentrum en perspectief op werk voor de jeugd. Hoewel in het originele plan van Huisman niet direct aandacht wordt besteed aan jongeren, biedt het plan wel perspectief voor een bruisend 4 Citaat Michel Huisman in Parkstad.Magazine, nummer 1, maart 2007 Final Project 13 Birgit van Melick
centrum. Zo wint het straatbeeld aan beleving en vindt er iedere zes weken een feestelijke opening plaats. Een ander algemeen speerpunt van het college is de participatiegraad van de burgers in Heerlen te verhogen: ‘Het gaat dan niet alleen om het belang van het participeren vanuit sociaal oogpunt maar ook om de brede participatie voor de ontwikkeling van de stad op economisch maar vooral ook cultureel gebied’5 Om dit te verwezenlijken wil de gemeente onder andere inzetten op het verder ontwikkelen van de binnenstad tot (cultureel) centrum van de Parkstad en het inrichten van persoonsgerichte reïntegratietrajecten. Met name deze laatste maatregel sluit aan op de doelstelling van Huisman om langdurig werkzoekenden de kans te bieden werkervaring te doen op het gebied van cultureel ondernemerschap om uiteindelijk weer zelfstandig aan de slag te gaan. Implementatie van het galerieplan zal zeker bijdragen aan de ontwikkeling van de binnenstad tot cultureel centrum. Wanneer er binnen het MBP gekeken wordt naar het programmaplan Economische stimulering, zijn er duidelijk raakvlakken met het galerieplan van Huisman. Zo kent het college het belang van culturele voorzieningen: ‘Goede culturele, recreatieve en sportvoorzieningen zijn van groot belang voor het leefklimaat van de huidige burgers van Heerlen en vormen een belangrijke vestigingsfactor voor nieuwe bewoners en bedrijven. Bovendien leveren investeringen in onder andere cultuur werkgelegenheid op, waarmee deze sectoren ook een bijdrage leveren aan de stedelijke economie.’6 Het college wil dan ook investeren in de producenten van cultuur, met speciale aandacht voor de beeldende kunsten. Het college is van mening dat evenementen van culturele aard in en rondom het centrum de levendigheid van de stad bevorderen. Gezien deze levendigheid van de stad hoog in het vaandel van de gemeente staat, kunnen de festiviteiten rondom de openingen van de kunstgaleries een welkome bijdrage zijn. Binnen het programma Sociale infrastructuur wordt, in overeenstemming met het plan van Huisman, gehamerd op het aanhalen van participatie in het kader van sociale werkgelegenheid. Een toekomstperspectief bieden voor maatschappelijk kwetsbare groepen die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht en solidariteit verdienen. Ook ziet het college cultuur als middel om de participatiegraad van de burgers aan de samenleving te vergroten. Het programma Leefomgeving wil toewerken naar een prettige leefomgeving: “Een prettige leefomgeving heeft een positieve uitwerking op het welbevinden van de bewoners en de bezoekers van Heerlen en speelt daardoor een belangrijke rol als het gaat om gevoelens van binding en trots bij burgers.”7 Hierin streeft het college naar een omgeving waar burgers zich thuis en veilig voelen. Het plaatsen van kunstgaleries in leegstaande particuliere panden kan indirect gezien worden als een maatregel ter bevordering van de veiligheid. Doordat het straatbeeld weer aan beleving wint en er een stroom van mensen ontstaat, zullen vandalen minder snel toeslaan en wordt verpaupering van de omgeving bestreden. Wat betreft het programma ruimtelijke ontwikkeling verwijs ik naar de integrale CentrumVisie, die in de volgende paragraaf behandeld wordt, gezien deze door het college als leidend wordt beschouwd. 5 Meerjarig Bestuursplan 2007-2010, Gemeente Heerlen, p.11 6 Meerjarig Bestuursplan 2007-2010, Gemeente Heerlen, p.14 7 Meerjarig Bestuursplan 2007-2010, Gemeente Heerlen, p.22 Final Project 14 Birgit van Melick
2.2.2 Discussienota integrale CentrumVisie Heerlen (2005) ‘In de meeste steden is de binnenstad de drager van het imago van de hele stad. Iedere kwaliteitsslag die in het centrum kan worden bereikt, verbetert het imago van de hele stad en regio.’8 In het kader van de ontwikkeling van een levendig en herkenbaar stadshart is in 2005 de discussienota integrale CentrumVisie Heerlen opgesteld. Hierin zijn hoofdlijnen uiteengezet voor een met name integrale aanpak van de ontwikkeling van de binnenstad. Om het integrale karakter van de visie vorm en inhoud te geven zijn besprekingen gevoerd en tevens documenten uitgewisseld met diverse beleidsvelden, te weten: Cultuur, Economie, Sociale Veiligheid, Volkshuisvesting, Leefmilieu en Beheer en Onderhoud. Naar aanleiding van de discussienota integrale CentrumVisie Heerlen zijn een aantal werkplaatsen georganiseerd, waaronder een werkplaats Cultuur en Economie. De algemene conclusies van deze werkplaats zijn inmiddels bekend en daarom meegenomen in dit onderzoek. In de CentrumVisie wordt de leegstand in Heerlen als een cruciaal probleem gezien. De braakliggende terreinen en panden leiden tot verval en het doorzetten van een negatieve spiraal. Daarmee dragen ze bij aan een slechte uitstraling van de stad. Deze locaties zijn moeilijk te beheren. De gemeente is dan ook van mening dat de integrale herontwikkeling opgepakt en verder uitgewerkt zou moeten worden, opdat cruciale plekken in de stad binnen afzienbare termijn een verbetering ondergaan. Het gaat dan vooral om de leegstand aan de rand van de binnenstad en nabij de toegangswegen, in het bijzonder de clusters in het noordoosten; Oranje Nassaustraat, Geleenstraat, Willemstraat en de Pancratiusstraat.9 ‘Een groot nadeel van de leegstand om en nabij deze aanlooproutes is dat elke bezoeker van de binnenstad via deze weg naar het centrum komt. Dat betekent dat elke bezoeker eerst een slecht beeld krijgt van Heerlen alvorens in het stadshart te komen.’10 Door middel van verandering en uitbreiding van de loopcircuits kan de binnenstad in zijn geheel interessanter worden gemaakt voor activiteiten van winkelen en cultuur, waardoor de aanlooproutes drukker worden bezocht. Hierdoor wordt het voor investeerders tevens aantrekkelijker zich aan deze routes te vestigen. Bij het uitstippelen van deze nieuwe (aan)looproutes kan de gemeente Heerlen de kunstgaleries inzetten als middel om langs deze route het straatbeeld aan beleving te laten winnen en zo een aantrekkelijker vestigingsklimaat te creëren. De kunstgaleries samen vormen een collectief; ze werken met hetzelfde concept, dezelfde huisstijl en openingstijden. Deze samenhang tussen de verschillende kunstgaleries moet er voor zorgen dat men tijdens een bezoek meerdere galeries wilt bezoeken. Bezoekers van het galerieplan zorgen daarmee voor een circulatie van mensen langs de door de gemeente beoogde (aan)looproutes. Dit sluit aan op de visie dat culturele voorzieningen voor het publiek zichtbaar in de binnenstad geconcentreerd dienen te zijn en op het feit dat in de algemene conclusies van de werkplaats Cultuur een vastgoedwaarde is openomen voor de vestiging van galeries. 8 Integrale discussienota CentrumVisie Heerlen, Gemeente Heerlen, 2005, p.4 9 Voor ligging van deze gebieden zie kaart Heerlen Centrum in bijlage I 10 Integrale discussienota CentrumVisie Heerlen, Gemeente Heerlen, 2005, p.6 Final Project 15 Birgit van Melick
De CentrumVisie pleit voor het intensiveren van de cultuuraspecten in de binnenstad, zodat er een aantrekkelijk en creatief klimaat tot stand wordt gebracht. De gemeente is van mening dat positieve cultuur en kunstimpulsen resulteren in een vergroting van het zelfbewustzijn en de dynamiek van de stad. Hierin moet ook aandacht geschonken worden aan culturele evenementen interessant voor alle lagen van de samenleving. De werkplaats cultuur en economie trekt eveneens de conclusie dat Kunst en Cultuur letterlijk en figuurlijk meer naar buiten gedragen moeten worden. Dit wilt zij onder andere bereiken door het accent te leggen op festivals om zo meer ‘reuring’ op straat te veroorzaken. Er moet een koppeling gemaakt worden tussen de kunstgaleries en de openbare ruimte, horeca en winkels zodat de stad doordrenkt is van het festival. In de algemene conclusies van de werkplaats Cultuur is een strategie uitgestippeld om Heerlen verder te profileren als energieke stad. Kunst en Cultuur worden daarbij gezien als belangrijke motor voor economische ontwikkelingen en worden ingezet om de doelen van de CentrumVisie te bereiken. De thema’s energie en duurzaamheid staan centraal bij de inzet van cultuur in het centrum. Aansluitend hierop zijn de volgende vier prioriteiten gesteld in het centrum: 1 versterking en uitbreiding van bestaande culturele instellingen; 2 uitbreiden van culturele activiteiten; 3 inzetten op kunst in openbare ruimte; 4 inzetten op de creatieve industrie. Punt een en vier sluiten aan op het galerieplan op basis van eerder genoemde bevindingen en het feit dat de kunstgaleries onder de kunst- en erfgoedsector vallen, onderdeel van de creatieve industrie. Al met al kan geconcludeerd worden dat binnen de CentrumVisie Heerlen en de algemene conclusies van de Werkplaats Cultuur voldoende ruimte en draagvlak bestaat voor een dergelijk initiatief als het galerieplan. 2.2.3 Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 De Strategische Beleidsnota Cultuur is een beleidsvisie, die voor de komende jaren de kaders en prioriteiten aangeeft voor het gemeentelijke cultuurbeleid. Bij de totstandkoming van de strategische beleidsnota cultuur is gekozen voor een interactief proces, waarbij een analyse is gemaakt van de wensen en behoeften vanuit het culturele veld. Cultuur wordt ook in deze beleidsnota beschouwd als motor voor economische ontwikkeling en als belangrijke bedrijfstak die het imago van de stad kan verbeteren. De gemeente Heerlen heeft daarin als taak de randvoorwaarden te scheppen voor culturele ontwikkeling, de inhoudelijke invulling van het cultuurbeleid moet aan het culturele veld worden overgelaten. Hierin is behoefte aan professionalisering. Final Project 16 Birgit van Melick
Voor de gemeente betekent dit duidelijke communicatie en een duidelijk aanspreekpunt zijn voor het veld. Bij het culturele veld is er behoefte aan professionalisering op het gebied van bedrijfsmatig werken, marketing en PR en cultureel ondernemerschap. Ondersteuning en deskundigheidsbevordering zijn hiervoor noodzakelijk. In het kader van professionalisering is het ook van belang afstand te creëren tussen de gemeente en de culturele instellingen om cultureel ondernemerschap te stimuleren. De instellingen kunnen dan zelf meer extern gericht opereren en bruikbare samenwerkingsverbanden aangaan met het bedrijfsleven. De prioriteiten voor culturele ontwikkeling zijn vertaald naar de volgende beleidsspeerpunten: - voltooiing bestaande ontwikkelingen; - inzetten op jeugd en jong talent; - versterking productieklimaat en bijdrage actieve cultuurparticipatie; - versterkend voor centrumfunctie van stad; - imagoversterkend voor de stad; - bevordering integraliteit, dwarsverbanden en samenwerking binnen het culturele veld. Opmerkelijk is dat het galerieplan in zijn huidige context weinig raakvlakken vertoont met de strategische beleidsnota cultuur. De reden is dat deze nota met name gebaseerd is op de ontwikkelingen gerelateerd aan de al bestaande culturele instellingen. Het plan vertoont wel overeenstemming met de volgende twee beleidsspeerpunten: - versterkend voor centrumfunctie van stad Door de leegstaande panden tijdelijk te vullen met kunstgaleries draagt het galerieplan bij aan verdichting van het centrum. Dit wordt in de strategische beleidsnota cultuur gezien als kans voor het bevorderen van zowel de culturele aantrekkelijkheid als de ruimtelijke karakteristiek. Beide dragen bij aan een fysiek aantrekkelijke stad en betekenen een impuls voor stedelijke dynamiek en creatieve industrie. - imagoversterkend voor de stad Culturele evenementen dragen bij aan een sterk en creatief beeld van de stad en zorgen tevens voor een toeristische aantrekkingskracht. De festiviteiten rondom de zeswekelijkse opening zijn laagdrempelig van karakter en dragen daarmee bij aan een verhoging van de culturele participatiegraad onder burgers als toeristen. Hiermee kan het ‘trots op…-gevoel’ versterkt worden, wat het imago van de stad bevordert. De strategische beleidsnota cultuur besteed veel aandacht aan de relatie tussen cultuur en economie in het licht van de creatieve industrie. De gemeente wilt deze relatie onder andere zichtbaar maken door zorg te dragen voor een vestigingsklimaat voor cultureel ondernemers. Het galerieplan kan als een springplank fungeren voor startende ondernemers die zich verder willen ontwikkelen op het gebied van cultureel ondernemerschap. In de vorm van een sociale werkplek worden zij klaargestoomd voor een eventuele baan binnen de creatieve industrie11. Om het (eu)regionale karakter van het galerieplan te waarborgen, biedt de ligging van Heerlen veel perspectief. De stad opereert meer en meer op wisselende schaalniveaus. Zo vormt Heerlen het 11 Meer informatie met betrekking tot de creatieve industrie volgt in paragraaf 1.2 Final Project 17 Birgit van Melick
energieke hart van Parkstad Limburg12 en werkt het actief samen op diverse terreinen binnen de Tripool13. Ook de nabijheid van steden als Keulen, Aken, Luik en Antwerpen biedt perspectief voor grensoverschrijdende samenwerking, die met name het Europese karakter van het galerieplan kan versterken. Aansluitend op de strategische beleidsnota cultuur is ‘de culturele agenda van Heerlen 2009-2012’ geschreven, waarin de strategie op het gebied van cultuurbeleid voor de komende jaren is uitgestippeld. Deze strategie komt voort uit een analyse van de sterktes en zwaktes en kansen en bedreigingen voor de stad, ook wel SWOT14 genoemd. Deze SWOT kunt u vinden op de volgende pagina. Uit de culturele agenda voor 2009-2012 blijkt dat de culturele basisinstellingen, organisaties en initiatieven nog aan kracht te winnen hebben. ‘We hebben het dan over de gistende tussenlaag, waaruit de nieuwe en vernieuwende initiatieven komen, waar een stad zich mee kan onderscheiden en profileren.’15 Om dit te bereiken gaat de gemeente Heerlen de komende tijd inzetten op meer ruimte, zowel fysiek als financieel, voor de beeldende kunst, de nieuwe media, film en literatuur. Tevens wil zij het productieklimaat versterken om zich zo als productiestad te kunnen profileren. Ondersteuning van jonge starters en stimulering van talentontwikkeling van jeugd en jongeren, zal uiteindelijk moeten leiden tot een groei van het aantal banen in de creatieve sector met dertig procent in 2012. Samenwerking met het bedrijfsleven, het Starterscentrum Zuid-Limburg en diverse opleidingen staat hierin voorop. De gemeente wil focus aanbrengen op de festivals en evenementen. Hierin streeft de gemeente naar meer differentiatie en spreiding van festivals en evenementen door het jaar. Dit vanwege het feit dat een aanbod van cultuur dat zich kenmerkt door diversiteit en toegankelijkheid voor iedereen een belangrijke voorwaarde is voor een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en instellingen en voor een goed woonklimaat voor de huidige bewoners. In het gemeentelijke evenementenbeleid wordt Heerlen omschreven als ‘warm en menselijk, een beetje ruw en ongepolijst, met respect voor zijn verleden en met een positieve eigentijdse instelling op weg naar de toekomst.’16 In deze context kiest de gemeente voor evenementen met een eigenwijs concept, waarin cultureel ondernemen lef vertoont. Van belang is ook dat deze evenementen een positief historisch besef en een optimistisch toekomstbeeld weten uit te beelden. Het galerieplan wil, met betrekking tot het historische besef, de oude binnenstad in ere herstellen door nu nog leegstaande panden op te knappen en om te toveren tot kunstgaleries om zo bij te dragen aan een dynamische en aantrekkelijke stad. Het evenement rondom de openingen van de kunstgaleries zal acht keer per jaar moeten plaatsvinden. 12 Parkstad Limburg is een samenwerkingsverband tussen 7 gemeenten, te weten: Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Brunssum, Simpelveld, Voerendaal en Onderbanken. Samen werken zij aan de kansen en mogelijkheden van de regio. Dat betekent dat zij voorzieningen, welvaart, welzijn en de sociale samenhang voor haar inwoners op peil willen houden en verbeteren. 13 Tripool Zuid-Limburg is een samenwerkingsverband op allerlei gebieden tussen de gemeenten Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen. 14 Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats. 15 Gemeente Heerlen, ‘Heerlen bloeit op; een nieuwe culturele lente is begonnen. De culturele agenda van Heerlen 2009-2012.’ Concept 13 juni 2007, p.7 16 Evenementen in Heerlen, Gemeente Heerlen, 20 november 2006 Final Project 18 Birgit van Melick
Sterke punten Zwakke punten - veel creativiteit - nagenoeg ontbreken van cultuurproductie - jong en avontuurlijk - geen vrij budget voor vernieuwing en - vernieuwend productie - veel energie - veel geld in stenen, relatief weinig in - podiuminfrastructuur programmering - sterke culturele basisinfrastructuur - geen structurele financiële basis voor een - veel laagdrempelige festivals & evenementen aantal cultuurinstellingen die onderscheidend - aandacht voor (v)mbo-ers zijn voor de stad - grote organisatiekracht - subsidiestelsel organisch gegroeid, niet - veel amateurkunst: vooral harmonie/fanfare gebaseerd op beleidskeuzes - veel kracht binnen verenigingen - geen actueel beleid Kunst in de Openbare - veel vrijwilligers Ruimte - sterke drift tot overleven - geen actueel atelierbeleid - veel contact tussen cultuur en - geen actueel amateurkunstenbeleid wijkcontactambtenaren - samenhang binnen cultuur ontbreekt - cultuur als motor van stedelijke ontwikkeling - veel eilandjes, weinig dwarsverbanden erkend - slecht imago, weinig identiteit, weinig trots en - cultuur als profilering van de stad erkend weinig zelfvertrouwen - mijnverleden heeft geen plek gekregen cultureel erfgoed zwak gepositioneerd Kansen Bedreigingen - gebiedsgericht cultuurbeleid/ provincie - laag opleidingsniveau - samenwerking met het bedrijfsleven - leegstand in de stad - samenwerking met het ROC (mbo- - eenzijdige werkgelegenheid opleidingen) - hoge werkeloosheid - denken in Parkstad - weinig banen voor jongeren - denken in Tripool - weinig aanwezigheid kennistechnologie - samenwerking met Hogeschool Zuyd - ontbreken van jongerenhuisvesting (Cultuur en toerisme, Communicatie en - te veel ambitie tegelijk Media Design (CMD), Hogeschool voor de - concurrentiegevoelens binnen Parkstad Kunsten (HK) - concurrentiegevoelens binnen Tripool - ligging in de Euregio - samenwerking met Aken, universiteit en cultuur - innovatie – vb Trilandis Avantis - verbinden van het nu met de historie van de glorietijd – culturele roots doortrekken - sociale herstructurering in wijken – prachtwijken Figuur 1 (Bron: ‘Heerlen bloeit op; een nieuwe culturele lente is begonnen. De culturele agenda van Heerlen 2009-2012.’ Concept 13 juni 2007) Final Project 19 Birgit van Melick
Hiermee is spreiding door het jaar gewaarborgd. Doordat iedere zes weken nieuwe kunstenaars aan bod komen, ontstaat er diversiteit: iedere opening heeft zo zijn eigen karakter, waarmee differentiatie gewaarborgd is. Tot slot toont het galerieplan lef door langdurig werklozen in te zetten om van de galeries een succes te maken. Het biedt deze mensen toekomstperspectief door ze in aanraking te brengen met het cultureel ondernemerschap. Het galerieplan sluit hiermee aan de keuze die de gemeente zich heeft voorgenomen ten aanzien van het evenementenbeleid. 2.2.4 Inzetten op jeugd en jong talent Bestuderen van de verschillende beleidsdocumenten, levert de volgende conclusie op: het galerieplan sluit nauw aan op de gestelde politieke doelen. Aan één belangrijk beleidsspeerpunt wordt echter niet voldaan: inzetten op jeugd en jong talent. Zowel in het MBP als de Strategische Beleidsnota Cultuur wordt de jeugd, met oog op de toekomst, als meest relevante doelgroep beschouwd. Om een politieke vertaalslag van het plan sluitend te maken is het dan ook van belang om de jeugd en jong talent meer bij het plan te betrekken. 2.3 De creatieve industrie Zowel in de Integrale CentrumVisie Heerlen als in de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015, wordt het begrip creatieve industrie verscheidene malen aangehaald als belangrijk economisch speerpunt voor de stad. Een duidelijke definitie wordt echter niet gegeven. Deze paragraaf gaat verder in op de achtergrond en definiëring van de creatieve industrie, gespecificeerd naar het belang van de creatieve industrie voor de Zuidelijke Tripool. Naar aanleiding van deze uiteenzetting zal ik aangeven waar de kansen voor de stad Heerlen liggen met betrekking tot de creatieve industrie om vervolgens te bezien in hoeverre het galerieplan17 perspectief biedt voor deze kansen. 2.3.1 Creatieve klasse In het spoor van Richard Florida, die wereldwijd het belang van de creatieve klasse voor stedelijke ontwikkeling onder de aandacht bracht, richten veel steden zich op het aantrekken van de 18 creatieve industrie. In zijn boek ‘The Rise of the Creative Class’ laat hij zien dat investeringen in cultuur, maar ook de aanwezigheid van de creatieve industrie, bijdragen aan de concurrentie- en innovatiekracht van regio’s.19 Daarnaast beweert Florida dat regio’s die economisch willen innoveren en excelleren niet zonder de creatieve klasse kunnen. Het is daarom van belang creatief 17 De conclusies voortkomend uit de politieke vertaalslag (paragraaf 1.2) van het galerieplan komen hier ook aan de orde. 18 Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class, and how it’s transforming work, leisure, community & every day life. New York: Basic Books 19 Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff. De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft 2005 Final Project 20 Birgit van Melick
personeel optimaal te faciliteren door te zorgen voor een aantrekkelijk woon- en leefklimaat; culturele voorzieningen en een tolerante en open sfeer zijn daar belangrijke onderdelen van. Immers, zo stelt Richard Florida, laat de creatieve klasse zich primair door een dergelijk klimaat aanspreken en zoekt daarna pas een werkgever uit. Hiermee oefent de aanwezigheid van de creatieve klasse aantrekkingskracht uit op hoogwaardige bedrijven die kunnen zorgen voor dito werkgelegenheid—:’Companies increasingly go, and are started, where talented and creative people are’.20 Naast het feit dat deze creatieve klasse functioneert als vestigingsfactor, zorgt zij bovendien voor een impuls van de lokale economie door intensief gebruik te maken van de stedelijke voorzieningen. Dit in verband met haar hedonistische levenstijl; de creatieve klasse wil zowel hard werken als van het leven genieten. Investeringen in cultuur en de aanwezigheid van creatieve industrie zorgen niet alleen voor het aantrekken van creatief en innovatief talent, ze dragen tevens bij aan het behoud van nieuw opgeleid talent. Florida definieert de creatieve klasse als een samenstelling uit de beroepsbevolking voor wie creativiteit en innovatie de belangrijkste arbeidsinbreng is. De indeling van de creatieve klasse volgens Florida is niet gebaseerd op opleidingsniveau, maar op beroepsgroepen. Hij onderscheidt: - de super creative core (waaruit creatieve en innovatieve ideeën ontstaan): ICT’ers, wiskundigen, architecten, ingenieurs, (para-)medici en sociale wetenschappers, onderwijzers en de zogenaamde bohemiens; - de creative professionals (de creatieve uitvoerders van de creatieve ideeën uit de super creative core): managers, financieel en commercieel experts, juristen en technici. De Nederlandse definitie van de creatieve klasse wijkt hier vanaf, gezien Nederland een aanmerkelijk ander schaalniveau vertoont dan Amerikaanse stedelijke gebieden, waarop het concept van Florida gebaseerd is. Waar Florida de creatieve klasse erg ruim opvat – zo bestempelt hij hele bedrijfstakken als creatief – hebben de onderzoekers Gerard Marlet en Clemens van Woerkens gekozen voor een meer precieze beroepsgroepenclassificatie. Zij komen tot de volgende definitie van de Nederlandse creatieve klasse: ‘De Nederlandse creatieve klasse staat model voor en wordt verondersteld de motor te zijn achter de kennisintensieve economie. Het moet gaan om mensen die met innovatieve, creatieve ideeën en esthetische producten meer dan gemiddeld productief zijn en meer toegevoegde waarde genereren, mensen die door denken en minder door doen een bijdrage leveren aan de economie.’21 Zij is onder te verdelen in: - de kern van de Nederlandse creatieve klasse: wetenschappers en onderzoekers, innovatieve ICT’ers, architecten, ingenieurs, tv-makers, journalisten en bohemiens (musici, vormgevers, schrijvers en kunstenaars. Niet: overheid, inclusief onderwijs. Wel: hoogleraren en wetenschappelijk onderzoekers. - de uitvoerders van creatieve ideeën in kennisintensieve economische sectoren.22 20 Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class, and how it’s transforming work, leisure, community & every day life. New York: Basic Books. P.283 21 Marlet, G.A. & C.M.C.M. van Woerkens (2004). Atlas voor gemeenten 2004. Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. P.12 22 Marlet, G.A. & C.M.C.M. van Woerkens (2004). Atlas voor gemeenten 2004. Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. P.13,14. Final Project 21 Birgit van Melick
2.3.2 Creatieve industrie In Nederlandse studies omtrent de creatieve industrie wordt niet uitgegaan van een beroepsgroepenclassificatie, zoals bij de creatieve klasse het geval is, maar van een bedrijfstakkenclassificatie (vanuit het sectorperspectief). Het gaat daarbij om creativiteit als productiefactor van goederen en diensten. ‘Creatieve bedrijfstakken zijn bedrijfstakken die een esthetische of symbolische waarde toevoegen en/ of de gebruiker of consument betekenis verschaffen of appelleren aan een bepaalde lifestyle’.23 Daarbij vormt de creatie en exploitatie van symbolische waarde onder consumenten of bedrijven zowel het centrale en bindende element van de creatieve industrie als het belangrijkste onderscheidende kenmerk van de creatieve industrie ten opzichte van andere vormen van economische bedrijvigheid.24 Wanneer we dus spreken over de creatieve industrie, dan gaat het om een verzameling creatieve bedrijfstakken, waar een groot deel van de creatieve productie plaatsvindt. Bij het operationaliseren van het begrip creatieve bedrijfstakken kunnen we de volgende drie categorieën afbakenen (onderverdeeld in branches): Kunsten: - beeldende kunst: fotografie, film, scheppende kunst (zoals schilderijen en - sculpturen); - podiumkunsten: toneel, dans, muziek (klassiek en populair); - festivals, evenementen, tentoonstellingen en recreatiecentra. Media en entertainment: - literatuur, boeken (fictie en non-fictie); - journalistieke media (papier): dagbladen, tijdschriften; - tv en radio; - film. Creatieve zakelijke dienstverlening en vormgeving: - design: interieur en meubels, mode, sieraden ; - architectuur: burgerlijke bouw, stedenbouw; - reclame en grafisch ontwerp. Binnen deze categorieën is er telkens sprake van een bedrijfskolom met dezelfde vier stadia, die elkaar logisch opvolgen: initiële creatie > productie > distributie en retail. Dit perspectief op de bedrijfskolom is gebruikt om een beperkte en een ruime definitie van de creatieve industrie op te stellen. De beperkte definitie kan worden beschouwd als ‘creatie’; de ruime definitie als ‘creatie en 25 vermarkten’. 23 Marlet, G.A. & J. Poort (2005). Cultuur en creativiteit naar waarde geschat. Amsterdam:SEO/ Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. P.11 24 Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. P.34 25 Raes, S.E.P. & B.P. Hofstede (red.) (2005). Creativiteit in kaart gebracht: Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland. Den Haag: Ministerie van EZ en Ministerie van OCW. P.8 Final Project 22 Birgit van Melick
Creatieve industrie (beperkte definitie) De beperkte definitie omvat bedrijven, producenten en instellingen die zich bezig houden met de initiële creatie en die dus nauw betrokken zijn bij het proces. In de praktijk blijkt dat bedrijfstakken op het vlak van initiële creatie vaak ook de materiële productie realiseren. De materiële productie is in de beperkte definitie alleen meegenomen als betrokken bedrijfstakken daadwerkelijk zowel creatie als productie realiseren. Creatieve industrie (ruime definitie) De ruime definitie omvat de beperkte definitie plus de rest van de bijbehorende bedrijfskolom: alle producenten, distributeurs en verkopers die creatieve producten bij de consument brengen. Voor de creatieve zakelijke dienstverlening geldt dat de link met creatie sterk afneemt. Daarom is de productie en distributie in de categorie creatieve zakelijke dienstverlening niet meegenomen. Final Project 23 Birgit van Melick
Creatie Materiële productie Distributie en Retail Kunsten - Beeldende kunst, - Beeldende kunst, - Veilingen, kunstuitleen, fotografie fotografie kunst- galerieën en expositieruimten, musea, - Alle podiumkunsten: - Productie van podium- winkels muziek, dans, theater kunsten: muziek, dans, - Theaters, schouwburgen theater en reproductie en en concertgebouwen, - Recreatiecentra, uitgeverij van evenementenhallen, Cd- organisatie van culturele geluidsopnamen winkels evenementen - Recreatiecentra, - Recreatiecentra, evenementenhallen organisatie van culturele evenementen, evenementenhallen Media en entertainment - Film: Scenario, - Filmproductie incl. - Filmdistributie, bioscopen, Scriptwriting, Pre- ondersteunende filmtheaters, videotheken productie activiteiten - Omroeporganisaties - Productie van radio- en - Productie van radio- en - Openbare bibliotheken, televisieprogramma’s televisieprogramma’s boekwinkels - Schrijven: romans, poëzie, - Uitgeverij en non-fictie boekdrukkerij - Journalistiek - Uitgeverij en drukkerij - Openbare bibliotheken, dagbladen winkels in boeken, tijdschriften en kranten Creatieve zakelijke Dienstverlening - Vormgeving, - Vervaardiging van - Handel in kleding, brillen, modeontwerp, grafisch meubels, kleding, meubels, auto’s ontwerp brilmonturen, auto’s - Handel in computers en enzovoorts software - Gaming, nieuwe media - Gaming, nieuwe media - Projectontwikkeling, - Architectuur, - Algemene burgerlijke en handel in onroerend goed, stedenbouwkundig utiliteitsbouw, monumentenzorg ontwerp projectontwikkeling - Overige reclamediensten - Reclame - Drukkerijen Figuur 2 (Bron: Raes, S.E.P. & B.P. Hofstede (red.) (2005). Creativiteit in kaart gebracht: Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland. Den Haag: Ministerie van EZ en Ministerie van OCW. P.9) Final Project 24 Birgit van Melick
In dit onderzoek hanteer ik de ruime definitie van de creatieve industrie. Hiertoe behoren de galeries en expositieruimtes en de organisatie van culturele evenementen. Daarmee valt het galerieplan onder de kunstensector. Uit eerder onderzoek van Gerard Marlet en Joost Poort26 blijkt dat met name deze sector vestigingsfactoren produceert als theatervoorstellingen, evenementen, exposities, esthetische gebouwen en monumenten. Juist deze creatieve productie blijkt in Nederland meetbaar van belang te zijn voor het vestigingsgedrag van hoogopgeleide en creatieve huishoudens. Hiermee steunt de kunstensector, en dus ook het galerieplan, indirect de lokale economie. 2.3.3 Creatieve industrie in de Zuidelijke Tripool27 Om antwoord te krijgen op de vraag welke toekomstige rol de creatieve industrie kan spelen in de economie van de Tripool, hebben de gemeenten Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen en de provincie Limburg, TNO onderzoek laten doen naar de omvang en de structuur van de creatieve industrie in de Tripool. In het hieruit voortgekomen onderzoeksrapport wordt de creatieve industrie opgevat als een specifieke vorm van bedrijvigheid die goederen en diensten voortbrengt die het resultaat zijn van individuele of collectieve, creatieve arbeid en ondernemerschap. Inhoud en symboliek zijn de belangrijkste elementen van deze producten. Ze worden aangeschaft door consumenten en zakelijke afnemers omdat ze een betekenis oproepen. Op basis daarvan ontstaat een ervaring. Daarmee speelt de creatieve industrie een belangrijke rol in ontwikkeling en onderhoud van levensstijlen en culturele identiteiten in de samenleving. In het TNO-rapport wordt de creatieve industrie onderverdeeld in de drie categorieën gelijk aan paragraaf 1.3.2. Voor de resultaten van het onderzoek verwijs ik naar het rapport ‘De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen’. In dit onderzoek richt ik mij op de belangrijkste conclusies van het TNO-rapport om zo te achterhalen waar de kansen voor de gemeente Heerlen liggen met betrekking tot de creatieve industrie. Allereerst wordt de conclusie getrokken dat, op basis van de gegevens over structuur en omvang, de creatieve industrie niet de omvang heeft dat zij als zodanig in de toekomst uit kan groeien tot belangrijke pijler van de economie van de Tripool. Er is echter wel sprake van een groot aantal sterke punten die binnen het stedennetwerk in breder verband van economisch, cultureel, maatschappelijk en ruimtelijk beleid van grote waarde kunnen zijn voor de Tripool. Cultuur en creativiteit bieden belangrijke kansen om binnen de toekomst van het stedelijke gebied een doorslaggevende rol te spelen. De creatieve industrie is binnen de Tripool vooral van belang omdat ze talrijke combinaties aangaat met andere sectoren, bedrijfstakken en domeinen die op hun beurt een positieve uitwerking 26 Marlet, G.A. & J. Poort (2005). Cultuur en creativiteit naar waarde geschat. Amsterdam: SEO/Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. 27 Deze (sub)paragraaf is gebaseerd op het rapport: Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. Final Project 25 Birgit van Melick
hebben op economische, maatschappelijke en ruimtelijke dynamiek binnen de regio, variërend van toerisme tot innovatie. De creatieve klasse vormt zo het noodzakelijke menselijke kapitaal voor innovatie. Op het moment is deze bevolkingscategorie minder dan gemiddeld aanwezig in de bevolking van de Tripoolsteden. Investeringen in creatieve industrie en cultuur kunnen hier renderen voor concurrentiekracht en innovatie om zo een positief vestigingsklimaat te stimuleren voor de creatieve klasse. Er moet sprake zijn van een open cultuur die behalve tolerant ook gastvrij moet zijn. Om een dergelijk klimaat te realiseren zijn de regionale kennisinstituten en kennisintensieve bedrijven binnen de Tripool voor de hand liggende partners. Naast het feit dat cultuur als magneet geldt voor creatieve mensen, dient ze als verankering en herkenningspunt voor de eigen bevolking. Investeren in een aantrekkelijk cultureel klimaat is tevens een manier om jong talent te behouden. Bij de opbouw van reputatie op basis van cultuur en creatieve industrie gaat het niet alleen maar om de aantrekkingskracht van de creatieve klasse en innovatieve bedrijvigheid, maar ook om de bezoekers. Sinds jaar en dag is toerisme een belangrijke sector van bedrijvigheid, maar ook een aanjager van andere bedrijfstakken als winkelbedrijf en horeca. Heerlen, en in breder verband, Parkstad heeft gaandeweg een breed profiel van festivals, evenementen en dagattracties ontwikkeld. Een gecoördineerde ontwikkeling van verschillende vormen van toerisme, variërend van cultuur tot op meer vermaak gericht toerisme kan de rol van het stedennetwerk in de toeristische markt dan ook verder versterken. Tot slot moet de Tripool zich bezinnen op de wijze waarop zij haar creatief kapitaal van makers beter kan benutten. De indruk bestaat namelijk dat de Tripool te weinig voorziet in een productie(infra)structuur waarbinnen deze makers hun activiteiten kunnen uitvoeren en naar een publiek kunnen brengen, met het gevolg dat de aanwezige creativiteit onderbenut blijft. 2.3.4 Galerieplan: een kans voor de creatieve industrie in Heerlen? Het galerieplan behelst kunstgaleries in leegstaande panden en een daarbij behorend zes wekelijks terugkerend cultureel evenement. Hiermee valt het galerieplan onder de kunstensector (zie figuur 2) en in de brede definitie gezien onder de creatieve industrie. Deze sector produceert vestigingsfactoren en juist deze creatieve productie is in Nederland van meetbaar belang gebleken voor het vestigingsgedrag van hoogopgeleide en creatieve huishoudens. De kunstgaleries, in hun hoedanigheid van creatieve productie, trekken daarmee de creatieve klasse aan. De exploiteurs van de kunstgaleries behoren tot de creatieve klasse gezien zij als commercieel adviseur optreden tijdens het distributie en retail stadium. De kunstgaleries dragen tevens bij aan de productie(infra)structuur: zij bieden creatieve makers een manier om hun ‘activiteiten’ naar het publiek te brengen. In een creatieve stad moet volgens Richard Florida sprake zijn van een tolerant klimaat. Het gaat daarbij om diversiteit en openheid. Onderzoek wijst uit dat de creatieve klasse groot belang hecht aan een open samenleving waarin ruimte is voor ontplooiing van iedereen op ieders eigen wijze.28 28 Franke, S. & E. Verhagen (red.) (2005). Creativiteit en de stad. Hoe de creatieve economie de stad verandert. Rotterdam: NAi Uitgevers. P.14 Final Project 26 Birgit van Melick
Op het gebied van ‘tolerantie’ biedt het galerieplan een toekomstperspectief voor de ontplooiing van maatschappelijk kwetsbare groepen die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht verdienen. Zoals eerder vermeld vormen creatie en exploitatie van symbolische waarde het centrale en bindende element van de creatieve industrie onder consumenten of bedrijven. De kunst in de galeries alsmede de exploitatie ervan naar bewoners en bezoekers zijn beide van symbolische waarde. Het bezoek aan de kunstgaleries dient immers als een ervaring te worden beleefd. Investeringen in cultuur en creatieve industrie bevorderen niet alleen de concurrentie en innovatiekracht van een regio, zij dragen tevens bij aan het behoud van jong talent. Vooral deze laatste ontwikkeling staat hoog op de prioriteitenlijst van de gemeente Heerlen, gezien de oplopende vergrijzing van de stad. Het galerieplan is met haar kunstgaleries en het zeswekelijks terugkerende evenement een aanwinst voor de toeristische markt van Heerlen, en in bredere zin Parkstad. Het biedt niet alleen cultuur, maar ook vermaak. Hiermee zorgt het voor een positieve uitwerking op het welbevinden van de bewoners en de bezoekers van Heerlen en draagt daarmee bij aan de ontwikkeling van de reputatie van Heerlen met betrekking tot gevoelens van binding en trots. Tot slot verdient ook de bevordering en vormgeving van de vervlechting van de creatieve industrie met de rest van de stedelijke bedrijvigheid en activiteit de aandacht. Bij implementatie van het galerieplan zal het straatbeeld aan beleving winnen, wat een positieve uitwerking heeft op de ruimtelijke dynamiek van de stad. De plaatselijke horeca en het winkelbedrijf kunnen, wanneer zij een samenwerkingsverband aangaan met de kunstgaleries, baat hebben bij het aantal bezoekers dat de kunstgaleries en de bijbehorende evenementen trekken. Ook samenwerkingsverbanden tussen het galerieplan en diverse opleidingen dragen bij aan de vervlechting van de creatieve industrie met de al bestaande kennisinstituten om zo de innovatiekracht van Heerlen te bevorderen. Kortom in al deze opzichten biedt het galerieplan wel degelijk kansen voor de creatieve bedrijvigheid in Heerlen. Final Project 27 Birgit van Melick
Final Project 28 Birgit van Melick
3. Randvoorwaarden betrokken partijen De in het vorige hoofdstuk gepresenteerde onderzoeksresultaten tonen dat het galerieplan van Michel Huisman conform is aan de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen en wel degelijk perspectief biedt voor de verdere ontwikkeling van de creatieve industrie als economische motor voor de stad. Deze bevindingen zijn echter niet voldoende om over te gaan tot uitvoering van het plan; zij bevestigen enkel en alleen de toegevoegde waarde van het galerieplan voor het centrum van Heerlen vanuit een politiek oogpunt. Ondanks het feit dat het plan van Michel Huisman in zijn originaliteit goed doordacht is, blijft het toch van emotionele aard, gezien zijn bevindingen gebaseerd zijn op eigen inzicht, zonder de betrokken partijen te raadplegen. Hij heeft als het ware voor hen nagedacht, wat het galerieplan in zijn huidige context niet valide maakt. De vraag is dan ook in hoeverre het huidige galerieplan aangepast moet worden met het oog op de wensen van de betrokken partijen om uiteindelijk een concept te ontwerpen waarmee optimaal draagvlak wordt gecreëerd, een concept dat tevens werkbaar is. Om deze vraag te kunnen beantwoorden heb ik de politieke vertaling van het galerieplan voorgelegd aan de belangrijkste spelers. Door middel van open gesprekken heb ik getracht de, in hun ogen benodigde, inhoudelijke aanpassingen te achterhalen die deelname aan een dergelijk initiatief mogelijk maken. In dit hoofdstuk vindt u een overzicht van de gesproken betrokken partijen, onderverdeeld in vijf clusters, te weten: - sociale werkgelegenheid; - opleidingen; - curatoren; - stadsplanning; - pandbeheer. De belangrijkste resultaten voortkomend uit de gesprekken met deze partijen zijn terug te vinden in onderstaande schema’s. In ieder schema staat per gesproken betrokken partij aangegeven hoe ze tegenover deelname aan het galerieplan staat, zowel persoonlijk als met betrekking tot andere partijen. Tevens wordt aangegeven welke belemmeringen worden voorzien ten opzichte van het huidige galerieplan29 en welke faciliteiten als benodigd beschouwd worden om het galerieplan ook daadwerkelijk tot uitvoering te brengen. Tot slot staat onderaan ieder schema een korte toelichting op de in het schema gepresenteerde resultaten. 3.1 Sociale werkgelegenheid Een specifiek onderdeel van het galerieplan is het inzetten van uitkeringsgerechtigden om de exploitatie en het beheer van de galeries te waarborgen. Deze vorm van sociale werkgelegenheid 29 zoals besproken in de politieke vertaling, paragraaf 2.1. Final Project 29 Birgit van Melick
