The Gioi Phang

Loading...

Flash Player 9 (or above) is needed to view presentations.
We have detected that you do not have it on your computer. To install it, go here.

2 comments

Comments 1 - 2 of 2 previous next Post a comment

Post a comment
Embed Video
Edit your comment Cancel

Notes on slide 1

Favorites, Groups & Events

The Gioi Phang - Presentation Transcript

  1. Converted to PDF by RED HOT CHILIPEPPERS@ UPDATESOFTS.COM THOMAS L. FRIEDMAN THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG Tóm tắLị sử t ch Thế Hai mư i Mố kỉ ơt Farrar, Straus and Gioux / New York 1
  2. Mụ Lụ cc 1. Khi Tôi Còn Đ ang Ngủ ......................................................... 4 2. Mư i Lự làm Phẳ Thế i .......................................... 48 ờc ng giớ LỰC LÀM PHẲ NG # 1: KHI CÁC BỨC TƯ NG Đ XUỐ Ờ Ổ NG VÀ WINDOWS Đ LÊN...................................................... ……48 I LỰC LÀM PHẲ # 2: KHI NETSCAPR LÊN SÀN ............... 56 NG LỰC LÀM PHẲ # 3: PHẦ MỀ WORK FLOW .............. 71 NG N M LỰC LÀM PHẲ # 4: OPEN-SOURCING .............................. 81 NG LỰC LÀM PHẲ # 5: OUTSOURCING................................ 103 NG LỰC LÀM PHẲ # 6: OFFSHORING ................................... 114 NG LỰC LÀM PHẲ # 7: XÂU CHUỖ CUNG .......................... 128 NG I LỰC LÀM PHẲ # 8: INSOURCING.................................... 141 NG LỰC LÀM PHẲ # 9: IN-FORMING .................................... 150 NG LỰC LÀM PHẲ # 10: CÁC STEROID ................................ 159 NG 3. Ba SựHộtụ i ......................................................................... 173 SỰHỘ TỤI ............................................................................... 176 I SỰHỘ TỤII .............................................................................. 177 I SỰHỘ TỤIII............................................................................. 181 I ZIPPIE” TIẾ TRUNG QUỐ NÓI THẾNÀO? ................... 192 NG C VỚ TÌNH YÊU TỪNGA .......................................................... 195 I BA SỰ HỘ TỤKHÁC............................................................... 197 I 4. Sự p xế Vĩ ạ............................................................... 201 Sắ p đi INDIA Đ I LẠ INDIANA:AI BOC LOT AI............................ 205 Ố I CÁC CÔNG TI DỪ VÀ BẮ Đ U ỞĐ NG TẦ ÂU? ...................... 208 TỪ MỆ LỆ & CHỈ NH NH HUY Đ N CỘ TÁC VÀ KẾ NỐ Ế NG T I ..................................................................................................... 212 NHIỀ RỐ LOẠ BẢ SẮ U I N N C................................................... 214 AI SỞHỮ GÌ? .......................................................................... 217 U CÁI CHẾ CỦ NHỮ NGƯ I BÁN HÀNG...................... 219 T A NG Ờ 5. Mĩ Tự Thưng mạ do ơ i.................................................. 225 và Ricardo Vẫ còn Đ n úng? ........................................................ 225 6. Nhữ Tiệ dân................................................................... 237 ng n 7. Cuộ Khủ hoả Thầ lặ c ng ng m ng........................................ 250 BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 1: LỖHỔ SỐLƯ NG .......... 256 T U NG Ợ BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 2: LỖHỔ HOÀI BÃO ........... 260 T U NG BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 3: LỖHỔ GIÁO DỤ ........... 265 T U NG C 2
  3. 8. Đ Không phảlà mộThử i t nghiệ ............................. 276 m ây SỰLÃNH Đ O .......................................................................... 280 Ạ P CƠBẮ ....................................................................................... 284 MỠTỐ Nhữ cái Đ m Đ Giữ i..................................... 293 T: ng ệ áng lạ CHỦNGHĨ TÍCH CỰ XÃ HỘ ............................................ 297 A C I NUÔI DẠ CON CÁI ................................................................ 303 Y 9. Đ c Mẹ ồ Trinh Guadalupe...................................... 309 ứ Đ ng TỰ XEM XÉT ............................................................................. 312 TÔI CÓ THỂBÁN BUÔN CHO BẠ ....................................... 313 N TÔI CHỈ THỂBÁN LẺCHO BẠ ..................................... 316 CÓ N NG: GLOCALIZATION ............... 324 VĂ HOÁ LÀ QUAN TRỌ N NHỮNG Đ U VÔ HÌNH .......................................................... 329 IỀ 10. Các công ti đi phó ra sao............................................... 339 ố QUI TẮ #1: KHI THẾGIỚ TRỞNÊN PHẲ .................... 340 C I NG QUI TẮ #2: VÀ BÉ SẼHÀNH Đ NG LỚ ....................... 345 C Ộ N… QUI TẮ #3: VÀ LỚ SẼHÀNH Đ NG BÉ… ....................... 350 C N Ộ QUI TẮ #4: CÁC CÔNG TY TỐ NHẤ LÀ NHỮ NGƯ I C T T NG Ờ CỘ TÁC TỐ NHẤ ............................................................ 353 NG T T QUI TẮ #5: TRONG MỘ THẾGIỚ PHẲ ..................... 357 C T I NG QUI TẮ #6: CÁC CÔNG TY GIỎ NHẤ OUTSOUCE Đ C I T Ể NG THẮ ....................................................................................... 360 QUI TẮ #7: OUTSOUCING KHÔNG CHỈ C CHO BENEDICT ARNOLDS .................................................................................. 363 11. Thế i không phẳ ...................................................... 371 giớ ng CẤ SÚNG VÀ Đ N THOẠ DI Đ NG ................................ 371 M I Ộ IỆ QUÁ Ố YẾ ............................................................................ 375 M U QUÁ THIẾ QUYỀ ................................................................. 382 U N QUÁ THẤ VỌ .................................................................... 391 T NG QUÁ NHIỀ XE TOYOTA ....................................................... 407 U 12. Lí thuyếDell về n ngừ xung đt ......................... 414 t ngă a ộ THỜ XƯA Đ I LẠ KỊ THỜ [Just-in-Time] ........................ 414 I Ố IP I INFOSYS Đ I LẠ AL-QAEDA ............................................... 429 Ố I QUÁ BẤ AN VỀMẶ CÁ NHÂN.......................................... 436 T T 13. 9/11 đi lạ11/9................................................................. 441 ối EBAY .......................................................................................... 453 ẤĐN Ộ......................................................................................... 456 TAI HOẠTỪ DẦ MỎ............................................................. 460 U CHỈ T TẤ GƯƠ TỐ .................................................. 463 MỘ M T NG TỪ CÁC TIỆ DÂN -> Đ I GIA .............................................. 464 N Ạ 3