vormt tevens het unieke karakter van het galerieplan. Gezien het tijdsbestek en de hoeveelheid aan betrokken partijen, was het te omvangrijk om de bereidwilligheid tot deelname aan het galerieplan te toetsen onder personen die momenteel afhankelijk zijn van een uitkering. Vandaar dat ik de keuze heb gemaakt het gesprek aan te gaan met de gemeentelijke afdeling Sociale Zaken, die zich onder andere toelegt op het vraagstuk hoe deze uitkeringsgerechtigden weer toe te kunnen laten treden tot de arbeidsmarkt. Vervolgens heb ik de politieke vertaling van het galerieplan voorgelegd aan verschillende reïntegratiebureaus werkzaam in de zuidelijke regio. Dit vanwege het feit dat zij degene zijn die zorg dragen voor het samenstellen van doelgerichte werkgelegenheidstrajecten voor specifieke groepen als uitkeringsgerechtigden om ze zo naar een (vaste) baan te begeleiden. 3.1.1 Sociale zaken (Gemeente Heerlen) Hoofd Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Gemeente Heerlen: Meriam van der Mee - Galerieplan past binnen beleid / - Contact opnemen met visie W & SZ; kleinschalige reïntegratiebureaus. projecten, maatwerk. - Contact opnemen met Han Berkx van Bedrijfsbureau W & Deelname SZ. - Mogelijke partners: Praktijkschool Limburg en Arcus-College. - Lange afstand tot arbeidsmarkt. - Niveau en animo Belemmeringen - Laaggeschoold. uitkeringsgerechtigden. - Aansluiting vinden bij - Gemeente Heerlen moet start aanbestedingstrajecten faciliteren. Reïntegratiebureaus. - Stichting oprichten. Faciliteren - Courtage kunst onderbrengen in een fonds. Na een lange geschiedenis van grootschalige projecten om uitkeringsgerechtigden weer toe te laten treden tot de arbeidsmarkt, is Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken onder leiding van Meriam van der Mee een nieuwe weg ingeslagen. De nieuwe visie pleit voor meer kleinschalige projecten die maatwerk vereisen. Zij zet in op werkgelegenheidstrajecten die een bijdrage leveren aan de gemeenschap en de stad Heerlen. Het galerieplan past dan ook perfect binnen het nieuwe beleid. Om uitkeringsgerechtigden in te kunnen zetten met behoud van uitkering, zal het galerieplan aansluiting moeten vinden bij al bestaande aanbestedingstrajecten. Dit zijn ingekochte werkgelegenheidstrajecten bij externe partners als Maecon Reïntegratie, CBB en Licom. Wanneer Final Project 30 Birgit van Melick
hiervoor geen ruimte is, zal de gemeente Heerlen het budget moeten faciliteren om een nieuw traject in te kopen. Mevrouw van der Mee is verder van mening dat de uitvoering van het galerieplan overgelaten moet worden aan een afzonderlijke stichting. De gemeente Heerlen moet enkel en alleen het plan faciliteren in zijn startfase. Om de continuïteit van het galerieplan vervolgens te waarborgen kan bijvoorbeeld een fonds worden opgericht waarin onder andere de courtage, die verdiend wordt op de verkochte kunst, wordt ondergebracht. Met betrekking tot de uitkeringsgerechtigden waarschuwt zij voor het feit dat velen van hen een lange afstand hebben tot de arbeidsmarkt en vaak laaggeschoold zijn. Dit kan vooral met betrekking tot de galeriehouders een probleem vormen. Intensieve begeleiding is van groot belang. Bedrijfsbureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Gemeente Heerlen: Han Berkx - Zeer enthousiast over het - Contact opnemen met Licom. galerieplan en geïnteresseerd in deelname. - ‘Galeriehouders’ geen kandidaten Deelname voor project ‘Baanbrekend Werk’. Andere groepen uitkeringsgerechtigden wel inzetbaar als ‘galeriehouder’. - Enorme bewerkelijkheid - Samenwerking Maecon en CBB - Zeer laag niveau van niet zinvol. zelfredzaamheid. Belemmeringen - Intensieve begeleiding noodzakelijk. - Sociale deel galerieplan kan - Licom aan de gemeente gefinancierd worden uit WWB- gelieerd als sociale partner. Faciliteren gelden. - Monitor/ case manager vanuit galerieplan noodzakelijk. Han Berkx is werkzaam voor het Bedrijfsbureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken, waar hij verantwoordelijk is voor de aanbestedingen en de organisatie hiervan. In het kader van de Nieuwe Wet Maatschappelijke Ontwikkeling wijst hij op het project ‘Baanbrekend Werk’ als geschikt traject voor de uitkeringsgerechtigden in het voorpoortaal30 van het galerieplan. Dit project is in het leven geroepen voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Het gaat hier om mensen met veel problemen, vaak persoonlijk van aard, die niet in staat zijn om fulltime tot de arbeidsmarkt 30 Het voorportaal heeft betrekking op de uit te voeren opknapwerkzaamheden en het onderhouden van de panden. Final Project 31 Birgit van Melick
toe te treden. Het college wil deze mensen nog niet afschrijven, maar juist op zoek gaan naar een zinvolle dagbesteding om ze weer deel te laten nemen aan de samenleving. Alleen mensen met intrinsieke motivatie komen in aanmerking voor deelname aan ‘Baanbrekend Werk’. De heer Berkx waarschuwt wel voor het feit dat de beoogde kandidaten voor dit soort werkgelegenheidstrajecten over een zeer laag niveau van zelfredzaamheid beschikken. Een mate van continuïteit en zeer intensieve begeleiding is dan ook vereist. Met betrekking tot de ‘galeriehouders’ ziet hij ‘Baanbrekend Werk’ niet als toekomstige partner. Dit vanwege het feit dat de functie-eisen en het aantal werkuren te hoog gegrepen zijn. Hij beschikt echter wel over kandidaten met een kortere afstand tot de arbeidsmarkt. Voor deze groep geldt de eis dat ze minimaal drie tot zes maanden een vrijwillige stage moeten lopen, onder behoud van uitkering, alvorens her in te treden op de arbeidsmarkt. Hiervoor kunnen, in de vorm van het galerieplan, aparte werkervaringsplekken worden ingericht. Ook hier geldt intensieve begeleiding als een vereiste. Voor zowel het voorportaal als de ‘galeriehouders’ kan begeleiding worden ingekocht en bestaat de mogelijkheid de trajecten te financieren uit de WWB-gelden31. De heer Berkx is erg enthousiast over de doelstellingen van het galerieplan en ziet samenwerking met het Bedrijfsbureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken als een goede kans voor de stad Heerlen. Tot slot spreekt de heer Berkx zijn voorkeur uit de aanbesteding te plaatsen bij het Licom, gezien het Licom aan de gemeente gelieerd is als sociale partner. Directeur CBB Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen dhr. Paul Creemers - CBB geen geschikte partner voor - Licom > maatschappelijk het galerieplan, tenzij gemeente ondernemerschap. Heerlen specifiek opdracht geeft - Stiel, Kerkrade. Deelname project te ontwikkelen. - Vrijwilligers> werkervaringsplekken. - Concentreren op doelgroep 45+ers. - Arbeidsmarkt trekt momenteel enorm aan > goedopgeleide jeugd vaak sneller een baan. Belemmeringen - CBB moet binnen 10 dagen zorgen voor geschikte werkervaringsplek. - Gemeente Heerlen Faciliteren 31 De Wet werk en bijstand (WWB) is de wet die in Nederland de ondersteuning bij arbeidsinschakeling en bijstand regelt voor mensen die weinig of geen ander inkomen hebben en ook weinig of geen vermogen. De gelden die hiervoor door de gemeente beschikbaar worden gesteld zijn de WWB-gelden. Final Project 32 Birgit van Melick
3.1.2 Re-integratiebureaus De heer Creemers ziet het CBB momenteel niet als geschikte partner voor het galerieplan, gezien het CBB binnen 10 dagen voor een geschikte werkervaringplek voor de uitkeringsgerechtigden moet zorgen. In het belang van het galerieplan gaf de heer Creemers aan dat momenteel de arbeidsmarkt enorm aantrekt. In die zin komt voornamelijk de goedopgeleide jeugd (minimaal MBO-niveau) vaak sneller aan een baan. Het zal dan ook niet gemakkelijk zijn binnen het werklozenbestand in die categorie geschikte mensen als galeriehouder te vinden. Het is dan zeker interessant om te kijken naar een andere, meer bedreigde doelgroep: de 45+’ers. Het kabinet wil namelijk extra actie voeren om deze doelgroep weer aan het werk te krijgen, dit maakt het aantrekken van deze groep uitkeringsgerechtigden politiek verantwoord maakt. Zij hebben vaak meer levenservaring en zijn daarmee interessante potentiële galeriehouders. Licom Re-integratie, Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Adriane Keulen - Zeer geïnteresseerd in - Strakke coördinatie/ samenwerking met het begeleiding vanuit het Deelname galerieplan. galerieplan noodzakelijk. - Een werkervaringsplek is maximaal 3 maanden geldig. - Lange afstand tot de Belemmeringen arbeidsmarkt. - (Te) laag niveau. - Gemeente Heerlen heeft de - Licom biedt kandidaten die aanbesteding bij Licom verlengd. instromen via de SW een - Werving en selectie + opleidingstraject aan i.s.m. het Faciliteren persoonlijke begeleiding en Arcus-college. opleiding. Adriane Keulen is medeoprichter van de tak Licom Re-integratie. Deze tak heeft als doelstelling zoveel mogelijk mensen weg te zetten op de reguliere arbeidsmarkt. Ze gaf aan zeer geïnteresseerd te zijn in samenwerking met het galerieplan met betrekking tot het voorportaal. Wel moet rekening gehouden worden met het feit dat kandidaten vanuit Licom een lange afstand tot de arbeidsmarkt hebben en dus van een laag niveau zijn, een strakke coördinatie vanuit het galerieplan is dan ook noodzakelijk. In overleg met de gemeente is de aanbesteding bij Licom verlengd. Vanuit deze aanbesteding kunnen kandidaten vanuit Licom Re-integratie worden ingezet op het galerieplan. Dit kan volgens de BBL-trajecten (Beroeps Begeleidende Leerweg), een combinatie van leren en werken. Een andere mogelijkheid is dat de werknemer bij Licom onder contract staat en vanuit Licom Final Project 33 Birgit van Melick
gedetacheerd wordt naar het galerieplan met als doel door te ontwikkelen. Om de uitkeringsgerechtigden loon uit te betalen, ontvangt het Licom tevens subsidie. Maecon Re-integratie Nese Gürsakal & Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Yvonne Das - Zeer geïnteresseerd in deelname - Coördineren in één stap > aan het galerieplan. samenwerken met één - Bereid beide trajecten te marktpartij is volgens Maecon ontwikkelen; zowel beheer efficiënter. (opknappen van panden) als - Coördinatie vanuit galerieplan detail (galeriehouders). noodzakelijk. Deelname - Gebruik maken van het aanbod van het Starterscentrum. - Trajecten moeten duidelijk uitgestippeld worden i.v.m. het uitbesteden van deeltrajecten onder partners van Maecon. - De overstap van werkeloos thuis naar fulltime baan. Belemmeringen - Criteria uitkeringsgerechtigden. - Aanbesteding Gemeente Heerlen - Bereid jongeren van de (WWB-gelden). Praktijkschool Limburg - Werving en selectie + begeleiding stageplekken aan te bieden in en opleiding. ‘onderhoudsploeg’. Faciliteren - Via Maecon extra gelden - Uitkeringsgerechtigden uit (Europese subsidies) bestand Bureau W & SZ. beschikbaar. - ‘Plussen en minnen’. - Uitkeringsgerechtigden uit eigen bestand. Nese Gürsakal & Yvonne Das van Maecon Re-integratie zijn beiden erg enthousiast over het totaalconcept van het galerieplan. Een samenwerkingsverband met Maecon Reïntegratie kan in hun ogen op twee verschillende manieren vorm krijgen: - het galerieplan houdt zelf de regie in handen en gaat samenwerking aan met verschillende marktpartijen > projectcoördinatie; - het galerieplan werkt samen met één marktpartij, in dit geval Maecon Reïntegratie, waardoor in één stap wordt gecoördineerd. In het laatste geval zal er sprake zijn van een traject dat bestaat uit twee elementen: beheer en detail. Voor beide elementen worden verschillende groepen uitkeringsgerechtigden geselecteerd. Binnen de beheergroep, waaronder het voorportaal valt, volgen de uitkeringsgerechtigden met behoud van uitkering tijdens de werkzaamheden een opleiding onder begeleiding van een job- coach. Tevens kunnen zij zich tijdens de werkzaamheden kwalificeren voor bepaalde handelingen, wat hun doorstroom naar een vaste plek op de arbeidsmarkt bevordert. Afhankelijk van de persoon Final Project 34 Birgit van Melick
moet dan beslist worden of ze een complete opleiding moeten volgen of op basis van ervaring kwalificaties kunnen verzamelen. Deze manier van werken verkort het voortraject. De trajecten kunnen worden ingekocht met of mensen van de sociale dienst of Maecon kan zelf mensen werven en selecteren. Met betrekking tot de detailgroep, de zogeheten ‘galeriehouders’, kan er tevens sprake zijn van een kort voortraject waarin met name de basis wordt behandeld: klantbenadering plus de achtergrond van de kunstenaar(s). Daarnaast kan in het voortraject een workshop kunstgeschiedenis worden opgenomen. In deze oriëntatiefase kan achterhaald worden of de kandidaten voldoende gemotiveerd zijn om ook daadwerkelijk aan de slag te gaan binnen het galerieplan. Vervolgens zal er parallel aan de werkzaamheden in de galerie begeleiding plaatsvinden op het gebied van: - financiën; - wetgeving; - boekhouding. Hiervoor kan het Starterscentrum Zuid-Limburg worden ingeschakeld om cursussen te geven ter ondersteuning van het zelfstandig ondernemerschap. In beide gevallen moeten er duidelijke trajecten worden uitgestippeld, waarin duidelijk wordt vastgelegd welke competenties en diploma’s benodigd zijn om de kandidaten ook daadwerkelijk door te kunnen laten stromen naar de arbeidsmarkt. Dit ook in verband met het uitbesteden van deeltrajecten door Maecon. Naast de begeleiding vanuit Maecon blijft coördinatie vanuit het galerieplan van groot belang. Wel moet er rekening gehouden worden met het feit dat de overstap van werkeloos thuis zitten naar een fulltime verantwoordelijkheid groot zal zijn. Het is dan ook verstandig om per galerie twee kandidaten aan te trekken. Dit houdt wel in dat het aantal galeries substantieel terug moet worden gedrongen, aangezien de kosten voor vijfentwintig galeries enorm zullen oplopen. Inmiddels is bekend, naar aanleiding van het gesprek met de heer Han Berkx, dat dergelijke trajecten aanbesteed kunnen worden via de WWB-gelden. Tevens is het via Maecon mogelijk extra (Europese) subsidie aan te vragen voor dit soort trajecten. Maecon is zeer geïnteresseerd om bij daadwerkelijke uitvoering van het galerieplan aan te treden als partner. 3.2 Opleidingen Hoewel het cluster opleidingen volgens Michel Huisman niet tot het deelnemersveld behoort, heb ik er toch voor gekozen twee opleidingen te benaderen als mogelijke betrokken partijen om zo de gemiste politieke doelstelling, inzetten op jeugd en jong talent, alsnog in te bedden binnen het galerieplan. De Praktijkschool Zuid-Limburg heb ik getoetst op draagvlak voor deelname aan het galerieplan met het oog op stimulering van talentontwikkeling bij maatschappelijk kwetsbare jongeren. Hogeschool Zuyd heb ik ingeschakeld om gebruik te maken van hun expertise op het gebied van de creatieve industrie. Hiervoor heb ik de politieke vertaling van het galerieplan voorgelegd aan Karel Janssen, medeoprichter van het Expertise Centrum Creative City, om te achterhalen hoe hij Final Project 35 Birgit van Melick
tegenover een dergelijk initiatief staat. Welke aanpassingen acht hij, vanuit zijn achtergrondkennis, nodig om het galerieplan werkbaar te maken? Tevens was ik benieuwd in hoeverre de Hogeschool Zuyd in de toekomst van betekenis kan zijn voor het galerieplan. Directeur Praktijkonderwijs Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Parkstad Limburg: Dhr. Nico Zentveld - Geen geschikte partner. - In samenwerking met Maecon - Galerieplan past wel binnen het wel geïnteresseerd in Deelname sociale kader van de maatschappelijke stages voor Praktijkschool. de leerlingen. - Leerlingen zijn zwakbegaafd en - Strakke coördinatie en daarmee zeer begeleiding van jongeren begeleidingsbehoeftig. vanuit het galerieplan is - Tempo in presteren ligt bijzonder noodzakelijk. Belemmeringen laag; fouten mogen gemaakt worden. - Bij deze leerlingen ligt de nadruk op scholing, niet arbeid! - Bedrijfsleven, in dit geval het - Maecon is bereid stagiaires van galerieplan, faciliteert stageplek de Praktijkschool aan te nemen en intensieve begeleiding. in de ‘beheergroep’ en draagt Faciliteren Leerlingen moeten hierop zorg voor begeleiding van deze solliciteren. Hier zijn geen kosten leerlingen. aan verbonden. Hoewel het galerieplan past binnen het sociale kader van het praktijkonderwijs, ziet de heer Zentveld een mogelijke samenwerking tussen de Praktijkschool niet als rendabel. Dit heeft vooral te maken met het feit dat binnen het praktijkonderwijs de nadruk ligt op scholing, niet op arbeid. Van de leerlingen moet geen vakmanschap verwacht worden. Daarnaast ligt het tempo in presteren bijzonder laag doordat de leerlingen zwakbegaafd zijn en daarmee zeer begeleidingsbehoeftig. Het korte tijdsbestek waarin de panden moeten worden opgeknapt, is voor leerlingen van de praktijkschool dan ook niet haalbaar. Wel ziet hij voor de leerlingen mogelijkheden met betrekking tot de maatschappelijke stages in de beheergroep, die Maecon bereid is te creëren wanneer zij wordt aangesteld als sociale partner binnen het galerieplan. Final Project 36 Birgit van Melick
Expertise Centrum Creative City, Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Hogeschool Zuyd: Karel Janssen - In later stadium zou de - Acht het onmogelijk dat Hogeschool Zuyd aansluiting pandeigenaren hun panden ‘om kunnen vinden bij het plan. niet’ vrijgeven voor een dergelijk initiatief. Deelname - Curatorschap staat haaks op cultureel ondernemerschap; geef een breder beeld van de creatieve industrie weer. - Haal centrum uit het plan. Vestig - Uitkeringsgerechtigden als galeries niet alleen op ‘galeriehouders’ > belediging aanlooproutes. naar gevestigde galeriehouders - Aantal openingen per jaar te en hun expertise. hoog. - Zet WIK’ers in > meer ervaring - Hou de festiviteiten rondom de en kennis met betrekking tot Belemmeringen opening kleinschalig. Pak het één kunst. keer per jaar groots aan > behoud uniciteit. - Galeries geen middel tot bruisend stadscentrum. - Geen mening. - De pandeigenaren tegemoet komen door compensatiemaatregelen te Faciliteren treffen. Karel Janssen tekende bezwaar aan tegen het feit dat uitkeringsgerechtigden de galeries gaan runnen. Hij vindt het een belediging richting de gevestigde galeriehouders, ook is hij van mening dat deze maatregel de kracht uit het plan haalt vanwege het feit dat hij de uitkeringsgerechtigden niet in staat ziet met hun kennis en achtergrond een gedegen advies te geven aan de bezoekers van de galeries. Het lijkt hem dan ook interessanter om WIK’ers32 in te zetten in de galeries. Zij zijn vaak beeldend kunstenaar en hebben meer ervaring en knowhow met betrekking tot het geven van advies over en het verkopen van de kunst in de galeries. Verder vindt hij het curatorschap haaks staan op het cultureel ondernemerschap. Hij pleit ervoor in de leegstaande panden plaats te maken voor een bredere range van de creatieve industrie door middel van ruimte beschikbaar te stellen voor bijvoorbeeld een evenementbureau of een poppendokter. Hij ziet het benutten van de leegstaande panden als de essentie van het plan, de kunstgaleries zijn voor hem een mogelijke invulling. 32 De Nederlandse Wet werk en inkomen kunstenaars (WWIK) geeft kunstenaars recht op een aanvulling van hun inkomen als zij met hun werk te weinig verdienen om in hun (totale) levensonderhoud te voorzien. Final Project 37 Birgit van Melick
Ook ziet hij het ‘om niet’ beschikbaar stellen van de panden als vrijwel onmogelijk. Het galerieplan zal de pandeigenaren tegemoet moeten komen met een lichte huur of zal andere compensatiemaatregelen moeten treffen om deelname aan het galerieplan aantrekkelijker te maken voor de pandeigenaren. Hij is van mening dat het aantal panden flink moet worden teruggedrongen, vijfentwintig galeries is te hoog gegrepen. Daarnaast merkt hij de tegenstrijdigheid op dat in de politieke vertaling eerst de nadruk wordt gelegd op het centrum om vervolgens alleen nog maar te spreken over het benutten van panden op de aanlooproutes naar het centrum. Beide locaties zijn van waardevolle betekenis voor de succesfactor van het galerieplan, vandaar de tip ook leegstaande centrumpanden tijdelijk in te vullen met hoogwaardige kunstgaleries. Verder is de heer Jansen van mening dat de frequentie van het aantal openingen per jaar veel te hoog ligt en raadt hij aan de festiviteiten rondom de openingen kleinschalig te houden. Het heeft meer effect om één keer per jaar de opening groots aan te pakken. Tot slot staat de heer Jansen positief tegenover een toekomstige samenwerking tussen het galerieplan en de Hogeschool Zuyd. Deze kan vooral vorm krijgen door studenten van de Faculteit Academie Beeldende Kunsten Maastricht de mogelijkheid te bieden gebruik te maken van de galeries om hun werk te exposeren. 3.3 Curatoren Een belangrijke rol binnen het galerieplan is weggelegd voor de curator, die verantwoordelijk draagt voor het bewaken van de kwaliteit van de te exposeren kunst. Zijn/haar taak bestaat uit het scouten van kwalitatief hoogwaardige kunstenaars van (inter)nationale allure en hij/zij zal tevens optreden als overkoepelend aanspreekpunt voor alle galeries. Om antwoord te krijgen op de vraag of het invullen van vijfentwintig hoogwaardige kunstgaleries iedere zes weken haalbaar is, heb ik gesproken met Stijn Huijts. Stijn Huijts is momenteel directeur van Museum Het Domein te Sittard en treedt per 1 december 2007 aan als directeur van het Glaspaleis in Heerlen. Hij heeft veel (inter)nationale ervaring met de organisatie van exposities en presentaties op het gebied van moderne en hedendaagse kunst33. Met betrekking tot het curatorschap wordt hij binnen de beeldende kunstenwereld wel degelijk als een zwaargewicht beschouwd. Vandaar dat zijn bevindingen betreffende het galerieplan volstaan als expertise binnen dit onderzoek. Naar aanleiding van het gesprek met de heer Huijts heb ik Toon Heezemans, directeur van Kunstencentrum Signe te Heerlen, benaderd om de optie tot institutionele inbedding van het galerieplan bij een bestaande Heerlense culturele instelling nader te onderzoeken. 33 http://www.heerlen.nl/Smartsite.dws?id=34503. Final Project 38 Birgit van Melick
Stijn Huijts, directeur museum Het Domein Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen - Staat positief tegenover - Creatieve industrie breed uitkeringsgerechtigden die trekken. galeries gaan beheren. - Houd de opening rondom de - Ziet kunstenaars bereid gebruik galeries simpel. Deelname te maken van tijdelijke - In plaats van één curator aan expositieruimte in Heerlen. te stellen, kan ook met - Acht de invulling van meerdere gastcuratoren gewerkt worden. galeries om de 8 á 10 weken haalbaar. - Bouw qua kunst zo min mogelijk - Pas op voor wildgroei onder geografische beperkingen in; uitkeringsgerechtigden die houd het internationaal. eventueel zelfstandig verder - Aantal openingen per jaar moet willen gaan. teruggebracht worden naar 5 á 6 - Houd in verband met de Belemmeringen keer per jaar. kunstwerken rekening met - Vijfentwintig galeries tegelijk transport, beveiliging en openen is niet haalbaar; maak verzekeringen. gebruik van een groeimodel. - Helder besturingsmodel! - Institutionele inbedding bij b.v. - Coördinatiepunt voor zowel Signe, Glaspaleis. uitkeringsgerechtigden als - Afzonderlijke stichting die kunstenaars is noodzakelijk. domiciliteit vindt in bestaand - Continuïteit waarborgen mede instituut. Faciliteren door fiat van de Gemeente - Bestuurlijke Heerlen om de basis de begeleidingscommissie waarin eerstkomende jaren te faciliteren. betrokken partijen zijn vertegenwoordigd. De heer Huijts is zeer gecharmeerd van het galerieplan. Hij is echter wel van mening dat enkele aanpassingen binnen het plan nodig zijn om het ook werkbaar te maken. Zo acht hij het onmogelijk om in één klap tegelijk vijfentwintig galeries te starten in het centrum. Hij stelt voor om er een groeimodel van te maken: start met een relatief klein aantal galeries om het project vorm te geven en creëer via die weg draagvlak onder pandeigenaren en ondernemers om later in het traject alsnog deel te nemen aan het galerieplan. Ook moet de roulatie tussen de exposities worden teruggebracht naar acht á tien weken, zes weken is een te kort tijdsbestek. Het feit dat de galeries, met name in de startfase, niet dagelijks geopend zijn, ziet hij niet als een probleem. Gevestigde galeries zijn juist vaak niet alle dagen open en hij weet uit ervaring dat dit kunstenaars niet direct zal beïnvloeden in hun keuze om deel te nemen aan het galerieplan. Final Project 39 Birgit van Melick
Net als de heer Jansen lijkt het de heer Huijts interessant om het concept creatieve industrie breder te trekken. Hij stelt voor het galerieplan op termijn uit te breiden met alle facetten van de creatieve industrie door ook minder gangbare ondernemingen gebonden aan de culturele sector te stimuleren tijdelijk gebruik te maken van de leegstaande panden. De heer Huijts benadrukt het feit dat een helder besturingsmodel van groot belang is voor het slagingspercentage en de continuïteit van het galerieplan. Hij ziet twee mogelijkheden: - institutionele inbedding; breng de verantwoordelijkheid en uitvoering van het galerieplan onder bij een bestaande culturele instelling als het Glaspaleis of Kunstencentrum Signe. - afzonderlijke stichting; creëer een afzonderlijke stichting die zelfstandig middelen kan aanvragen en eventueel domicilie vindt in een bestaand instituut. Een stichting als helder bestuursorgaan heeft als voordeel dat het commerciële partijen vaak gerust stelt. In beide gevallen geldt dat naast de curator ook een coördinator aangesteld moet worden, die als vraagbaken en toezichthouder optreedt voor zowel de kunstenaars als de uitkeringsgerechtigden. Dit hoeft geen omvangrijke functie te zijn, maar is wel nodig ter ondersteuning van de curator. Met betrekking tot de kunst geeft de heer Huijts het advies zo min mogelijk geografische beperkingen in te bouwen; houd het internationaal. Dit biedt perspectief om te werken met internationale gastcuratoren, die thematisch gericht te werk gaan. Het straatbeeld van Heerlen verandert hierdoor iedere twee maanden, wat maatschappelijk gezien een interessant gegeven is. Wanneer het galerieplan zich wil toeleggen op jonge kunstenaars of kunst gericht op jongeren, kan dit overigens expliciet worden vastgelegd in de opdracht aan de curator. In tegenstelling tot de heer Jansen ziet Stijn Huijts geen bezwaar in het feit dat uitkeringsgerechtigden de galeries gaan beheren. Hij vindt het juist een zeer interessant gegeven, gezien de beoogde laagdrempeligheid van de galeries. Wel waarschuwt hij voor de kans op wildgroei, wanneer uitkeringsgerechtigden besluiten zelfstandig verder te gaan als galeriehouder. Zijn of haar keuze in kunst kan afwijken van wat binnen het galerieplan als kwalitatief hoogwaardige kunst wordt beschouwd. In verband met het financiële traject is het volgens de heer Huijts van belang dat de Gemeente Heerlen toestemt de basiskosten de eerstkomende twee á drie jaar te faciliteren om continuïteit te waarborgen. Zorg dat je van deze initiële kosten een standaard verhaal maakt per galerie, om het overzicht te bewaken. De variabele kosten kunnen dan worden terugverdiend op de courtage op verkochte kunst, sponsoring en extra gelden. De stichting kan deze geldstroom als overkoepelend orgaan beheren en controleren, zodat de gemeente niet verantwoordelijk is voor de uitvoering van het galerieplan. Tot slot adviseert hij het evenement rondom de openingen van de galeries simpel te houden. Een grootschalig evenement één keer per jaar is meer dan genoeg. Final Project 40 Birgit van Melick
Directeur Kunstencentrum Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Signe, Heerlen: Toon Heezemans - De optie voor institutionele - Niet alleen galeries plaatsen, inbedding bij Signe is alleen maar ook nieuwe vormen van mogelijk wanneer de gemeente creatieve industrie onder de meer gelden investeert in aandacht brengen in Deelname stichting Signe. Deze optie zou leegstaande panden. wel kostenbesparend zijn in plaats van een afzonderlijke stichting oprichten. - Ruime verhoging van - Domiciliteit binnen Signe als subsidiegelden vanuit gemeente bestaand instituut qua Heerlen en/ of het Rijk is ruimtegebrek momenteel niet noodzakelijk. mogelijk. In de toekomst kan Belemmeringen het wel mits Signe overgaat in Centrum Beeldende Kunsten (2009-2012). - Startkapitaal: Gemeente Heerlen - Fonds in het leven roepen die continuïteit op lange termijn kan waarborgen d.m.v. Faciliteren courtage, extra gelden, sponsoring etc. De mogelijkheid tot institutionele inbedding van het galerieplan bij Kunstencentrum Signe is volgens Toon Heezemans alleen te verwezenlijken wanneer de gemeente Heerlen instemt met een ruime verhoging van de subsidiegelden voor Stichting Signe. Alleen dan bestaat de mogelijkheid dat Signe zich kan uitbreiden tot een Centrum voor Beeldende Kunsten. In dit geval kan het Centrum Beeldende Kunsten Heerlen de werkzaamheden met betrekking tot uitvoering van het galerieplan op zich nemen. Dit is kostenbesparend ten opzichte van het oprichten van een afzonderlijke stichting. Wanneer toch gekozen wordt voor een afzonderlijke stichting als bestuurlijk orgaan, zal domicilie bij Kunstencentrum Signe momenteel niet mogelijk zijn vanwege het ruimtegebrek. Verder is de heer Heezemans van mening dat de economische spin-off voor het centrum groter zal zijn, wanneer men naast de kunstgaleries ook nieuwe vormen van creatieve industrie onder de aandacht brengt in de leegstaande panden. Tevens vindt hij het een goed plan om een fonds in het leven te roepen waarin het geld wordt opgenomen dat vrijkomt uit de courtage op de kunst, eventuele extra gelden en sponsoring. Hiermee kan de continuïteit van het galerieplan op lange termijn worden gewaarborgd. Final Project 41 Birgit van Melick
3.4 Stadsplanning De afdeling Stadsplanning van de gemeente Heerlen draagt met zijn taken en werkzaamheden bij aan de programma’s Economische Stimulering en Ruimtelijke Ontwikkeling. Zijdelings wordt tevens een bijdrage geleverd aan de realisatie van het programma Leefomgeving. Het galerieplan vertoont veel raakvlakken met deze programma’s, die voor een groot gedeelte vorm krijgen binnen het cluster Economie en het team Actieve Acquisitie. Vandaar mijn keuze de politieke vertaling voor te leggen aan Ank Jacobs, medewerkster cluster Economie, en Rob Aalders van het team Actieve Acquisitie. Het cluster Economie houdt zich in zeer brede zin bezig met de versterking van de economie in de gemeente Heerlen, het stuurt op en werkt aan een verbetering van het ondernemersklimaat in Heerlen. Het team Actieve Acquisitie heeft daarin het doel de economische structuur van Heerlen te versterken met als kerntaken het aantrekken van nieuwe economische activiteiten en het behoud en faciliteren van bestaande bedrijvigheid in Heerlen. Daarnaast heeft het als taak het imago en de economische aantrekkelijkheid van Heerlen te verbeteren met als uiteindelijke doel een goed vestigingsklimaat, een sterke economische structuur, nieuwe investeringen en daaruit voortvloeiende nieuwe werkgelegenheid te creëren. Op advies van Ank Jacobs en Rob Aalders heb ik vervolgens gesproken met Ralf Last en Winand van der Kooij. Ralf Last, medewerker Beleid en Onroerende Zaken, kon meer inzicht verstrekken in de juridische gevolgen met betrekking tot het ‘om niet’ ter beschikking stellen van een pand. Winand van der Kooij, medewerker cluster Economie, heeft in 2005 het project Kerststal 2005 geleid. In het project Kerststal 2005 hebben pandeigenaren tijdelijk hun panden beschikbaar gesteld om de normaal lege etalages nieuw leven in te blazen, door achter de etalageruiten kunstzinnige kerststallen te laten plaatsen. Het project Kerststal 2005 vertoont hiermee overeenkomsten met het galerieplan. De kennis en ervaring van de heer van der Kooij, opgedaan tijdens de realisering van het project, leken mij van toegevoegde waarde binnen dit deelonderzoek. Final Project 42 Birgit van Melick
Ank Jacobs (Economie) & Rob Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Aalders (Acquisitie), Gemeente Heerlen - Beiden hebben geen twijfel over - Alvorens pandeigenaren en nut van het plan; maar hebben pers te benaderen zorgen voor vraagtekens met betrekking tot zowel financiële als juridische Deelname uitvoering van het galerieplan. afdekking! Zorg voor een - Het galerieplan kan leiden tot gedegen ondernemingsplan! mooie economische spin-off! - Solide PR is van groot belang! Pandeigenaren - Overtuig pandeigenaren dat ze - Huurwet? geen hinder ondervinden bij - Vervallen fiscale voordelen bij deelname aan het galerieplan. ‘om niet’ ter beschikking - Risico’s in kaart brengen. stellen van pand? - Verzekeringen en beveiliging? - Vergunningen? - Wie draagt Belemmeringen verantwoordelijkheid? Kunstenaars - Verzekeringen en beveiliging kunstwerken? - Transportkosten en eventuele verblijfskosten kunstenaar? - Initiële kosten Gemeente - Sponsoren? Faciliteren Heerlen. Zowel Ank Jacobs van de afdeling Economie als Rob Aalders, verantwoordelijk voor Acquisitie, heeft geen twijfel over het nut van het galerieplan. Beiden zijn van mening dat realisatie van een dergelijk plan kan leiden tot mooie economische spin-offs voor de gemeente Heerlen. Wel vinden ze het plan in zijn huidige status erg ambitieus en zetten dan ook de nodige vraagtekens bij de participatie van pandeigenaren aan het galerieplan. Voordat de pandeigenaren benaderd kunnen worden, zal er sprake moeten zijn van een solide financiële en juridische afdekking. Deze ontbreekt in de politieke vertaling van het galerieplan. Alleen op deze manier kunnen de pandeigenaren worden overtuigd van het feit dat zij geen hinder ondervinden wanneer zij hun pand in bruikleen geven aan het galerieplan. In de financiële afdekking moet volgens mevrouw Jacobs vast staan welk bedrag de Gemeente Heerlen beschikbaar moet stellen om de implementatie van het galerieplan mogelijk te maken. Dat betekent dat duidelijk moet zijn welke initiële kosten zijn aan de uitvoering van het galerieplan verbonden? Final Project 43 Birgit van Melick
De juridische afdekking moet duidelijkheid verschaffen over bij wie de verantwoordelijkheid ligt met betrekking tot de verzekeringen en beveiliging van zowel de panden als de kunstwerken. Volgens de heer Aalders moet in de juridische afdekking antwoord gegeven worden op de volgende vragen: - raken de fiscale voordelen van de pandeigenaren niet in het gedrang wanneer zij hun pand(en) in bruikleen geven aan het galerieplan? - is het galerieplan in overeenstemming met de Huurwet? - welke vergunningen zijn benodigd? Naast de financiële en juridische afdekking achten beiden een gedegen en solide PR van groot belang. Het plan moet duidelijk naar de buitenwereld worden gecommuniceerd, zodat de panden ook daadwerkelijk in de belangstelling komen te staan bij zowel het kunstlievende publiek als de potentiële huurders/kopers. Om de pandeigenaren te kunnen overtuigen deel te nemen aan het galerieplan, zal er dus sprake moeten zijn van een gedegen ondernemingsplan, waarin alle bovengenoemde aspecten afgedekt zijn. Ralf Last (Beleid en Onroerende zaken), Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Gemeente Heerlen - Sympathiek plan ten goede van Pandeigenaren de stad. - Gebruik maken van bruikleenconstructie met een clausule van wederopzegging. - Pas wanneer er sprake is van ‘huur’ treden er veranderingen op in het fiscale traject. Deelname - Onroerendgoedbelasting ligt altijd bij eigenaar. Galerieplan - Maak alvorens gebruik te maken van het pand altijd een opnamestaat. - Ziet zowel fiscaal als juridisch - Afspraken tussen pandeigenaar geen problemen voor en galerieplan duidelijk Belemmeringen pandeigenaren wanneer zij pand vastleggen in juridische ‘om niet’ ter beschikking stellen. clausule. _ _ Faciliteren De heer Last voorziet zowel fiscaal als juridisch geen problemen voor de pandeigenaren, zolang er geen sprake is van huur. Op het moment dat er gesproken wordt over huur, treden er veranderingen op in het fiscale traject. Degene die het pand in gebruik heeft, kan vanaf dat moment aanspraak maken op huurrechten. Om dit te omzeilen kan er gebruik gemaakt worden Final Project 44 Birgit van Melick
van een bruikleenconstructie met een clausule van wederopzegging. De kosten verbonden aan het opknappen van de panden, het betalen van gas, water en licht en het installeren van bijvoorbeeld een alarmsysteem vallen dan onder het schenkingsrecht. De pandeigenaar is dan alleen verantwoordelijk voor het doorbetalen van de onroerendezaakbelasting (OZB). In het geval dat het pand door het galerieplan in waarde stijgt, leidt dat tot een stijging van de OZB. De heer Last lijkt dit echter geen probleem, gezien de waardestijging van het pand alleen maar als positief kan worden beschouwd met het oog op de verhuur/verkoop van het pand. Alvorens het pand in gebruik te nemen, moet er altijd een opnamestaat gemaakt worden, zodat op het moment van oplevering er geen misstanden kunnen ontstaan over de originele staat van het pand. Wanneer er sprake is van eventuele aangerichte schade, komen deze kosten voor rekening van het galerieplan. Winand van der Kooij (Economie), Gemeente Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Heerlen - Sympathiek plan. - Deelname - Goede spreiding over het - Pandeigenaren niet eenmalig centrum, met minimaal één de kans bieden deel te nemen centrum A-locatie, noodzakelijk. aan het galerieplan. Groei - Financiële afdekking. bewerkstelligen. - Herkenbaarheid kunstzinnige - Pandeigenaren moeilijk te Belemmeringen invulling van leegstaande benaderen voor dergelijke panden. initiatieven. - Samenhang tussen galeries van groot belang. - 25 galeries zijn niet haalbaar. - Gemeente Heerlen zal akkoord - Provincie Limburg heeft nog moeten gaan de initiële kosten in een subsidie van € 25000 open de startfase te subsidiëren. staan voor etalageproject. Faciliteren - Laat makelaar pandeigenaren traceren en overhalen tot deelname. In verband met zijn kennis en ervaring, opgedaan gedurende het project Kerststal 2005, heeft Winand van der Kooij een aantal tips met betrekking tot de uitvoering van het galerieplan. Zo raadt hij aan een makelaar in te schakelen om de pandeigenaren te benaderen om deel te nemen aan het plan. Vervolgens moet er sprake zijn van een goede spreiding van de galeries over het centrum, met minimaal één centrum A-locatie als spectaculaire aantrekker. In de communicatie naar buiten toe is het van belang de samenhang tussen de galeries te benadrukken. Tevens moet de kunstzinnige invulling van de leegstaande panden herkenbaar naar voren komen in het straatbeeld. Vijfentwintig galeries vindt hij te hoog gegrepen: probeer eerst met een kleiner aantal galeries draagvlak te creëren onder de pandeigenaren om zo groei te bewerkstelligen. Final Project 45 Birgit van Melick
Verder is de heer van der Kooij van mening dat het galerieplan alleen kans van slagen heeft, wanneer de gemeente Heerlen toestemt de initiële kosten in de startfase te financieren. 3.5 Pandbeheer De meest cruciale betrokken partijen binnen het galerieplan bevinden zich in het cluster Pandbeheer. Wil het galerieplan überhaupt kans van slagen hebben, dan zullen de pandeigenaren bereid moeten zijn hun panden ‘om niet’ ter beschikking te stellen. In samenwerking met Maarten van Haastert, de centrummanager van Heerlen, heb ik verschillende pandeigenaren benaderd met de vraag deel te willen nemen aan een informatieavond omtrent het galerieplan. Via deze weg wilde ik achterhalen hoe zij tegenover een dergelijk initiatief staan en onder welke voorwaarden zij bereid zijn te participeren aan het galerieplan. Ondanks de inspanningen bleek het animo onder de pandeigenaren om deze informatieavond bij te wonen zeer gering. Slechts één pandeigenaar, Math Peereboom, was bereid zijn visie op de politieke vertaling van het galerieplan met mij te bespreken. Om een breder inzicht te verkrijgen in de wensen van de pandeigenaren, heb ik op aanraden van Maarten van Haastert en Carola van Iersel contact gezocht met Didier Boek. De heer Boek is als makelaar BOG34 in dienst bij Boek en Offermans Bedrijfsmakelaars, de regionale marktleider op het gebied van commercieel onroerend goed, en houdt zich bezig met de aan- en verkoop, huur en verhuur van onder andere kantoren, bedrijfspanden en winkels in het zuiden van Limburg. Onder zijn portefeuille vallen verschillende panden in het centrum van Heerlen, die in aanmerking komen voor het galerieplan. Gezien zijn professionele kennis en ervaring met betrekking tot het beheer van deze panden en zijn inzicht in de wensen en behoeften van de desbetreffende eigenaren, beschouw ik zijn visie op het galerieplan als zeer relevant binnen dit deelonderzoek. Centrummanager Heerlen: Maarten van Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Haastert - Ziet het galerieplan als grote - Pandeigenaren zullen moeilijk kans voor het centrum van te overtuigen zijn. Deelname Heerlen. - Opknapwerkzaamheden moeten Pandeigenaren conform zijn aan kwaliteitsplan - Beveiliging en verzekeringen voor Heerlen Centrum. - Fiscale gevolgen ‘om niet’ ter Belemmeringen - Frequentie aantal panden. beschikking stellen. - Frequentie aantal openingen per - Communicatie jaar. - Revolving fund oprichten om Faciliteren continuïteit in de toekomst te waarborgen. 34 BOG staat voor BedrijfsOnroerendGoed. Final Project 46 Birgit van Melick
De Stichting Centrummanagement Heerlen (SCH) is een professionele organisatie met een relatief ruim budget om de integrale kwaliteit en identiteit van de Heerlense binnenstad te verbeteren. Maarten van Haastert vervult binnen de SCH de regiefunctie als centrummanager van Heerlen. Hij ziet in het galerieplan een grote kans voor het centrum van Heerlen, mits een aantal aanpassingen wordt doorgevoerd. Zo vindt hij de frequentie van het aantal panden te hoog gegrepen en moet het aantal openingen per jaar teruggebracht worden naar vijf á zes per jaar. Daarnaast merkt hij op dat er rekening gehouden moet worden met het feit dat de opknapwerkzaamheden conform dienen te zijn aan het kwaliteitsplan voor Heerlen Centrum. De heer van Haastert waarschuwt tevens voor de pandeigenaren, zij zullen moeilijk te overtuigen zijn. Om hen tegemoet te komen zal het galerieplan moeten zorgen voor zowel een juridische als financiële afdekking voor het ‘om niet’ ter beschikking stellen van de panden. Daarnaast zal communicatie een belangrijke rol moeten vervullen binnen het galerieplan ter promotie van de te verkopen kunst en het onder de aandacht brengen van de leegstaande panden. Ook is hij vóór het oprichten van een revolving fund35, dat in de toekomst de continuïteit van het galerieplan kan waarborgen. Tot slot pleit hij ervoor dat de gemeente Heerlen zich niet moet mengen in de uitvoering van het galerieplan, maar enkel en alleen de taak heeft het galerieplan in zijn startfase te faciliteren. Pandeigenaar/ voorzitter straatvereniging Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Oranje Nassau Straat: Math Peereboom - Plan is nog te emotioneel, maar - Panden in bezit van zeker interessant wanneer verder projectontwikkelaars niet Deelname uitgewerkt. benaderen. - Samenwerking met bedrijvencontactpunt (BCP) - Frequentie van het aantal panden - Participatie onder ondernemers - Financiële afdekking zwakt af. Belemmeringen - Juridische afdekking - Verantwoordelijkheid? - Beveiliging? - Het moet de pandeigenaar niets - Functie van de straat > kosten. thematisering. - Fiat gemeente Heerlen om initiële - Maarten van Haastert kosten te financieren voorwaarde (centrummanager) pleit voor Faciliteren voor deelname. reservepanden als buffer. - Sterk ondernemingsplan basis - Communicatieplan voor overtuiging pandeigenaren. - Ondernemerskwaliteit opnemen in stichtingbestuur. 35 A revolving fund is a fund or account whose income remains available to finance its continuing operations without any fiscal year limitation. Final Project 47 Birgit van Melick
Math Peereboom is in het bezit van een pand in Heerlen Centrum en tevens voorzitter van de straatvereniging Oranje Nassau Straat, een hechte ondernemersvereniging. Hij geeft aan dat vooral het praktische element van groot belang is in de benadering van pandeigenaren. Ze hebben behoefte aan een afgedekt concept, zowel financieel als juridisch, waardoor ze geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ ter beschikking stellen van hun panden. De heer Peereboom geeft dan ook het advies het galerieplan gefaseerd te implementeren. Begin met een pilot van drie panden en zorg dat het concept hiermee staat om zo andere pandeigenaren over de streep te trekken. Een belangrijke stimulans voor deelname aan het galerieplan is de garantie dat de Gemeente Heerlen de initiële kosten in de startfase financiert. Tevens moet er sprake zijn van een duidelijk communicatieplan. De pandeigenaar wil primair zijn pand verkopen/ verhuren, wat inhoudt dat de invulling van het leegstaande pand niet zozeer van belang is, als wel wat er PR-matig gedaan wordt om het pand onder de aandacht te brengen. Tot slot geeft de heer Peereboom aan dat de pandeigenaren veel waarde hechten aan ondernemerskwaliteiten in het bestuurlijke orgaan van het galerieplan. Wanneer er sprake is van een afzonderlijke stichting, adviseert hij alle betrokken partijen in het stichtingsbestuur op te nemen. Makelaar Boek en Offermans: Didier Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Boek - Makelaar noodzakelijk als - Professionele verhuurder heeft tussenpersoon galerieplan en baat bij terugdringen van pandeigenaren. leegstand > positief beheer . - Galerieplan interessant wanneer beheersactiviteiten beperkt Deelname blijven. - Vergoeding werkzaamheden makelaar noodzakelijk voor deelname. - Pand openstellen voor publiek - Bij het ‘om niet’ ter beschikking belemmert werkzaamheden stellen van panden zijn andere makelaar > onvolledige verzekeringskosten gemoeid Belemmeringen informatie. dan wanneer pand leeg staat. - Extra beheersactiviteiten. - Gebruikersschade. - Gemeente Heerlen/ Stichting zal Pandeigenaren bemiddeling en werkzaamheden - Verzekeringskosten + makelaar moeten vergoeden. gebruikerslasten moeten Faciliteren gedekt zijn. Final Project 48 Birgit van Melick
Didier Boek heeft als professionele verhuurder baat bij een aantrekkelijk ogende binnenstad. Hij staat dan ook positief tegenover het galerieplan betreffende het terugdringen van de leegstand in het centrum van Heerlen. Hier ontstaat een spanningsveld: hoewel het terugdringen van de leegstand als zeer aantrekkelijk wordt beschouwd, leidt deelname aan het galerieplan tot extra beheersactiviteiten voor de makelaar. Zolang deze extra beheersactiviteiten beperkt blijven, ziet hij deelname aan het galerieplan als een interessante optie. Gezien de heer Boek van mening is dat de tussenkomst van een makelaar in de benadering van de pandeigenaren noodzakelijk is, zullen de kosten verbonden aan deze extra beheersactiviteiten wel vergoed moeten worden. Dit geldt ook voor de extra verzekeringskosten en de gebruikerslasten, die gepaard gaan met het ‘om niet’ ter beschikking stellen van een pand. Tot slot waarschuwt hij voor het feit dat de toegankelijkheid van de galeries voor het publiek de werkzaamheden van de makelaar zou kunnen belemmeren. Wanneer een potentiële huurder/koper het pand namelijk bezichtigt zonder de aanwezigheid van een makelaar, loopt de makelaar het risico dat hij/zij wegens onvolledige informatie afziet van het pand. 3.6 Optimale mix van randvoorwaarden Uit de afgenomen gesprekken kan geconcludeerd worden dat onder de betrokken partijen voldoende draagvlak bestaat voor het initiatief van Michel Huisman, mits een aantal noodzakelijke aanpassingen in het originele plan worden doorgevoerd. Nu de wensen van de betrokken partijen ten opzichte van het galerieplan in kaart zijn gebracht, kan antwoord worden gegeven op de vraag onder welke optimale mix van randvoorwaarden het galerieplan bijgesteld dient te worden om te komen tot een implementeerbaar eindconcept. Deze optimale mix is samengesteld uit randvoorwaarden die binnen de clusters met elkaar in overeenstemming zijn, aangevuld met eventuele noodzakelijke eisen afzonderlijk gesteld door verschillende betrokken partijen. Door de in de schema’s gepresenteerde resultaten met elkaar te confronteren ben ik tot de volgende optimale mix van randvoorwaarden gekomen: - Om te kunnen werken met uitkeringsgerechtigden moet er sprake zijn van intensieve begeleiding vanuit zowel de reïntegratiebureaus als het galerieplan. De begeleiding vanuit de reïntegratiebureaus kan ingekocht worden via aanbestedingstrajecten. Voor de begeleiding vanuit het galerieplan moet een coördinator aangesteld worden, die dient als vraagbaken voor zowel de uitkeringsgerechtigden als de kunstenaars. - Er moet sprake zijn van een solide financiële afdekking. In deze financiële afdekking staat een fiat van de gemeente Heerlen om de initiële kosten in de startfase te financieren voorop. Tot deze initiële kosten behoren ook het loon van de (gast)curator en coördinator evenals de vergoeding voor het inschakelen van een makelaar. - Om de continuïteit van het galerieplan te waarborgen moet een fonds worden opgericht waarin de opbrengsten uit de courtage, sponsoring en extra gelden worden ondergebracht. Final Project 49 Birgit van Melick
- De gemeente Heerlen mag enkel en alleen optreden als facilitator van het galerieplan. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan moet overgelaten worden aan een nog op te richten afzonderlijke stichting, tenzij het galerieplan institutionele inbedding vindt bij een bestaande culturele instelling zoals Signe of het Glaspaleis. In dat geval draagt de culturele instelling de verantwoordelijkheid voor het galerieplan. - Stel een bestuurlijke begeleidingscommissie samen waarin alle belangrijke spelers vertegenwoordigd zijn. Op deze manier blijft het integrale karakter van het galerieplan behouden. - Het aantal galeries moet flink teruggedrongen worden. Probeer eerst met een kleiner aantal galeries draagvlak te creëren om zo groei te bewerkstelligen. - De galeries moeten duidelijk over de aanlooproutes en het centrum verspreid worden, zodat ook daadwerkelijk een nieuwe looproute wordt gecreëerd. - De omlooptijd van de exposities zal verlengd moeten worden tot acht á tien weken. - Houd de festiviteiten rondom de openingen van de galeries kleinschalig en laagdrempelig. Pak slechts één keer per jaar groots uit. - Om de pandeigenaren over de streep te trekken, moet een contract worden opgesteld met daarin een juridische clausule die garandeert dat de pandeigenaren zowel wettelijk als fiscaal geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ ter beschikking stellen van hun pand(en). - Een gedegen communicatieplan is van groot belang in de benadering van pandeigenaren. Hierin moet duidelijk naar voren komen dat de galeries een eenheid vormen door middel van gelijke openingstijden en een gezamenlijke looproute. Om dit te bewerkstelligen zal voor alle galeries eenzelfde huisstijl ontworpen moeten worden, waarin tevens duidelijk wordt benadrukt dat de panden nog steeds te koop/ te huur staan. Daarnaast moet het communicatieplan inzicht verschaffen in sponsoractiviteiten en mogelijke samenwerkingsverbanden met horeca en winkelbedrijf. Final Project 50 Birgit van Melick
Conclusie Het galerieplan van Michel Huisman sluit nauw aan bij de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen. Het plan biedt een oplossing voor de momenteel heersende leegstand in het centrum van Heerlen door het tijdelijk plaatsen van hoogwaardige kunstgaleries in de leegstaande panden. Daarmee voorziet dit plan het centrum van culturele voorzieningen die van groot belang zijn voor het leefklimaat van de huidige burgers van Heerlen en gelden als belangrijke vestigingsfactor voor nieuwe burgers en bedrijven. Hiermee bevordert het galerieplan de verdichting van het centrum, wat bijdraagt aan een dynamische en fysiek aantrekkelijke stad. Het straatbeeld wint aan beleving, leidt tot een aanzienlijke verbetering van het stadsaangezicht en daarmee het stadsimago van Heerlen. Tevens wordt zo een stroom van mensen op gang gebracht langs de uitgebreide loopcircuits. Hierdoor zullen vandalen minder snel toeslaan en wordt verpaupering van de omgeving bestreden ter bevordering van een meer prettige leefomgeving. Dit maakt het voor investeerders aantrekkelijk zich weer langs deze (aan)looproutes te vestigen, waardoor de leegstand uiteindelijk definitief kan worden teruggedrongen. Daarnaast biedt het galerieplan een toekomstperspectief voor maatschappelijk kwetsbare groepen, die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht verdienen. Het biedt hen de kans, onder behoud van uitkering, werkervaring op te doen om ze zo terug te leiden naar een plek op de arbeidsmarkt. Om gemeentelijk draagvlak sluitend te maken moest het galerieplan tevens bijdragen aan het voornemen van de Gemeente Heerlen hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. Literatuuronderzoek heeft uitgewezen dat het galerieplan aan deze voorwaarde voldoet, gezien de tijdelijke kunstgaleries vallen onder het distributie-en-retail stadium van de kunstensector en daarmee onder de ruime definitie van de creatieve industrie, die gehanteerd wordt in dit onderzoek. Investeringen in het galerieplan kunnen dan ook gezien worden als investeringen in zowel cultuur als in de creatieve industrie. Deze investeringen bevorderen de concurrentie en innovatiekracht van een regio en dragen daarmee bij aan het behouden van jong talent. Tevens draagt het galerieplan, als onderdeel van de kunstensector, bij aan creatieve productie die in Nederland van meetbaar belang blijkt te zijn voor het vestigingsgedrag van hoogopgeleide en creatieve huishoudens. Het aantrekken van deze creatieve klasse kan indirect als stimulans voor de locale economie worden beschouwd, gezien zij op haar beurt weer gebruik maakt van de stedelijke voorzieningen in Heerlen. Het galerieplan biedt naast cultuur ook vermaak en is daarmee een aanwinst voor de toeristische sector. Dit kan zorgen voor een positieve uitwerking op het welbevinden van de bewoners en bezoekers van Heerlen, wat ten goede komt aan de reputatie van Heerlen met betrekking tot gevoelens van binding en trots. Ook de plaatselijke horeca en het winkelbedrijf kunnen baat hebben bij het aantal bezoekers dat de kunstgaleries trekken, wanneer zij een samenwerkingsverband aangaan met het galerieplan. Kortom in al deze opzichten voldoet het galerieplan aan de gestelde politieke eisen van de gemeente Heerlen. Het plan leidt niet alleen tot economische spin-offs, maar draagt tevens bij aan de burgerparticipatie en de ontwikkeling van de Heerlense binnenstad tot cultureel centrum. Final Project 51 Birgit van Melick
Met gemeentelijk draagvlak alleen is de haalbaarheid van het galerieplan echter nog niet gegarandeerd. Hiervoor zullen ook de betrokken partijen bereid moeten zijn te participeren in het plan. Uit de gesprekken met deze partijen bleek dat er veel sympathie bestaat voor een dergelijk initiatief, zowel uit een sociaal als economisch oogpunt. Binnen het onderdeel ‘sociale werkgelegenheid’ is onder de betrokken partijen zelfs in zoverre draagvlak gecreëerd dat zowel het Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken als verschillende reïntegratiebureaus zich graag willen committeren aan het galerieplan en hiervoor ook de nodige gelden ter beschikking hebben. Om optimaal draagvlak onder de andere betrokken partijen te bewerkstelligen, dienen nog wel een aantal noodzakelijke aanpassingen te worden doorgevoerd in het originele plan van Michel Huisman om te komen tot een implementeerbaar eindconcept. Deze aanpassingen staan verwoord in de in paragraaf 3.6 opgestelde optimale mix van randvoorwaarden. Van belang is nu aan te geven welk van deze stappen daadwerkelijk ondernomen moeten worden om het galerieplan in eerste instantie van de grond te krijgen. Allereerst staat een financieel fiat van de Gemeente Heerlen voorop om de initiële kosten in de startfase van het galerieplan te dekken om zo de makelaar, en daarmee de pandeigenaren, en de curator over de streep te trekken. Onder deze initiële kosten vallen namelijk de kosten verbonden aan de opknapwerkzaamheden, verzekeringen, beveiliging en het in gebruik nemen van de panden (gas, water, licht) evenals het loon voor de curator, de coördinator en de makelaar. Met het oog hierop zal het aantal galeries flink teruggedrongen moeten worden om de initiële kosten zo te beperken dat een financieel fiat vanuit de Gemeente Heerlen haalbaar is. Wanneer de formule op termijn aanslaat, kan het aantal galeries alsnog worden uitgebreid. Overigens acht de curator zijn werk alleen mogelijk wanneer de omlooptijd van de exposities verlengd wordt van zes naar acht tot tien weken. Deze verlenging dient dan ook te worden opgenomen in de opdracht naar de curator. Tevens moet er een contract worden opgesteld voor de pandeigenaren met daarin een juridische clausule die garandeert dat zij bij deelname aan het galerieplan zowel wettelijk als fiscaal geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ ter beschikking stellen van hun leegstaande panden. Daarnaast moet er een helder communicatieplan komen, waarin duidelijk benadrukt wordt dat de panden in gebruik van het galerieplan nog steeds te koop/te huur staan en waarin maatregelen worden getroffen om de panden/galeries onder de aandacht te brengen bij zowel het publiek als mogelijke investeerders. Tot slot mag de gemeente enkel en alleen optreden als facilitator van het galerieplan. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan moet overgelaten worden aan een zelfstandig opererend bestuurlijk orgaan. Kortom het uitvoeren van bovenstaande stappen zal resulteren in een werkbaar galerieplan, waarbinnen optimaal draagvlak gecreëerd is onder de betrokken partijen. Indien verder onderzoek uitwijst dat deze stappen ook daadwerkelijk operationeel zijn, kan ik de Gemeente Heerlen niets anders adviseren dan deze kans met beide handen te grijpen. Final Project 52 Birgit van Melick
Aanbevelingen Naar aanleiding van alle resultaten en conclusies ben ik tot de volgende aanbevelingen gekomen met betrekking tot de uitvoering van het galerieplan. Een helder ondernemingsplan Er dient nader onderzoek verricht te worden naar zowel de juridische als financiële afdekking van het galerieplan. Het cluster Cultuur kan deze onderzoeken intern wegzetten binnen de gemeente Heerlen of ervoor kiezen studenten van de Hogeschool Zuyd te benaderen om deze onderzoeken in de vorm van een stageopdracht uit te laten voeren. De uitkomsten van deze onderzoeken kunnen samen met dit onderzoek vorm krijgen in een helder ondernemingsplan. Communicatieplan Aansluitend op het ondernemingsplan, dient een communicatieplan opgesteld te worden. Deze kan weggelegd worden bij stichting ‘Akerstraat 67’, een collectief gevestigd in Heerlen dat dient als knooppunt voor creatieve en communicatiegerichte diensten. In dit plan moet duidelijk naar voren komen dat de galeries een eenheid vormen door middel van gelijke openingstijden, langs een gezamenlijke looproute. Om dit te bewerkstelligen zal voor alle galeries eenzelfde huisstijl ontworpen moeten worden, waarin tevens duidelijk wordt benadrukt dat de panden nog steeds te koop/ te huur staan. Daarnaast moet het communicatieplan inzicht verschaffen in sponsoractiviteiten en mogelijke samenwerkingsverbanden met horeca en winkelbedrijf. Makelaar als tussenpersoon Tijdens het onderzoek is gebleken dat de pandeigenaren moeilijk te benaderen zijn om hun panden ‘om niet’ ter beschikking te stellen. Het inschakelen van een makelaar als tussenpersoon is dan ook noodzakelijk om in contact te komen met de pandeigenaren. De kosten verbonden aan het inschakelen van deze makelaar moeten meegenomen worden in de financiële afdekking van het galerieplan. Een zelfstandig opererend bestuursorgaan De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan moet overgelaten worden aan een zelfstandig opererend bestuursorgaan. Dit kan door een afzonderlijke stichting in het leven te roepen of door het galerieplan onder te brengen bij een al bestaande culturele instelling in Heerlen (institutionele inbedding). Per 1 december 2007 treedt Stijn Huijts aan als directeur van het Glaspaleis, wat perspectief biedt voor institutionele inbedding van het galerieplan bij het Glaspaleis. Niet alleen heeft het galerieplan dan direct de expertise in huis met betrekking tot de invulling van de galeries, het zou tevens aanzienlijk schelen in de kosten. Van belang is dan ook op korte termijn deze mogelijkheid met de heer Huijts te bespreken. Final Project 53 Birgit van Melick
Structureel overleg Om de integraliteit van het galerieplan te waarborgen is structureel overleg tussen de betrokken partijen noodzakelijk. Dit is mogelijk in de vorm van een bestuurlijke begeleidingscommissie, waarin alle betrokken partijen vertegenwoordigd zijn. Deze zou dan maandelijks vrijwillig bijeen moeten komen om de voortgang van het galerieplan te bespreken en toezicht te houden op de curator en coördinator. Pilot Het door Michel Huisman gestelde aantal van 25 galeries is niet haalbaar. Momenteel is er vanuit de gemeente €50.000 aan middelen beschikbaar gesteld voor het galerieplan vanuit de Centrum Visie Heerlen en de Provincie Limburg. Met deze gelden kan een pilot worden opgezet van vijf panden, mits institutionele inbedding bij het Glaspaleis mogelijk is. Wanneer deze pilot aanslaat, kan groei bewerkstelligd worden, gezien via deze weg draagvlak gecreëerd wordt onder pandeigenaren om later in het traject deel te nemen aan het galerieplan. Daarnaast is het een bevestiging naar de gemeente Heerlen dat het geven van een financieel fiat ook daadwerkelijk leidt tot het terugdringen van de leegstand en tevens een positief effect heeft op de stad. Verspreiding van de galeries over het centrum Zorg voor een goede spreiding van de galeries over het centrum van Heerlen, zodat ook daadwerkelijk een nieuwe looproute wordt gecreëerd. Straten die momenteel leegstand vertonen waarlangs tevens een nieuwe looproute kan worden gecreëerd, zijn: de Geerstraat, de Tweede Promenade, de Honingmanstraat, de Dautzenbergstraat, de Oranje Nassaustraat, de Akerstraat en de Geleenstraat. Houd de openingen kleinschalig en laagdrempelig In plaats van iedere acht weken een evenement rondom de openingen op te zetten raad ik aan de openingen eenvoudig en laagdrempelig te houden. Organiseer juist één keer per jaar een grootschalig evenement om zo de uniciteit te waarborgen. Om de openingen te financieren kunnen de galeries aan bedrijven worden gekoppeld Breder trekken van de creatieve industrie Wanneer de pilot aanslaat is het interessant het galerieplan op termijn uit te breiden met alle facetten van de creatieve industrie, niet alleen kunstgaleries. Denk hierbij aan minder gangbare ondernemingen gebonden aan de culturele sector zoals industrieel design of een instrumentenmaker. Stimuleer ook deze specialistische winkels tijdelijk intrek te nemen in de leegstaande panden om zo de creatieve industrie binnen Heerlen breder te trekken. (Gast)curator Het galerieplan kan naast het aanstellen van één zwaargewicht ook gebruik maken van gastcuratoren. Van belang is dan dat er binnen het galerieplan zo min mogelijk geografische beperkingen worden ingebouwd. Dit biedt perspectief voor internationale gastcuratoren die thematisch gericht te werk kunnen gaan, wat maatschappelijk gezien ook interessant is voor de jeugd. Final Project 54 Birgit van Melick
Verborgen Heerlense Collecties Momenteel wordt getracht de verborgen Heerlense collecties in kaart te brengen, zowel bedrijfscollecties als particuliere collecties. Met betrekking tot talent in eigen stad en trots en binding met Heerlen is het interessant het exposeren van deze collecties te koppelen aan het galerieplan. Sociale partner(s) Het zelfstandig opererende bestuursorgaan zal een keuze moeten maken of het met meerdere sociale partners wilt samenwerken of dat de keuze valt op één sociale partner. In het laatste geval biedt Maecon Re-integratie als enige sociale partner een compleet traject aan voor zowel de beheergroep als de galeriehouders, waarbinnen de kosten zijn gedekt via de WWB-gelden. Maecon Re-integratie is in mijn ogen dan ook de meest geschikte kandidaat, gezien de sociale werkgelegenheid dan in één stap gecoördineerd wordt. Final Project 55 Birgit van Melick
Final Project 56 Birgit van Melick
Bibliografie Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class, and how it’s transforming work, leisure, community & every day life. New York: Basic Books. Franke, S. & E. Verhagen (red.) (2005). Creativiteit en de stad. Hoe de creatieve economie de stad verandert. Rotterdam: NAi Uitgevers. Gemeente Heerlen (2005). Integrale discussienota Centrumvisie Heerlen. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2006). Evenementen in Heerlen. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2006). Meerjarig Bestuursplan 2007-2010. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2006). Strategische Beleidsnota Cultuur 2007-2015. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2007). Algemene conclusies werkplaats Cultuur en Economie. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2007). Heerlen bloeit op; een nieuwe culturele lente is begonnen. De culturele agenda van Heerlen 2009-2012. Heerlen: Gemeente Heerlen. Marlet, G.A. & C.M.C.M. van Woerkens (2004). Atlas voor gemeenten 2004. Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. Marlet, G.A. & J. Poort (2005). Cultuur en creativiteit naar waarde geschat. Amsterdam: SEO/ Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. Raes, S.E.P. & B.P. Hofstede (red.) (2005). Creativiteit in kaart gebracht: Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland. Den Haag: Ministerie van EZ en Ministerie van OCW. Tijdschrift Ijzerman, L. (maart 2007). Pimp my pand: de stedenbouwkundige facelift door architect Michel Huisman. Parkstad.Magazine 1, p. 52-59. Websites www.atlasvoorgemeenten.nl www.hszuyd.nl www.arcuscollege.nl www.hszuyd.nl/abkm www.binnenstadsmanagement.org/heerlen www.irri.nl www.boek-offermans.nl www.kunstencentrumsigne.nl www.cbbwerkt.nl www.licomnv.nl www.cultuureneconomie.nl www.maecon-groep.nl www.glaspaleis.nl www.parkstad-limburg.nl www.heerlen.nl www.pplonline.nl www.heerlen.nl/intranet www.seo.nl www.hetdomein.nl www.wikipedia.nl www.hku.nl www.willemwegman.nl Final Project 57 Birgit van Melick
Final Project 58 Birgit van Melick
Bijlage I: Plattegrond Heerlen Centrum Final Project 59 Birgit van Melick
Final Project 60 Birgit van Melick
Bijlage II: Onderzoeksopzet Final Project 61 Birgit van Melick
Final Project 62 Birgit van Melick
Kerngegevens Titel: Kunstvenster Onderzoeksperiode: mei 2007 – september 2007 Opdrachtomschrijving: Het uitvoeren van een onderzoek naar het plan van kunstenaar Michel Huisman om de leegstand in Heerlen tegen te gaan door middel van het onderbrengen van tijdelijke galeries in de etalages van leegstaande winkels/kantoorpanden in combinatie met sociale werkgelegenheid. Dit onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van de Gemeente Heerlen en dient als afstudeeropdracht voor de studie Kunst en Economie – Visual Arts & Design aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Opdrachtgever: Gemeente Heerlen, afdeling Welzijn Bezoekadres: Geleenstraat 25-27 6411 HP Heerlen Postadres: Postbus 1 6400 AA Heerlen Telefoon: 045 – 560 50 30 Fax: 045 – 560 44 90 E-mail: gic@heerlen.nl Website: www.heerlen.nl Contactpersoon: Carola van Iersel E-mail: c.van.iersel@heerlen.nl Telefoon: 045-560 45 29 Opdrachtnemer: Birgit van Melick Studentnummer: 20 33 256 E-mail: bvmelick@hotmail.com Telefoon: 06 - 24 65 21 91 Supervisor: Sylvia Sebregts Hogeschool voor de Kunsten Utrecht E-mail: sylviasebregts@kimeru.nl Telefoon: 06 – 42 21 35 37 Final Project 63 Birgit van Melick
1 Inleiding In het kader van mijn opleiding Visual Arts and Design Management aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht zullen de komende vijf maanden in het teken staan van mijn Final Project in opdracht van de gemeente Heerlen. Tijdens deze afstudeerperiode wil ik mij met name verdiepen in de mogelijkheden voor Heerlen om effectief in te spelen op de voordelen die de creatieve industrie te bieden heeft voor de stad. Hiervoor ga ik een werkbaar concept ontwikkelen naar aanleiding van het galerieplan dat Michiel Huisman in januari 2007 aan de gemeente Heerlen heeft voorgelegd om de leegstand in Heerlen tegen te gaan en het stadsimago te verbeteren. In het onderzoeksplan dat hier voor u ligt, leest u onder andere hoe dit onderzoek tot stand is gekomen en wat het onderzoek inhoudt. Tevens zal ik een omschrijving geven van de gekozen onderzoeksmethoden- en technieken waarmee ik het onderzoek zal uitvoeren. 2 Aanleiding onderzoek Gedurende mijn zoektocht naar een geschikt afstudeeronderwerp kwam tijdens een college naar voren dat de gemeente Heerlen zich enorm aan het ontwikkelen is op cultureel gebied. Het leek me een enorme uitdaging om bij te kunnen dragen aan deze ontwikkelingen, gezien Heerlen de stad is waar ik ben geboren en getogen. Via Giep Hagoort, docent aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, ben ik in contact gekomen met Greetje van Gemert. Zij is strategisch beleidsmedewerker voor het cluster Cultuur binnen de gemeente Heerlen. Tijdens een oriënterend gesprek wees zij mij onder andere op een plan van Michel Huisman om de langdurige leegstand en verpaupering van panden in particulier bezit tegen te gaan door er tijdelijke galeries in te plaatsen. Doordat ik bekend ben met het negatieve stadsimago van Heerlen en affiniteit heb met de kunstwereld, kan ik een dergelijk plan alleen maar toejuichen. Ik was dan ook meteen erg enthousiast om het concept verder uit te diepen en de betrokken partijen te toetsen op draagvlak. Tevens leek het me erg interessant om een keer werkzaam te zijn voor een non-profit organisatie, gezien ik voorheen vooral betrokken ben geweest bij commerciële projecten. Het onderzoek sluit nauw aan op mijn afstudeerrichting Visual Arts & Design en is voornamelijk uitvoerend van karakter. Hiermee voldoet het aan de twee randvoorwaarden die ik had gesteld in mijn keuze voor een afstudeeronderwerp. Final Project 64 Birgit van Melick
3 Omschrijving opdrachtgever Gemeente Heerlen, afdeling Welzijn, cluster Cultuur Het uit te voeren onderzoek valt onder het cluster Cultuur van de gemeente Heerlen. Deze is ondergebracht bij afdeling Welzijn, maar gaat in werkelijkheid concernbreed te werk. Het cluster Cultuur is verantwoordelijk voor het komen tot een strategische beleidsvisie cultuur, die de kaders en prioriteiten aangeeft voor het gemeentelijke cultuurbeleid. Tevens is zij verantwoordelijk voor de uitvoering hiervan. Kerntaken Binnen het cluster Cultuur zijn de volgende beleidsvelden op cultureel gebied te onderscheiden: Greetje van Gemert - Account management culturele hoofdinstellingen: Glaspaleis Schouwburg Muziekschool Bibliotheek - Ontwikkeling Centrum voor de Kunsten - Aanpak cultuurplanmethodiek Adviescommissie Prestatieafspraken Aanzetten P&C-cyclus - Participatie in verschillend overleg: Tripool (Maastricht/ Sittard-Geleen/ Heerlen) Centrum Heerlen - Visie op Cultuureducatie Marie-Jose van der Weerden - Actieprogramma (regionaal en Heerlen) - Versterking cultuureducatie primair onderwijs - Subsidieregeling carnaval - Accountmanagement: Cultuurcarrousel Cultura Nova Taptoe Pemitochi Streetlife Diverse evenementen Harrie Gootzen - Evenementenbeleid Opstellen evaluatie evenementen Collegevoorstel middenverdeling Rol en positie gemeente in evenementen - Aanvragen cultureel onvoorzien Final Project 65 Birgit van Melick
- Account management: De Nor Booch Jazz-on-the-Roof DAK Carola van Iersel - Beeldende Kunst en Vormgeving – beleid Atelierbeleid Beleidsregels huisvestiging kunstenaar Opstelling kunst in openbare ruimte Organisatie atelierroute - Programmering Cultuursoos - Opstellen beleidsregels amateurkunst in samenwerking met federatie beschikking amateuristische kunst - Account management: Hee-Art Signe Het uit te voeren onderzoek naar het galerieplan van Michel Huisman valt onder het beleidsveld van Carola van Iersel. Zij zal dan ook optreden als begeleider tijdens mijn afstuderen aan de gemeente Heerlen. 4 Motivatie onderzoeksterrein 4.1 Omschrijving onderzoeksterrein Het onderzoeksterrein is het beleid van de gemeente Heerlen in het licht van de creatieve industrie. 4.2 Waarom dit onderzoeksterrein? De keuze voor dit onderzoeksterrein komt enerzijds voort uit mijn voorliefde voor de stad waar ik ben opgegroeid en mijn nieuwsgierigheid naar gemeentelijke besluitvorming. Voorheen ben ik vooral betrokken geweest bij commerciële projecten. Mede door het verrichten van dit onderzoek hoop ik meer inzicht te verkrijgen in projecten die vallen onder beleidsterrein en daarmee afhankelijk zijn van het gemeentelijke apparaat. Uiteindelijk kan ik dan een duidelijke afweging maken welk toekomstig werkveld mij beter ligt: commercieel of non-profit. Mijn keuze om het gemeentebeleid in het licht van de creatieve industrie te onderzoeken komt voort uit het volgen van mijn opleiding Kunst en Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Tijdens mijn studie is dit onderwerp meerdere malen aan de orde gekomen, afgezet tegen succesvolle steden als Utrecht en Amsterdam. Het leek mij juist interessant om te onderzoeken hoe de creatieve industrie een stad als Heerlen kan stimuleren in haar wederopbouw. Hiermee hoop ik een steentje bij te kunnen dragen aan Heerlen als een energieke stad. Final Project 66 Birgit van Melick
5 Conceptueel ontwerp 5.1 Het probleem Ontwerper Michel Huisman heeft een zorgvuldig belevingsonderzoek naar de Heerlense binnenstad gedaan en met het ‘Dynamoplan’ in kaart gebracht. Onderdeel van dit ‘Dynamoplan’ is het galerieplan. Het galerieplan heeft als doel Heerlen een culturele impuls te geven die de leegstand niet alleen camoufleert, maar inzet als middel. Dit door in leegstaande panden hoogwaardige kunstgaleries te openen onder gezag van een specialist in het scouten van (jonge) en betekenisvolle internationale kunst. Langdurige werkzoekenden, krijgen de kans in deze galeries werkervaring op te doen, terwijl het omliggende straatbeeld aan beleving wint. Hoewel er binnen de gemeente Heerlen veel draagvlak is ontstaan voor het plan, is een politieke vertaalslag nodig. Het galerieplan behoort aan te sluiten op de Integrale CentrumVisie Heerlen, opgesteld door de gemeente in 2005, en het voornemen van de gemeente hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. Daarnaast is het plan niet getoetst onder de betrokken partijen. Vandaar dat het nog onduidelijk is of zij überhaupt willen participeren aan het plan. Het is daarom van belang het huidige galerieplan te onderwerpen aan het beleid van de gemeente Heerlen in het licht van de creatieve industrie en de wensen van de betrokken partijen om te komen tot een galerieplan dat ook daadwerkelijk uitvoerbaar is. 5.2 Probleemstelling Er is binnen de gemeente Heerlen veel draagvlak ontstaan voor het galerieplan dat Michel Huisman in januari 2007 aan de gemeente heeft gepresenteerd. De vraag is echter of het plan in zijn huidige context aansluit op de toekomstplannen voor het centrum van Heerlen, vastgelegd in de Integrale CentrumVisie Heerlen, en het voornemen van de gemeente hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. En in hoeverre bestaat er draagvlak voor het plan van Michel Huisman onder de betrokken partijen? Onder welke voorwaarden zijn zij bereid deel te nemen aan realisatie van het galerieplan. Kortom in hoeverre moet het huidige galerieplan aangepast worden met het oog op het gemeentelijke beleid en de wensen van de betrokken partijen om uiteindelijk concept te creëren dat ook daadwerkelijk implementeerbaar is? 5.3 Doel van het onderzoek Het uiteindelijke doel van het onderzoek is een plan van aanpak voor de implementatie van het galerieconcept. Doel in het onderzoek is het werkbaar maken van het galerieconcept van Michel Huisman. 5.4 Hoofdvraag van het onderzoek Op welke wijze is het galerieconcept van Michel Huisman werkbaar en implementeerbaar te maken in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen? Final Project 67 Birgit van Melick
5.5 Onderzoeksmodel 5.6 Centrale vragen en deelvragen Centrale vraag en deelvragen fase 1: Creatieve Industrie Centrale vraag In hoeverre sluit het gemeentelijke beleid van Heerlen aan op het huidige galerieplan van kunstenaar Michel Huisman? Wat moet er aan het huidige concept aangepast worden om aansluiting te bewerkstelligen in het licht van de creatieve industrie? Deelvragen - Hoe ziet het galerieplan van Michel Huisman er uit? onderdelen randvoorwaarden doelen deelnemers - Op welke punten sluit de CentrumVisie Heerlen 2005 aan op het galerieplan van Michel Huisman? - Op welke punten sluit het Meerjarig Bestuursplan 2007-2010 aan op het galerieplan van Michel Huisman? - Op welke punten sluit de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 aan op het galerieplan van Michel Huisman? - Op welke wijze past de aansluiting van het galerieplan van Michel Huisman op het gemeentelijke beleid van Heerlen in het licht van de creatieve industrie? Final Project 68 Birgit van Melick
Centrale vraag en deelvragen fase 2: Betrokken partijen Centrale vraag Op welke punten dient het concept voor het galerieplan bijgesteld te worden om optimaal draagvlak te creëren bij de betrokken partijen? Deelvragen - Welke randvoorwaarden stellen de pandbeheerders voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stellen de curatoren voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stellen de opleidingen voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stelt Sociale Zaken voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stelt Stadsplanning voor deelname aan het galerieplan? Centrale vraag en deelvragen fase 3: Optimale mix Centrale vraag Onder welke optimale mix van randvoorwaarden, getoetst onder de betrokken partijen, moet het aangepaste concept voor het galerieplan bijgesteld worden om te komen tot een implementeerbaar galerieplan? Deelvragen - Welke randvoorwaarden, getoetst onder de betrokken partijen, zijn met elkaar in overeenstemming om het galerieplan werkbaar te maken? - Hoe kan deze optimale mix van randvoorwaarden vertaald worden naar aanbevelingen tot een implementeerbaar galerieplan? 5.7 Begripsbepaling binnen het onderzoek Betrokken partijen: Deze partijen spelen een belangrijke rol in het galerieplan. Creatieve industrie: De creatieve industrie is een specifieke vorm van bedrijvigheid die goederen en diensten voortbrengt die het resultaat zijn van individuele of collectieve, creatieve arbeid en ondernemerschap. Inhoud en symboliek zijn de belangrijkste elementen van deze producten. Ze worden aangeschaft door consumenten en zakelijke afnemers omdat ze een betekenis oproepen. Op basis daarvan ontstaat een ervaring. Daarmee speelt de creatieve industrie een belangrijke rol in ontwikkeling en onderhoud van levensstijlen en culturele identiteiten in de samenleving.36 Galerieplan: Het galerieplan is onderdeel van het Dynamoplan, opgesteld door Michel Huisman, naar aanleiding van een belevingsonderzoek van de binnenstad van Heerlen. 36 P.Rutten et al., De creatieve industrie in de zuidelijke Tripool: Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen, Delft 2005, p.25 Final Project 69 Birgit van Melick
Michel Huisman: Michel Huisman (Heerlen, 1957) is een Nederlandse uitvinder van kunst en muziekinstrumenten, maar noemt zich morfoloog. Huisman wil met zijn werk doordringen tot de ziel die volgens hem de meest essentiële waarde in onze beschaving is. Zijn beelden zijn apparaten: maken geluid en/of kunnen bewegen. Zijn grafische werk is in zwart- wit. Randvoorwaarden: rand—voor—waar—de (de ~ (v.)) 1 bijkomstige voorwaarde die echter wel noodzakelijk is voor het te bereiken doel Werkbaar: werk—baar (bn.) 1 geschikt om mee of in te werken <=> onwerkbaar 6 Onderzoekmethode Kwalitatief/ Soort Bron Naam Bron Onderzoeksmethode kwantitatief Deskresearch Documentenonderzoek Kwantitatief/ Documenten Onder andere: kwalitatief Persberichten Integrale CentrumVisie Heerlen Verslagen/ rapporten TNO-rapport ‘Atlas voor gemeenten 2004’ ‘Cultuur en creativiteit naar waarde geschat’ ‘Cultuurimpuls stedelijke vernieuwing’ MBP gemeente Heerlen 2007-2010 Strategische Beleidsnota Cultuur 2006- 2015 Literatuuronderzoek Kwalitatief Documenten Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Boeken Class. Tijdschriften Franke, S. en E. Verhage (red.), Creativiteit en de stad. Hoe de creatieve economie de stad verandert. Parkstad.Magazine Fieldresearch Gestructureerd Kwalitatief Personen Betrokken partijen: Interview pandbeheer sociale Werkgelegenheid curator(en) stadsplanning opleidingen Final Project 70 Birgit van Melick
7 Opbouw onderzoeksrapport Voorwoord Managementsamenvatting Inhoudsopgave 1 Inleiding, leeswijzer 2 Resultaten literatuuronderzoek 3 Resultaten veldonderzoek Conclusie Aanbevelingen Bibliografie Bijlagen 8 Planning Week Data Fase Activiteit 20 14 mei - 20 mei voorbereiding onderzoeksopzet + literatuurstudie 21 21 mei -27 mei onderzoeksopzet + literatuurstudie 22 28 mei - 03 juni onderzoeksopzet + literatuurstudie 23 04 juni - 10 juni onderzoeksopzet + literatuurstudie 24 11 juni - 17 juni onderzoeksopzet + literatuurstudie 25 18 juni - 24 juni uitwerkingsfase conceptideeën uitwerken 26 25 juni - 01 juli conceptideeën uitwerken 27 02 juli - 08 juli toetsfase gesprekken keyspelers 28 09 juli - 15 juli gesprekken keyspelers 29 16 juli - 22 juli uitvoeringsfase rapport schrijven 30 23 juli - 29 juli rapport schrijven 31 30 juli - 05 aug rapport schrijven 32 06 aug - 12 aug inleveren scriptie (digitaal) 33 13 aug - 19 aug scriptie corrigeren/ afronden 34 20 aug - 26 aug inleveren scriptie (hardcopy) 35 27 aug - 02 sep evaluatiefase verdediging: presentatie + beoordeling 9 Bronvermelding - Mertens, J. (2006). Praktijkonderzoek voor bachelors. Bussum: Coutinho. - Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. - www.wikipedia.nl Final Project 71 Birgit van Melick
Kunstvenster Tijdelijke kunstgaleries als middel tegen de leegstand in Heerlen Final Project Birgit van Melick 4 januari 2008