  4. LỜ CẢ Ơ ..............................................................................471 I MN CHỈ C ................................................................................... 475 MỤ 4
  5. LỜ GIỚ THIỆ I I U Bạ đc cầ trên tay cuố thứmưi ba* củ tủsách SOS2, nọm n ờ a cuố Thế i Phẳ củ Thomas L. Freedman. Cuố sách đ ợ in n giớ ng a n ưc và phát hành lầ đu vào tháng 4-2005. Đ là cuố sách thứtưcủ nầ n a ây Freedman, cuố thứhai, Xe Lexus và Cây Ôliu, vừ đợ Nhà xuấ n a ưc t bả Khoa Họ Xã hộ xuấ bả bằ tiế Việ T. L. Freedman là n c i t n ng ng t. nhà báo nổ tiế củ tờNew York Times, đ nhiề gặ gỡvớ rấ i ng a u, p it i nhiề nhân vậnổtiế vớ con mắhếsứ sắ sả ông trình bày u t i ng, i t t c c o, nhữ vấ đ toàn cầ hoá rấsúc tích và sinh đng, ông trình bày ng n ề u t ộ nhữ vấ đ khô khan, khó hiể mộ cách sáng sủ dí dỏ dùng ng n ề u t a, m, nhiề ẩ dụ un giúp bạ đc lĩ hộvấ đ mộcách dễ n ọ nh i n ề t dàng. Tôi nghĩ n sách rấ bổích cho các nhà chính trịcác nhà cuố t , hoạ đnh chính sách, vì nó trình bày nhữ thách thứ củ thế ch ị ng ca giớ phẳ đi vớ Mĩ i thế i đ phát triể vớ các công ti, i ng ố i , vớ giớ ang n, i nên các loạ đc giảnày sẽcó thểthấ thông tin và ý tư ng củ iộ y ở a Freedman gây kích thích. Các họ giảchắ sẽ c đ ợ cách trình c c họ ư c bày đ n giả nhiề vấ đ phứ tạ Tôi nhiệ thành khuyên giớ ơ n u n ề c p. t i trẻvà các doanh nhân hãy đc cuố sách này, vì nó sẽ ích cho ọ n bổ họ ể đ lạmình trong họ tậ khở nghiệ họ và làm việ đ xác ị inh c p, i p, c c suố đi. Tấnhiên cuố sách cũ bổ cho tấcả ng ai quan tờ t n ng ích t nhữ tâm đn tư ng lai, việ làm, công nghệkhoa họ và sáng tạ ếơ c , c, o. Ngưi dị đ cốhếsứ đ làm cho bả dị đ ợ chính xác ờ ch ã t cể n ch ư c và dễ ọ song do hiể biếcó hạ nên khó thể đc, u t n tránh khỏ sai sót. i Phầ chỉ c nộ dung, ởmỗ mụ chính (và cảởmụ phụnế n mụ i i c c u chúng tôi thấ thuậ ngữcó thể lạ có kèm theo thuậngữtiế y t là ), t ng Các quyể trưc gồ n ớ m: * 1. J. Kornai: Con đ ờ dẫ tớ nề kinh tế trư ng, HộTin họ Việ ư ng n i n thị ờ i c t Nam 2001, Nhà Xuấbả Vă hoá Thông tin (NXB VHTT) 2002. tn n 2. J. Kornai: Hệ ng Xã hộ chủnghĩ NXB Vă hoá Thông tin 2002 thố i a, n 3. J. Kornai- K. Eggleston: Chă sóc sứ khoẻ ng đng, NXB VHTT c cộ ồ m 2002 4. G. Soros: Giảkim thuậtài chính, sắ xuấbả t p tn 5. H. de Soto: Sựbí ẩ củ tưbả sắ xuấbả na n, p tn 6. J. E. Stiglitz: Chủ hĩxã hộđ về âu? sắ xuấbả ng a ii đ p tn 7. F.A. Hayek: Con đờ dẫ tớ chế ộnông nô, sắ xuấbả ưng n i đ p tn 8. G. Soros: Xã hộMởsắ xuấb ả i ,p tn 9. K. Popper: SựKhố cùng củ Chủnghĩlị sửsắ xuấbả n a a ch , p t n. 10. K. Popper: Xã hộmởvà nhữ kẻ ù củ nó, I, Plato i ng th a 11. K. Popper: Xã hộmởvà nhữ kẻ ù củ nó, II, Hegel và Marx i ng th a 12. Thomas S. Kuhn: Cấ trúc củ các cuộ Cách mạ Khoa họ u a c ng c 5
  6. Anh đ bạ đc tiệ tham khả tác giả ểnọ n o; dùng nhiề từ i, mộsố u mớ t từđ ợ đ nguyên bằ tiế Anh, phầ giảthích nghĩcó thể ưc ể ng ng n i a tìm thấ ởChỉ c. y mụ Nhữ ngư i dị cuố sách này gồ Cao Việ Dũ (các ng ờ ch n m: t ng Chư ng 9, 10, 11, 12) và Nguyễ Tiên Phong (Chư ng 13), phầ ơ n ơ n còn lạtôi dị và đm đơ việ hiệ đ chung. Tôi thành thậ i ch ả ư ng c u ính t xin lỗ các cộ sựvì đ soát lạvà sử từ câu củ các chư ng i ng i a ng a ơ ã đ Làm vậ có thểmấ cái hay củ bả dị ban đu, kểcả y t a n ch ầ cách ó. viế chính tả ng đ cho bả dị đợ nhấquán tôi đ sử rấ t như ể n ch ư c t ãat nhiề phầ hay là củ họ các lỗ và thiế sót là củ tôi. Tôi chị u, n a, i u a u trách nhiệ về i lỗ và sai sót củ toàn bộ n dị m mọ i a bả ch. Mọ chú thích củ tác giảđ ợ đ bằ số Tấ cảcác chú i a ư c ánh ng . t thích đ dấ sao (*) ởcuố trang là củ ngưi dị Trong vă ánh u i a ờ ch. n bả đ khi ngư i dị có đ a thêm từhay cụ từđ cho câu đ ợ n ôi ờ ch ư m ể ưc rõ nghĩ phầ đ đợ đt trong dấ [nhưthế a, n ó ưc ặ u này]. Bả dị chắ n ch c còn nhiề thiế sót mong bạ đc thông cả lư ng thứ và chỉ u u nọ m, ợ , bả xin liên hệtheo đ chỉ p chí Tin họ và Đ i số 54 o; ị a Tạ c ờ ng, Hoàng Ngọ Phách Hà Nộ [25/B7 Nam Thành Công], hoặ qua c i c đ n thưthds@hn.vnn.vn hay nqa@netnam.vn iệ 09-2005 Nguyễ Quang A n 6
  7. Thế i giớ thành Phẳ ng Trở nào Thế