More Related Content

PDF
Scriptie kunstvenster
bybvmelick
 
PDF
Sessie 6 nieuwe balans heerlen
byGemeente Schoon
 
PPT
Presentatie stage
byjonna1994
 
PPT
La storia di pepe
by51kerubin
 
PPT
Si yo cambiara
byandream07
 
PDF
Push54, LLC: FOCUS ON KENYA REPORT
bymahwikizi
 
PPT
Women in jp gov
bydchevalier79
 
DOCX
14. analisis skl seni rupa juli 2011
byJenar Sukaningsih
 
Scriptie kunstvenster
bybvmelick
 
Sessie 6 nieuwe balans heerlen
byGemeente Schoon
 
Presentatie stage
byjonna1994
 
La storia di pepe
by51kerubin
 
Si yo cambiara
byandream07
 
Push54, LLC: FOCUS ON KENYA REPORT
bymahwikizi
 
Women in jp gov
bydchevalier79
 
14. analisis skl seni rupa juli 2011
byJenar Sukaningsih
 

Featured

PDF
2024 Trend Updates: What Really Works In SEO & Content Marketing
bySearch Engine Journal
 
PDF
Storytelling For The Web: Integrate Storytelling in your Design Process
byChiara Aliotta
 
PDF
Artificial Intelligence, Data and Competition – SCHREPEL – June 2024 OECD dis...
byOECD Directorate for Financial and Enterprise Affairs
 
PDF
How to Leverage AI to Boost Employee Wellness - Lydia Di Francesco - SocialHR...
bySocialHRCamp
 
PDF
2024 State of Marketing Report – by Hubspot
byMarius Sescu
 
PDF
Everything You Need To Know About ChatGPT
byExpeed Software
 
PDF
Product Design Trends in 2024 | Teenage Engineerings
byPixeldarts
 
PDF
How Race, Age and Gender Shape Attitudes Towards Mental Health
byThinkNow
 
PDF
AI Trends in Creative Operations 2024 by Artwork Flow.pdf
bymarketingartwork
 
PDF
Skeleton Culture Code
bySkeleton Technologies
 
PDF
PEPSICO Presentation to CAGNY Conference Feb 2024
byNeil Kimberley
 
PDF
Content Methodology: A Best Practices Report (Webinar)
bycontently
 
PPTX
How to Prepare For a Successful Job Search for 2024
byAlbert Qian
 
PDF
Social Media Marketing Trends 2024 // The Global Indie Insights
byKurio // The Social Media Age(ncy)
 
PDF
Trends In Paid Search: Navigating The Digital Landscape In 2024
bySearch Engine Journal
 
PDF
5 Public speaking tips from TED - Visualized summary
bySpeakerHub
 
PDF
ChatGPT and the Future of Work - Clark Boyd
byClark Boyd
 
PDF
Getting into the tech field. what next
byTessa Mero
 
PDF
Google's Just Not That Into You: Understanding Core Updates & Search Intent
byLily Ray
 
PDF
How to have difficult conversations
byRajiv Jayarajah, MAppComm, ACC
 
2024 Trend Updates: What Really Works In SEO & Content Marketing
bySearch Engine Journal
 
Storytelling For The Web: Integrate Storytelling in your Design Process
byChiara Aliotta
 
Artificial Intelligence, Data and Competition – SCHREPEL – June 2024 OECD dis...
byOECD Directorate for Financial and Enterprise Affairs
 
How to Leverage AI to Boost Employee Wellness - Lydia Di Francesco - SocialHR...
bySocialHRCamp
 
2024 State of Marketing Report – by Hubspot
byMarius Sescu
 
Everything You Need To Know About ChatGPT
byExpeed Software
 
Product Design Trends in 2024 | Teenage Engineerings
byPixeldarts
 
How Race, Age and Gender Shape Attitudes Towards Mental Health
byThinkNow
 
AI Trends in Creative Operations 2024 by Artwork Flow.pdf
bymarketingartwork
 
Skeleton Culture Code
bySkeleton Technologies
 
PEPSICO Presentation to CAGNY Conference Feb 2024
byNeil Kimberley
 
Content Methodology: A Best Practices Report (Webinar)
bycontently
 
How to Prepare For a Successful Job Search for 2024
byAlbert Qian
 
Social Media Marketing Trends 2024 // The Global Indie Insights
byKurio // The Social Media Age(ncy)
 
Trends In Paid Search: Navigating The Digital Landscape In 2024
bySearch Engine Journal
 
5 Public speaking tips from TED - Visualized summary
bySpeakerHub
 
ChatGPT and the Future of Work - Clark Boyd
byClark Boyd
 
Getting into the tech field. what next
byTessa Mero
 
Google's Just Not That Into You: Understanding Core Updates & Search Intent
byLily Ray
 
How to have difficult conversations
byRajiv Jayarajah, MAppComm, ACC
 

Scriptie Kunstvenster

  • 1.
    Kunstvenster Tijdelijke kunstgaleries als middel tegen de leegstand in Heerlen Final Project Birgit van Melick Hogeschool voor de Kunsten Utrecht Visual Arts and Design Management 2033256 4 januari 2008
  • 2.
    Final Project 2 Birgit van Melick
  • 3.
    Managementsamenvatting Tijdens een zorgvuldigbelevingsonderzoek naar de binnenstad van Heerlen concludeerde kunstenaar Michel Huisman dat onder andere de leegstand zorgt voor een negatieve investeringsspiraal, een algeheel gevoel van verval, karakterarmoede en leegloop. Om iets constructiefs bij te dragen aan dit probleem ontwikkelde hij het galerieplan. Het galerieplan heeft als doel Heerlen een culturele impuls te geven die de leegstand niet alleen camoufleert, maar inzet als middel door in vijfentwintig leegstaande panden hoogwaardige kunstgaleries te openen onder het gezag van een specialist in het scouten van jonge en betekenisvolle internationale kunst. Langdurige werkzoekenden, krijgen de kans in deze galeries werkervaring op te doen, terwijl het omliggende straatbeeld aan beleving wint. In dit kader is door de afstudeerrichting Visual Arts and Design van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht onderzoek gedaan naar de werkbaarheid van het galerieplan in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Aanbevolen wordt - een financieel fiat van de gemeente Heerlen te bewerkstelligen om de initiële kosten in de startfase van het galerieplan te dekken. - pandeigenaren over de streep trekken middels financiële en juridische afdekking van het galerieplan en een gedegen communicatieplan; - het inschakelen van een makelaar als tussenpersoon. Deze wordt noodzakelijk geacht om in contact te komen met de pandeigenaren. De kosten verbonden aan het inschakelen van deze makelaar moeten meegenomen worden in de financiële afdekking van het galerieplan; - te starten met een pilot van vijf panden om groei te bewerkstelligen, gezien het openen van vijfentwintig galeries tegelijk niet haalbaar is. - de omlooptijd van de exposities te verlengen tot acht á tien weken. - de verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan over te laten aan een zelfstandig opererend bestuursorgaan. Dit kan door een afzonderlijke stichting in het leven te roepen of door het galerieplan onder te brengen bij een al bestaande culturele instelling in Heerlen. Sinds 1 december 2007 is Stijn Huijts aangetreden als directeur van het Glaspaleis, wat perspectief biedt voor institutionele inbedding van het galerieplan bij het Glaspaleis. Niet alleen heeft het galerieplan dan direct de expertise in huis met betrekking tot de invulling van de galeries, het zou tevens aanzienlijk schelen in de kosten. Motivatie Uit literatuur- en bronnenonderzoek blijkt dat het galerieplan van Michel Huisman conform is aan de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen en wel degelijk perspectief biedt voor de verdere ontwikkeling van de creatieve industrie als economische motor voor de stad. Zo voorziet het galerieplan het centrum van culturele voorzieningen die van groot belang zijn voor het leefklimaat van de huidige burgers van Heerlen en gelden als belangrijke vestigingsfactor voor nieuwe burgers en bedrijven. Hiermee bevordert het galerieplan de verdichting van het centrum, wat bijdraagt aan een dynamische en fysiek aantrekkelijke stad. Het straatbeeld wint aan beleving, wat leidt tot een aanzienlijke verbetering van het stadsaangezicht en daarmee het stadsimago van Final Project 3 Birgit van Melick
  • 4.
    Heerlen. Het galerieplanbiedt tevens een toekomstperspectief voor maatschappelijk kwetsbare groepen, die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht verdienen. Dit door hen, onder behoud van uitkering, werkervaring op te laten doen om ze zo terug te leiden naar een plek op de arbeidsmarkt. Daarnaast kwam uit het literatuuronderzoek naar voren dat de tijdelijke kunstgaleries vallen onder het distributie-en-retail stadium van de kunstensector en daarmee onder de ruime definitie van de creatieve industrie. Investeringen in het galerieplan kunnen dan ook gezien worden als investeringen in zowel cultuur als in de creatieve industrie. Deze investeringen bevorderen de concurrentie en innovatiekracht van een stad en dragen daarmee bij aan het behouden van jong talent. Vervolgens is door middel van semi-gestructureerde interviews onderzocht hoe de betrokken partijen tegenover deelname aan het galerieplan staan. Deze betrokken partijen zijn onderverdeel in vijf clusters, te weten: sociale werkgelegenheid, opleidingen, curatoren, stadsplanning en pandbeheer. Uit de gesprekken met deze partijen bleek dat er veel sympathie bestaat voor een dergelijk initiatief, zowel uit een sociaal als economisch oogpunt. Binnen het onderdeel ‘sociale werkgelegenheid’ is onder de betrokken partijen in zoverre draagvlak gecreëerd dat zowel het Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken als verschillende reïntegratiebureaus zich graag willen committeren aan het galerieplan en hiervoor ook de nodige gelden ter beschikking hebben. Willen de overige betrokken partijen deelnemen aan het galerieplan, dan is een financieel fiat van de gemeente Heerlen om de initiële kosten in de startfase te financieren een vereiste. Onder deze initiële kosten vallen namelijk de kosten verbonden aan de opknapwerkzaamheden, verzekeringen, beveiliging en het in gebruik nemen van de panden (gas, water, licht) evenals het loon voor de curator, de coördinator en de makelaar. Van belang voor de betrokken partijen is dat de gemeente Heerlen enkel optreedt als initiator van het plan en de uitvoering overlaat aan een zelfstandig opererend bestuurlijk orgaan. Tevens dient het aantal te openen galeries terug gedrongen te worden tot een pilot van vijf panden. Wanneer deze pilot aanslaat, kan groei bewerkstelligd worden, gezien via deze weg draagvlak gecreëerd wordt onder pandeigenaren om later in het traject deel te nemen aan het galerieplan. Daarnaast is het een bevestiging naar de gemeente Heerlen dat het geven van een financieel fiat ook daadwerkelijk leidt tot het terugdringen van de leegstand en tevens een positief effect heeft op de stad. Met betrekking tot de pandeigenaren is het verder van belang dat zij zowel wettelijk als fiscaal geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ vrijgeven van hun panden en dat de panden voldoende onder de aandacht gebracht worden onder zowel de bezoekers als de potentiële investeerders. Consequenties - Op korte termijn dient nader onderzoek verricht te worden naar de financiële en juridische afdekking van het galerieplan en dient een communicatieplan opgesteld te worden. - Op korte termijn dient overleg plaats te vinden met Stijn Huijts om de mogelijkheid tot institutionele inbedding van het galerieplan bij het Glaspaleis te bespreken. Final Project 4 Birgit van Melick
  • 5.
    Woord vooraf Voor uligt mijn scriptie, in het kader van het afstudeertraject ‘Final Project’ voor de bachelorstudie Kunst en Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Het betreft een onderzoek naar de werkbaarheid van het galerieplan van Michel Huisman in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Gedurende mijn zoektocht naar een geschikt afstudeeronderwerp kwam tijdens een college naar voren dat de gemeente Heerlen zich enorm aan het ontwikkelen is op cultureel gebied. Hoewel ik inmiddels al zes jaar inwoonster van Utrecht ben, leek het me toch een enorme uitdaging bij te kunnen dragen aan deze ontwikkelingen, gezien Heerlen de stad is waar ik ben geboren en getogen. De keuze voor dit onderzoeksterrein komt niet alleen voort uit affiniteit met de stad waar ik ben opgegroeid maar ook uit mijn nieuwsgierigheid naar gemeentelijke besluitvorming. Voorheen ben ik vooral betrokken geweest bij commerciële projecten. Mede door het verrichten van dit onderzoek heb ik meer inzicht verkregen in projecten die vallen onder beleidsterrein en daarmee afhankelijk zijn van het gemeentelijke apparaat. Op basis hiervan kan ik uiteindelijk de afweging maken welk toekomstig werkveld mij beter ligt: commercieel of non-profit. Mijn keuze om het galerieplan te confronteren met de creatieve industrie komt voort uit het voornemen van de gemeente Heerlen hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie. Het concept van de creatieve industrie is tijdens mijn studie verscheidene malen aan de orde gekomen afgezet tegen succesvolle steden als Utrecht en Amsterdam. Dit maakte het des te interessanter om te onderzoeken hoe de creatieve industrie juist een stad als Heerlen kan stimuleren in haar wederopbouw tot een energieke stad. Het spreekt voor zichzelf dat ik deze scriptie nooit in deze vorm had kunnen afleveren zonder de inspanning en medewerking van anderen. Allereerst wil ik Carola van Iersel, beleidsmedewerker cluster Cultuur, zeer bedanken voor haar algehele ondersteuning en begeleiding vanuit de gemeente Heerlen tijdens de totstandkoming van deze scriptie. Haar enorme interne netwerk heeft vele deuren voor mij geopend, waarvoor ik haar zeer erkentelijk ben. Tevens wil ik Maarten van Haastert danken, wiens buitengewone betrokkenheid bij mijn scriptie mij zeer heeft gestimuleerd. Enorme steun heb ik gehad aan Sylvia Sebregts, die op het juiste moment de reddende hand uitstak wanneer ik dreigde te verdrinken. Haar expertise en bemoedigende woorden gaven mij het vertrouwen dit onderzoek tot een goed einde te brengen. Graag wil ik verder iedereen bedanken die zijn medewerking aan dit onderzoek heeft verleend, in welke vorm dan ook. Een bijzonder woord van dank gaat uit naar mijn ouders, Pierre en Ria van Melick, vanwege het feit dat zij mij na zes jaar afwezigheid weer even liefdevol in huis hebben opgenomen gedurende mijn werkzaamheden voor de gemeente Heerlen. Hun steun en vertrouwen hebben voor mij veel betekend. Birgit van Melick Heerlen, november 2007 Final Project 5 Birgit van Melick
  • 6.
    Final Project 6 Birgit van Melick
  • 7.
    Inhoudsopgave Managementsamenvatting ............................................................................................... 3 Woordvooraf ................................................................................................................... 5 Inhoudsopgave ................................................................................................................ 7 1. Inleiding ................................................................................................................... 9 2. Een politieke vertaalslag......................................................................................... 11 2.1 Galerieplan Michel Huisman ..................................................................................11 2.2 Beleid gemeente Heerlen......................................................................................13 2.2.1 Meerjarig bestuursplan 2007-2010.....................................................................13 2.2.2 Discussienota integrale CentrumVisie Heerlen (2005) ...........................................15 2.2.3 Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 .......................................................16 2.2.4 Inzetten op jeugd en jong talent........................................................................20 2.3 De creatieve industrie ..........................................................................................20 2.3.1 Creatieve klasse ..............................................................................................20 2.3.2 Creatieve industrie...........................................................................................22 2.3.3 Creatieve industrie in de Zuidelijke Tripool ..........................................................25 2.3.4 Galerieplan: een kans voor de creatieve industrie in Heerlen? ...............................26 3. Randvoorwaarden betrokken partijen..................................................................... 29 3.1 Sociale werkgelegenheid ......................................................................................29 3.1.1 Sociale zaken (Gemeente Heerlen).....................................................................30 3.1.2 Re-integratiebureaus........................................................................................33 3.2 Opleidingen ........................................................................................................35 3.3 Curatoren ...........................................................................................................38 3.4 Stadsplanning .....................................................................................................42 3.5 Pandbeheer ........................................................................................................46 3.6 Optimale mix van randvoorwaarden.......................................................................49 Conclusie........................................................................................................................ 51 Aanbevelingen................................................................................................................ 53 Bibliografie..................................................................................................................... 57 Bijlage I: Plattegrond Heerlen Centrum.......................................................................... 59 Bijlage II: Onderzoeksopzet ........................................................................................... 61 Final Project 7 Birgit van Melick
  • 8.
    Final Project 8 Birgit van Melick
  • 9.
    1. Inleiding Heerlen beleeft een culturele lente. In het beleid van de gemeente was cultuur lange tijd een ondergeschoven kind, maar sinds enige tijd ziet ook Heerlen het belang van cultuur als motor voor economie en samenleving. Dit heeft geleid tot een stroom van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van cultuur. Vandaar mijn keuze de Gemeente Heerlen te benaderen als opdrachtgever voor mijn Final Project. In een oriënterend gesprek wees Greetje van Geemert, strategisch beleidsmedewerker binnen de cluster Cultuur, mij op het onlangs gepresenteerde galerieplan van Michel Huisman. Het galerieplan heeft als doel Heerlen een culturele impuls te geven die de leegstand niet alleen camoufleert, maar inzet als middel door in leegstaande panden hoogwaardige kunstgaleries te openen onder het gezag van een specialist in het scouten van jonge en betekenisvolle internationale kunst. Langdurige werkzoekenden, krijgen de kans in deze galeries werkervaring op te doen, terwijl het omliggende straatbeeld aan beleving wint. Hoewel het plan enthousiast ontvangen is door de gemeente Heerlen, was verder onderzoek betreffende het galerieplan noodzakelijk. Met name om te achterhalen of het galerieplan aansluit op de politieke doelstellingen van Heerlen en het voornemen van de gemeente hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. Daarnaast was het van belang te onderzoeken onder welke omstandigheden de betrokken partijen bereid zijn deel te nemen aan het galerieplan, gezien Michel Huisman er niet aan toegekomen is zijn bevindingen op draagvlak te toetsen. Doel binnen dit onderzoek is dan ook het galerieplan van Michel Huisman operationeel te maken in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen. Hiervoor vindt u in dit document allereerst een analyse van het originele galerieplan volgens Michel Huisman. Deze analyse is middels literatuur- en bronnenonderzoek (deskresearch) afgezet tegen de politieke doelstellingen van de Gemeente Heerlen en de creatieve industrie. Uiteindelijk heeft dit geresulteerd in een politieke vertaalslag van het galerieplan. Via een stakeholdersanalyse zijn de belangrijkste spelers binnen het galerieplan achterhaald en onderverdeeld in vijf clusters, te weten: - sociale werkgelegenheid - opleidingen - curatoren - stadsplanning - pandbeheer Per cluster zijn respondenten geselecteerd, aan wie ik de politieke vertaling van het galerieplan heb voorgelegd in de vorm van semi-gestructureerde interviews. De conclusies en aanbevelingen zijn gefundeerd op de verbinding die gemaakt is tussen de resultaten van het literatuur- en bronnenonderzoek en de waarnemingen die gedaan zijn bij de respondenten (betrokken partijen). Deze conclusies en aanbevelingen bieden bouwstenen en handvatten om optimaal draagvlak te creëren onder de betrokken partijen, waarmee de werkbaarheid van het galerieplan gegarandeerd is. Final Project 9 Birgit van Melick
  • 10.
    Tot slot wilik benadrukken dat het hier om een kwalitatief onderzoek gaat, waarvan de uitkomsten alleen als indicatie gebruikt mogen worden. Ze kunnen niet gekwantificeerd of gegeneraliseerd worden. Leeswijzer Om een helder beeld te scheppen van de opbouw van mijn onderzoeksrapport is de volgende leeswijzer opgesteld: Final Project 10 Birgit van Melick
  • 11.
    2. Een politieke vertaalslag Hoewel er binnen de gemeente Heerlen inmiddels een groot draagvlak is ontstaan voor het galerieplan van Michel Huisman, is een politieke vertaalslag nodig. Om deze vertaalslag te kunnen maken wordt in dit hoofdstuk eerst een kenschets gegeven van het originele galerieplan volgens kunstenaar Michel Huisman, gevolgd door een koppeling van zijn plan aan de discussienota CentrumVisie Heerlen (2005), de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 en het Meerjarig Bestuursplan 2007-2010 van de gemeente Heerlen. Deze koppeling van het galerieplan aan de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen wordt vervolgens geplaatst in de context van de creatieve industrie, met als uitkomst een politieke vertaling van het galerieplan van Michel Huisman die gepresenteerd kan worden aan de betrokken partijen. 2.1 Galerieplan Michel Huisman Michel Huisman is van beroep beeldend kunstenaar en woont en werkt in Heerlen. Hij besloot een aantal jaren geleden tijdelijk zijn werkterrein te verleggen op zoek naar mogelijkheden iets constructiefs bij te dragen aan de ontwikkeling van het stadsgezicht van Heerlen, de stad waarin hij is opgegroeid. Hij startte met een zorgvuldig belevingsonderzoek met betrekking tot de binnenstad. Om te kunnen overtuigen moeten steden, volgens Huisman, namelijk een brongebied zijn van schoonheid, geborgenheid, kansen, dynamiek en historie. ‘Dit betekent dat het stadsimago nauw samenhangt met cultuur. Het hart van een stedelijk gebied is het aangezicht. Daar moet het gebeuren: de vonk, de hoop, de kansen, de schoonheid. Die opvatting van ‘cultuur’ is bepalend voor een stadsimago.’1 Wat dat betreft is Heerlen diffuus, als een vlek: ‘Er zijn nog te weinig plekken waar je de stad ‘een hand kan geven’ of zelfs kunt omarmen. Intimiteit en warmte zijn er dun gezaaid. Het winkelaanbod is goed, maar mist kleinschaligheid en avontuur.’’2 Tevens concludeert hij dat onder andere de leegstand momenteel zorgt voor een negatieve investeringsspiraal en een algeheel gevoel van verval, karakterarmoede en leegloop. Het galerieplan is een reactie op deze ontwikkelingen. Om in dit rapport een correcte weergave te geven van het originele galerieplan, ben ik mijn onderzoek gestart met een één op één gesprek met Michel Huisman. In dit gesprek kwamen de volgende onderdelen, doelen, deelnemers en randvoorwaarden naar voren: Onderdelen - het opknappen en onderhouden van leegstaande panden in de binnenstad; - het plaatsen van vijfentwintig tijdelijke, hoogwaardige kunstgaleries in leegstaande panden onder het gezag van een specialist in het scouten van (jonge) betekenisvolle internationale kunst; 1 Citaat Michel Huisman in Parkstad.Magazine, nummer 1, maart 2007 2 Citaat Michel Huisman in Parkstad.Magazine, nummer 1, maart 2007 Final Project 11 Birgit van Melick
  • 12.
    - exploitatie en beheer van de kunstgaleries laten uitvoeren door langdurig werkzoekenden met behoud van uitkering (sociale werkgelegenheid); - een terugkerend evenement, dat om de zes weken plaats zal vinden, ter verwelkoming van de nieuwe kunstenaars die tijdelijk intrek nemen in de kunstgaleries om hun werk te exposeren. Doelen: - een internationaal opvallende culturele impuls creëren die de leegstand niet alleen camoufleert, maar tevens inzet als middel; - het galerieplan is bedoeld als springplank voor de hedendaagse kunst; - langdurig werkzoekenden de kans bieden werkervaring op te doen op het gebied van cultureel ondernemerschap met behoud van uitkering (verschaffen van sociale werkgelegenheid); - de langdurige leegstand en verpaupering van particuliere panden in het centrum tegen te gaan door er tijdelijke kunstgaleries in te plaatsen met als doel dat de eigenaren hun panden sneller verhuurd/ verkocht zien; - het straatbeeld aan beleving laten winnen wat zal leiden tot een aanzienlijke verbetering van het stadsaangezicht en daarmee het stadsimago van Heerlen. Deelnemers: - gemeente Heerlen (afdeling Stadsplanning, Sociale Zaken en Welzijn, cluster Cultuur); - pandbeheerders; - langdurig werkzoekenden die afhankelijk zijn van een uitkering; - curator/ scout. Randvoorwaarden: - het opknappen van de panden bestaat uit licht opknapwerk: verven, gevelwijziging; deze werkzaamheden worden verricht door een team van mensen met behoud van uitkering; - de galeriehouders, verantwoordelijk voor de exploitatie en het beheer van de kunstgaleries, vallen ook onder sociale werkgelegenheid; zij zijn autonome personen en hebben dus geen relatie tot de kunstenaar(s); tevens moeten zij zich committeren aanwezig te zijn: zijn of haar naam wordt op het pand vermeld; - de banen die gecreëerd worden door middel van sociale werkgelegenheid zijn voor personen van alle leeftijden; de criteria die worden gesteld voor deelname aan het project zijn: een representatief voorkomen en liefde voor het vak; - een kritieke massa is van belang; een of twee panden leveren weinig resultaat. - de pandeigenaren moeten hun panden ‘om niet’3 beschikbaar stellen en ze krijgen eenmalig de kans deel te nemen aan het galerieplan. Aan een ‘nee’ is de consequentie verbonden dat ze voorgoed worden uitgesloten van deelname; - alles vindt gelijktijdig plaats: één looproute, gelijke openingstijden; 3 Het ‘om niet’ vrijgeven van een pand houdt in dat de eigenaar geen huur ontvangt voor het beschikbaar stellen van het pand. Final Project 12 Birgit van Melick
  • 13.
    - de kwaliteit van de kunstenaars moet worden bewaakt door een zwaargewicht. Hij/zij zal verantwoordelijk zijn voor het scouten van kwalitatief hoogwaardige kunstenaars van (inter)nationale allure en tevens optreden als overkoepelend aanspreekpunt voor alle panden/kunstgaleries; - (eu)regionaal karakter; - er is geen plafond voor de kunst. De kunstenaar mag zijn eigen prijs bepalen. Daarnaast wordt een courtage vastgesteld, wat verdeeld wordt onder de galeriehouder, de gemeente en eventueel andere betrokken partijen; - Iedere zes weken zal er een feestelijke opening voor de (nieuwe) kunstenaars plaatsvinden in het centrum van Heerlen. Dit evenement geldt als visitekaartje voor de stad. Kortom: ‘Dit mes snijdt zelfs aan vier kanten! De stad krijgt een internationaal opvallende culturele impuls, de eigenaren van de panden zien hun pand sneller verhuurd, de straten zijn weer intact en mensen die zelfstandig willen worden kunnen het eerst proberen. De organisatie, de begeleiding, drukwerk en openingen zijn gecoördineerd en één keer in de zes weken gonst het in Heerlen door de openingen in vijfentwintig galerieën tegelijk.’4 2.2 Beleid gemeente Heerlen Zoals eerder vermeld draagt de gemeente Heerlen het plan van Michel Huisman een warm hart toe. Het is nu echter van belang te onderzoeken of zijn plannen, uiteengezet in de vorige paragraaf, ook daadwerkelijk aansluiting vinden bij de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen. Deze doelstellingen staan vermeld in verschillende beleidsdocumenten, opgesteld door de gemeente Heerlen. Binnen dit onderzoek heb ik ervoor gekozen de discussienota CentrumVisie Heerlen (2005), de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 en het Meerjarig Bestuursplan 2007-2010 (MBP) van de gemeente Heerlen nader te onderzoeken op mogelijke raakvlakken met het galerieplan om zo een politieke vertaalslag te creëren. 2.2.1 Meerjarig bestuursplan 2007-2010 Het MBP van de gemeente Heerlen is opgesteld door het huidige college van Burgemeester en Wethouders en dient als leidraad voor het beleid en de uitvoeringsactiviteiten van de gemeente voor de gehele collegeperiode. In het algemene programmaplan komt naar voren dat het perspectief voor Heerlen, volgens het college, met name afhankelijk is van de aanwezige jeugd. De gemeente is van mening dat zij haar toekomst veilig kan stellen door gericht te sturen op behoud en ontwikkeling van jongeren. Om dit te stimuleren wil zij met name inzetten op een bruisend stadscentrum en perspectief op werk voor de jeugd. Hoewel in het originele plan van Huisman niet direct aandacht wordt besteed aan jongeren, biedt het plan wel perspectief voor een bruisend 4 Citaat Michel Huisman in Parkstad.Magazine, nummer 1, maart 2007 Final Project 13 Birgit van Melick
  • 14.
    centrum. Zo winthet straatbeeld aan beleving en vindt er iedere zes weken een feestelijke opening plaats. Een ander algemeen speerpunt van het college is de participatiegraad van de burgers in Heerlen te verhogen: ‘Het gaat dan niet alleen om het belang van het participeren vanuit sociaal oogpunt maar ook om de brede participatie voor de ontwikkeling van de stad op economisch maar vooral ook cultureel gebied’5 Om dit te verwezenlijken wil de gemeente onder andere inzetten op het verder ontwikkelen van de binnenstad tot (cultureel) centrum van de Parkstad en het inrichten van persoonsgerichte reïntegratietrajecten. Met name deze laatste maatregel sluit aan op de doelstelling van Huisman om langdurig werkzoekenden de kans te bieden werkervaring te doen op het gebied van cultureel ondernemerschap om uiteindelijk weer zelfstandig aan de slag te gaan. Implementatie van het galerieplan zal zeker bijdragen aan de ontwikkeling van de binnenstad tot cultureel centrum. Wanneer er binnen het MBP gekeken wordt naar het programmaplan Economische stimulering, zijn er duidelijk raakvlakken met het galerieplan van Huisman. Zo kent het college het belang van culturele voorzieningen: ‘Goede culturele, recreatieve en sportvoorzieningen zijn van groot belang voor het leefklimaat van de huidige burgers van Heerlen en vormen een belangrijke vestigingsfactor voor nieuwe bewoners en bedrijven. Bovendien leveren investeringen in onder andere cultuur werkgelegenheid op, waarmee deze sectoren ook een bijdrage leveren aan de stedelijke economie.’6 Het college wil dan ook investeren in de producenten van cultuur, met speciale aandacht voor de beeldende kunsten. Het college is van mening dat evenementen van culturele aard in en rondom het centrum de levendigheid van de stad bevorderen. Gezien deze levendigheid van de stad hoog in het vaandel van de gemeente staat, kunnen de festiviteiten rondom de openingen van de kunstgaleries een welkome bijdrage zijn. Binnen het programma Sociale infrastructuur wordt, in overeenstemming met het plan van Huisman, gehamerd op het aanhalen van participatie in het kader van sociale werkgelegenheid. Een toekomstperspectief bieden voor maatschappelijk kwetsbare groepen die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht en solidariteit verdienen. Ook ziet het college cultuur als middel om de participatiegraad van de burgers aan de samenleving te vergroten. Het programma Leefomgeving wil toewerken naar een prettige leefomgeving: “Een prettige leefomgeving heeft een positieve uitwerking op het welbevinden van de bewoners en de bezoekers van Heerlen en speelt daardoor een belangrijke rol als het gaat om gevoelens van binding en trots bij burgers.”7 Hierin streeft het college naar een omgeving waar burgers zich thuis en veilig voelen. Het plaatsen van kunstgaleries in leegstaande particuliere panden kan indirect gezien worden als een maatregel ter bevordering van de veiligheid. Doordat het straatbeeld weer aan beleving wint en er een stroom van mensen ontstaat, zullen vandalen minder snel toeslaan en wordt verpaupering van de omgeving bestreden. Wat betreft het programma ruimtelijke ontwikkeling verwijs ik naar de integrale CentrumVisie, die in de volgende paragraaf behandeld wordt, gezien deze door het college als leidend wordt beschouwd. 5 Meerjarig Bestuursplan 2007-2010, Gemeente Heerlen, p.11 6 Meerjarig Bestuursplan 2007-2010, Gemeente Heerlen, p.14 7 Meerjarig Bestuursplan 2007-2010, Gemeente Heerlen, p.22 Final Project 14 Birgit van Melick
  • 15.
    2.2.2 Discussienota integrale CentrumVisie Heerlen (2005) ‘In de meeste steden is de binnenstad de drager van het imago van de hele stad. Iedere kwaliteitsslag die in het centrum kan worden bereikt, verbetert het imago van de hele stad en regio.’8 In het kader van de ontwikkeling van een levendig en herkenbaar stadshart is in 2005 de discussienota integrale CentrumVisie Heerlen opgesteld. Hierin zijn hoofdlijnen uiteengezet voor een met name integrale aanpak van de ontwikkeling van de binnenstad. Om het integrale karakter van de visie vorm en inhoud te geven zijn besprekingen gevoerd en tevens documenten uitgewisseld met diverse beleidsvelden, te weten: Cultuur, Economie, Sociale Veiligheid, Volkshuisvesting, Leefmilieu en Beheer en Onderhoud. Naar aanleiding van de discussienota integrale CentrumVisie Heerlen zijn een aantal werkplaatsen georganiseerd, waaronder een werkplaats Cultuur en Economie. De algemene conclusies van deze werkplaats zijn inmiddels bekend en daarom meegenomen in dit onderzoek. In de CentrumVisie wordt de leegstand in Heerlen als een cruciaal probleem gezien. De braakliggende terreinen en panden leiden tot verval en het doorzetten van een negatieve spiraal. Daarmee dragen ze bij aan een slechte uitstraling van de stad. Deze locaties zijn moeilijk te beheren. De gemeente is dan ook van mening dat de integrale herontwikkeling opgepakt en verder uitgewerkt zou moeten worden, opdat cruciale plekken in de stad binnen afzienbare termijn een verbetering ondergaan. Het gaat dan vooral om de leegstand aan de rand van de binnenstad en nabij de toegangswegen, in het bijzonder de clusters in het noordoosten; Oranje Nassaustraat, Geleenstraat, Willemstraat en de Pancratiusstraat.9 ‘Een groot nadeel van de leegstand om en nabij deze aanlooproutes is dat elke bezoeker van de binnenstad via deze weg naar het centrum komt. Dat betekent dat elke bezoeker eerst een slecht beeld krijgt van Heerlen alvorens in het stadshart te komen.’10 Door middel van verandering en uitbreiding van de loopcircuits kan de binnenstad in zijn geheel interessanter worden gemaakt voor activiteiten van winkelen en cultuur, waardoor de aanlooproutes drukker worden bezocht. Hierdoor wordt het voor investeerders tevens aantrekkelijker zich aan deze routes te vestigen. Bij het uitstippelen van deze nieuwe (aan)looproutes kan de gemeente Heerlen de kunstgaleries inzetten als middel om langs deze route het straatbeeld aan beleving te laten winnen en zo een aantrekkelijker vestigingsklimaat te creëren. De kunstgaleries samen vormen een collectief; ze werken met hetzelfde concept, dezelfde huisstijl en openingstijden. Deze samenhang tussen de verschillende kunstgaleries moet er voor zorgen dat men tijdens een bezoek meerdere galeries wilt bezoeken. Bezoekers van het galerieplan zorgen daarmee voor een circulatie van mensen langs de door de gemeente beoogde (aan)looproutes. Dit sluit aan op de visie dat culturele voorzieningen voor het publiek zichtbaar in de binnenstad geconcentreerd dienen te zijn en op het feit dat in de algemene conclusies van de werkplaats Cultuur een vastgoedwaarde is openomen voor de vestiging van galeries. 8 Integrale discussienota CentrumVisie Heerlen, Gemeente Heerlen, 2005, p.4 9 Voor ligging van deze gebieden zie kaart Heerlen Centrum in bijlage I 10 Integrale discussienota CentrumVisie Heerlen, Gemeente Heerlen, 2005, p.6 Final Project 15 Birgit van Melick
  • 16.
    De CentrumVisie pleitvoor het intensiveren van de cultuuraspecten in de binnenstad, zodat er een aantrekkelijk en creatief klimaat tot stand wordt gebracht. De gemeente is van mening dat positieve cultuur en kunstimpulsen resulteren in een vergroting van het zelfbewustzijn en de dynamiek van de stad. Hierin moet ook aandacht geschonken worden aan culturele evenementen interessant voor alle lagen van de samenleving. De werkplaats cultuur en economie trekt eveneens de conclusie dat Kunst en Cultuur letterlijk en figuurlijk meer naar buiten gedragen moeten worden. Dit wilt zij onder andere bereiken door het accent te leggen op festivals om zo meer ‘reuring’ op straat te veroorzaken. Er moet een koppeling gemaakt worden tussen de kunstgaleries en de openbare ruimte, horeca en winkels zodat de stad doordrenkt is van het festival. In de algemene conclusies van de werkplaats Cultuur is een strategie uitgestippeld om Heerlen verder te profileren als energieke stad. Kunst en Cultuur worden daarbij gezien als belangrijke motor voor economische ontwikkelingen en worden ingezet om de doelen van de CentrumVisie te bereiken. De thema’s energie en duurzaamheid staan centraal bij de inzet van cultuur in het centrum. Aansluitend hierop zijn de volgende vier prioriteiten gesteld in het centrum: 1 versterking en uitbreiding van bestaande culturele instellingen; 2 uitbreiden van culturele activiteiten; 3 inzetten op kunst in openbare ruimte; 4 inzetten op de creatieve industrie. Punt een en vier sluiten aan op het galerieplan op basis van eerder genoemde bevindingen en het feit dat de kunstgaleries onder de kunst- en erfgoedsector vallen, onderdeel van de creatieve industrie. Al met al kan geconcludeerd worden dat binnen de CentrumVisie Heerlen en de algemene conclusies van de Werkplaats Cultuur voldoende ruimte en draagvlak bestaat voor een dergelijk initiatief als het galerieplan. 2.2.3 Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 De Strategische Beleidsnota Cultuur is een beleidsvisie, die voor de komende jaren de kaders en prioriteiten aangeeft voor het gemeentelijke cultuurbeleid. Bij de totstandkoming van de strategische beleidsnota cultuur is gekozen voor een interactief proces, waarbij een analyse is gemaakt van de wensen en behoeften vanuit het culturele veld. Cultuur wordt ook in deze beleidsnota beschouwd als motor voor economische ontwikkeling en als belangrijke bedrijfstak die het imago van de stad kan verbeteren. De gemeente Heerlen heeft daarin als taak de randvoorwaarden te scheppen voor culturele ontwikkeling, de inhoudelijke invulling van het cultuurbeleid moet aan het culturele veld worden overgelaten. Hierin is behoefte aan professionalisering. Final Project 16 Birgit van Melick
  • 17.
    Voor de gemeentebetekent dit duidelijke communicatie en een duidelijk aanspreekpunt zijn voor het veld. Bij het culturele veld is er behoefte aan professionalisering op het gebied van bedrijfsmatig werken, marketing en PR en cultureel ondernemerschap. Ondersteuning en deskundigheidsbevordering zijn hiervoor noodzakelijk. In het kader van professionalisering is het ook van belang afstand te creëren tussen de gemeente en de culturele instellingen om cultureel ondernemerschap te stimuleren. De instellingen kunnen dan zelf meer extern gericht opereren en bruikbare samenwerkingsverbanden aangaan met het bedrijfsleven. De prioriteiten voor culturele ontwikkeling zijn vertaald naar de volgende beleidsspeerpunten: - voltooiing bestaande ontwikkelingen; - inzetten op jeugd en jong talent; - versterking productieklimaat en bijdrage actieve cultuurparticipatie; - versterkend voor centrumfunctie van stad; - imagoversterkend voor de stad; - bevordering integraliteit, dwarsverbanden en samenwerking binnen het culturele veld. Opmerkelijk is dat het galerieplan in zijn huidige context weinig raakvlakken vertoont met de strategische beleidsnota cultuur. De reden is dat deze nota met name gebaseerd is op de ontwikkelingen gerelateerd aan de al bestaande culturele instellingen. Het plan vertoont wel overeenstemming met de volgende twee beleidsspeerpunten: - versterkend voor centrumfunctie van stad Door de leegstaande panden tijdelijk te vullen met kunstgaleries draagt het galerieplan bij aan verdichting van het centrum. Dit wordt in de strategische beleidsnota cultuur gezien als kans voor het bevorderen van zowel de culturele aantrekkelijkheid als de ruimtelijke karakteristiek. Beide dragen bij aan een fysiek aantrekkelijke stad en betekenen een impuls voor stedelijke dynamiek en creatieve industrie. - imagoversterkend voor de stad Culturele evenementen dragen bij aan een sterk en creatief beeld van de stad en zorgen tevens voor een toeristische aantrekkingskracht. De festiviteiten rondom de zeswekelijkse opening zijn laagdrempelig van karakter en dragen daarmee bij aan een verhoging van de culturele participatiegraad onder burgers als toeristen. Hiermee kan het ‘trots op…-gevoel’ versterkt worden, wat het imago van de stad bevordert. De strategische beleidsnota cultuur besteed veel aandacht aan de relatie tussen cultuur en economie in het licht van de creatieve industrie. De gemeente wilt deze relatie onder andere zichtbaar maken door zorg te dragen voor een vestigingsklimaat voor cultureel ondernemers. Het galerieplan kan als een springplank fungeren voor startende ondernemers die zich verder willen ontwikkelen op het gebied van cultureel ondernemerschap. In de vorm van een sociale werkplek worden zij klaargestoomd voor een eventuele baan binnen de creatieve industrie11. Om het (eu)regionale karakter van het galerieplan te waarborgen, biedt de ligging van Heerlen veel perspectief. De stad opereert meer en meer op wisselende schaalniveaus. Zo vormt Heerlen het 11 Meer informatie met betrekking tot de creatieve industrie volgt in paragraaf 1.2 Final Project 17 Birgit van Melick