  8. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 4 T MỘ Khi Tôi Còn Đang Ngủ Tâu các Hoả tử vớ tưcách nhữ ngư i Công giáo Cơđc, và các ng , i ng ờ ố hoàng tửnhữ ngưi yêu mế và thúc đy niề tin Công giáo linh ng ờ n ẩ m thiêng, và là nhữ kẻ củ họ thuyếMohamet, và củ mọsự ng thù a c t a i sùng bái thầ tư ng và dị nợ giáo, đ quyếđnh cửtôi, Christopher Columbus, tị ã đ đn các miề nói trên củ Ấ Đ , đ xem các hoàng tử nhân dân, và iế n a n ộể , các vùng đt ấ và đ tìm hiể tính khí củ họvà phư ng pháp thích ấ y, ể u a ơ hợ nhằ cả biế họtheo niề tin linh thiêng củ chúng ta; và hơ p mi n m a n nữ đ chỉ n rằ tôi không đ ợ đ bằ đ ờ bộtheo hư ng aã dẫ ng ư c i ng ưng ớ Đ ông, nhưlệ ờ mà bằ đ ờ phía Tây, theo hư ng mà đn nay thư ng, ng ưng ớ ế chúng ta không có bằ chứ chắ chắ nào rằ đ có bấcứai đ ng ng c n ng ã t i. - Từnhậkí củ Christopher Columbus về t a chuyế đ1492 củ ông ni a hẳ ai đ từ chỉ ớ cho tôi nhưthếnày trên mộ sân ng ã ng hư ng t C golf trư c đ “ nhắ vào hoặ Microsoft hay IBM”Tôi ớ ây: Hãy m c . đ ng ởđ m phát bóng đu tiên tạsân golf KGA Golf Club ởkhu ứ iể ầ i Bangalore, miề nam Ấ Đ , khi bạ chơ củ n nộ n ia trung tâm thành phố tôi trỏvào hai cao ố bằ kính-và thép bóng loáng nổ bậ lên ở c ng it đng xa, đ sau thả cỏxanh đu tiên. Cao ố Goldman Sachs ằ úng m ầ c vẫ chư xong; nế không thì anh ta đ có thể vào cái đ nữ và n u trỏ óa a ã biế nó thành bộba. HP và Texas Instrument có vă phòng củ họ n a n ởsau lỗthứchín, dọ theo lỗthứmư i. Đ không phả là tấ cả c ờó i t. Các mố phát bóng là củ Epson, công ti máy in, và mộ trong c a t nhữ ngưi xách gậ củ chúng tôi đi mũ ng ờ ya ộ 3M. Bên ngoài, mộsốt biể hiệ giao thông cũ do Texas Instrument tài trợ và bả n , ng u ng 4
  9. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 5 quả cáo Pizza Hut trên đờ trư mộ miế pizza bố hơ ng ư ng t ng c i, ng dư i đu đ “ miế giga đy Hưng vị ớ ầ ề Các ng ầơ !” Không, đy dứ khoát không phảKansas. Thậ chí không có vẻ ất i m giố Ấ Đ . Đ y là Thế i Mớ Thế i Cũhay Thế i tiế ng n ộ ấ giớ i, giớ , giớ p? Tôi đ đn Bangalore, Silicon Valley củ Ấ Đ , bằ hành trình ãế a n ộ ng khám phá củ riêng tôi giố củ Columbus. Columbus đ đ thuyề a ng a n ãi buồ vớ các tàu Niña, Pinta, và Santa María trong mộ nỗlự đ t cể mi khám phá ra mộ đờ ngắ hơ trự tiế hơ đn Ấ Đ bằ t ư ng n n, c p n ế n ộ ng hư ng về ớ phía tây, qua Đ i Tây Dư ng, mà ông cho là đ ờ biể ạ ơ ư ng n khơ đn Đ i ế ông Ấ – hơ là đ xuố phía nam và đ vòng qua n ng n i ông châu Phi, nhưnhữ ngưi khai phá BồĐ Nha thờ ông đ thử ng ờ i ào ã đ Ấ Đ và các Hòn đo Gia Vị ơ Đ nổ tiế mộ thờ i. n ộ ả phư ng ông i ng t i vàng, ngọ đ quý, và tơlụ củ họ- mộ nguồ vậbáu không c, á aa t nt về kể t. Tìm đờ tắqua biể này đn Ấ Đ , ởthờ khi các thế xiế ư ng t n ếnộ i lự Hồ giáo ngày đ đ chặ các đờ bộtừchâu Âu, đ là mộ c i n ư ng t óã ã Columbus và nề quân chủTây Ban Nha trởnên giàu n cách cho cả có và hùng mạ Khi Columbus că buồ hiể nhiên ông đ nh. ng m, n ã cho rằ Trái đt tròn, đ là vì sao ông lạ tin chắ rằ ông có thể ng ấ i c ng ó đn Ấ Đ bằ cách đ về ơ tây. Tuy nhiên, ông đ tính sai ế n ộ ng i phưng ã quãng đờ Ông nghĩ ưng. Trái Đ t là mộ quảcầ nhỏhơ Ông ấ t u n. cũ đ không dựkiế gặ mộ vùng đt rộ trưc khi ông đn np t ấ ng ớ ế ng ã đ ợ Đ Ấ Tuy nhiên, ông đ gọ các thổ ư c ông n. ãi dân mà ông đ gặ ở ãp thế i mớ là các “Indian-dân da đ” giớ i ỏ [nhữ ngư i Ấ Đ ]. Quay ng ờn ộ vềnhà, tuy thếColumbus đ có thểnói cho nhữ ngư i đ đu , ng ờ ỡầ ã ông, Vua Ferdinand và Hoàng hậ Isabella, rằ mặ dù ông không u ng c thấ Ấ Đ , ông có thể nhậ rằ thế i quả c tròn. ynộ xác n ng giớ thự Tôi bắđu đ Ấ Đ theo đ hưng đ tầi n ộ úng ớ ông, qua Frankfurt. Tôi dùng Lufthansa vớ vé hạ thư ng gia. Tôi biếchính xác hư ng i ng ơ t ớ mình đ nhờbả đ GPS hiệ trên màn hình thòi ra từ n củ ghế nồ n ngă a i ngồ trên máy bay. Tôi hạ i cánh an toàn và đ giờ Tôi cũ đ . ng ã úng gặ nhữ ngư i đ ợ gọlà Indian. Tôi cũ đ đ tìm nguồ giàu p ng ờ ưc i n ng ã i có củ Ấ Đ . Columbus đ tìm phầ cứ – các kim loạquý, tơ anộ n ng i ã lụ và gia vị nguồ giàu có trong thờ ông. Tôi đ tìm phầ mề a, n i n m, - ã nă lự trí óc, các thuậgiả phứ tạ các công nhân tri thứ các ng c t i c p, c, call center [trung tâm phụ vụ c khách hàng qua đ n thoạ các giao i], iệ thứ truyề nhữ đt phá về thuậquang họ – các nguồ giàu c n, ng ộ kĩ t c n có củ thờ chúng ta. Columbus đ vui sư ng biế nhữ ngư i a i ớ n ng ờ ã Indian ông gặ thành các nô lệmộquỹ đng chân tay tự p , t lao ộ do. 5
  10. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 6 Tôi chỉ n hiể vì sao nhữ ngư i Indian tôi gặ lạlấ việ muố u ng ờ piy c làm củ chúng ta, vì sao họtrởthành mộ quỹ a t quan trọ nhưvậ ng y cho outsourcing [thuê làm ngoài] dị vụvà việ làm công nghệ ch c thông tin (CNTT) từ Hoa Kì và các nư c công nghiệ khác. ớ p Columbus có hơ mộ tră ngư i trên ba tàu củ ông; tôi có mộ tm ờ a t n nhóm nhỏtừkênh Discovery Times vừ thoả mái trong hai xe tả a i i dã chiế vớ các lái xe Ấ Đ đ chân trầ Khi că buồ ấ là n, i n ội n. ng m, y nói vậ tôi cũ đ cho rằ thế i là tròn, song cái tôi bắgặ ở y, ng ã ng giớ tp Ấ Đ thậđ hếsứ làm lung lay niề tin củ tôi vào ý niệ đ nộtã t c m a m ó. Columbus tình cờgặ châu Mĩ p mình đ khám phá ra song ông nghĩ ã mộ phầ Ấ Đ . Tôi thự sựthấ Ấ Đ và nghĩ u ngưi tôi t nnộ c ynộ nhiề ờ gặ ởđ là nhữ ngư i MĩMộ sốđ thự sựlấ tên Mĩvà p ó ng ờ. t c y ã , nhữ ngư i khác bắ chư c rấ cừgiọ nói Mĩ các call center ng ờ t ớt ng ở và các kĩ t kinh doanh Mĩ thuậ ởcác phòng thí nghiệ phầ mề m n m. Columbus tâu lên vua và hoàng hậ củ mình rằ thế i tròn ua ng giớ và ông đ đ vào lị sửnhưngư i đu tiên khám phá ra đ u này. ch ờầ ãi iề Tôi quay về và chia sẻ phát hiệ chỉ i vợ và chỉ thầ nhà sự n vớ , thì m. “Em yêu”, tôi thủ , “ nghĩ giớlà phẳ . thỉ anh thế i ng” àm sao tôi đ đ đn kế luậ này? Tôi nghĩ n có thể tấ ãiế t n bạ nói t L cảbắ đu trong phòng họ củ Nadan Nilekani ởcông ti tầ p a Infosys Technologies Limited. Infosys là mộ trong các báu vậcủ t ta thếgiớ CNTT Ấ Đ , và Nilekani, CEO [Tổ đ u hành] củ i nộ ng iề a công ti, mộ trong nhữ thuyề trư ng chín chắ và đợ kính t ng n ở n ưc trọ nhấ củ nề công nghiệ Ấ Đ . Tôi đ xe vớ nhóm ng tan pnộ i i Discovery Times đn khu Infosys, khoả bố mư i phút từtrung ế ng n ơ tâm Bangalore, đ thă cơsởvà phỏ vấ Nilekani. Đ n khu ểm ng n ế Infosys bằ con đ ờ sứ sẹ vớ các chú bò linh thiêng, các xe ng ư ng t o, i ngự kéo, và các xe kéo có đng cơtấcả a ộ t cùng chen lấ sát cạ xe n nh chúng tôi. Tuy nhiên, mộ khi bư c vào cổ Infosys bạ ởtrong t ớ ng n mộ thếgiớ khác. Mộ bểbơ lớ cỡkhu nghỉ t i t in mát nép mình gữ a các tả đ mòn và nhữ dả cỏđợ cắ tỉ sát kềmộ bãi cỏ ng á ng i ư c t a, t khổ lồnhư t sân golf nhỏ Có vô số ng . quán ă và mộ câu lạ bộ n t c mộ sứ khoẻtuyệ vờ Các cao ố kính-và-thép dưng nhưmọ lên c t i. c ờ c giố cỏdạ mỗ tuầ Trong mộ sốcao ố đ các nhân viên ng i i n. t c ó, Infosys đ viế các chưng trình phầ mề cụthể ang t ơ n m cho các công ti Mĩ châu Âu; trong các cao ố khác, họ c hiệ nhữ công hay c thự n ng 6