  • 18.
    energieke hart vanParkstad Limburg12 en werkt het actief samen op diverse terreinen binnen de Tripool13. Ook de nabijheid van steden als Keulen, Aken, Luik en Antwerpen biedt perspectief voor grensoverschrijdende samenwerking, die met name het Europese karakter van het galerieplan kan versterken. Aansluitend op de strategische beleidsnota cultuur is ‘de culturele agenda van Heerlen 2009-2012’ geschreven, waarin de strategie op het gebied van cultuurbeleid voor de komende jaren is uitgestippeld. Deze strategie komt voort uit een analyse van de sterktes en zwaktes en kansen en bedreigingen voor de stad, ook wel SWOT14 genoemd. Deze SWOT kunt u vinden op de volgende pagina. Uit de culturele agenda voor 2009-2012 blijkt dat de culturele basisinstellingen, organisaties en initiatieven nog aan kracht te winnen hebben. ‘We hebben het dan over de gistende tussenlaag, waaruit de nieuwe en vernieuwende initiatieven komen, waar een stad zich mee kan onderscheiden en profileren.’15 Om dit te bereiken gaat de gemeente Heerlen de komende tijd inzetten op meer ruimte, zowel fysiek als financieel, voor de beeldende kunst, de nieuwe media, film en literatuur. Tevens wil zij het productieklimaat versterken om zich zo als productiestad te kunnen profileren. Ondersteuning van jonge starters en stimulering van talentontwikkeling van jeugd en jongeren, zal uiteindelijk moeten leiden tot een groei van het aantal banen in de creatieve sector met dertig procent in 2012. Samenwerking met het bedrijfsleven, het Starterscentrum Zuid-Limburg en diverse opleidingen staat hierin voorop. De gemeente wil focus aanbrengen op de festivals en evenementen. Hierin streeft de gemeente naar meer differentiatie en spreiding van festivals en evenementen door het jaar. Dit vanwege het feit dat een aanbod van cultuur dat zich kenmerkt door diversiteit en toegankelijkheid voor iedereen een belangrijke voorwaarde is voor een goed vestigingsklimaat voor bedrijven en instellingen en voor een goed woonklimaat voor de huidige bewoners. In het gemeentelijke evenementenbeleid wordt Heerlen omschreven als ‘warm en menselijk, een beetje ruw en ongepolijst, met respect voor zijn verleden en met een positieve eigentijdse instelling op weg naar de toekomst.’16 In deze context kiest de gemeente voor evenementen met een eigenwijs concept, waarin cultureel ondernemen lef vertoont. Van belang is ook dat deze evenementen een positief historisch besef en een optimistisch toekomstbeeld weten uit te beelden. Het galerieplan wil, met betrekking tot het historische besef, de oude binnenstad in ere herstellen door nu nog leegstaande panden op te knappen en om te toveren tot kunstgaleries om zo bij te dragen aan een dynamische en aantrekkelijke stad. Het evenement rondom de openingen van de kunstgaleries zal acht keer per jaar moeten plaatsvinden. 12 Parkstad Limburg is een samenwerkingsverband tussen 7 gemeenten, te weten: Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Brunssum, Simpelveld, Voerendaal en Onderbanken. Samen werken zij aan de kansen en mogelijkheden van de regio. Dat betekent dat zij voorzieningen, welvaart, welzijn en de sociale samenhang voor haar inwoners op peil willen houden en verbeteren. 13 Tripool Zuid-Limburg is een samenwerkingsverband op allerlei gebieden tussen de gemeenten Heerlen, Maastricht en Sittard-Geleen. 14 Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats. 15 Gemeente Heerlen, ‘Heerlen bloeit op; een nieuwe culturele lente is begonnen. De culturele agenda van Heerlen 2009-2012.’ Concept 13 juni 2007, p.7 16 Evenementen in Heerlen, Gemeente Heerlen, 20 november 2006 Final Project 18 Birgit van Melick
  • 19.
    Sterke punten Zwakke punten - veel creativiteit - nagenoeg ontbreken van cultuurproductie - jong en avontuurlijk - geen vrij budget voor vernieuwing en - vernieuwend productie - veel energie - veel geld in stenen, relatief weinig in - podiuminfrastructuur programmering - sterke culturele basisinfrastructuur - geen structurele financiële basis voor een - veel laagdrempelige festivals & evenementen aantal cultuurinstellingen die onderscheidend - aandacht voor (v)mbo-ers zijn voor de stad - grote organisatiekracht - subsidiestelsel organisch gegroeid, niet - veel amateurkunst: vooral harmonie/fanfare gebaseerd op beleidskeuzes - veel kracht binnen verenigingen - geen actueel beleid Kunst in de Openbare - veel vrijwilligers Ruimte - sterke drift tot overleven - geen actueel atelierbeleid - veel contact tussen cultuur en - geen actueel amateurkunstenbeleid wijkcontactambtenaren - samenhang binnen cultuur ontbreekt - cultuur als motor van stedelijke ontwikkeling - veel eilandjes, weinig dwarsverbanden erkend - slecht imago, weinig identiteit, weinig trots en - cultuur als profilering van de stad erkend weinig zelfvertrouwen - mijnverleden heeft geen plek gekregen cultureel erfgoed zwak gepositioneerd Kansen Bedreigingen - gebiedsgericht cultuurbeleid/ provincie - laag opleidingsniveau - samenwerking met het bedrijfsleven - leegstand in de stad - samenwerking met het ROC (mbo- - eenzijdige werkgelegenheid opleidingen) - hoge werkeloosheid - denken in Parkstad - weinig banen voor jongeren - denken in Tripool - weinig aanwezigheid kennistechnologie - samenwerking met Hogeschool Zuyd - ontbreken van jongerenhuisvesting (Cultuur en toerisme, Communicatie en - te veel ambitie tegelijk Media Design (CMD), Hogeschool voor de - concurrentiegevoelens binnen Parkstad Kunsten (HK) - concurrentiegevoelens binnen Tripool - ligging in de Euregio - samenwerking met Aken, universiteit en cultuur - innovatie – vb Trilandis Avantis - verbinden van het nu met de historie van de glorietijd – culturele roots doortrekken - sociale herstructurering in wijken – prachtwijken Figuur 1 (Bron: ‘Heerlen bloeit op; een nieuwe culturele lente is begonnen. De culturele agenda van Heerlen 2009-2012.’ Concept 13 juni 2007) Final Project 19 Birgit van Melick
  • 20.
    Hiermee is spreidingdoor het jaar gewaarborgd. Doordat iedere zes weken nieuwe kunstenaars aan bod komen, ontstaat er diversiteit: iedere opening heeft zo zijn eigen karakter, waarmee differentiatie gewaarborgd is. Tot slot toont het galerieplan lef door langdurig werklozen in te zetten om van de galeries een succes te maken. Het biedt deze mensen toekomstperspectief door ze in aanraking te brengen met het cultureel ondernemerschap. Het galerieplan sluit hiermee aan de keuze die de gemeente zich heeft voorgenomen ten aanzien van het evenementenbeleid. 2.2.4 Inzetten op jeugd en jong talent Bestuderen van de verschillende beleidsdocumenten, levert de volgende conclusie op: het galerieplan sluit nauw aan op de gestelde politieke doelen. Aan één belangrijk beleidsspeerpunt wordt echter niet voldaan: inzetten op jeugd en jong talent. Zowel in het MBP als de Strategische Beleidsnota Cultuur wordt de jeugd, met oog op de toekomst, als meest relevante doelgroep beschouwd. Om een politieke vertaalslag van het plan sluitend te maken is het dan ook van belang om de jeugd en jong talent meer bij het plan te betrekken. 2.3 De creatieve industrie Zowel in de Integrale CentrumVisie Heerlen als in de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015, wordt het begrip creatieve industrie verscheidene malen aangehaald als belangrijk economisch speerpunt voor de stad. Een duidelijke definitie wordt echter niet gegeven. Deze paragraaf gaat verder in op de achtergrond en definiëring van de creatieve industrie, gespecificeerd naar het belang van de creatieve industrie voor de Zuidelijke Tripool. Naar aanleiding van deze uiteenzetting zal ik aangeven waar de kansen voor de stad Heerlen liggen met betrekking tot de creatieve industrie om vervolgens te bezien in hoeverre het galerieplan17 perspectief biedt voor deze kansen. 2.3.1 Creatieve klasse In het spoor van Richard Florida, die wereldwijd het belang van de creatieve klasse voor stedelijke ontwikkeling onder de aandacht bracht, richten veel steden zich op het aantrekken van de 18 creatieve industrie. In zijn boek ‘The Rise of the Creative Class’ laat hij zien dat investeringen in cultuur, maar ook de aanwezigheid van de creatieve industrie, bijdragen aan de concurrentie- en innovatiekracht van regio’s.19 Daarnaast beweert Florida dat regio’s die economisch willen innoveren en excelleren niet zonder de creatieve klasse kunnen. Het is daarom van belang creatief 17 De conclusies voortkomend uit de politieke vertaalslag (paragraaf 1.2) van het galerieplan komen hier ook aan de orde. 18 Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class, and how it’s transforming work, leisure, community & every day life. New York: Basic Books 19 Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff. De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft 2005 Final Project 20 Birgit van Melick
  • 21.
    personeel optimaal tefaciliteren door te zorgen voor een aantrekkelijk woon- en leefklimaat; culturele voorzieningen en een tolerante en open sfeer zijn daar belangrijke onderdelen van. Immers, zo stelt Richard Florida, laat de creatieve klasse zich primair door een dergelijk klimaat aanspreken en zoekt daarna pas een werkgever uit. Hiermee oefent de aanwezigheid van de creatieve klasse aantrekkingskracht uit op hoogwaardige bedrijven die kunnen zorgen voor dito werkgelegenheid—:’Companies increasingly go, and are started, where talented and creative people are’.20 Naast het feit dat deze creatieve klasse functioneert als vestigingsfactor, zorgt zij bovendien voor een impuls van de lokale economie door intensief gebruik te maken van de stedelijke voorzieningen. Dit in verband met haar hedonistische levenstijl; de creatieve klasse wil zowel hard werken als van het leven genieten. Investeringen in cultuur en de aanwezigheid van creatieve industrie zorgen niet alleen voor het aantrekken van creatief en innovatief talent, ze dragen tevens bij aan het behoud van nieuw opgeleid talent. Florida definieert de creatieve klasse als een samenstelling uit de beroepsbevolking voor wie creativiteit en innovatie de belangrijkste arbeidsinbreng is. De indeling van de creatieve klasse volgens Florida is niet gebaseerd op opleidingsniveau, maar op beroepsgroepen. Hij onderscheidt: - de super creative core (waaruit creatieve en innovatieve ideeën ontstaan): ICT’ers, wiskundigen, architecten, ingenieurs, (para-)medici en sociale wetenschappers, onderwijzers en de zogenaamde bohemiens; - de creative professionals (de creatieve uitvoerders van de creatieve ideeën uit de super creative core): managers, financieel en commercieel experts, juristen en technici. De Nederlandse definitie van de creatieve klasse wijkt hier vanaf, gezien Nederland een aanmerkelijk ander schaalniveau vertoont dan Amerikaanse stedelijke gebieden, waarop het concept van Florida gebaseerd is. Waar Florida de creatieve klasse erg ruim opvat – zo bestempelt hij hele bedrijfstakken als creatief – hebben de onderzoekers Gerard Marlet en Clemens van Woerkens gekozen voor een meer precieze beroepsgroepenclassificatie. Zij komen tot de volgende definitie van de Nederlandse creatieve klasse: ‘De Nederlandse creatieve klasse staat model voor en wordt verondersteld de motor te zijn achter de kennisintensieve economie. Het moet gaan om mensen die met innovatieve, creatieve ideeën en esthetische producten meer dan gemiddeld productief zijn en meer toegevoegde waarde genereren, mensen die door denken en minder door doen een bijdrage leveren aan de economie.’21 Zij is onder te verdelen in: - de kern van de Nederlandse creatieve klasse: wetenschappers en onderzoekers, innovatieve ICT’ers, architecten, ingenieurs, tv-makers, journalisten en bohemiens (musici, vormgevers, schrijvers en kunstenaars. Niet: overheid, inclusief onderwijs. Wel: hoogleraren en wetenschappelijk onderzoekers. - de uitvoerders van creatieve ideeën in kennisintensieve economische sectoren.22 20 Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class, and how it’s transforming work, leisure, community & every day life. New York: Basic Books. P.283 21 Marlet, G.A. & C.M.C.M. van Woerkens (2004). Atlas voor gemeenten 2004. Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. P.12 22 Marlet, G.A. & C.M.C.M. van Woerkens (2004). Atlas voor gemeenten 2004. Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. P.13,14. Final Project 21 Birgit van Melick
  • 22.
    2.3.2 Creatieve industrie In Nederlandse studies omtrent de creatieve industrie wordt niet uitgegaan van een beroepsgroepenclassificatie, zoals bij de creatieve klasse het geval is, maar van een bedrijfstakkenclassificatie (vanuit het sectorperspectief). Het gaat daarbij om creativiteit als productiefactor van goederen en diensten. ‘Creatieve bedrijfstakken zijn bedrijfstakken die een esthetische of symbolische waarde toevoegen en/ of de gebruiker of consument betekenis verschaffen of appelleren aan een bepaalde lifestyle’.23 Daarbij vormt de creatie en exploitatie van symbolische waarde onder consumenten of bedrijven zowel het centrale en bindende element van de creatieve industrie als het belangrijkste onderscheidende kenmerk van de creatieve industrie ten opzichte van andere vormen van economische bedrijvigheid.24 Wanneer we dus spreken over de creatieve industrie, dan gaat het om een verzameling creatieve bedrijfstakken, waar een groot deel van de creatieve productie plaatsvindt. Bij het operationaliseren van het begrip creatieve bedrijfstakken kunnen we de volgende drie categorieën afbakenen (onderverdeeld in branches): Kunsten: - beeldende kunst: fotografie, film, scheppende kunst (zoals schilderijen en - sculpturen); - podiumkunsten: toneel, dans, muziek (klassiek en populair); - festivals, evenementen, tentoonstellingen en recreatiecentra. Media en entertainment: - literatuur, boeken (fictie en non-fictie); - journalistieke media (papier): dagbladen, tijdschriften; - tv en radio; - film. Creatieve zakelijke dienstverlening en vormgeving: - design: interieur en meubels, mode, sieraden ; - architectuur: burgerlijke bouw, stedenbouw; - reclame en grafisch ontwerp. Binnen deze categorieën is er telkens sprake van een bedrijfskolom met dezelfde vier stadia, die elkaar logisch opvolgen: initiële creatie > productie > distributie en retail. Dit perspectief op de bedrijfskolom is gebruikt om een beperkte en een ruime definitie van de creatieve industrie op te stellen. De beperkte definitie kan worden beschouwd als ‘creatie’; de ruime definitie als ‘creatie en 25 vermarkten’. 23 Marlet, G.A. & J. Poort (2005). Cultuur en creativiteit naar waarde geschat. Amsterdam:SEO/ Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. P.11 24 Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. P.34 25 Raes, S.E.P. & B.P. Hofstede (red.) (2005). Creativiteit in kaart gebracht: Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland. Den Haag: Ministerie van EZ en Ministerie van OCW. P.8 Final Project 22 Birgit van Melick
  • 23.
    Creatieve industrie (beperktedefinitie) De beperkte definitie omvat bedrijven, producenten en instellingen die zich bezig houden met de initiële creatie en die dus nauw betrokken zijn bij het proces. In de praktijk blijkt dat bedrijfstakken op het vlak van initiële creatie vaak ook de materiële productie realiseren. De materiële productie is in de beperkte definitie alleen meegenomen als betrokken bedrijfstakken daadwerkelijk zowel creatie als productie realiseren. Creatieve industrie (ruime definitie) De ruime definitie omvat de beperkte definitie plus de rest van de bijbehorende bedrijfskolom: alle producenten, distributeurs en verkopers die creatieve producten bij de consument brengen. Voor de creatieve zakelijke dienstverlening geldt dat de link met creatie sterk afneemt. Daarom is de productie en distributie in de categorie creatieve zakelijke dienstverlening niet meegenomen. Final Project 23 Birgit van Melick
  • 24.
    Creatie Materiële productie Distributie en Retail Kunsten - Beeldende kunst, - Beeldende kunst, - Veilingen, kunstuitleen, fotografie fotografie kunst- galerieën en expositieruimten, musea, - Alle podiumkunsten: - Productie van podium- winkels muziek, dans, theater kunsten: muziek, dans, - Theaters, schouwburgen theater en reproductie en en concertgebouwen, - Recreatiecentra, uitgeverij van evenementenhallen, Cd- organisatie van culturele geluidsopnamen winkels evenementen - Recreatiecentra, - Recreatiecentra, evenementenhallen organisatie van culturele evenementen, evenementenhallen Media en entertainment - Film: Scenario, - Filmproductie incl. - Filmdistributie, bioscopen, Scriptwriting, Pre- ondersteunende filmtheaters, videotheken productie activiteiten - Omroeporganisaties - Productie van radio- en - Productie van radio- en - Openbare bibliotheken, televisieprogramma’s televisieprogramma’s boekwinkels - Schrijven: romans, poëzie, - Uitgeverij en non-fictie boekdrukkerij - Journalistiek - Uitgeverij en drukkerij - Openbare bibliotheken, dagbladen winkels in boeken, tijdschriften en kranten Creatieve zakelijke Dienstverlening - Vormgeving, - Vervaardiging van - Handel in kleding, brillen, modeontwerp, grafisch meubels, kleding, meubels, auto’s ontwerp brilmonturen, auto’s - Handel in computers en enzovoorts software - Gaming, nieuwe media - Gaming, nieuwe media - Projectontwikkeling, - Architectuur, - Algemene burgerlijke en handel in onroerend goed, stedenbouwkundig utiliteitsbouw, monumentenzorg ontwerp projectontwikkeling - Overige reclamediensten - Reclame - Drukkerijen Figuur 2 (Bron: Raes, S.E.P. & B.P. Hofstede (red.) (2005). Creativiteit in kaart gebracht: Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland. Den Haag: Ministerie van EZ en Ministerie van OCW. P.9) Final Project 24 Birgit van Melick
  • 25.
    In dit onderzoekhanteer ik de ruime definitie van de creatieve industrie. Hiertoe behoren de galeries en expositieruimtes en de organisatie van culturele evenementen. Daarmee valt het galerieplan onder de kunstensector. Uit eerder onderzoek van Gerard Marlet en Joost Poort26 blijkt dat met name deze sector vestigingsfactoren produceert als theatervoorstellingen, evenementen, exposities, esthetische gebouwen en monumenten. Juist deze creatieve productie blijkt in Nederland meetbaar van belang te zijn voor het vestigingsgedrag van hoogopgeleide en creatieve huishoudens. Hiermee steunt de kunstensector, en dus ook het galerieplan, indirect de lokale economie. 2.3.3 Creatieve industrie in de Zuidelijke Tripool27 Om antwoord te krijgen op de vraag welke toekomstige rol de creatieve industrie kan spelen in de economie van de Tripool, hebben de gemeenten Maastricht, Heerlen en Sittard-Geleen en de provincie Limburg, TNO onderzoek laten doen naar de omvang en de structuur van de creatieve industrie in de Tripool. In het hieruit voortgekomen onderzoeksrapport wordt de creatieve industrie opgevat als een specifieke vorm van bedrijvigheid die goederen en diensten voortbrengt die het resultaat zijn van individuele of collectieve, creatieve arbeid en ondernemerschap. Inhoud en symboliek zijn de belangrijkste elementen van deze producten. Ze worden aangeschaft door consumenten en zakelijke afnemers omdat ze een betekenis oproepen. Op basis daarvan ontstaat een ervaring. Daarmee speelt de creatieve industrie een belangrijke rol in ontwikkeling en onderhoud van levensstijlen en culturele identiteiten in de samenleving. In het TNO-rapport wordt de creatieve industrie onderverdeeld in de drie categorieën gelijk aan paragraaf 1.3.2. Voor de resultaten van het onderzoek verwijs ik naar het rapport ‘De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen’. In dit onderzoek richt ik mij op de belangrijkste conclusies van het TNO-rapport om zo te achterhalen waar de kansen voor de gemeente Heerlen liggen met betrekking tot de creatieve industrie. Allereerst wordt de conclusie getrokken dat, op basis van de gegevens over structuur en omvang, de creatieve industrie niet de omvang heeft dat zij als zodanig in de toekomst uit kan groeien tot belangrijke pijler van de economie van de Tripool. Er is echter wel sprake van een groot aantal sterke punten die binnen het stedennetwerk in breder verband van economisch, cultureel, maatschappelijk en ruimtelijk beleid van grote waarde kunnen zijn voor de Tripool. Cultuur en creativiteit bieden belangrijke kansen om binnen de toekomst van het stedelijke gebied een doorslaggevende rol te spelen. De creatieve industrie is binnen de Tripool vooral van belang omdat ze talrijke combinaties aangaat met andere sectoren, bedrijfstakken en domeinen die op hun beurt een positieve uitwerking 26 Marlet, G.A. & J. Poort (2005). Cultuur en creativiteit naar waarde geschat. Amsterdam: SEO/Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. 27 Deze (sub)paragraaf is gebaseerd op het rapport: Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. Final Project 25 Birgit van Melick
  • 26.
    hebben op economische,maatschappelijke en ruimtelijke dynamiek binnen de regio, variërend van toerisme tot innovatie. De creatieve klasse vormt zo het noodzakelijke menselijke kapitaal voor innovatie. Op het moment is deze bevolkingscategorie minder dan gemiddeld aanwezig in de bevolking van de Tripoolsteden. Investeringen in creatieve industrie en cultuur kunnen hier renderen voor concurrentiekracht en innovatie om zo een positief vestigingsklimaat te stimuleren voor de creatieve klasse. Er moet sprake zijn van een open cultuur die behalve tolerant ook gastvrij moet zijn. Om een dergelijk klimaat te realiseren zijn de regionale kennisinstituten en kennisintensieve bedrijven binnen de Tripool voor de hand liggende partners. Naast het feit dat cultuur als magneet geldt voor creatieve mensen, dient ze als verankering en herkenningspunt voor de eigen bevolking. Investeren in een aantrekkelijk cultureel klimaat is tevens een manier om jong talent te behouden. Bij de opbouw van reputatie op basis van cultuur en creatieve industrie gaat het niet alleen maar om de aantrekkingskracht van de creatieve klasse en innovatieve bedrijvigheid, maar ook om de bezoekers. Sinds jaar en dag is toerisme een belangrijke sector van bedrijvigheid, maar ook een aanjager van andere bedrijfstakken als winkelbedrijf en horeca. Heerlen, en in breder verband, Parkstad heeft gaandeweg een breed profiel van festivals, evenementen en dagattracties ontwikkeld. Een gecoördineerde ontwikkeling van verschillende vormen van toerisme, variërend van cultuur tot op meer vermaak gericht toerisme kan de rol van het stedennetwerk in de toeristische markt dan ook verder versterken. Tot slot moet de Tripool zich bezinnen op de wijze waarop zij haar creatief kapitaal van makers beter kan benutten. De indruk bestaat namelijk dat de Tripool te weinig voorziet in een productie(infra)structuur waarbinnen deze makers hun activiteiten kunnen uitvoeren en naar een publiek kunnen brengen, met het gevolg dat de aanwezige creativiteit onderbenut blijft. 2.3.4 Galerieplan: een kans voor de creatieve industrie in Heerlen? Het galerieplan behelst kunstgaleries in leegstaande panden en een daarbij behorend zes wekelijks terugkerend cultureel evenement. Hiermee valt het galerieplan onder de kunstensector (zie figuur 2) en in de brede definitie gezien onder de creatieve industrie. Deze sector produceert vestigingsfactoren en juist deze creatieve productie is in Nederland van meetbaar belang gebleken voor het vestigingsgedrag van hoogopgeleide en creatieve huishoudens. De kunstgaleries, in hun hoedanigheid van creatieve productie, trekken daarmee de creatieve klasse aan. De exploiteurs van de kunstgaleries behoren tot de creatieve klasse gezien zij als commercieel adviseur optreden tijdens het distributie en retail stadium. De kunstgaleries dragen tevens bij aan de productie(infra)structuur: zij bieden creatieve makers een manier om hun ‘activiteiten’ naar het publiek te brengen. In een creatieve stad moet volgens Richard Florida sprake zijn van een tolerant klimaat. Het gaat daarbij om diversiteit en openheid. Onderzoek wijst uit dat de creatieve klasse groot belang hecht aan een open samenleving waarin ruimte is voor ontplooiing van iedereen op ieders eigen wijze.28 28 Franke, S. & E. Verhagen (red.) (2005). Creativiteit en de stad. Hoe de creatieve economie de stad verandert. Rotterdam: NAi Uitgevers. P.14 Final Project 26 Birgit van Melick
  • 27.
    Op het gebiedvan ‘tolerantie’ biedt het galerieplan een toekomstperspectief voor de ontplooiing van maatschappelijk kwetsbare groepen die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht verdienen. Zoals eerder vermeld vormen creatie en exploitatie van symbolische waarde het centrale en bindende element van de creatieve industrie onder consumenten of bedrijven. De kunst in de galeries alsmede de exploitatie ervan naar bewoners en bezoekers zijn beide van symbolische waarde. Het bezoek aan de kunstgaleries dient immers als een ervaring te worden beleefd. Investeringen in cultuur en creatieve industrie bevorderen niet alleen de concurrentie en innovatiekracht van een regio, zij dragen tevens bij aan het behoud van jong talent. Vooral deze laatste ontwikkeling staat hoog op de prioriteitenlijst van de gemeente Heerlen, gezien de oplopende vergrijzing van de stad. Het galerieplan is met haar kunstgaleries en het zeswekelijks terugkerende evenement een aanwinst voor de toeristische markt van Heerlen, en in bredere zin Parkstad. Het biedt niet alleen cultuur, maar ook vermaak. Hiermee zorgt het voor een positieve uitwerking op het welbevinden van de bewoners en de bezoekers van Heerlen en draagt daarmee bij aan de ontwikkeling van de reputatie van Heerlen met betrekking tot gevoelens van binding en trots. Tot slot verdient ook de bevordering en vormgeving van de vervlechting van de creatieve industrie met de rest van de stedelijke bedrijvigheid en activiteit de aandacht. Bij implementatie van het galerieplan zal het straatbeeld aan beleving winnen, wat een positieve uitwerking heeft op de ruimtelijke dynamiek van de stad. De plaatselijke horeca en het winkelbedrijf kunnen, wanneer zij een samenwerkingsverband aangaan met de kunstgaleries, baat hebben bij het aantal bezoekers dat de kunstgaleries en de bijbehorende evenementen trekken. Ook samenwerkingsverbanden tussen het galerieplan en diverse opleidingen dragen bij aan de vervlechting van de creatieve industrie met de al bestaande kennisinstituten om zo de innovatiekracht van Heerlen te bevorderen. Kortom in al deze opzichten biedt het galerieplan wel degelijk kansen voor de creatieve bedrijvigheid in Heerlen. Final Project 27 Birgit van Melick
  • 28.
    Final Project 28 Birgit van Melick
  • 29.
    3. Randvoorwaarden betrokken partijen De in het vorige hoofdstuk gepresenteerde onderzoeksresultaten tonen dat het galerieplan van Michel Huisman conform is aan de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen en wel degelijk perspectief biedt voor de verdere ontwikkeling van de creatieve industrie als economische motor voor de stad. Deze bevindingen zijn echter niet voldoende om over te gaan tot uitvoering van het plan; zij bevestigen enkel en alleen de toegevoegde waarde van het galerieplan voor het centrum van Heerlen vanuit een politiek oogpunt. Ondanks het feit dat het plan van Michel Huisman in zijn originaliteit goed doordacht is, blijft het toch van emotionele aard, gezien zijn bevindingen gebaseerd zijn op eigen inzicht, zonder de betrokken partijen te raadplegen. Hij heeft als het ware voor hen nagedacht, wat het galerieplan in zijn huidige context niet valide maakt. De vraag is dan ook in hoeverre het huidige galerieplan aangepast moet worden met het oog op de wensen van de betrokken partijen om uiteindelijk een concept te ontwerpen waarmee optimaal draagvlak wordt gecreëerd, een concept dat tevens werkbaar is. Om deze vraag te kunnen beantwoorden heb ik de politieke vertaling van het galerieplan voorgelegd aan de belangrijkste spelers. Door middel van open gesprekken heb ik getracht de, in hun ogen benodigde, inhoudelijke aanpassingen te achterhalen die deelname aan een dergelijk initiatief mogelijk maken. In dit hoofdstuk vindt u een overzicht van de gesproken betrokken partijen, onderverdeeld in vijf clusters, te weten: - sociale werkgelegenheid; - opleidingen; - curatoren; - stadsplanning; - pandbeheer. De belangrijkste resultaten voortkomend uit de gesprekken met deze partijen zijn terug te vinden in onderstaande schema’s. In ieder schema staat per gesproken betrokken partij aangegeven hoe ze tegenover deelname aan het galerieplan staat, zowel persoonlijk als met betrekking tot andere partijen. Tevens wordt aangegeven welke belemmeringen worden voorzien ten opzichte van het huidige galerieplan29 en welke faciliteiten als benodigd beschouwd worden om het galerieplan ook daadwerkelijk tot uitvoering te brengen. Tot slot staat onderaan ieder schema een korte toelichting op de in het schema gepresenteerde resultaten. 3.1 Sociale werkgelegenheid Een specifiek onderdeel van het galerieplan is het inzetten van uitkeringsgerechtigden om de exploitatie en het beheer van de galeries te waarborgen. Deze vorm van sociale werkgelegenheid 29 zoals besproken in de politieke vertaling, paragraaf 2.1. Final Project 29 Birgit van Melick
  • 30.
    vormt tevens hetunieke karakter van het galerieplan. Gezien het tijdsbestek en de hoeveelheid aan betrokken partijen, was het te omvangrijk om de bereidwilligheid tot deelname aan het galerieplan te toetsen onder personen die momenteel afhankelijk zijn van een uitkering. Vandaar dat ik de keuze heb gemaakt het gesprek aan te gaan met de gemeentelijke afdeling Sociale Zaken, die zich onder andere toelegt op het vraagstuk hoe deze uitkeringsgerechtigden weer toe te kunnen laten treden tot de arbeidsmarkt. Vervolgens heb ik de politieke vertaling van het galerieplan voorgelegd aan verschillende reïntegratiebureaus werkzaam in de zuidelijke regio. Dit vanwege het feit dat zij degene zijn die zorg dragen voor het samenstellen van doelgerichte werkgelegenheidstrajecten voor specifieke groepen als uitkeringsgerechtigden om ze zo naar een (vaste) baan te begeleiden. 3.1.1 Sociale zaken (Gemeente Heerlen) Hoofd Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Gemeente Heerlen: Meriam van der Mee - Galerieplan past binnen beleid / - Contact opnemen met visie W & SZ; kleinschalige reïntegratiebureaus. projecten, maatwerk. - Contact opnemen met Han Berkx van Bedrijfsbureau W & Deelname SZ. - Mogelijke partners: Praktijkschool Limburg en Arcus-College. - Lange afstand tot arbeidsmarkt. - Niveau en animo Belemmeringen - Laaggeschoold. uitkeringsgerechtigden. - Aansluiting vinden bij - Gemeente Heerlen moet start aanbestedingstrajecten faciliteren. Reïntegratiebureaus. - Stichting oprichten. Faciliteren - Courtage kunst onderbrengen in een fonds. Na een lange geschiedenis van grootschalige projecten om uitkeringsgerechtigden weer toe te laten treden tot de arbeidsmarkt, is Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken onder leiding van Meriam van der Mee een nieuwe weg ingeslagen. De nieuwe visie pleit voor meer kleinschalige projecten die maatwerk vereisen. Zij zet in op werkgelegenheidstrajecten die een bijdrage leveren aan de gemeenschap en de stad Heerlen. Het galerieplan past dan ook perfect binnen het nieuwe beleid. Om uitkeringsgerechtigden in te kunnen zetten met behoud van uitkering, zal het galerieplan aansluiting moeten vinden bij al bestaande aanbestedingstrajecten. Dit zijn ingekochte werkgelegenheidstrajecten bij externe partners als Maecon Reïntegratie, CBB en Licom. Wanneer Final Project 30 Birgit van Melick
  • 31.
    hiervoor geen ruimteis, zal de gemeente Heerlen het budget moeten faciliteren om een nieuw traject in te kopen. Mevrouw van der Mee is verder van mening dat de uitvoering van het galerieplan overgelaten moet worden aan een afzonderlijke stichting. De gemeente Heerlen moet enkel en alleen het plan faciliteren in zijn startfase. Om de continuïteit van het galerieplan vervolgens te waarborgen kan bijvoorbeeld een fonds worden opgericht waarin onder andere de courtage, die verdiend wordt op de verkochte kunst, wordt ondergebracht. Met betrekking tot de uitkeringsgerechtigden waarschuwt zij voor het feit dat velen van hen een lange afstand hebben tot de arbeidsmarkt en vaak laaggeschoold zijn. Dit kan vooral met betrekking tot de galeriehouders een probleem vormen. Intensieve begeleiding is van groot belang. Bedrijfsbureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Gemeente Heerlen: Han Berkx - Zeer enthousiast over het - Contact opnemen met Licom. galerieplan en geïnteresseerd in deelname. - ‘Galeriehouders’ geen kandidaten Deelname voor project ‘Baanbrekend Werk’. Andere groepen uitkeringsgerechtigden wel inzetbaar als ‘galeriehouder’. - Enorme bewerkelijkheid - Samenwerking Maecon en CBB - Zeer laag niveau van niet zinvol. zelfredzaamheid. Belemmeringen - Intensieve begeleiding noodzakelijk. - Sociale deel galerieplan kan - Licom aan de gemeente gefinancierd worden uit WWB- gelieerd als sociale partner. Faciliteren gelden. - Monitor/ case manager vanuit galerieplan noodzakelijk. Han Berkx is werkzaam voor het Bedrijfsbureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken, waar hij verantwoordelijk is voor de aanbestedingen en de organisatie hiervan. In het kader van de Nieuwe Wet Maatschappelijke Ontwikkeling wijst hij op het project ‘Baanbrekend Werk’ als geschikt traject voor de uitkeringsgerechtigden in het voorpoortaal30 van het galerieplan. Dit project is in het leven geroepen voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Het gaat hier om mensen met veel problemen, vaak persoonlijk van aard, die niet in staat zijn om fulltime tot de arbeidsmarkt 30 Het voorportaal heeft betrekking op de uit te voeren opknapwerkzaamheden en het onderhouden van de panden. Final Project 31 Birgit van Melick
  • 32.
    toe te treden.Het college wil deze mensen nog niet afschrijven, maar juist op zoek gaan naar een zinvolle dagbesteding om ze weer deel te laten nemen aan de samenleving. Alleen mensen met intrinsieke motivatie komen in aanmerking voor deelname aan ‘Baanbrekend Werk’. De heer Berkx waarschuwt wel voor het feit dat de beoogde kandidaten voor dit soort werkgelegenheidstrajecten over een zeer laag niveau van zelfredzaamheid beschikken. Een mate van continuïteit en zeer intensieve begeleiding is dan ook vereist. Met betrekking tot de ‘galeriehouders’ ziet hij ‘Baanbrekend Werk’ niet als toekomstige partner. Dit vanwege het feit dat de functie-eisen en het aantal werkuren te hoog gegrepen zijn. Hij beschikt echter wel over kandidaten met een kortere afstand tot de arbeidsmarkt. Voor deze groep geldt de eis dat ze minimaal drie tot zes maanden een vrijwillige stage moeten lopen, onder behoud van uitkering, alvorens her in te treden op de arbeidsmarkt. Hiervoor kunnen, in de vorm van het galerieplan, aparte werkervaringsplekken worden ingericht. Ook hier geldt intensieve begeleiding als een vereiste. Voor zowel het voorportaal als de ‘galeriehouders’ kan begeleiding worden ingekocht en bestaat de mogelijkheid de trajecten te financieren uit de WWB-gelden31. De heer Berkx is erg enthousiast over de doelstellingen van het galerieplan en ziet samenwerking met het Bedrijfsbureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken als een goede kans voor de stad Heerlen. Tot slot spreekt de heer Berkx zijn voorkeur uit de aanbesteding te plaatsen bij het Licom, gezien het Licom aan de gemeente gelieerd is als sociale partner. Directeur CBB Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen dhr. Paul Creemers - CBB geen geschikte partner voor - Licom > maatschappelijk het galerieplan, tenzij gemeente ondernemerschap. Heerlen specifiek opdracht geeft - Stiel, Kerkrade. Deelname project te ontwikkelen. - Vrijwilligers> werkervaringsplekken. - Concentreren op doelgroep 45+ers. - Arbeidsmarkt trekt momenteel enorm aan > goedopgeleide jeugd vaak sneller een baan. Belemmeringen - CBB moet binnen 10 dagen zorgen voor geschikte werkervaringsplek. - Gemeente Heerlen Faciliteren 31 De Wet werk en bijstand (WWB) is de wet die in Nederland de ondersteuning bij arbeidsinschakeling en bijstand regelt voor mensen die weinig of geen ander inkomen hebben en ook weinig of geen vermogen. De gelden die hiervoor door de gemeente beschikbaar worden gesteld zijn de WWB-gelden. Final Project 32 Birgit van Melick
  • 33.