  11. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 7 việ hậ trư ng củ các công ti siêu quố gia lớ đt cơsởởMĩ cuờ a c nặ và châu Âu - mọ thứtừbả trì máy tính đn các đ án nghiên cứ cụ i o ế ề u thểđn trảlờ các cuộ gọ củ khách hàng từkhắ nơ trên thế ế i cia pi giớ An ninh là chặ các camera theo dõi các cử và nế anh làm i. t, a, u việ cho American Express, anh không thểđ vào cao ố quả lí c i c n các dị vụvà nghiên cứ cho General Electric. Các kĩ ch u sưẤ Đ nộ trẻ nam và nữ đ nhanh nhẹ từcao ố này sang cao ố kia, lủ , ,i n c c ng lẳ các thẻID [nhậ dạ Mộ ngư i có vẻnhưcó thể các ng n ng]. t ờ lo khoả thuế a tôi. Ngưi khác có vẻ n củ ờ nhưcô có thể tháo rờ máy i tính củ tôi. Và ngư i thứba có vẻ cô ta đ thiếkế a ờ như t nó! ã Sau khi ngồ cho mộ cuộ phỏ vấ Nilekani đ dẫ nhóm TV i t c ng n, ãn chúng tôi dạ quanh trung tâm hộ nghị o i toàn cầ củ Infosys- tầ ua ng zero củ công nghiệ outsourcing Ấ Đ . Nó là mộ phòng sâu a p nộ t thẳ lát ván ô gỗnhìn giố mộ phòng họ đ ợ xế thành dãy từ m ng t c ưc p mộ trư ng luậIvy League. Ở mộ đu có mộ màn hình đ sộcỡ tờ t tầ t ồ bứ tư ng và ởtrên cao có các camera trên trầ cho hộ nghị xa. cờ n i từ “Đ là phòng hộ nghị a chúng tôi, đ có lẽlà màn hình lớ i củ ây n ây nhấ châu Á - gồ bố mư i màn hình số[gộ lạ Nilekani tự t mn ơ p i],” hào giả thích, chỉ màn hình TV lớ nhấ tôi đ từ thấ i lên n t ã ng y. Infosys, ông nói, có thểtổchứ mộ cuộ hộ nghị o củ nhữ c t ci ảa ng ngư i chơ chủchố củ toàn bộchuỗ cung ứ toàn cầ củ nó ờ ta i ng ua i cho bấcứdựán nào vào bấ cứlúc nào trên màn hình siêu cỡđ t t ó. Nhưthếcác nhà thiế kếMĩ a họcó thểnói chuyệ trên màn t củ n hình vớ các nhà viếphầ mề Ấ Đ và các nhà sả xuấÁ châu i t n mnộ n t củ họcùng mộ lúc. “ a t Chúng tôi có thể i ởđ ai đ từNew ngồ ây, ó York, London, Boston, San Francisco, tấcả ề trự tiế [live]. Và t đu c p có thểviệ thự hiệ là ởSingapore, cho nên ngư i ởSingapore c c n ờ cũ có thểtrự tiế ởđ ng cp ây… Đ là toàn cầ hoá,”Nilekani nói. ó u Phía trên màn hình có tám chiế đng hồtóm tắrấkhéo ngày làm cồ tt việ củ Infosys: 24/7/365 [24 giờmộ ngày; 7 ngày mộ tuầ 365 ca t t n; ngày mộ nă Các đng hồđ ợ gắ nhãn Tây MĩĐ t m]. ồ ưc n , ông Mĩ , GMT, Ấ Đ , Singapore, Hong Kong, NhậBả Úc. nộ t n, “Outsourcing chỉ mộ chiề củ mộ thứcơbả hơ nhiề là t ua t n u n đ xả ra hiệ nay trên thế i,” ang y n giớ Nilekani giảthích. “ xả ra i Cái y [vài] nă vừ qua là đ có mộ sựđu tưồạvào công nghệ đc ma t ầ t ,ặ ã biệ trong thờ đi bong bóng, khi hàng tră triệ dollar đợ đu t iạ u ưc ầ m tưđ thiếlậ kếnố khắ nơ trên thế i, cáp biể và tấcả ểtpti pi giớ n, t các thứđ . Đ ng thờ ông nói thêm, máy tính đ trởnên rẻ n và ó” ồ i, hơ ã 7
  12. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 8 phân tán khắ thế i, và đ có mộ sựbùng nổ phầ mề – e- p giớ t về n m ã mail, các phư ng tiệ tìm kiế nhưGoogle, và phầ mề sởhữ ơ n m n m u riêng, có thể bấcứcông việ nào và gử mộphầ đn Boston, chẻ t c i t nế mộ phầ đn Bangalore, và mộ phầ đn Bắ Kinh, tạ dễ t nế t nế c o dàng cho bấ cứai đ phát triể từxa. Khi tấcảcác thứnày đt nhiên t ể n t ộ xả ra cùng lúc vào khoả nă 2000, Nilekani nói thêm, chúng y ng m “đ tạ ra mộ nề nơ việ làm tri thứ vố trí tuệcó thểđ ợ ão tni c c, n , ưc giao từbấcứđ Nó có thể ư c chia nhỏ giao, phân phố sả t âu. đợ , i, n xuấ và ráp lạ cùng nhau lầ nữ – và đ u này đ cho cách làm t i na iề ã việ củ chúng ta mộ đ tự hoàn toàn mớ đc biệviệ làm có ca t ộ do i, ặ t c tính chấtrí tuệ Và cái mà anh đ nhìn thấ tạBangalore ngày t … yi ang nay thự sự đ đ m củ tấcả ng đ u trên kếhợ lạ c là ỉ iể a t nhữ iề nh t p i.” Chúng tôi ngồ trên đ vă bên ngoài vă phòng củ Nilekani, i a i ng n đi đi TV dự các camera. Tạmộđ m, tóm tắcác ẩ ý củ tấ ợộ ng i t iể t n at cả iề này, Nilekani đ thố ra mộ cụ từcứlả vả trong đu đu t tm ng ng ầ ã tôi. Ông nói vớ tôi, “ i Tom, sân chơ đ đợ san phẳ . Ý ông i ang ư c ng” muố nói là các nư c nhưẤ Đ bây giờcó khả ng cạ tranh vì n ớ nộ nă nh lao đng tri thứ toàn cầ nhưchư từ bao giờcó - và rằ Mĩ ộ c u a ng ng tố hơ hãy sẵ sàng cho đ u này. Mĩ thách thứ như ông tn n bị c, iề ng, nhấ mạ sựthách thứ sẽ tốcho Mĩ i vì chúng ta luôn sung n nh, c là t bở sứ nhấkhi bị c t thách thứ Khi tôi rờ khu Infosys về c. i Bangalore tố i hôm ấ và bị y xóc suố dọ đờ ổgà, tôi cứngẫ nghĩ về t c ư ng m mãi cụ từđ “ chơđ đ ợ san phẳ . m ó: Sân i ang ư c ng” Cái Nandan nói, tôi nghĩlà sân chơ đ đợ san phẳ i ang ưc ng… , Đ ợ san phẳ Đ ợ san phẳ Trờ ơ ông ta nói vớ tôi thế ưc ng? ư c ng? i i, i giớ là phẳ i ng!” Tôi ởđ ởBangalore – hơ 500 nă sau khi Columbus vư t ây, ợ n m qua đờ chân trờ dùng công nghệ ư ng i, hàng hảthô sơcủ thờ ông, i a i và trởvề toàn đ chứ minh dứ khoát rằ thế i tròn – và an ể ng t ng giớ mộ trong nhữ kĩ t ng sưtinh nhanh nhấẤ Đ , đ ợ đ tạ tạhọ t n ộ ư c ào o i c việ kĩ t hàng đu củ Ấ Đ và đ ợ hỗtrợbở công nghệ n thuậ ầanộ ưc i hiệ đi nhấ hiệ nay, vềcơbả đ nói vớ tôi là thếgiớ này nạ t n nã i i phẳ phẳ nhưmàn hình mà trên đ ông ta có thể ng, ng chủtrì cuộ c ó họ toàn bộchuỗ cung ứ toàn cầ củ mình. Thậ chí lí thú p i ng ua m hơ ông biể dư ng sựphát triể này nhưmộ đ u tố nhưcộ uơ n t iề t, t n, mố mớ trong sựphát triể củ loài ngư i và mộ cơhộ lớ cho c i na ờ t in Ấ Đ và thế i – mộsự c đ khiế thế i chúng ta phẳ nộ giớ t thự ã n giớ ng! 8
  13. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 9 Ngồ đng sau chiế xe đ tôi đ viếvộ vàng bố từđ vào sổ iằ c ó, ãti n ó tay củ mình: “Thế i là phẳ . Ngay khi viếchúng, tôi nhậ ra a giớ ng” t n rằ đy là thông đ p cơbả củ mọ thứtôi đ thấ và đ nghe ở ng ấ na i ãy iệ ã Bangalore trong hai tuầ làm phim. Sân chơ cạ tranh toàn cầ n i nh u đ ợ san bằ Thế i đợ san phẳ ưc ng. giớ ư c ng. Khi tôi nhậ rõ đ u này, cả ng khởvà sựkinh hãi tràn đy tôi. n hứ i ầ iề Nhà báo trong tôi hứ khở khi đ tìm thấ mộkhung khổ ể u ng i y t đ hiể ã kĩ n các tin chính buổ sáng và đ giảthích cái xả ra trên thế i ểi y hơ giớ ngày nay. Rõ ràng, hiệ nay là có thể nhiề ngư i hơ bao i n cho u ờn giờhế đ hợ tác và cạ tranh trong thờ gian thự vớ nhiề tểp nh i ci u ngư i hơ vềnhiề loạ việ làm khác nhau hơ từnhiề ngõ ờn u i c u n ngách củ hành tinh hơ và trên cơsởbình đng hơ bấ cứthờ a ẳ nt i n gian nào trư c đ trong lị sửloài ngư i – dùng máy tính, e- ớ ây ch ờ mail, mạ hộnghị xa, và phầ mề mớ nă đng. Đ là cái ng, i từ n m i ng ộ ó Nandan đ nói cho tôi. Đ là cái tôi đ khám phá ra trong hành ã ó ã trình củ tôi đn Ấ Đ và xa hơ Và đ là cái cuố sách này nói a ếnộ n n. ó vềKhi bạ bắ đu nghĩ thế i nhưlà phẳ rấnhiề thứcó . n tầ về giớ ng, t u ý nghĩ theo nhữ cách chúng không có trư c đ Như đ a ng ớ ây. ng ích thân tôi cũ hứ khở bở vì sựsan phẳ thế i có nghĩ là ng ng i, i ng giớ a chúng ta đ kếnố tấ cả trung tâm tri thứ trên hành ang t i t các c bây giờ tinh lạ thành mộ mạ toàn cầ đ n nhấ mà - nế hoạ đng i t ng uơ t, u tộ chính trị chủnghĩ khủ bốkhông cả đờ – thì sẽ thể và a ng n ư ng có mởra mộ kỉ t nguyên thị vư ng và đi mớ gây sử số nh ợ ổi ng t. Như suy ngẫ thế i phẳ cũ làm tôi tràn đy kinh hãi, m giớ ng ng ầ ng về t nghề mặ nghiệ và cá nhân. Sựkinh sợriêng củ tôi xuấ phát p a t từsựthự hiể nhiên rằ không chỉ ng ngư i viếphầ mề c n ng nhữ ờt n m và các geek [các tay cựphách về máy tính đ ợ trao quyề đ ] ưc nể cộ tác trong công việ ởmộthế i phẳ Nó cũ là al-Qaeda ng c t giớ ng. ng và các mạ lư i khủ bốkhác. Sân chơ không đ ợ san bằ ng ớ ng ưc ng i theo cách thu hút và siêu trao quyề mộ nhóm hoàn toàn mớ n t i chỉ củ nhữ ngư i đi mớ sáng tạ Nó đợ san bằ theo cách lôi a ng ờổ i o. ưc ng kéo và siêu trao quyề mộ nhóm hoàn toàn mớ củ nhữ ngư i n t ia ng ờ đ ông và đ bà giậ dữnả chí, và bị nhụ n,n làm c. àn àn nghề nghiệ sựnhậ ra thế i là phẳ làm că thẳ thầ p, n giớ ng ng n Về ng kinh vì tôi nhậ ra rằ sựsan bằ này đ xả ra khi tôi còn đ n ng ng ãy ang ngủ và tôi đ bỏ , quên nó. Tôi thự sựkhông ngủ mà đ bậ việ c , ãn c ã khác. Trư c 11 tháng 9 (11/9), tôi đ tậ trung theo dõi toàn cầ ớ ãp u hoá và khai thác sựcă thẳ giữ các lự “ ng ng a c Lexus”củ sựhộ a i 9
  14. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 10 nhậ kinh tế các lự “ Ô liu” a bả sắ và chủnghĩ dân p và c Cây củ n c a tộ – do đ cuố Xe Lexus và Cây Ô liu củ tôi ra đ i 1999. Song c n a ờ ó sau 11/9, các cuộ chiế tranh cây ô liu đ ám ả tôi hoàn toàn. c n nh ã Tôi dành hầ hế thờ gian củ mình chu du trong các thế i Ả ut i a giớ Rậ và Hồ giáo. Vào các nă đ tôi đ mấdấ vếtoàn cầ hoá. p i ãtut u mó Tôi đ lạ tìm thấ vế đ trên hành trình củ tôi đn Bangalore ãi y tó a ế tháng 2 nă 2004. Mộ khi đ tìm thấ tôi nhậ ra rằ có cái gì t y, n ng m ã đ thậsựquan trọ đ xả ra trong khi tôi gắ bó vớ các lùm cây t ng ã y n i ó ô liu củ Kabul và Baghdad. Toàn cầ hoá đ đ đn mộmứ mớ a u ãiế t c i hoàn toàn. Nế bạ đt cuố Xe Lexus và Cây Ô liu và cuố sách u nặ n n này lạvớ nhau, bạ sẽ i đn kếluậ lí lẽ ch sửkhái quát là đ ii n đế t n lị ã nguyên lớ củ toàn cầ hoá. Thờ đi đu kéo dài từ na u i ạầ có ba kỉ 1492- khi Columbus dư ng buồ mởra sựgiao thư ng giữ Thế ơ m, ơ a giớ Cũvà Thế i Mớ – cho đn khoả 1800. Tôi sẽgọ thờ i giớ i ế ng i i đi này là Toàn cầ hoá 1.0. Nó đ làm thế i co lạ từmộ kích ạ u giớ i t ã thư c lớ thành cỡtrung bình. Toàn cầ hoá 1.0 là về nư c và ớn u các ớ sứ mạ cơ p. Tứ là, trong Toàn cầ hoá 1.0 tác nhân then chố c nh c u t bắ củ sự a thay đi, đng lự thúc đy quá trình hộnhậ toàn cầ đ là ổộ ẩ i p uã c nư c bạ có bao nhiêu cơbắ – bao nhiêu sứ cơbắ bao nghiêu ớn p c p, sứ ngự sứ gió, hay, muộ hơ sứ hơ nư c – và bạ đ có thể c a, c n n, c i ớ nã triể khai nó sáng tạ đn thế n oế nào. Trong kỉ nguyên này, các nư c ớ và các chính phủ(thư ng đ ợ tôn giáo hay chủ ờ ưc nghĩđ quố hay aế c sựkếhợ củ cả xúi giụ đ dẫ đ ờ phá bỏ bứ tư ng t p a hai c) ã n ư ng các c ờ và nố chặ thếgiớ lạ vớ nhau, thúc đy sựhộ nhậ toàn cầ i t ii i ẩ i p u. Trong Toàn cầ hoá 1.0, các câu hỏ chủyế là: Nư c tôi hợ vớ u i u ớ pi sựcạ tranh và các cơ i toàn cầ ởchỗ nh u nào? Làm sao tôi có thể hộ đtoàn cầ và cộ tác vớ nhữ ngư i khác thông qua nư c tôi? u ng i ng ờ ớ i nguyên lớ thứhai, Toàn cầ hoá 2.0, kéo dài từ1800 đn n u ế Kỉ gián đ n bở Đ i Khủ hoả và Chiế tranh Thế i I oạ i ạ ng ng n giớ 2000, bị và II. Thờ đi này làm thế i co từcỡtrung bình xuố cỡnhỏ iạ giớ ng . Trong Toàn cầ hoá 2.0, nhân tốthen chố củ thay đi, đng lự u ta ổộ c thúc đy hộ nhậ toàn cầ đ là các công ti đ quố gia. Các công ẩi p u, ã c a ti đ quố gia này tiế hành toàn cầ hoá vì thị ờ và lao đng, c n u trưng ộ a đu tiên do sự ầ bành trưng củ các công ti cổ n Hà Lan và Anh ớ a phầ và Cách mạ Công nghiệ làm mũ nhọ Trong nử đu củ thờ ng p i n. aầ a i đi này, hộ nhậ toàn cầ đợ cấ lự bở sựsụ giả chi phí ạ i p u ưc p c i t m chuyên chở nhờđng cơhơ nư c và đ ờ sắ và trong nử sau , ộ iớ ư ng t, a bở sựsụ giả các chi phí liên lạ - nhờsựphổbiế củ đ n tín, i t m c n a iệ 10