    3.1.2 Re-integratiebureaus De heer Creemers ziet het CBB momenteel niet als geschikte partner voor het galerieplan, gezien het CBB binnen 10 dagen voor een geschikte werkervaringplek voor de uitkeringsgerechtigden moet zorgen. In het belang van het galerieplan gaf de heer Creemers aan dat momenteel de arbeidsmarkt enorm aantrekt. In die zin komt voornamelijk de goedopgeleide jeugd (minimaal MBO-niveau) vaak sneller aan een baan. Het zal dan ook niet gemakkelijk zijn binnen het werklozenbestand in die categorie geschikte mensen als galeriehouder te vinden. Het is dan zeker interessant om te kijken naar een andere, meer bedreigde doelgroep: de 45+’ers. Het kabinet wil namelijk extra actie voeren om deze doelgroep weer aan het werk te krijgen, dit maakt het aantrekken van deze groep uitkeringsgerechtigden politiek verantwoord maakt. Zij hebben vaak meer levenservaring en zijn daarmee interessante potentiële galeriehouders. Licom Re-integratie, Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Adriane Keulen - Zeer geïnteresseerd in - Strakke coördinatie/ samenwerking met het begeleiding vanuit het Deelname galerieplan. galerieplan noodzakelijk. - Een werkervaringsplek is maximaal 3 maanden geldig. - Lange afstand tot de Belemmeringen arbeidsmarkt. - (Te) laag niveau. - Gemeente Heerlen heeft de - Licom biedt kandidaten die aanbesteding bij Licom verlengd. instromen via de SW een - Werving en selectie + opleidingstraject aan i.s.m. het Faciliteren persoonlijke begeleiding en Arcus-college. opleiding. Adriane Keulen is medeoprichter van de tak Licom Re-integratie. Deze tak heeft als doelstelling zoveel mogelijk mensen weg te zetten op de reguliere arbeidsmarkt. Ze gaf aan zeer geïnteresseerd te zijn in samenwerking met het galerieplan met betrekking tot het voorportaal. Wel moet rekening gehouden worden met het feit dat kandidaten vanuit Licom een lange afstand tot de arbeidsmarkt hebben en dus van een laag niveau zijn, een strakke coördinatie vanuit het galerieplan is dan ook noodzakelijk. In overleg met de gemeente is de aanbesteding bij Licom verlengd. Vanuit deze aanbesteding kunnen kandidaten vanuit Licom Re-integratie worden ingezet op het galerieplan. Dit kan volgens de BBL-trajecten (Beroeps Begeleidende Leerweg), een combinatie van leren en werken. Een andere mogelijkheid is dat de werknemer bij Licom onder contract staat en vanuit Licom Final Project 33 Birgit van Melick
  • 34.
    gedetacheerd wordt naarhet galerieplan met als doel door te ontwikkelen. Om de uitkeringsgerechtigden loon uit te betalen, ontvangt het Licom tevens subsidie. Maecon Re-integratie Nese Gürsakal & Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Yvonne Das - Zeer geïnteresseerd in deelname - Coördineren in één stap > aan het galerieplan. samenwerken met één - Bereid beide trajecten te marktpartij is volgens Maecon ontwikkelen; zowel beheer efficiënter. (opknappen van panden) als - Coördinatie vanuit galerieplan detail (galeriehouders). noodzakelijk. Deelname - Gebruik maken van het aanbod van het Starterscentrum. - Trajecten moeten duidelijk uitgestippeld worden i.v.m. het uitbesteden van deeltrajecten onder partners van Maecon. - De overstap van werkeloos thuis naar fulltime baan. Belemmeringen - Criteria uitkeringsgerechtigden. - Aanbesteding Gemeente Heerlen - Bereid jongeren van de (WWB-gelden). Praktijkschool Limburg - Werving en selectie + begeleiding stageplekken aan te bieden in en opleiding. ‘onderhoudsploeg’. Faciliteren - Via Maecon extra gelden - Uitkeringsgerechtigden uit (Europese subsidies) bestand Bureau W & SZ. beschikbaar. - ‘Plussen en minnen’. - Uitkeringsgerechtigden uit eigen bestand. Nese Gürsakal & Yvonne Das van Maecon Re-integratie zijn beiden erg enthousiast over het totaalconcept van het galerieplan. Een samenwerkingsverband met Maecon Reïntegratie kan in hun ogen op twee verschillende manieren vorm krijgen: - het galerieplan houdt zelf de regie in handen en gaat samenwerking aan met verschillende marktpartijen > projectcoördinatie; - het galerieplan werkt samen met één marktpartij, in dit geval Maecon Reïntegratie, waardoor in één stap wordt gecoördineerd. In het laatste geval zal er sprake zijn van een traject dat bestaat uit twee elementen: beheer en detail. Voor beide elementen worden verschillende groepen uitkeringsgerechtigden geselecteerd. Binnen de beheergroep, waaronder het voorportaal valt, volgen de uitkeringsgerechtigden met behoud van uitkering tijdens de werkzaamheden een opleiding onder begeleiding van een job- coach. Tevens kunnen zij zich tijdens de werkzaamheden kwalificeren voor bepaalde handelingen, wat hun doorstroom naar een vaste plek op de arbeidsmarkt bevordert. Afhankelijk van de persoon Final Project 34 Birgit van Melick
  • 35.
    moet dan beslistworden of ze een complete opleiding moeten volgen of op basis van ervaring kwalificaties kunnen verzamelen. Deze manier van werken verkort het voortraject. De trajecten kunnen worden ingekocht met of mensen van de sociale dienst of Maecon kan zelf mensen werven en selecteren. Met betrekking tot de detailgroep, de zogeheten ‘galeriehouders’, kan er tevens sprake zijn van een kort voortraject waarin met name de basis wordt behandeld: klantbenadering plus de achtergrond van de kunstenaar(s). Daarnaast kan in het voortraject een workshop kunstgeschiedenis worden opgenomen. In deze oriëntatiefase kan achterhaald worden of de kandidaten voldoende gemotiveerd zijn om ook daadwerkelijk aan de slag te gaan binnen het galerieplan. Vervolgens zal er parallel aan de werkzaamheden in de galerie begeleiding plaatsvinden op het gebied van: - financiën; - wetgeving; - boekhouding. Hiervoor kan het Starterscentrum Zuid-Limburg worden ingeschakeld om cursussen te geven ter ondersteuning van het zelfstandig ondernemerschap. In beide gevallen moeten er duidelijke trajecten worden uitgestippeld, waarin duidelijk wordt vastgelegd welke competenties en diploma’s benodigd zijn om de kandidaten ook daadwerkelijk door te kunnen laten stromen naar de arbeidsmarkt. Dit ook in verband met het uitbesteden van deeltrajecten door Maecon. Naast de begeleiding vanuit Maecon blijft coördinatie vanuit het galerieplan van groot belang. Wel moet er rekening gehouden worden met het feit dat de overstap van werkeloos thuis zitten naar een fulltime verantwoordelijkheid groot zal zijn. Het is dan ook verstandig om per galerie twee kandidaten aan te trekken. Dit houdt wel in dat het aantal galeries substantieel terug moet worden gedrongen, aangezien de kosten voor vijfentwintig galeries enorm zullen oplopen. Inmiddels is bekend, naar aanleiding van het gesprek met de heer Han Berkx, dat dergelijke trajecten aanbesteed kunnen worden via de WWB-gelden. Tevens is het via Maecon mogelijk extra (Europese) subsidie aan te vragen voor dit soort trajecten. Maecon is zeer geïnteresseerd om bij daadwerkelijke uitvoering van het galerieplan aan te treden als partner. 3.2 Opleidingen Hoewel het cluster opleidingen volgens Michel Huisman niet tot het deelnemersveld behoort, heb ik er toch voor gekozen twee opleidingen te benaderen als mogelijke betrokken partijen om zo de gemiste politieke doelstelling, inzetten op jeugd en jong talent, alsnog in te bedden binnen het galerieplan. De Praktijkschool Zuid-Limburg heb ik getoetst op draagvlak voor deelname aan het galerieplan met het oog op stimulering van talentontwikkeling bij maatschappelijk kwetsbare jongeren. Hogeschool Zuyd heb ik ingeschakeld om gebruik te maken van hun expertise op het gebied van de creatieve industrie. Hiervoor heb ik de politieke vertaling van het galerieplan voorgelegd aan Karel Janssen, medeoprichter van het Expertise Centrum Creative City, om te achterhalen hoe hij Final Project 35 Birgit van Melick
  • 36.
    tegenover een dergelijkinitiatief staat. Welke aanpassingen acht hij, vanuit zijn achtergrondkennis, nodig om het galerieplan werkbaar te maken? Tevens was ik benieuwd in hoeverre de Hogeschool Zuyd in de toekomst van betekenis kan zijn voor het galerieplan. Directeur Praktijkonderwijs Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Parkstad Limburg: Dhr. Nico Zentveld - Geen geschikte partner. - In samenwerking met Maecon - Galerieplan past wel binnen het wel geïnteresseerd in Deelname sociale kader van de maatschappelijke stages voor Praktijkschool. de leerlingen. - Leerlingen zijn zwakbegaafd en - Strakke coördinatie en daarmee zeer begeleiding van jongeren begeleidingsbehoeftig. vanuit het galerieplan is - Tempo in presteren ligt bijzonder noodzakelijk. Belemmeringen laag; fouten mogen gemaakt worden. - Bij deze leerlingen ligt de nadruk op scholing, niet arbeid! - Bedrijfsleven, in dit geval het - Maecon is bereid stagiaires van galerieplan, faciliteert stageplek de Praktijkschool aan te nemen en intensieve begeleiding. in de ‘beheergroep’ en draagt Faciliteren Leerlingen moeten hierop zorg voor begeleiding van deze solliciteren. Hier zijn geen kosten leerlingen. aan verbonden. Hoewel het galerieplan past binnen het sociale kader van het praktijkonderwijs, ziet de heer Zentveld een mogelijke samenwerking tussen de Praktijkschool niet als rendabel. Dit heeft vooral te maken met het feit dat binnen het praktijkonderwijs de nadruk ligt op scholing, niet op arbeid. Van de leerlingen moet geen vakmanschap verwacht worden. Daarnaast ligt het tempo in presteren bijzonder laag doordat de leerlingen zwakbegaafd zijn en daarmee zeer begeleidingsbehoeftig. Het korte tijdsbestek waarin de panden moeten worden opgeknapt, is voor leerlingen van de praktijkschool dan ook niet haalbaar. Wel ziet hij voor de leerlingen mogelijkheden met betrekking tot de maatschappelijke stages in de beheergroep, die Maecon bereid is te creëren wanneer zij wordt aangesteld als sociale partner binnen het galerieplan. Final Project 36 Birgit van Melick
  • 37.
    Expertise Centrum Creative City, Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Hogeschool Zuyd: Karel Janssen - In later stadium zou de - Acht het onmogelijk dat Hogeschool Zuyd aansluiting pandeigenaren hun panden ‘om kunnen vinden bij het plan. niet’ vrijgeven voor een dergelijk initiatief. Deelname - Curatorschap staat haaks op cultureel ondernemerschap; geef een breder beeld van de creatieve industrie weer. - Haal centrum uit het plan. Vestig - Uitkeringsgerechtigden als galeries niet alleen op ‘galeriehouders’ > belediging aanlooproutes. naar gevestigde galeriehouders - Aantal openingen per jaar te en hun expertise. hoog. - Zet WIK’ers in > meer ervaring - Hou de festiviteiten rondom de en kennis met betrekking tot Belemmeringen opening kleinschalig. Pak het één kunst. keer per jaar groots aan > behoud uniciteit. - Galeries geen middel tot bruisend stadscentrum. - Geen mening. - De pandeigenaren tegemoet komen door compensatiemaatregelen te Faciliteren treffen. Karel Janssen tekende bezwaar aan tegen het feit dat uitkeringsgerechtigden de galeries gaan runnen. Hij vindt het een belediging richting de gevestigde galeriehouders, ook is hij van mening dat deze maatregel de kracht uit het plan haalt vanwege het feit dat hij de uitkeringsgerechtigden niet in staat ziet met hun kennis en achtergrond een gedegen advies te geven aan de bezoekers van de galeries. Het lijkt hem dan ook interessanter om WIK’ers32 in te zetten in de galeries. Zij zijn vaak beeldend kunstenaar en hebben meer ervaring en knowhow met betrekking tot het geven van advies over en het verkopen van de kunst in de galeries. Verder vindt hij het curatorschap haaks staan op het cultureel ondernemerschap. Hij pleit ervoor in de leegstaande panden plaats te maken voor een bredere range van de creatieve industrie door middel van ruimte beschikbaar te stellen voor bijvoorbeeld een evenementbureau of een poppendokter. Hij ziet het benutten van de leegstaande panden als de essentie van het plan, de kunstgaleries zijn voor hem een mogelijke invulling. 32 De Nederlandse Wet werk en inkomen kunstenaars (WWIK) geeft kunstenaars recht op een aanvulling van hun inkomen als zij met hun werk te weinig verdienen om in hun (totale) levensonderhoud te voorzien. Final Project 37 Birgit van Melick
  • 38.
    Ook ziet hijhet ‘om niet’ beschikbaar stellen van de panden als vrijwel onmogelijk. Het galerieplan zal de pandeigenaren tegemoet moeten komen met een lichte huur of zal andere compensatiemaatregelen moeten treffen om deelname aan het galerieplan aantrekkelijker te maken voor de pandeigenaren. Hij is van mening dat het aantal panden flink moet worden teruggedrongen, vijfentwintig galeries is te hoog gegrepen. Daarnaast merkt hij de tegenstrijdigheid op dat in de politieke vertaling eerst de nadruk wordt gelegd op het centrum om vervolgens alleen nog maar te spreken over het benutten van panden op de aanlooproutes naar het centrum. Beide locaties zijn van waardevolle betekenis voor de succesfactor van het galerieplan, vandaar de tip ook leegstaande centrumpanden tijdelijk in te vullen met hoogwaardige kunstgaleries. Verder is de heer Jansen van mening dat de frequentie van het aantal openingen per jaar veel te hoog ligt en raadt hij aan de festiviteiten rondom de openingen kleinschalig te houden. Het heeft meer effect om één keer per jaar de opening groots aan te pakken. Tot slot staat de heer Jansen positief tegenover een toekomstige samenwerking tussen het galerieplan en de Hogeschool Zuyd. Deze kan vooral vorm krijgen door studenten van de Faculteit Academie Beeldende Kunsten Maastricht de mogelijkheid te bieden gebruik te maken van de galeries om hun werk te exposeren. 3.3 Curatoren Een belangrijke rol binnen het galerieplan is weggelegd voor de curator, die verantwoordelijk draagt voor het bewaken van de kwaliteit van de te exposeren kunst. Zijn/haar taak bestaat uit het scouten van kwalitatief hoogwaardige kunstenaars van (inter)nationale allure en hij/zij zal tevens optreden als overkoepelend aanspreekpunt voor alle galeries. Om antwoord te krijgen op de vraag of het invullen van vijfentwintig hoogwaardige kunstgaleries iedere zes weken haalbaar is, heb ik gesproken met Stijn Huijts. Stijn Huijts is momenteel directeur van Museum Het Domein te Sittard en treedt per 1 december 2007 aan als directeur van het Glaspaleis in Heerlen. Hij heeft veel (inter)nationale ervaring met de organisatie van exposities en presentaties op het gebied van moderne en hedendaagse kunst33. Met betrekking tot het curatorschap wordt hij binnen de beeldende kunstenwereld wel degelijk als een zwaargewicht beschouwd. Vandaar dat zijn bevindingen betreffende het galerieplan volstaan als expertise binnen dit onderzoek. Naar aanleiding van het gesprek met de heer Huijts heb ik Toon Heezemans, directeur van Kunstencentrum Signe te Heerlen, benaderd om de optie tot institutionele inbedding van het galerieplan bij een bestaande Heerlense culturele instelling nader te onderzoeken. 33 http://www.heerlen.nl/Smartsite.dws?id=34503. Final Project 38 Birgit van Melick
  • 39.
    Stijn Huijts, directeur museum Het Domein Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen - Staat positief tegenover - Creatieve industrie breed uitkeringsgerechtigden die trekken. galeries gaan beheren. - Houd de opening rondom de - Ziet kunstenaars bereid gebruik galeries simpel. Deelname te maken van tijdelijke - In plaats van één curator aan expositieruimte in Heerlen. te stellen, kan ook met - Acht de invulling van meerdere gastcuratoren gewerkt worden. galeries om de 8 á 10 weken haalbaar. - Bouw qua kunst zo min mogelijk - Pas op voor wildgroei onder geografische beperkingen in; uitkeringsgerechtigden die houd het internationaal. eventueel zelfstandig verder - Aantal openingen per jaar moet willen gaan. teruggebracht worden naar 5 á 6 - Houd in verband met de Belemmeringen keer per jaar. kunstwerken rekening met - Vijfentwintig galeries tegelijk transport, beveiliging en openen is niet haalbaar; maak verzekeringen. gebruik van een groeimodel. - Helder besturingsmodel! - Institutionele inbedding bij b.v. - Coördinatiepunt voor zowel Signe, Glaspaleis. uitkeringsgerechtigden als - Afzonderlijke stichting die kunstenaars is noodzakelijk. domiciliteit vindt in bestaand - Continuïteit waarborgen mede instituut. Faciliteren door fiat van de Gemeente - Bestuurlijke Heerlen om de basis de begeleidingscommissie waarin eerstkomende jaren te faciliteren. betrokken partijen zijn vertegenwoordigd. De heer Huijts is zeer gecharmeerd van het galerieplan. Hij is echter wel van mening dat enkele aanpassingen binnen het plan nodig zijn om het ook werkbaar te maken. Zo acht hij het onmogelijk om in één klap tegelijk vijfentwintig galeries te starten in het centrum. Hij stelt voor om er een groeimodel van te maken: start met een relatief klein aantal galeries om het project vorm te geven en creëer via die weg draagvlak onder pandeigenaren en ondernemers om later in het traject alsnog deel te nemen aan het galerieplan. Ook moet de roulatie tussen de exposities worden teruggebracht naar acht á tien weken, zes weken is een te kort tijdsbestek. Het feit dat de galeries, met name in de startfase, niet dagelijks geopend zijn, ziet hij niet als een probleem. Gevestigde galeries zijn juist vaak niet alle dagen open en hij weet uit ervaring dat dit kunstenaars niet direct zal beïnvloeden in hun keuze om deel te nemen aan het galerieplan. Final Project 39 Birgit van Melick
  • 40.
    Net als deheer Jansen lijkt het de heer Huijts interessant om het concept creatieve industrie breder te trekken. Hij stelt voor het galerieplan op termijn uit te breiden met alle facetten van de creatieve industrie door ook minder gangbare ondernemingen gebonden aan de culturele sector te stimuleren tijdelijk gebruik te maken van de leegstaande panden. De heer Huijts benadrukt het feit dat een helder besturingsmodel van groot belang is voor het slagingspercentage en de continuïteit van het galerieplan. Hij ziet twee mogelijkheden: - institutionele inbedding; breng de verantwoordelijkheid en uitvoering van het galerieplan onder bij een bestaande culturele instelling als het Glaspaleis of Kunstencentrum Signe. - afzonderlijke stichting; creëer een afzonderlijke stichting die zelfstandig middelen kan aanvragen en eventueel domicilie vindt in een bestaand instituut. Een stichting als helder bestuursorgaan heeft als voordeel dat het commerciële partijen vaak gerust stelt. In beide gevallen geldt dat naast de curator ook een coördinator aangesteld moet worden, die als vraagbaken en toezichthouder optreedt voor zowel de kunstenaars als de uitkeringsgerechtigden. Dit hoeft geen omvangrijke functie te zijn, maar is wel nodig ter ondersteuning van de curator. Met betrekking tot de kunst geeft de heer Huijts het advies zo min mogelijk geografische beperkingen in te bouwen; houd het internationaal. Dit biedt perspectief om te werken met internationale gastcuratoren, die thematisch gericht te werk gaan. Het straatbeeld van Heerlen verandert hierdoor iedere twee maanden, wat maatschappelijk gezien een interessant gegeven is. Wanneer het galerieplan zich wil toeleggen op jonge kunstenaars of kunst gericht op jongeren, kan dit overigens expliciet worden vastgelegd in de opdracht aan de curator. In tegenstelling tot de heer Jansen ziet Stijn Huijts geen bezwaar in het feit dat uitkeringsgerechtigden de galeries gaan beheren. Hij vindt het juist een zeer interessant gegeven, gezien de beoogde laagdrempeligheid van de galeries. Wel waarschuwt hij voor de kans op wildgroei, wanneer uitkeringsgerechtigden besluiten zelfstandig verder te gaan als galeriehouder. Zijn of haar keuze in kunst kan afwijken van wat binnen het galerieplan als kwalitatief hoogwaardige kunst wordt beschouwd. In verband met het financiële traject is het volgens de heer Huijts van belang dat de Gemeente Heerlen toestemt de basiskosten de eerstkomende twee á drie jaar te faciliteren om continuïteit te waarborgen. Zorg dat je van deze initiële kosten een standaard verhaal maakt per galerie, om het overzicht te bewaken. De variabele kosten kunnen dan worden terugverdiend op de courtage op verkochte kunst, sponsoring en extra gelden. De stichting kan deze geldstroom als overkoepelend orgaan beheren en controleren, zodat de gemeente niet verantwoordelijk is voor de uitvoering van het galerieplan. Tot slot adviseert hij het evenement rondom de openingen van de galeries simpel te houden. Een grootschalig evenement één keer per jaar is meer dan genoeg. Final Project 40 Birgit van Melick
  • 41.
    Directeur Kunstencentrum Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Signe, Heerlen: Toon Heezemans - De optie voor institutionele - Niet alleen galeries plaatsen, inbedding bij Signe is alleen maar ook nieuwe vormen van mogelijk wanneer de gemeente creatieve industrie onder de meer gelden investeert in aandacht brengen in Deelname stichting Signe. Deze optie zou leegstaande panden. wel kostenbesparend zijn in plaats van een afzonderlijke stichting oprichten. - Ruime verhoging van - Domiciliteit binnen Signe als subsidiegelden vanuit gemeente bestaand instituut qua Heerlen en/ of het Rijk is ruimtegebrek momenteel niet noodzakelijk. mogelijk. In de toekomst kan Belemmeringen het wel mits Signe overgaat in Centrum Beeldende Kunsten (2009-2012). - Startkapitaal: Gemeente Heerlen - Fonds in het leven roepen die continuïteit op lange termijn kan waarborgen d.m.v. Faciliteren courtage, extra gelden, sponsoring etc. De mogelijkheid tot institutionele inbedding van het galerieplan bij Kunstencentrum Signe is volgens Toon Heezemans alleen te verwezenlijken wanneer de gemeente Heerlen instemt met een ruime verhoging van de subsidiegelden voor Stichting Signe. Alleen dan bestaat de mogelijkheid dat Signe zich kan uitbreiden tot een Centrum voor Beeldende Kunsten. In dit geval kan het Centrum Beeldende Kunsten Heerlen de werkzaamheden met betrekking tot uitvoering van het galerieplan op zich nemen. Dit is kostenbesparend ten opzichte van het oprichten van een afzonderlijke stichting. Wanneer toch gekozen wordt voor een afzonderlijke stichting als bestuurlijk orgaan, zal domicilie bij Kunstencentrum Signe momenteel niet mogelijk zijn vanwege het ruimtegebrek. Verder is de heer Heezemans van mening dat de economische spin-off voor het centrum groter zal zijn, wanneer men naast de kunstgaleries ook nieuwe vormen van creatieve industrie onder de aandacht brengt in de leegstaande panden. Tevens vindt hij het een goed plan om een fonds in het leven te roepen waarin het geld wordt opgenomen dat vrijkomt uit de courtage op de kunst, eventuele extra gelden en sponsoring. Hiermee kan de continuïteit van het galerieplan op lange termijn worden gewaarborgd. Final Project 41 Birgit van Melick
  • 42.
    3.4 Stadsplanning De afdeling Stadsplanning van de gemeente Heerlen draagt met zijn taken en werkzaamheden bij aan de programma’s Economische Stimulering en Ruimtelijke Ontwikkeling. Zijdelings wordt tevens een bijdrage geleverd aan de realisatie van het programma Leefomgeving. Het galerieplan vertoont veel raakvlakken met deze programma’s, die voor een groot gedeelte vorm krijgen binnen het cluster Economie en het team Actieve Acquisitie. Vandaar mijn keuze de politieke vertaling voor te leggen aan Ank Jacobs, medewerkster cluster Economie, en Rob Aalders van het team Actieve Acquisitie. Het cluster Economie houdt zich in zeer brede zin bezig met de versterking van de economie in de gemeente Heerlen, het stuurt op en werkt aan een verbetering van het ondernemersklimaat in Heerlen. Het team Actieve Acquisitie heeft daarin het doel de economische structuur van Heerlen te versterken met als kerntaken het aantrekken van nieuwe economische activiteiten en het behoud en faciliteren van bestaande bedrijvigheid in Heerlen. Daarnaast heeft het als taak het imago en de economische aantrekkelijkheid van Heerlen te verbeteren met als uiteindelijke doel een goed vestigingsklimaat, een sterke economische structuur, nieuwe investeringen en daaruit voortvloeiende nieuwe werkgelegenheid te creëren. Op advies van Ank Jacobs en Rob Aalders heb ik vervolgens gesproken met Ralf Last en Winand van der Kooij. Ralf Last, medewerker Beleid en Onroerende Zaken, kon meer inzicht verstrekken in de juridische gevolgen met betrekking tot het ‘om niet’ ter beschikking stellen van een pand. Winand van der Kooij, medewerker cluster Economie, heeft in 2005 het project Kerststal 2005 geleid. In het project Kerststal 2005 hebben pandeigenaren tijdelijk hun panden beschikbaar gesteld om de normaal lege etalages nieuw leven in te blazen, door achter de etalageruiten kunstzinnige kerststallen te laten plaatsen. Het project Kerststal 2005 vertoont hiermee overeenkomsten met het galerieplan. De kennis en ervaring van de heer van der Kooij, opgedaan tijdens de realisering van het project, leken mij van toegevoegde waarde binnen dit deelonderzoek. Final Project 42 Birgit van Melick
  • 43.
    Ank Jacobs (Economie) & Rob Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Aalders (Acquisitie), Gemeente Heerlen - Beiden hebben geen twijfel over - Alvorens pandeigenaren en nut van het plan; maar hebben pers te benaderen zorgen voor vraagtekens met betrekking tot zowel financiële als juridische Deelname uitvoering van het galerieplan. afdekking! Zorg voor een - Het galerieplan kan leiden tot gedegen ondernemingsplan! mooie economische spin-off! - Solide PR is van groot belang! Pandeigenaren - Overtuig pandeigenaren dat ze - Huurwet? geen hinder ondervinden bij - Vervallen fiscale voordelen bij deelname aan het galerieplan. ‘om niet’ ter beschikking - Risico’s in kaart brengen. stellen van pand? - Verzekeringen en beveiliging? - Vergunningen? - Wie draagt Belemmeringen verantwoordelijkheid? Kunstenaars - Verzekeringen en beveiliging kunstwerken? - Transportkosten en eventuele verblijfskosten kunstenaar? - Initiële kosten Gemeente - Sponsoren? Faciliteren Heerlen. Zowel Ank Jacobs van de afdeling Economie als Rob Aalders, verantwoordelijk voor Acquisitie, heeft geen twijfel over het nut van het galerieplan. Beiden zijn van mening dat realisatie van een dergelijk plan kan leiden tot mooie economische spin-offs voor de gemeente Heerlen. Wel vinden ze het plan in zijn huidige status erg ambitieus en zetten dan ook de nodige vraagtekens bij de participatie van pandeigenaren aan het galerieplan. Voordat de pandeigenaren benaderd kunnen worden, zal er sprake moeten zijn van een solide financiële en juridische afdekking. Deze ontbreekt in de politieke vertaling van het galerieplan. Alleen op deze manier kunnen de pandeigenaren worden overtuigd van het feit dat zij geen hinder ondervinden wanneer zij hun pand in bruikleen geven aan het galerieplan. In de financiële afdekking moet volgens mevrouw Jacobs vast staan welk bedrag de Gemeente Heerlen beschikbaar moet stellen om de implementatie van het galerieplan mogelijk te maken. Dat betekent dat duidelijk moet zijn welke initiële kosten zijn aan de uitvoering van het galerieplan verbonden? Final Project 43 Birgit van Melick
  • 44.
    De juridische afdekkingmoet duidelijkheid verschaffen over bij wie de verantwoordelijkheid ligt met betrekking tot de verzekeringen en beveiliging van zowel de panden als de kunstwerken. Volgens de heer Aalders moet in de juridische afdekking antwoord gegeven worden op de volgende vragen: - raken de fiscale voordelen van de pandeigenaren niet in het gedrang wanneer zij hun pand(en) in bruikleen geven aan het galerieplan? - is het galerieplan in overeenstemming met de Huurwet? - welke vergunningen zijn benodigd? Naast de financiële en juridische afdekking achten beiden een gedegen en solide PR van groot belang. Het plan moet duidelijk naar de buitenwereld worden gecommuniceerd, zodat de panden ook daadwerkelijk in de belangstelling komen te staan bij zowel het kunstlievende publiek als de potentiële huurders/kopers. Om de pandeigenaren te kunnen overtuigen deel te nemen aan het galerieplan, zal er dus sprake moeten zijn van een gedegen ondernemingsplan, waarin alle bovengenoemde aspecten afgedekt zijn. Ralf Last (Beleid en Onroerende zaken), Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Gemeente Heerlen - Sympathiek plan ten goede van Pandeigenaren de stad. - Gebruik maken van bruikleenconstructie met een clausule van wederopzegging. - Pas wanneer er sprake is van ‘huur’ treden er veranderingen op in het fiscale traject. Deelname - Onroerendgoedbelasting ligt altijd bij eigenaar. Galerieplan - Maak alvorens gebruik te maken van het pand altijd een opnamestaat. - Ziet zowel fiscaal als juridisch - Afspraken tussen pandeigenaar geen problemen voor en galerieplan duidelijk Belemmeringen pandeigenaren wanneer zij pand vastleggen in juridische ‘om niet’ ter beschikking stellen. clausule. _ _ Faciliteren De heer Last voorziet zowel fiscaal als juridisch geen problemen voor de pandeigenaren, zolang er geen sprake is van huur. Op het moment dat er gesproken wordt over huur, treden er veranderingen op in het fiscale traject. Degene die het pand in gebruik heeft, kan vanaf dat moment aanspraak maken op huurrechten. Om dit te omzeilen kan er gebruik gemaakt worden Final Project 44 Birgit van Melick
  • 45.
    van een bruikleenconstructiemet een clausule van wederopzegging. De kosten verbonden aan het opknappen van de panden, het betalen van gas, water en licht en het installeren van bijvoorbeeld een alarmsysteem vallen dan onder het schenkingsrecht. De pandeigenaar is dan alleen verantwoordelijk voor het doorbetalen van de onroerendezaakbelasting (OZB). In het geval dat het pand door het galerieplan in waarde stijgt, leidt dat tot een stijging van de OZB. De heer Last lijkt dit echter geen probleem, gezien de waardestijging van het pand alleen maar als positief kan worden beschouwd met het oog op de verhuur/verkoop van het pand. Alvorens het pand in gebruik te nemen, moet er altijd een opnamestaat gemaakt worden, zodat op het moment van oplevering er geen misstanden kunnen ontstaan over de originele staat van het pand. Wanneer er sprake is van eventuele aangerichte schade, komen deze kosten voor rekening van het galerieplan. Winand van der Kooij (Economie), Gemeente Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Heerlen - Sympathiek plan. - Deelname - Goede spreiding over het - Pandeigenaren niet eenmalig centrum, met minimaal één de kans bieden deel te nemen centrum A-locatie, noodzakelijk. aan het galerieplan. Groei - Financiële afdekking. bewerkstelligen. - Herkenbaarheid kunstzinnige - Pandeigenaren moeilijk te Belemmeringen invulling van leegstaande benaderen voor dergelijke panden. initiatieven. - Samenhang tussen galeries van groot belang. - 25 galeries zijn niet haalbaar. - Gemeente Heerlen zal akkoord - Provincie Limburg heeft nog moeten gaan de initiële kosten in een subsidie van € 25000 open de startfase te subsidiëren. staan voor etalageproject. Faciliteren - Laat makelaar pandeigenaren traceren en overhalen tot deelname. In verband met zijn kennis en ervaring, opgedaan gedurende het project Kerststal 2005, heeft Winand van der Kooij een aantal tips met betrekking tot de uitvoering van het galerieplan. Zo raadt hij aan een makelaar in te schakelen om de pandeigenaren te benaderen om deel te nemen aan het plan. Vervolgens moet er sprake zijn van een goede spreiding van de galeries over het centrum, met minimaal één centrum A-locatie als spectaculaire aantrekker. In de communicatie naar buiten toe is het van belang de samenhang tussen de galeries te benadrukken. Tevens moet de kunstzinnige invulling van de leegstaande panden herkenbaar naar voren komen in het straatbeeld. Vijfentwintig galeries vindt hij te hoog gegrepen: probeer eerst met een kleiner aantal galeries draagvlak te creëren onder de pandeigenaren om zo groei te bewerkstelligen. Final Project 45 Birgit van Melick
  • 46.
    Verder is deheer van der Kooij van mening dat het galerieplan alleen kans van slagen heeft, wanneer de gemeente Heerlen toestemt de initiële kosten in de startfase te financieren. 3.5 Pandbeheer De meest cruciale betrokken partijen binnen het galerieplan bevinden zich in het cluster Pandbeheer. Wil het galerieplan überhaupt kans van slagen hebben, dan zullen de pandeigenaren bereid moeten zijn hun panden ‘om niet’ ter beschikking te stellen. In samenwerking met Maarten van Haastert, de centrummanager van Heerlen, heb ik verschillende pandeigenaren benaderd met de vraag deel te willen nemen aan een informatieavond omtrent het galerieplan. Via deze weg wilde ik achterhalen hoe zij tegenover een dergelijk initiatief staan en onder welke voorwaarden zij bereid zijn te participeren aan het galerieplan. Ondanks de inspanningen bleek het animo onder de pandeigenaren om deze informatieavond bij te wonen zeer gering. Slechts één pandeigenaar, Math Peereboom, was bereid zijn visie op de politieke vertaling van het galerieplan met mij te bespreken. Om een breder inzicht te verkrijgen in de wensen van de pandeigenaren, heb ik op aanraden van Maarten van Haastert en Carola van Iersel contact gezocht met Didier Boek. De heer Boek is als makelaar BOG34 in dienst bij Boek en Offermans Bedrijfsmakelaars, de regionale marktleider op het gebied van commercieel onroerend goed, en houdt zich bezig met de aan- en verkoop, huur en verhuur van onder andere kantoren, bedrijfspanden en winkels in het zuiden van Limburg. Onder zijn portefeuille vallen verschillende panden in het centrum van Heerlen, die in aanmerking komen voor het galerieplan. Gezien zijn professionele kennis en ervaring met betrekking tot het beheer van deze panden en zijn inzicht in de wensen en behoeften van de desbetreffende eigenaren, beschouw ik zijn visie op het galerieplan als zeer relevant binnen dit deelonderzoek. Centrummanager Heerlen: Maarten van Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Haastert - Ziet het galerieplan als grote - Pandeigenaren zullen moeilijk kans voor het centrum van te overtuigen zijn. Deelname Heerlen. - Opknapwerkzaamheden moeten Pandeigenaren conform zijn aan kwaliteitsplan - Beveiliging en verzekeringen voor Heerlen Centrum. - Fiscale gevolgen ‘om niet’ ter Belemmeringen - Frequentie aantal panden. beschikking stellen. - Frequentie aantal openingen per - Communicatie jaar. - Revolving fund oprichten om Faciliteren continuïteit in de toekomst te waarborgen. 34 BOG staat voor BedrijfsOnroerendGoed. Final Project 46 Birgit van Melick
  • 47.
    De Stichting CentrummanagementHeerlen (SCH) is een professionele organisatie met een relatief ruim budget om de integrale kwaliteit en identiteit van de Heerlense binnenstad te verbeteren. Maarten van Haastert vervult binnen de SCH de regiefunctie als centrummanager van Heerlen. Hij ziet in het galerieplan een grote kans voor het centrum van Heerlen, mits een aantal aanpassingen wordt doorgevoerd. Zo vindt hij de frequentie van het aantal panden te hoog gegrepen en moet het aantal openingen per jaar teruggebracht worden naar vijf á zes per jaar. Daarnaast merkt hij op dat er rekening gehouden moet worden met het feit dat de opknapwerkzaamheden conform dienen te zijn aan het kwaliteitsplan voor Heerlen Centrum. De heer van Haastert waarschuwt tevens voor de pandeigenaren, zij zullen moeilijk te overtuigen zijn. Om hen tegemoet te komen zal het galerieplan moeten zorgen voor zowel een juridische als financiële afdekking voor het ‘om niet’ ter beschikking stellen van de panden. Daarnaast zal communicatie een belangrijke rol moeten vervullen binnen het galerieplan ter promotie van de te verkopen kunst en het onder de aandacht brengen van de leegstaande panden. Ook is hij vóór het oprichten van een revolving fund35, dat in de toekomst de continuïteit van het galerieplan kan waarborgen. Tot slot pleit hij ervoor dat de gemeente Heerlen zich niet moet mengen in de uitvoering van het galerieplan, maar enkel en alleen de taak heeft het galerieplan in zijn startfase te faciliteren. Pandeigenaar/ voorzitter straatvereniging Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Oranje Nassau Straat: Math Peereboom - Plan is nog te emotioneel, maar - Panden in bezit van zeker interessant wanneer verder projectontwikkelaars niet Deelname uitgewerkt. benaderen. - Samenwerking met bedrijvencontactpunt (BCP) - Frequentie van het aantal panden - Participatie onder ondernemers - Financiële afdekking zwakt af. Belemmeringen - Juridische afdekking - Verantwoordelijkheid? - Beveiliging? - Het moet de pandeigenaar niets - Functie van de straat > kosten. thematisering. - Fiat gemeente Heerlen om initiële - Maarten van Haastert kosten te financieren voorwaarde (centrummanager) pleit voor Faciliteren voor deelname. reservepanden als buffer. - Sterk ondernemingsplan basis - Communicatieplan voor overtuiging pandeigenaren. - Ondernemerskwaliteit opnemen in stichtingbestuur. 35 A revolving fund is a fund or account whose income remains available to finance its continuing operations without any fiscal year limitation. Final Project 47 Birgit van Melick
  • 48.
    Math Peereboom isin het bezit van een pand in Heerlen Centrum en tevens voorzitter van de straatvereniging Oranje Nassau Straat, een hechte ondernemersvereniging. Hij geeft aan dat vooral het praktische element van groot belang is in de benadering van pandeigenaren. Ze hebben behoefte aan een afgedekt concept, zowel financieel als juridisch, waardoor ze geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ ter beschikking stellen van hun panden. De heer Peereboom geeft dan ook het advies het galerieplan gefaseerd te implementeren. Begin met een pilot van drie panden en zorg dat het concept hiermee staat om zo andere pandeigenaren over de streep te trekken. Een belangrijke stimulans voor deelname aan het galerieplan is de garantie dat de Gemeente Heerlen de initiële kosten in de startfase financiert. Tevens moet er sprake zijn van een duidelijk communicatieplan. De pandeigenaar wil primair zijn pand verkopen/ verhuren, wat inhoudt dat de invulling van het leegstaande pand niet zozeer van belang is, als wel wat er PR-matig gedaan wordt om het pand onder de aandacht te brengen. Tot slot geeft de heer Peereboom aan dat de pandeigenaren veel waarde hechten aan ondernemerskwaliteiten in het bestuurlijke orgaan van het galerieplan. Wanneer er sprake is van een afzonderlijke stichting, adviseert hij alle betrokken partijen in het stichtingsbestuur op te nemen. Makelaar Boek en Offermans: Didier Persoonlijk Met betrekking tot andere partijen Boek - Makelaar noodzakelijk als - Professionele verhuurder heeft tussenpersoon galerieplan en baat bij terugdringen van pandeigenaren. leegstand > positief beheer . - Galerieplan interessant wanneer beheersactiviteiten beperkt Deelname blijven. - Vergoeding werkzaamheden makelaar noodzakelijk voor deelname. - Pand openstellen voor publiek - Bij het ‘om niet’ ter beschikking belemmert werkzaamheden stellen van panden zijn andere makelaar > onvolledige verzekeringskosten gemoeid Belemmeringen informatie. dan wanneer pand leeg staat. - Extra beheersactiviteiten. - Gebruikersschade. - Gemeente Heerlen/ Stichting zal Pandeigenaren bemiddeling en werkzaamheden - Verzekeringskosten + makelaar moeten vergoeden. gebruikerslasten moeten Faciliteren gedekt zijn. Final Project 48 Birgit van Melick