  15. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 11 đ n thoạ PC, vệ i, tinh, cáp quang, và phiên bả ban đu củ World n ầa iệ Wide Web (WWW). Chính trong thờ đi này mà chúng ta thự sự iạ c thấ sựra đi và trưng thành củ mộ nề kinh tế y ờ ở a tn toàn cầ theo u, nghĩ rằ đ có sựdị chuyể đ củ hàng hoá và thông tin từ a ng ã ch nủa lụ đ này sang lụ đ khác đ ởđ có mộ thị ờ toàn cầ cị a cị a ểó t trư ng u, vớ sựchênh lệ giá về sả phẩ và lao đng. Các đng lự ở i ch các n m ộ ộ c đng sau kỉ ằ nguyên toàn cầ hoá này là các đt phá về n cứ - u ộ phầ ng từtàu hơ nư c và đờ sắlúc ban đu đn đ n thoạvà các máy iớ ư ng t ầ ế iệ i tính lớ vào lúc cuố Và câu hỏ lớ trong thờ đi này đ là: Công n i. in iạ ã ti tôi hợ vớ nề kinh tế pin toàn cầ ởchỗnào? Nó tậ dụ các cơ u n ng hộ thế i nào? Làm sao tôi có thể i toàn cầ và cộ tác vớ nhữ đ u ng i ng ngư i khác qua công ti củ tôi? Cuố Xe Lexus và Cây Ô liu chủ ờ a n yế là về ỉ đ m củ kỉ u đnh iể a nguyên này, mộ thờ đi khi các bứ t iạ c tư ng bắđu sụ đ trên khắ thế i, và sựhộnhậ và sựphả ờ tầ pổ p giớ i p, n ứ dữdộvớ nó, lên mộ mứ mớ hoàn toàn. Như ngay cả ng ii t c i khi ng các bứ tư ng sụ đ, vẫ còn nhiề rào cả đi vớ sựhộ nhậ cờ pổ n u nố i i p toàn cầ suôn sẻ Hãy nhớ khi Bill Clinton đ ợ bầ làm tổ u . , ưc u ng thố nă 1992, hầ như ng m u không ai ngoài chính phủ giớ hàn lâm và i t có e-mail, và khi tôi viếXe Lexus và Cây Ô liu nă 1998, Internet m và thư ng mạđ n tửvừ mớ cấcánh. ơ i iệ a it Phả chúng đ cấ cánh – cùng vớ nhiề thứkhác nữ đ cùng i, ãt i u aã đn trong khi tôi ngủ Và đ là lí do vì sao tôi lí lẽ ế . trong cuố sáchn ó này rằ vào khoả nă 2000 chúng ta đ bư c vào mộ kỉ ng ng m ớ t ã nguyên mớ hoàn toàn: Toàn cầ hoá 3.0. Toàn cầ hoá 3.0 làm thế i u u giớ co từcỡ i nhỏ ng cỡ tí và đng thờ san bằ sân chơ Và xuố bé ồ i ng i. trong khi đng lự trong Toàn cầ hoá 1.0 là các nư c tiế hành ộ c u ớn toàn cầ hoá và đng lự trong Toàn cầ hoá 2.0 là các công ti tiế u ộ c u n hành toàn cầ hoá, đng lự trong Toàn cầ hoá 3.0 - thứcho nó u ộ c u đc trư đc nhấ vô nhị là nă lự mớ tìm thấ cho các cá ặ ng ộ t ng c i y - nhân đ cộ tác và cạ tranh toàn cầ Và cái đ bẩ cho phép ể ng nh u. òn y các cá nhân và các nhóm đ toàn cầ dễ ế vậ và suôn sẻ ế vậ u đn y đn y i không phảlà sứ ngự không phảlà phầ cứ mà là phầ mề i c a, i n ng, n m- tấ cảcác loạứ dụ mớ – cùng chung vớ sựsáng tạ ra mộ t i ng ng i i o t mạ cáp quang toàn cầ biế tấ cả ng u n t chúng ta thành láng giề sát ng vách. Bây giờcác cá nhân phả và có thểhỏ Tôi hợ vớ cạ i, , i, p i nh tranh và các cơhộ toàn cầ ngày nay ởchỗnào, và làm sao tôi có i u thểtựmình, cộ tác vớ nhữ ngư i khác mộ cách toàn cầ , ng i ng ờ t u? 11
  16. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 12 Song Toàn cầ hoá 3.0 không chỉ u khác các kỉ nguyên trư c ởchỗ ớ nó làm thế i co lạvà phẳ thế và nó trao quyề cho các cá giớ i ng n nào nhân ra sao. Nó khác ởchỗ Toàn cầ hoá 1.0 và Toàn cầ hoá 2.0 u u chủyế do các cá nhân và doanh nghiệ Âu Mĩ n dắ Tuy Trung u p dẫ t. Quố thự sựlà nề kinh tế n nhấthế i trong thế mư i tám, c c n lớ t giớ kỉ ờ chính các nư c, các công ti, nhữ ngư i thă dò phư ng Tây tiế ớ ng ờm ơ n hành phầ lớ việ toàn cầ hoá và đ hình hệ ng. Như về nn c u ị nh thố ng sau này, đ u này sẽ ngày càng ít đ hơ Bở vì nó làm thế i i giớ iề úng n. co lạvà phẳ Toàn cầ hoá 3.0 ngày càng nhiề sẽ ư c dẫ dắ i ng, u u đợ n t không chỉ i các cá nhân mà cũ bở các nhóm cá nhân – phi bở ng i Tây phư ng, không da trắ – đ dạ hơ nhiề Các cá nhân từ ơ ng a ng n u. mọ nơ củ thế i phẳ đu đ ợ trao quyề Toàn cầ hoá 3.0 iia giớ ng ề ư c n. u biế thành có thểcho rấ nhiề ngư i đ cắ và chơ [plug and n t u ờểm i play], và bạ sẽ y mọsắ cầ vồ con ngư i tham gia. n thấ i c u ng ờ (Trong khi sựtrao quyề cho các cá nhân đ hành đng toàn cầ n ể ộ u là đc tính mớ quan trọ nhấcủ Toàn cầ hoá 3.0, các công ti- ặ i ng ta u to và nhỏ cũ đợ trao quyề mộcách mớ nữ trong kỉ - ng ư c n t ia nguyên này. Tôi thả luậ chi tiếcả muộ hơ trong cuố sách này). o n t hai nn n Không cầ phảnói, tôi đ chỉ sựđ giá lờ nhấvề t cả n i có ánh mờ t tấ ã đ u này khi tôi rờ vă phòng củ Nandan ngày ấ ởBangalore. in a y iề Như khi tôi ngồ suy ngẫ nhữ thay đi này ởban công củ i m ng ổ a ng phòng khách sạ củ tôi tố hôm đ tôi đ biếmộ thứ tôi muố na i ó, t t : n ã bỏ i thứ viếmộ cuố sách có thể phép tôi hiể quá trình mọ và t t n cho u làm phẳ này đ diễ ra thế ng n nào và các hệ củ nó có thể gì luỵ a là ã đi vớcác nư c, các công ti, và các cá nhân. Cho nên tôi nhấ đ n ối ớ c iệ thoạ gọ cho vợtôi, Ann, và bả cô, “ sẽviế mộ cuố sách ii o anh t t n nhan đ Thế i là Phẳ ề giớ ng”. Cô vừ buồ cưi vừ tò mò - ờ có a nờa , thểbuồ cư i hơ là tò mò! Cuố cùng, tôi đ có khảnă thuyế nờn i ng t ã phụ đ ợ cô, và tôi hi vọ sẽ khả ng làm thế i bạ bạ c ưc ng có nă vớ n, n đc thân mế Hãy đ tôi đa bạ quay về đu củ hành trình ọ n. ể ưn lúc ầ a củ tôi đn Ấ Đ , và các đ m phư ng đ khác, và chia sẻ i a ếnộ ơ ông vớ iể bạ mộ sốcuộ gặ tình cờđ dẫ tôi đn kế luậ rằ thế i n t cp ãn ết n ng giớ ng. không còn tròn – mà phẳ aithirth “Jerry” Rao là mộ trong nhữ ngư i đu tiên tôi gặ ở t ng ờầ p J Bangalore- và tôi gặ anh chư hơ vài phút ởkhách sạ Leela p n an Palace trư c khi anh bả tôi rằ anh có thể lí các tờkhai thuế ớ o ng xử 12
  17. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 13 củ tôi và các yêu cầ kế a u toán khác tôi cầ - từBangalore. Không, n cả ơ tôi đ có mộ kếtoán viên rồ ởChicago. Jerry chỉ m m n, t i mỉ ã cư i. Anh ta quá lị sựđ nói - rằ anh ta có thể kế ờ ch ể ng là toán viên củ tôi rồ hay đ hơ kế a i, úng n toán viên củ củ kế aa toán viên củ tôi, a nhờ bùng nổ outsourcing việ chuẩ bị . sự về c n thuế “Đ u này xả ra nhưchúng ta nói”, Rao bả anh quê ở y o, Mumbai, iề trư c là Bombay, hãng củ anh, MphasiS, có mộ đi các kếtoán ớ a tộ viên Ấ Đ có khả ng làm công việ kế nộ nă c toán đợ outsource từ ưc bấcứbang nào củ Mĩ chính phủ t a và liên bang. “Chúng tôi liên kế t vớ nhiề hãng CPA [kiể toán viên (công) có chứ chỉcỡnhỏ i u m ng ] và vừ ởMĩ a ”. “Ý anh nói giố kế ng toán viên củ tôi?” hỏ “ a tôi i. Vâng, giố kế ng toán viên củ anh”Rao nói vớ mộ nụ ờ Công ti củ Rao đ đ a , i t cư i. a ãi tiên phong về t phầ mề work flow [luồ công việ vớ mộ mộ n m ng c] i t đ dạ chuẩ làm cho outsourcing khai thuế và dễ Toàn bộ ị nh ng n rẻ . quá trình bắ đu, Jerry giảthích, vớ mộ kế tầ i i t toán viên ởHoa Kì quét các tờkhai thuế m ngoái củ tôi, cộ vớ các bả kê khai nă a ng i n W-2, W-4, 1099, tiề thư ng, cổphiế củ tôi- mọ thứ vào mộ n ở ua i t - máy chủ đt ởCalifornia hay Texas. “Bây giờkếtoán viên củ ,ặ a anh, nế anh ta xửlí thuế a anh ởhả ngoạ biếrằ anh thích u củ i i, t ng không cho (ai đ ởngoài nư c) biếhọ(tên) hay số sinh Xã hộ ớ t An i ó củ anh, thì anh ta có thể n giữkín thông tin đ , Rao nói. “ a chọ ó” Các toán viên ởẤ Đ [dùng mậ khẩ gọ tấcả nộ t u] i t thông tin thô mộ t kế cách trự tiế từmáy chủ Mĩ họ cp ở , và hoàn tấcác tờkhai thuế a t củ anh, vớ việ anh vẫ giấ tên. Tấ cả i c n u t các sốliệ không ra ngoài u Hoa Kì đ tuân thủcác quy chế ể riêng tư Chúng tôi coi việ bả co … vệ liệ và sựriêng tưrấnghiêm túc. Kế dữ u t toán viên ởẤ Đ có nộ thểnhìn thấ sốliệ trên màn hình củ mình, như anh ta không y u a ng thểtả nó xuố hay in nó ra – chư ng trình củ chúng tôi không i ng ơ a cho phép việ đ Nhiề nhấanh ta có thểlàm là thửnhớnó, giả c ó. u t nhưanh ta có ý đ xấ nào đ Các kếtoán viên không đ ợ ịnh u ưc ó. phép mang thậ chí giấ và bút vào trong phòng khi họlàm việ m y c khai thuế. ” trên các tờ tò chính làm thế dạ tiên tiế này củ dị vụ nào ng n a ch Tôi bị mò về outsourcing đ trởthành. “Chúng tôi làm nhiề ngàn tờ u khai”Rao , ã nói. Hơ nữ “ n a, CPA củ anh ởMĩ a không cầ thậ chí ởvă phòng n m n củ họHọ thể i trên mộbãi biể ởCalifornia và e-mail cho a. có ngồ t n chúng tôi và nói, ‘Jerry, cậ làm các tờkhai thuế u Bang New York 13
  18. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 14 thậ cừ vì thếcậ làm các tờkhai củ Tom. Và Sonia, cậ và đi t, u a u ộ củ cậ ởDelhi làm các tờkhai Washington và Florida’. Tiệ thể au n , Sonia làm việ từnhà cô ởẤ Đ , [công ti không phả trả chi phí c nộ i] chung. ‘Và các việ khác này, chúng thự sựphứ tạ cho nên tôi c c c p, tựlàm chúng’.” Nă 2003, khoả 25.000 tờkhai thuếMĩ ư c làm ởẤ Đ . ng đợ nộ m Nă 2004 con số 100.000. Nă 2005, dựkiế là 400.000. Trong là n m m mộ thậ niên, anh sẽ t p cho rằ kế ng toán viên củ anh outsource việ a c chuẩ bị n cơbả củ các tờ na khai thuế a anh - nế không hơ nữ củ u n a. “Anh đ vào nghề thế này nào?” tôi hỏRao. i ã “Bạ tôi Jeroen Tas, mộ ngư i Hà Lan, và tôi đu đ làm cho n t ờ ềã Citigroup ởCalifornia” Rao giả thích. “ là sế củ anh ta và , i Tôi pa mộ hôm chúng tôi cùng trởvề New York trên mộ chuyế bay t từ t n và tôi nói mình có kế ch thôi việ và anh ta bả ‘ cũ thế hoạ c o, Tôi ng ’ . Cảhai chúng tôi đu nói, ‘ sao chúng ta lạ không khở đng ề Vì i iộ doanh nghiệ riêng củ chúng ta?’ thế nă 1997-98, chúng p a Vì vào m tôi cùng nhau đ a ra mộ kế ch kinh doanh đ cung cấ các giả ư t hoạ ể p i pháp Internet cao cấ cho các công ti lớ … Hai nă trư c, tuy p n m ớ vậ tôi đ đ dựmộ hộ nghị y, ti công nghệởLas Vegas và mộ số t ãi toán [Mĩcỡtrung bình đ tiế cậ tôi, và họ rằ họ ] ãpn nói ng hãng kế không thểđ sứ đ đa ra các hoạ đng outsourcing lớ vềthuế ủ c ểư tộ n đn Ấ Đ , như các gã [công ti] lớ có thểvà [nhữ gã vừ ếnộ n , ng a] ng muố vư t họVì lẽ ó chúng tôi đ phát triể mộ sả phẩ phầ nợ. đ n tn m n ã mề gọ là VTR – Virtual Tax Room: Buồ ThuếẢ đ cho mi ng o- ể toán cỡ a này dễ vừ dàng outsource khai thuế .” phép các hãng kế Các hãng cỡvừ này “có đợ mộ sân chơ bằ phẳ hơ mà a ưc t i ng ng n, trư c đ họbị chố Jerry nói. “ ộ nhiên họcó thể p cậ ớ ây từ i,” Đt tiế n đn cùng các lợthế quy mô mà các gã lớ hơ đ luôn có.” ế i về n nã Có phả thông đ p cho nhữ ngư i Mĩ“ đ ng đ các con i iệ ng ờ , Má, ừ ể má lớ lên đlàm kế n toán viên?” Tôi hỏ i. i Không thậvậ Rao nói. “ mà chúng tôi làm là làm công việ t y, Cái c tạ nhạ Anh biế cầ cái gì đ chuẩ bị t tờkhai thuế Việ p p. tn ể n mộ ? c làm rấít sáng tạ Đ y là cái sẽ t o. ấ chuyể ra hảngoạ . n i i” “Cái gì sẽ lạMĩ Tôi hỏ ở i ?” i. toán viên muố ởlạtrong nghề i Mĩ là ngư i tậ trung n i tạ sẽ ờp “Kế vào nghĩ các chiế lư c sáng tạ phứ hợ nhưtránh thuế ra nợ o c p, hay né tránh thuế quả lí các quan hệkhách hàng”, Rao nói. Anh hay , n chị sẽ o các khách hàng củ mình, ‘Tôi đ khiế công việ tạ ta bả a n cp ã 14
  19. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 15 nhạ đợ làm rấ hiệ quảBây giờhãy nói về p ưc tu . làm thế chúng nào tôi quả lí tài sả củ anh và anh sẽ n na làm gì cho lũtrẻ a anh. Anh củ có muố đ mộ sốtiề nào đ trong các quỹ n thác [trust] củ nể t n quả a ó mình?’ Nó có nghĩ là có các thả luậ chấ lư ng-thờ gian vớ o n tợ i i a các khách hàng hơ là chạ vòng quanh giố nhữ con gà vớ y ng ng i n đu bị t đt từtháng Hai đn tháng Tư và thư ng đ đn xin gia ầ cắ ứ ế ờ ệơ , hạ đn tháng Tám, bở vì họ ã không có chấlư ng thờ gian vớ nế i đ tợ i i các khách hàng.” Đ ánh giá từmộ tiể luậ trong tạ chí Accounting Today (7 tu n p tháng Bả 2004), quảthự đ u này có vẻlà tư ng lai. L. Gary y, c, iề ơ Boomer, mộ CPA và CEO củ Boomer Consulting ởManhattan, t a Kansas, đ viế “ t, Mùa [thuế vừ rồ đ tạ ra hơ 100.000 tờkhai ] a iã o ã n thuế[đợ outsource] và bây giờđợ mởrộ ngoài các tờkhai ưc ưc ng thuế nhân sang các quỹ n thác, các hộbuôn và các công ti… cá quả i Lí do chủ u khiế ngành kinh doanh đ có khả ng tă quy mô yế n nă ng ã nhanh nhưnó đ có ba nă qua là do đu tư các công ti [đt cơ ầ mà ặ ã m sởởnư c ngoài] này đ tiế hành vào hệ ng, quy trình và đ ớ ãn thố ào tạ Có khoả bả mư i ngàn ngư i tốnghiệ đi họ ngành kế o.” ng y ơ ờt pạ c toán ởẤ Đ mỗnă ông nói thêm, nhiề trong số ó đ làm cho n ộ i m, u đi