  • 49.
    Didier Boek heeftals professionele verhuurder baat bij een aantrekkelijk ogende binnenstad. Hij staat dan ook positief tegenover het galerieplan betreffende het terugdringen van de leegstand in het centrum van Heerlen. Hier ontstaat een spanningsveld: hoewel het terugdringen van de leegstand als zeer aantrekkelijk wordt beschouwd, leidt deelname aan het galerieplan tot extra beheersactiviteiten voor de makelaar. Zolang deze extra beheersactiviteiten beperkt blijven, ziet hij deelname aan het galerieplan als een interessante optie. Gezien de heer Boek van mening is dat de tussenkomst van een makelaar in de benadering van de pandeigenaren noodzakelijk is, zullen de kosten verbonden aan deze extra beheersactiviteiten wel vergoed moeten worden. Dit geldt ook voor de extra verzekeringskosten en de gebruikerslasten, die gepaard gaan met het ‘om niet’ ter beschikking stellen van een pand. Tot slot waarschuwt hij voor het feit dat de toegankelijkheid van de galeries voor het publiek de werkzaamheden van de makelaar zou kunnen belemmeren. Wanneer een potentiële huurder/koper het pand namelijk bezichtigt zonder de aanwezigheid van een makelaar, loopt de makelaar het risico dat hij/zij wegens onvolledige informatie afziet van het pand. 3.6 Optimale mix van randvoorwaarden Uit de afgenomen gesprekken kan geconcludeerd worden dat onder de betrokken partijen voldoende draagvlak bestaat voor het initiatief van Michel Huisman, mits een aantal noodzakelijke aanpassingen in het originele plan worden doorgevoerd. Nu de wensen van de betrokken partijen ten opzichte van het galerieplan in kaart zijn gebracht, kan antwoord worden gegeven op de vraag onder welke optimale mix van randvoorwaarden het galerieplan bijgesteld dient te worden om te komen tot een implementeerbaar eindconcept. Deze optimale mix is samengesteld uit randvoorwaarden die binnen de clusters met elkaar in overeenstemming zijn, aangevuld met eventuele noodzakelijke eisen afzonderlijk gesteld door verschillende betrokken partijen. Door de in de schema’s gepresenteerde resultaten met elkaar te confronteren ben ik tot de volgende optimale mix van randvoorwaarden gekomen: - Om te kunnen werken met uitkeringsgerechtigden moet er sprake zijn van intensieve begeleiding vanuit zowel de reïntegratiebureaus als het galerieplan. De begeleiding vanuit de reïntegratiebureaus kan ingekocht worden via aanbestedingstrajecten. Voor de begeleiding vanuit het galerieplan moet een coördinator aangesteld worden, die dient als vraagbaken voor zowel de uitkeringsgerechtigden als de kunstenaars. - Er moet sprake zijn van een solide financiële afdekking. In deze financiële afdekking staat een fiat van de gemeente Heerlen om de initiële kosten in de startfase te financieren voorop. Tot deze initiële kosten behoren ook het loon van de (gast)curator en coördinator evenals de vergoeding voor het inschakelen van een makelaar. - Om de continuïteit van het galerieplan te waarborgen moet een fonds worden opgericht waarin de opbrengsten uit de courtage, sponsoring en extra gelden worden ondergebracht. Final Project 49 Birgit van Melick
  • 50.
    - De gemeente Heerlen mag enkel en alleen optreden als facilitator van het galerieplan. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan moet overgelaten worden aan een nog op te richten afzonderlijke stichting, tenzij het galerieplan institutionele inbedding vindt bij een bestaande culturele instelling zoals Signe of het Glaspaleis. In dat geval draagt de culturele instelling de verantwoordelijkheid voor het galerieplan. - Stel een bestuurlijke begeleidingscommissie samen waarin alle belangrijke spelers vertegenwoordigd zijn. Op deze manier blijft het integrale karakter van het galerieplan behouden. - Het aantal galeries moet flink teruggedrongen worden. Probeer eerst met een kleiner aantal galeries draagvlak te creëren om zo groei te bewerkstelligen. - De galeries moeten duidelijk over de aanlooproutes en het centrum verspreid worden, zodat ook daadwerkelijk een nieuwe looproute wordt gecreëerd. - De omlooptijd van de exposities zal verlengd moeten worden tot acht á tien weken. - Houd de festiviteiten rondom de openingen van de galeries kleinschalig en laagdrempelig. Pak slechts één keer per jaar groots uit. - Om de pandeigenaren over de streep te trekken, moet een contract worden opgesteld met daarin een juridische clausule die garandeert dat de pandeigenaren zowel wettelijk als fiscaal geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ ter beschikking stellen van hun pand(en). - Een gedegen communicatieplan is van groot belang in de benadering van pandeigenaren. Hierin moet duidelijk naar voren komen dat de galeries een eenheid vormen door middel van gelijke openingstijden en een gezamenlijke looproute. Om dit te bewerkstelligen zal voor alle galeries eenzelfde huisstijl ontworpen moeten worden, waarin tevens duidelijk wordt benadrukt dat de panden nog steeds te koop/ te huur staan. Daarnaast moet het communicatieplan inzicht verschaffen in sponsoractiviteiten en mogelijke samenwerkingsverbanden met horeca en winkelbedrijf. Final Project 50 Birgit van Melick
  • 51.
    Conclusie Het galerieplan vanMichel Huisman sluit nauw aan bij de politieke doelstellingen van de gemeente Heerlen. Het plan biedt een oplossing voor de momenteel heersende leegstand in het centrum van Heerlen door het tijdelijk plaatsen van hoogwaardige kunstgaleries in de leegstaande panden. Daarmee voorziet dit plan het centrum van culturele voorzieningen die van groot belang zijn voor het leefklimaat van de huidige burgers van Heerlen en gelden als belangrijke vestigingsfactor voor nieuwe burgers en bedrijven. Hiermee bevordert het galerieplan de verdichting van het centrum, wat bijdraagt aan een dynamische en fysiek aantrekkelijke stad. Het straatbeeld wint aan beleving, leidt tot een aanzienlijke verbetering van het stadsaangezicht en daarmee het stadsimago van Heerlen. Tevens wordt zo een stroom van mensen op gang gebracht langs de uitgebreide loopcircuits. Hierdoor zullen vandalen minder snel toeslaan en wordt verpaupering van de omgeving bestreden ter bevordering van een meer prettige leefomgeving. Dit maakt het voor investeerders aantrekkelijk zich weer langs deze (aan)looproutes te vestigen, waardoor de leegstand uiteindelijk definitief kan worden teruggedrongen. Daarnaast biedt het galerieplan een toekomstperspectief voor maatschappelijk kwetsbare groepen, die als gevolg van economische omstandigheden extra aandacht verdienen. Het biedt hen de kans, onder behoud van uitkering, werkervaring op te doen om ze zo terug te leiden naar een plek op de arbeidsmarkt. Om gemeentelijk draagvlak sluitend te maken moest het galerieplan tevens bijdragen aan het voornemen van de Gemeente Heerlen hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. Literatuuronderzoek heeft uitgewezen dat het galerieplan aan deze voorwaarde voldoet, gezien de tijdelijke kunstgaleries vallen onder het distributie-en-retail stadium van de kunstensector en daarmee onder de ruime definitie van de creatieve industrie, die gehanteerd wordt in dit onderzoek. Investeringen in het galerieplan kunnen dan ook gezien worden als investeringen in zowel cultuur als in de creatieve industrie. Deze investeringen bevorderen de concurrentie en innovatiekracht van een regio en dragen daarmee bij aan het behouden van jong talent. Tevens draagt het galerieplan, als onderdeel van de kunstensector, bij aan creatieve productie die in Nederland van meetbaar belang blijkt te zijn voor het vestigingsgedrag van hoogopgeleide en creatieve huishoudens. Het aantrekken van deze creatieve klasse kan indirect als stimulans voor de locale economie worden beschouwd, gezien zij op haar beurt weer gebruik maakt van de stedelijke voorzieningen in Heerlen. Het galerieplan biedt naast cultuur ook vermaak en is daarmee een aanwinst voor de toeristische sector. Dit kan zorgen voor een positieve uitwerking op het welbevinden van de bewoners en bezoekers van Heerlen, wat ten goede komt aan de reputatie van Heerlen met betrekking tot gevoelens van binding en trots. Ook de plaatselijke horeca en het winkelbedrijf kunnen baat hebben bij het aantal bezoekers dat de kunstgaleries trekken, wanneer zij een samenwerkingsverband aangaan met het galerieplan. Kortom in al deze opzichten voldoet het galerieplan aan de gestelde politieke eisen van de gemeente Heerlen. Het plan leidt niet alleen tot economische spin-offs, maar draagt tevens bij aan de burgerparticipatie en de ontwikkeling van de Heerlense binnenstad tot cultureel centrum. Final Project 51 Birgit van Melick
  • 52.
    Met gemeentelijk draagvlakalleen is de haalbaarheid van het galerieplan echter nog niet gegarandeerd. Hiervoor zullen ook de betrokken partijen bereid moeten zijn te participeren in het plan. Uit de gesprekken met deze partijen bleek dat er veel sympathie bestaat voor een dergelijk initiatief, zowel uit een sociaal als economisch oogpunt. Binnen het onderdeel ‘sociale werkgelegenheid’ is onder de betrokken partijen zelfs in zoverre draagvlak gecreëerd dat zowel het Bureau Werkgelegenheid en Sociale Zaken als verschillende reïntegratiebureaus zich graag willen committeren aan het galerieplan en hiervoor ook de nodige gelden ter beschikking hebben. Om optimaal draagvlak onder de andere betrokken partijen te bewerkstelligen, dienen nog wel een aantal noodzakelijke aanpassingen te worden doorgevoerd in het originele plan van Michel Huisman om te komen tot een implementeerbaar eindconcept. Deze aanpassingen staan verwoord in de in paragraaf 3.6 opgestelde optimale mix van randvoorwaarden. Van belang is nu aan te geven welk van deze stappen daadwerkelijk ondernomen moeten worden om het galerieplan in eerste instantie van de grond te krijgen. Allereerst staat een financieel fiat van de Gemeente Heerlen voorop om de initiële kosten in de startfase van het galerieplan te dekken om zo de makelaar, en daarmee de pandeigenaren, en de curator over de streep te trekken. Onder deze initiële kosten vallen namelijk de kosten verbonden aan de opknapwerkzaamheden, verzekeringen, beveiliging en het in gebruik nemen van de panden (gas, water, licht) evenals het loon voor de curator, de coördinator en de makelaar. Met het oog hierop zal het aantal galeries flink teruggedrongen moeten worden om de initiële kosten zo te beperken dat een financieel fiat vanuit de Gemeente Heerlen haalbaar is. Wanneer de formule op termijn aanslaat, kan het aantal galeries alsnog worden uitgebreid. Overigens acht de curator zijn werk alleen mogelijk wanneer de omlooptijd van de exposities verlengd wordt van zes naar acht tot tien weken. Deze verlenging dient dan ook te worden opgenomen in de opdracht naar de curator. Tevens moet er een contract worden opgesteld voor de pandeigenaren met daarin een juridische clausule die garandeert dat zij bij deelname aan het galerieplan zowel wettelijk als fiscaal geen hinder ondervinden aan het ‘om niet’ ter beschikking stellen van hun leegstaande panden. Daarnaast moet er een helder communicatieplan komen, waarin duidelijk benadrukt wordt dat de panden in gebruik van het galerieplan nog steeds te koop/te huur staan en waarin maatregelen worden getroffen om de panden/galeries onder de aandacht te brengen bij zowel het publiek als mogelijke investeerders. Tot slot mag de gemeente enkel en alleen optreden als facilitator van het galerieplan. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan moet overgelaten worden aan een zelfstandig opererend bestuurlijk orgaan. Kortom het uitvoeren van bovenstaande stappen zal resulteren in een werkbaar galerieplan, waarbinnen optimaal draagvlak gecreëerd is onder de betrokken partijen. Indien verder onderzoek uitwijst dat deze stappen ook daadwerkelijk operationeel zijn, kan ik de Gemeente Heerlen niets anders adviseren dan deze kans met beide handen te grijpen. Final Project 52 Birgit van Melick
  • 53.
    Aanbevelingen Naar aanleiding vanalle resultaten en conclusies ben ik tot de volgende aanbevelingen gekomen met betrekking tot de uitvoering van het galerieplan. Een helder ondernemingsplan Er dient nader onderzoek verricht te worden naar zowel de juridische als financiële afdekking van het galerieplan. Het cluster Cultuur kan deze onderzoeken intern wegzetten binnen de gemeente Heerlen of ervoor kiezen studenten van de Hogeschool Zuyd te benaderen om deze onderzoeken in de vorm van een stageopdracht uit te laten voeren. De uitkomsten van deze onderzoeken kunnen samen met dit onderzoek vorm krijgen in een helder ondernemingsplan. Communicatieplan Aansluitend op het ondernemingsplan, dient een communicatieplan opgesteld te worden. Deze kan weggelegd worden bij stichting ‘Akerstraat 67’, een collectief gevestigd in Heerlen dat dient als knooppunt voor creatieve en communicatiegerichte diensten. In dit plan moet duidelijk naar voren komen dat de galeries een eenheid vormen door middel van gelijke openingstijden, langs een gezamenlijke looproute. Om dit te bewerkstelligen zal voor alle galeries eenzelfde huisstijl ontworpen moeten worden, waarin tevens duidelijk wordt benadrukt dat de panden nog steeds te koop/ te huur staan. Daarnaast moet het communicatieplan inzicht verschaffen in sponsoractiviteiten en mogelijke samenwerkingsverbanden met horeca en winkelbedrijf. Makelaar als tussenpersoon Tijdens het onderzoek is gebleken dat de pandeigenaren moeilijk te benaderen zijn om hun panden ‘om niet’ ter beschikking te stellen. Het inschakelen van een makelaar als tussenpersoon is dan ook noodzakelijk om in contact te komen met de pandeigenaren. De kosten verbonden aan het inschakelen van deze makelaar moeten meegenomen worden in de financiële afdekking van het galerieplan. Een zelfstandig opererend bestuursorgaan De verantwoordelijkheid voor de uitvoering van het galerieplan moet overgelaten worden aan een zelfstandig opererend bestuursorgaan. Dit kan door een afzonderlijke stichting in het leven te roepen of door het galerieplan onder te brengen bij een al bestaande culturele instelling in Heerlen (institutionele inbedding). Per 1 december 2007 treedt Stijn Huijts aan als directeur van het Glaspaleis, wat perspectief biedt voor institutionele inbedding van het galerieplan bij het Glaspaleis. Niet alleen heeft het galerieplan dan direct de expertise in huis met betrekking tot de invulling van de galeries, het zou tevens aanzienlijk schelen in de kosten. Van belang is dan ook op korte termijn deze mogelijkheid met de heer Huijts te bespreken. Final Project 53 Birgit van Melick
  • 54.
    Structureel overleg Om deintegraliteit van het galerieplan te waarborgen is structureel overleg tussen de betrokken partijen noodzakelijk. Dit is mogelijk in de vorm van een bestuurlijke begeleidingscommissie, waarin alle betrokken partijen vertegenwoordigd zijn. Deze zou dan maandelijks vrijwillig bijeen moeten komen om de voortgang van het galerieplan te bespreken en toezicht te houden op de curator en coördinator. Pilot Het door Michel Huisman gestelde aantal van 25 galeries is niet haalbaar. Momenteel is er vanuit de gemeente €50.000 aan middelen beschikbaar gesteld voor het galerieplan vanuit de Centrum Visie Heerlen en de Provincie Limburg. Met deze gelden kan een pilot worden opgezet van vijf panden, mits institutionele inbedding bij het Glaspaleis mogelijk is. Wanneer deze pilot aanslaat, kan groei bewerkstelligd worden, gezien via deze weg draagvlak gecreëerd wordt onder pandeigenaren om later in het traject deel te nemen aan het galerieplan. Daarnaast is het een bevestiging naar de gemeente Heerlen dat het geven van een financieel fiat ook daadwerkelijk leidt tot het terugdringen van de leegstand en tevens een positief effect heeft op de stad. Verspreiding van de galeries over het centrum Zorg voor een goede spreiding van de galeries over het centrum van Heerlen, zodat ook daadwerkelijk een nieuwe looproute wordt gecreëerd. Straten die momenteel leegstand vertonen waarlangs tevens een nieuwe looproute kan worden gecreëerd, zijn: de Geerstraat, de Tweede Promenade, de Honingmanstraat, de Dautzenbergstraat, de Oranje Nassaustraat, de Akerstraat en de Geleenstraat. Houd de openingen kleinschalig en laagdrempelig In plaats van iedere acht weken een evenement rondom de openingen op te zetten raad ik aan de openingen eenvoudig en laagdrempelig te houden. Organiseer juist één keer per jaar een grootschalig evenement om zo de uniciteit te waarborgen. Om de openingen te financieren kunnen de galeries aan bedrijven worden gekoppeld Breder trekken van de creatieve industrie Wanneer de pilot aanslaat is het interessant het galerieplan op termijn uit te breiden met alle facetten van de creatieve industrie, niet alleen kunstgaleries. Denk hierbij aan minder gangbare ondernemingen gebonden aan de culturele sector zoals industrieel design of een instrumentenmaker. Stimuleer ook deze specialistische winkels tijdelijk intrek te nemen in de leegstaande panden om zo de creatieve industrie binnen Heerlen breder te trekken. (Gast)curator Het galerieplan kan naast het aanstellen van één zwaargewicht ook gebruik maken van gastcuratoren. Van belang is dan dat er binnen het galerieplan zo min mogelijk geografische beperkingen worden ingebouwd. Dit biedt perspectief voor internationale gastcuratoren die thematisch gericht te werk kunnen gaan, wat maatschappelijk gezien ook interessant is voor de jeugd. Final Project 54 Birgit van Melick
  • 55.
    Verborgen Heerlense Collecties Momenteelwordt getracht de verborgen Heerlense collecties in kaart te brengen, zowel bedrijfscollecties als particuliere collecties. Met betrekking tot talent in eigen stad en trots en binding met Heerlen is het interessant het exposeren van deze collecties te koppelen aan het galerieplan. Sociale partner(s) Het zelfstandig opererende bestuursorgaan zal een keuze moeten maken of het met meerdere sociale partners wilt samenwerken of dat de keuze valt op één sociale partner. In het laatste geval biedt Maecon Re-integratie als enige sociale partner een compleet traject aan voor zowel de beheergroep als de galeriehouders, waarbinnen de kosten zijn gedekt via de WWB-gelden. Maecon Re-integratie is in mijn ogen dan ook de meest geschikte kandidaat, gezien de sociale werkgelegenheid dan in één stap gecoördineerd wordt. Final Project 55 Birgit van Melick
  • 56.
    Final Project 56 Birgit van Melick
  • 57.
    Bibliografie Florida, R. (2002).The Rise of the Creative Class, and how it’s transforming work, leisure, community & every day life. New York: Basic Books. Franke, S. & E. Verhagen (red.) (2005). Creativiteit en de stad. Hoe de creatieve economie de stad verandert. Rotterdam: NAi Uitgevers. Gemeente Heerlen (2005). Integrale discussienota Centrumvisie Heerlen. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2006). Evenementen in Heerlen. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2006). Meerjarig Bestuursplan 2007-2010. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2006). Strategische Beleidsnota Cultuur 2007-2015. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2007). Algemene conclusies werkplaats Cultuur en Economie. Heerlen: Gemeente Heerlen. Gemeente Heerlen (2007). Heerlen bloeit op; een nieuwe culturele lente is begonnen. De culturele agenda van Heerlen 2009-2012. Heerlen: Gemeente Heerlen. Marlet, G.A. & C.M.C.M. van Woerkens (2004). Atlas voor gemeenten 2004. Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. Marlet, G.A. & J. Poort (2005). Cultuur en creativiteit naar waarde geschat. Amsterdam: SEO/ Utrecht: Stichting Atlas voor Gemeenten. Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. Raes, S.E.P. & B.P. Hofstede (red.) (2005). Creativiteit in kaart gebracht: Mapping document creatieve bedrijvigheid in Nederland. Den Haag: Ministerie van EZ en Ministerie van OCW. Tijdschrift Ijzerman, L. (maart 2007). Pimp my pand: de stedenbouwkundige facelift door architect Michel Huisman. Parkstad.Magazine 1, p. 52-59. Websites www.atlasvoorgemeenten.nl www.hszuyd.nl www.arcuscollege.nl www.hszuyd.nl/abkm www.binnenstadsmanagement.org/heerlen www.irri.nl www.boek-offermans.nl www.kunstencentrumsigne.nl www.cbbwerkt.nl www.licomnv.nl www.cultuureneconomie.nl www.maecon-groep.nl www.glaspaleis.nl www.parkstad-limburg.nl www.heerlen.nl www.pplonline.nl www.heerlen.nl/intranet www.seo.nl www.hetdomein.nl www.wikipedia.nl www.hku.nl www.willemwegman.nl Final Project 57 Birgit van Melick
  • 58.
    Final Project 58 Birgit van Melick
  • 59.
    Bijlage I: PlattegrondHeerlen Centrum Final Project 59 Birgit van Melick
  • 60.
    Final Project 60 Birgit van Melick
  • 61.
    Bijlage II: Onderzoeksopzet FinalProject 61 Birgit van Melick
  • 62.
    Final Project 62 Birgit van Melick
  • 63.
    Kerngegevens Titel: Kunstvenster Onderzoeksperiode: mei 2007 – september 2007 Opdrachtomschrijving: Het uitvoeren van een onderzoek naar het plan van kunstenaar Michel Huisman om de leegstand in Heerlen tegen te gaan door middel van het onderbrengen van tijdelijke galeries in de etalages van leegstaande winkels/kantoorpanden in combinatie met sociale werkgelegenheid. Dit onderzoek wordt uitgevoerd in opdracht van de Gemeente Heerlen en dient als afstudeeropdracht voor de studie Kunst en Economie – Visual Arts & Design aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Opdrachtgever: Gemeente Heerlen, afdeling Welzijn Bezoekadres: Geleenstraat 25-27 6411 HP Heerlen Postadres: Postbus 1 6400 AA Heerlen Telefoon: 045 – 560 50 30 Fax: 045 – 560 44 90 E-mail: gic@heerlen.nl Website: www.heerlen.nl Contactpersoon: Carola van Iersel E-mail: c.van.iersel@heerlen.nl Telefoon: 045-560 45 29 Opdrachtnemer: Birgit van Melick Studentnummer: 20 33 256 E-mail: bvmelick@hotmail.com Telefoon: 06 - 24 65 21 91 Supervisor: Sylvia Sebregts Hogeschool voor de Kunsten Utrecht E-mail: sylviasebregts@kimeru.nl Telefoon: 06 – 42 21 35 37 Final Project 63 Birgit van Melick
  • 64.
    1 Inleiding In het kader van mijn opleiding Visual Arts and Design Management aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht zullen de komende vijf maanden in het teken staan van mijn Final Project in opdracht van de gemeente Heerlen. Tijdens deze afstudeerperiode wil ik mij met name verdiepen in de mogelijkheden voor Heerlen om effectief in te spelen op de voordelen die de creatieve industrie te bieden heeft voor de stad. Hiervoor ga ik een werkbaar concept ontwikkelen naar aanleiding van het galerieplan dat Michiel Huisman in januari 2007 aan de gemeente Heerlen heeft voorgelegd om de leegstand in Heerlen tegen te gaan en het stadsimago te verbeteren. In het onderzoeksplan dat hier voor u ligt, leest u onder andere hoe dit onderzoek tot stand is gekomen en wat het onderzoek inhoudt. Tevens zal ik een omschrijving geven van de gekozen onderzoeksmethoden- en technieken waarmee ik het onderzoek zal uitvoeren. 2 Aanleiding onderzoek Gedurende mijn zoektocht naar een geschikt afstudeeronderwerp kwam tijdens een college naar voren dat de gemeente Heerlen zich enorm aan het ontwikkelen is op cultureel gebied. Het leek me een enorme uitdaging om bij te kunnen dragen aan deze ontwikkelingen, gezien Heerlen de stad is waar ik ben geboren en getogen. Via Giep Hagoort, docent aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, ben ik in contact gekomen met Greetje van Gemert. Zij is strategisch beleidsmedewerker voor het cluster Cultuur binnen de gemeente Heerlen. Tijdens een oriënterend gesprek wees zij mij onder andere op een plan van Michel Huisman om de langdurige leegstand en verpaupering van panden in particulier bezit tegen te gaan door er tijdelijke galeries in te plaatsen. Doordat ik bekend ben met het negatieve stadsimago van Heerlen en affiniteit heb met de kunstwereld, kan ik een dergelijk plan alleen maar toejuichen. Ik was dan ook meteen erg enthousiast om het concept verder uit te diepen en de betrokken partijen te toetsen op draagvlak. Tevens leek het me erg interessant om een keer werkzaam te zijn voor een non-profit organisatie, gezien ik voorheen vooral betrokken ben geweest bij commerciële projecten. Het onderzoek sluit nauw aan op mijn afstudeerrichting Visual Arts & Design en is voornamelijk uitvoerend van karakter. Hiermee voldoet het aan de twee randvoorwaarden die ik had gesteld in mijn keuze voor een afstudeeronderwerp. Final Project 64 Birgit van Melick
  • 65.
    3 Omschrijving opdrachtgever Gemeente Heerlen, afdeling Welzijn, cluster Cultuur Het uit te voeren onderzoek valt onder het cluster Cultuur van de gemeente Heerlen. Deze is ondergebracht bij afdeling Welzijn, maar gaat in werkelijkheid concernbreed te werk. Het cluster Cultuur is verantwoordelijk voor het komen tot een strategische beleidsvisie cultuur, die de kaders en prioriteiten aangeeft voor het gemeentelijke cultuurbeleid. Tevens is zij verantwoordelijk voor de uitvoering hiervan. Kerntaken Binnen het cluster Cultuur zijn de volgende beleidsvelden op cultureel gebied te onderscheiden: Greetje van Gemert - Account management culturele hoofdinstellingen: Glaspaleis Schouwburg Muziekschool Bibliotheek - Ontwikkeling Centrum voor de Kunsten - Aanpak cultuurplanmethodiek Adviescommissie Prestatieafspraken Aanzetten P&C-cyclus - Participatie in verschillend overleg: Tripool (Maastricht/ Sittard-Geleen/ Heerlen) Centrum Heerlen - Visie op Cultuureducatie Marie-Jose van der Weerden - Actieprogramma (regionaal en Heerlen) - Versterking cultuureducatie primair onderwijs - Subsidieregeling carnaval - Accountmanagement: Cultuurcarrousel Cultura Nova Taptoe Pemitochi Streetlife Diverse evenementen Harrie Gootzen - Evenementenbeleid Opstellen evaluatie evenementen Collegevoorstel middenverdeling Rol en positie gemeente in evenementen - Aanvragen cultureel onvoorzien Final Project 65 Birgit van Melick
  • 66.
    - Account management: DeNor Booch Jazz-on-the-Roof DAK Carola van Iersel - Beeldende Kunst en Vormgeving – beleid Atelierbeleid Beleidsregels huisvestiging kunstenaar Opstelling kunst in openbare ruimte Organisatie atelierroute - Programmering Cultuursoos - Opstellen beleidsregels amateurkunst in samenwerking met federatie beschikking amateuristische kunst - Account management: Hee-Art Signe Het uit te voeren onderzoek naar het galerieplan van Michel Huisman valt onder het beleidsveld van Carola van Iersel. Zij zal dan ook optreden als begeleider tijdens mijn afstuderen aan de gemeente Heerlen. 4 Motivatie onderzoeksterrein 4.1 Omschrijving onderzoeksterrein Het onderzoeksterrein is het beleid van de gemeente Heerlen in het licht van de creatieve industrie. 4.2 Waarom dit onderzoeksterrein? De keuze voor dit onderzoeksterrein komt enerzijds voort uit mijn voorliefde voor de stad waar ik ben opgegroeid en mijn nieuwsgierigheid naar gemeentelijke besluitvorming. Voorheen ben ik vooral betrokken geweest bij commerciële projecten. Mede door het verrichten van dit onderzoek hoop ik meer inzicht te verkrijgen in projecten die vallen onder beleidsterrein en daarmee afhankelijk zijn van het gemeentelijke apparaat. Uiteindelijk kan ik dan een duidelijke afweging maken welk toekomstig werkveld mij beter ligt: commercieel of non-profit. Mijn keuze om het gemeentebeleid in het licht van de creatieve industrie te onderzoeken komt voort uit het volgen van mijn opleiding Kunst en Economie aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Tijdens mijn studie is dit onderwerp meerdere malen aan de orde gekomen, afgezet tegen succesvolle steden als Utrecht en Amsterdam. Het leek mij juist interessant om te onderzoeken hoe de creatieve industrie een stad als Heerlen kan stimuleren in haar wederopbouw. Hiermee hoop ik een steentje bij te kunnen dragen aan Heerlen als een energieke stad. Final Project 66 Birgit van Melick
  • 67.
    5 Conceptueel ontwerp 5.1 Het probleem Ontwerper Michel Huisman heeft een zorgvuldig belevingsonderzoek naar de Heerlense binnenstad gedaan en met het ‘Dynamoplan’ in kaart gebracht. Onderdeel van dit ‘Dynamoplan’ is het galerieplan. Het galerieplan heeft als doel Heerlen een culturele impuls te geven die de leegstand niet alleen camoufleert, maar inzet als middel. Dit door in leegstaande panden hoogwaardige kunstgaleries te openen onder gezag van een specialist in het scouten van (jonge) en betekenisvolle internationale kunst. Langdurige werkzoekenden, krijgen de kans in deze galeries werkervaring op te doen, terwijl het omliggende straatbeeld aan beleving wint. Hoewel er binnen de gemeente Heerlen veel draagvlak is ontstaan voor het plan, is een politieke vertaalslag nodig. Het galerieplan behoort aan te sluiten op de Integrale CentrumVisie Heerlen, opgesteld door de gemeente in 2005, en het voornemen van de gemeente hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. Daarnaast is het plan niet getoetst onder de betrokken partijen. Vandaar dat het nog onduidelijk is of zij überhaupt willen participeren aan het plan. Het is daarom van belang het huidige galerieplan te onderwerpen aan het beleid van de gemeente Heerlen in het licht van de creatieve industrie en de wensen van de betrokken partijen om te komen tot een galerieplan dat ook daadwerkelijk uitvoerbaar is. 5.2 Probleemstelling Er is binnen de gemeente Heerlen veel draagvlak ontstaan voor het galerieplan dat Michel Huisman in januari 2007 aan de gemeente heeft gepresenteerd. De vraag is echter of het plan in zijn huidige context aansluit op de toekomstplannen voor het centrum van Heerlen, vastgelegd in de Integrale CentrumVisie Heerlen, en het voornemen van de gemeente hoger in te zetten op de voordelen van de creatieve industrie voor de stad. En in hoeverre bestaat er draagvlak voor het plan van Michel Huisman onder de betrokken partijen? Onder welke voorwaarden zijn zij bereid deel te nemen aan realisatie van het galerieplan. Kortom in hoeverre moet het huidige galerieplan aangepast worden met het oog op het gemeentelijke beleid en de wensen van de betrokken partijen om uiteindelijk concept te creëren dat ook daadwerkelijk implementeerbaar is? 5.3 Doel van het onderzoek Het uiteindelijke doel van het onderzoek is een plan van aanpak voor de implementatie van het galerieconcept. Doel in het onderzoek is het werkbaar maken van het galerieconcept van Michel Huisman. 5.4 Hoofdvraag van het onderzoek Op welke wijze is het galerieconcept van Michel Huisman werkbaar en implementeerbaar te maken in het licht van het gemeentelijk beleid van Heerlen, de creatieve industrie en de betrokken partijen? Final Project 67 Birgit van Melick
  • 68.
    5.5 Onderzoeksmodel 5.6 Centralevragen en deelvragen Centrale vraag en deelvragen fase 1: Creatieve Industrie Centrale vraag In hoeverre sluit het gemeentelijke beleid van Heerlen aan op het huidige galerieplan van kunstenaar Michel Huisman? Wat moet er aan het huidige concept aangepast worden om aansluiting te bewerkstelligen in het licht van de creatieve industrie? Deelvragen - Hoe ziet het galerieplan van Michel Huisman er uit? onderdelen randvoorwaarden doelen deelnemers - Op welke punten sluit de CentrumVisie Heerlen 2005 aan op het galerieplan van Michel Huisman? - Op welke punten sluit het Meerjarig Bestuursplan 2007-2010 aan op het galerieplan van Michel Huisman? - Op welke punten sluit de Strategische Beleidsnota Cultuur 2006-2015 aan op het galerieplan van Michel Huisman? - Op welke wijze past de aansluiting van het galerieplan van Michel Huisman op het gemeentelijke beleid van Heerlen in het licht van de creatieve industrie? Final Project 68 Birgit van Melick
  • 69.
    Centrale vraag endeelvragen fase 2: Betrokken partijen Centrale vraag Op welke punten dient het concept voor het galerieplan bijgesteld te worden om optimaal draagvlak te creëren bij de betrokken partijen? Deelvragen - Welke randvoorwaarden stellen de pandbeheerders voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stellen de curatoren voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stellen de opleidingen voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stelt Sociale Zaken voor deelname aan het galerieplan? - Welke randvoorwaarden stelt Stadsplanning voor deelname aan het galerieplan? Centrale vraag en deelvragen fase 3: Optimale mix Centrale vraag Onder welke optimale mix van randvoorwaarden, getoetst onder de betrokken partijen, moet het aangepaste concept voor het galerieplan bijgesteld worden om te komen tot een implementeerbaar galerieplan? Deelvragen - Welke randvoorwaarden, getoetst onder de betrokken partijen, zijn met elkaar in overeenstemming om het galerieplan werkbaar te maken? - Hoe kan deze optimale mix van randvoorwaarden vertaald worden naar aanbevelingen tot een implementeerbaar galerieplan? 5.7 Begripsbepaling binnen het onderzoek Betrokken partijen: Deze partijen spelen een belangrijke rol in het galerieplan. Creatieve industrie: De creatieve industrie is een specifieke vorm van bedrijvigheid die goederen en diensten voortbrengt die het resultaat zijn van individuele of collectieve, creatieve arbeid en ondernemerschap. Inhoud en symboliek zijn de belangrijkste elementen van deze producten. Ze worden aangeschaft door consumenten en zakelijke afnemers omdat ze een betekenis oproepen. Op basis daarvan ontstaat een ervaring. Daarmee speelt de creatieve industrie een belangrijke rol in ontwikkeling en onderhoud van levensstijlen en culturele identiteiten in de samenleving.36 Galerieplan: Het galerieplan is onderdeel van het Dynamoplan, opgesteld door Michel Huisman, naar aanleiding van een belevingsonderzoek van de binnenstad van Heerlen. 36 P.Rutten et al., De creatieve industrie in de zuidelijke Tripool: Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen, Delft 2005, p.25 Final Project 69 Birgit van Melick
  • 70.
    Michel Huisman: Michel Huisman(Heerlen, 1957) is een Nederlandse uitvinder van kunst en muziekinstrumenten, maar noemt zich morfoloog. Huisman wil met zijn werk doordringen tot de ziel die volgens hem de meest essentiële waarde in onze beschaving is. Zijn beelden zijn apparaten: maken geluid en/of kunnen bewegen. Zijn grafische werk is in zwart- wit. Randvoorwaarden: rand—voor—waar—de (de ~ (v.)) 1 bijkomstige voorwaarde die echter wel noodzakelijk is voor het te bereiken doel Werkbaar: werk—baar (bn.) 1 geschikt om mee of in te werken <=> onwerkbaar 6 Onderzoekmethode Kwalitatief/ Soort Bron Naam Bron Onderzoeksmethode kwantitatief Deskresearch Documentenonderzoek Kwantitatief/ Documenten Onder andere: kwalitatief Persberichten Integrale CentrumVisie Heerlen Verslagen/ rapporten TNO-rapport ‘Atlas voor gemeenten 2004’ ‘Cultuur en creativiteit naar waarde geschat’ ‘Cultuurimpuls stedelijke vernieuwing’ MBP gemeente Heerlen 2007-2010 Strategische Beleidsnota Cultuur 2006- 2015 Literatuuronderzoek Kwalitatief Documenten Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Boeken Class. Tijdschriften Franke, S. en E. Verhage (red.), Creativiteit en de stad. Hoe de creatieve economie de stad verandert. Parkstad.Magazine Fieldresearch Gestructureerd Kwalitatief Personen Betrokken partijen: Interview pandbeheer sociale Werkgelegenheid curator(en) stadsplanning opleidingen Final Project 70 Birgit van Melick
  • 71.
    7 Opbouw onderzoeksrapport Voorwoord Managementsamenvatting Inhoudsopgave 1 Inleiding, leeswijzer 2 Resultaten literatuuronderzoek 3 Resultaten veldonderzoek Conclusie Aanbevelingen Bibliografie Bijlagen 8 Planning Week Data Fase Activiteit 20 14 mei - 20 mei voorbereiding onderzoeksopzet + literatuurstudie 21 21 mei -27 mei onderzoeksopzet + literatuurstudie 22 28 mei - 03 juni onderzoeksopzet + literatuurstudie 23 04 juni - 10 juni onderzoeksopzet + literatuurstudie 24 11 juni - 17 juni onderzoeksopzet + literatuurstudie 25 18 juni - 24 juni uitwerkingsfase conceptideeën uitwerken 26 25 juni - 01 juli conceptideeën uitwerken 27 02 juli - 08 juli toetsfase gesprekken keyspelers 28 09 juli - 15 juli gesprekken keyspelers 29 16 juli - 22 juli uitvoeringsfase rapport schrijven 30 23 juli - 29 juli rapport schrijven 31 30 juli - 05 aug rapport schrijven 32 06 aug - 12 aug inleveren scriptie (digitaal) 33 13 aug - 19 aug scriptie corrigeren/ afronden 34 20 aug - 26 aug inleveren scriptie (hardcopy) 35 27 aug - 02 sep evaluatiefase verdediging: presentatie + beoordeling 9 Bronvermelding - Mertens, J. (2006). Praktijkonderzoek voor bachelors. Bussum: Coutinho. - Rutten, P., W. Manshanden, G. Bodea en W. Jonkhoff (2005). De Creatieve Industrie in de Zuidelijke Tripool Maastricht, Heerlen, Sittard-Geleen. Delft: TNO. - www.wikipedia.nl Final Project 71 Birgit van Melick
  • 72.
    Kunstvenster Tijdelijke kunstgaleriesals middel tegen de leegstand in Heerlen Final Project Birgit van Melick 4 januari 2008