các hãng đa phưng Ấ Đ khở đu vớ 100 $ mộ tháng. Vớ sự ị ơ nộ iầ i t i giúp đ củ truyề thông tố đ cao, đ tạ nghiêm ngặ và các ỡa n cộ ào o t, mẫ biể chuẩ hoá, nhữ ngưi Ấ Đ trẻ u u n ng ờ n ộ này có thểđợ cả ưc i biế thành các kế n toán viên phư ng Tây cơbả khá nhanh vớ phầ ơ n i n nhỏchi phí. Mộ sốhãng kế t toán Ấ Đ thậ chí bắđu tiế thị nộm tầ p chính họcho các hãng Mĩ hộ nghị xa và bỏqua i từ qua việ đ lạc i i. Boomer kế luậ “ t n, Nghềkếtoán hiệ nay đ biế đi. Nhữ n ang nổ ng ngư i bấ víu vào quá khứvà chố lạ sựthay đi sẽ buộ dấ ờu ng i ổ bị c n sâu hơ vào sựhàng hoá hoá (commoditization). Nhữ ngưi có ng ờ n thểtạ ra giá trị o thông qua sựlãnh đo, các mố quan hệvà sứ ạ i c sáng tạ sẽ o làm biế đi ngành kinh doanh, cũ nhưtă cư ng nổ ng ờ ng các mố quan hệ i các khách hàng hiệ có củ họ i vớ n a .” Cái anh đ nói cho tôi, tôi bả Rao, là bấkể o t nghề a bạ là gì củ n ang – bác sĩluậsư kiế trúc sư kế , t, n toán viên - nế bạ là mộ ngư i un t ờ , Mĩtố hơ bạ hãy giỏ ởthứdị vụnhạ cả bở vì bấcứthứ ,tnn i ch y m, i t gì có thể ư c số đợ hoá có thể ư c outsource cho nhà sả xuấhoặ đợ n t c khéo nhấhoặ rẻnhấ hoặ cả t c t, c hai. Rao trảlờ “ i ngư i phả i, Mỗ ờ i tậ trung vào cái chính xác là giá trị tă củ mình.” p gia ng a 15
  20. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 16 Như nế tôi chỉ mộ kế ng u là t toán viên trung bình thì sao? Tôi đ ã đ họ ở t đi họ nhà nư c. Tôi có kếquả i c mộ ạ c ớ t trung bình B+. Cuố i cùng tôi có bằ CPA. Tôi làm việ ởmộ hãng kếtoán lớ làm ng c t n, nhiề việ thông thư ng. Tôi hiế khi gặ khách hàng. Họ tôi u c ờ m p giữ ởđng sau. Như đ là mộ sinh kế tế về ằ t tử và cơbả hãng vừ n a ng ó lòng vớ tôi. Cái gì sẽ y ra vớ tôi trong hệ ng này? i xả i thố “Đ là mộ câu hỏ hay,”Rao nói. “ t i Chúng ta phả chân thậ về i t ó nó. Chúng ta đ ởgiữ mộ sựthay đi công nghệ lớ và khi a t ổ to n, ang bạ số trong mộ xã hộ ởđ củ sựthay đi đ [nhưMĩ khó n ng t i ỉnh a ổó ], đ tiên đ ể tiên đ cho ai đ số ởẤ Đ . Trong mư i ó ng nộ ờ oán. Dễ oán nă chúng tôi sẽlàm nhiề thứđ đ ợ làm ởMĩ u ang ư c ngày nay. m Chúng tôi có thể đ tư ng lai củ mình. Như chúng tôi ở dự oán ơ a ng sau các bạ Các bạ xác đ tư ng lai. Mĩ n. n ịơnh luôn luôn ởtrên đ ỉ nh củ làn sóng sáng tạ mớ Cho nên là khó đ nhìn vào mắ kế a o i… ể t toán viên đ và nói đ là cái sẽlà. Chúng ta không đợ tầ ưc m ó ây thư ng hoá đ u đ Chúng ta phả xửlí nó và nói về mộ cách ờ iề ó. i nó t chân thậ … Bấ cứhoạ đng nào mà chúng ta có thể hoá và t t tộ số phân li chuỗ giá trịvà di chuyể công việ đ đ đ sẽ ư c di i , n c i ó ây, đợ chuyể đ Ai đ sẽ n i. ó nói, ‘ như anh không thể c vụtôi mộ Ừ, phụ t ng miế thịnư ng’Đ ng t ớ . úng, như tôi có thể làm việ đt trư c bàn cặ ớ ng củ anh ngồ ởbấcứđ trên thế i, nế quán ă không có mộ i t âu giớ u n t a ngư i phụtrách. Chúng tôi có thể ờ nói, ‘ Vâng, ông Friedman, chúng tôi có thểdành cho ông mộ bàn gầ cử sổ. Nói cách khác, có t na’ nhữ phầ củ việ đ ă cơ hiệ mà chúng ta có thể ng na cin m u phân li và outsource. Nế bạ quay lạvà đc các sách giáo khoa kinh tế c un i ọ họ cơbả chúng sẽ o: Các hàng hoá đợ trao đi, còn các dị vụ n, bả ưc ổ ch đ ợ tiêu thụvà sả xuấởcùng chỗVà bạ không thể t khẩ ưc n t . n xuấ u việ cắ tóc. Song chúng ta đ đn gầ việ xuấ khẩ cắ tóc, ct ang ế n c t ut phầ việ hẹ Bạ muố cắ kiể tóc gì? Bạ muố thợcắnào? n c n. n nt u n n t Tấcả thứ ó có thể sẽ ư c mộcall center ở t xa làm.” t các đ và đ ợ t rấ Khi chúng tôi kếthúc cuộ nói chuyệ tôi hỏ Rao tiế theo anh t c n, i p làm gì. Anh ta tràn đy sinh lự Anh bả tôi anh đ nói chuyệ ầ c. o n sẽ ã vớ mộ công ti Israel có nhữ bư c tiế lớ về i t ng ớ n n công nghệ cho nén phép truyề các hình quét CAT (Computer Assisted Tomography) n tố hơ và dễhơ qua Internet cho nên bạ có thể tn n mau chóng có n mộ ý kiế thứhai từ t bác sĩ t n mộ cách xa nử vòng trái đt. a ấ 16
  21. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 17 Vài tuầ sau khi tôi nói chuyệ vớ Rao, tôi nhậ đ ợ e-mail sau n ni n ưc từBill Brody, hiệ trư ng Đ i họ Johns Hopkins, ngư i tôi vừ u ở ạc ờ a phỏ vấ cho cuố sách này: ng n n Tom mế tôi nói tạ mộ cuộ hộ nghị n, i t ci giáo dụ y tếtiế tụ c pc củ trư ng Hopkins cho các bác sĩ chẩ [radiologist] (tôi đ aờ xạ n ã từ là mộ radiologist) … Tôi chợ thấ mộtình hình rấhấ ng t t y t tp dẫ mà tôi nghĩ có thểquan tâm. Tôi vừ đ ợ biế rằ n anh a ưc t ng nhiề bệ việ nhỏvà mộ sốbệ việ vừ ởHoa Kì, các u nh n t nh na radiologist đ outsourcing việ đc các ả quét CAT cho cọ nh ang các bác sĩ Ấ Đ và Úc!!! Hầ hế việ này xả ra vào ban ởn ộ ut c y đ (và có thể i tuầ khi các radiologist không có đ nhân cuố n) ủ êm viên đ lo việ yể trợtrong bệ việ Trong khi mộ số ể cm nh n. t nhóm xạ n sẽchẩ dùng xạ n từxa [teleradiology] đ chuyể chẩ ể n các ả từbệ việ vềnhà củ họ(hay đn Vail hay Cape nh nh n a ế Cod, tôi giả ) nhưthế có thể n giảcác ả và cho chẩ sử họ diễ i nh n đ 24/7, hiể nhiên các bệ việ nhỏchuyể các bứ ả n nh n n c nh oán quét cho các radiologist nư c ngoài. Lợ thế ban ngày ởÚc ớ i là hay Ấ Đ khi ban đ ởđ – cho nên yể trợ nộ ây m ngoài giờ trở êm làm hơ bằ chuyể các ả qua trái đt. Vì các ả n ng n nh ấ nh nên dễ CAT (và MRI-Magnetic Resonance Imaging) đ ởdạ sốrồ ng i ã và có sẵ đ dùng trên mạ vớ mộ giao thứ chuẩ không nể ng i t c n, có vấ đ gì đ xem các ả ởbấ cứđ trên thếgiớ …Tôi nề ể nh t âu i cho rằ các radiologist ởđu kia … phảđ ợ đ tạ ởHoa ng ầ i ư c ào o Kì và có các bằ chứ chỉ khảnă phù hợ ng, ng và ng p… Các nhóm thự hiệ việ đc ngoài giờ đ ợ các radiologist Mĩ cn cọ này ư c thuê họ i là “các Cú ă đ – Nighthawks”. gọ n êm Chúc tốlành, t Bill hờtrờ tôi là mộ nhà báo và không phảlà mộ kế i t i t toán viên N hay mộ radiologist. Không có outsourcing nào đi vớ tôi- t ối cho dù mộ số n đc nào đ củ tôi có thể t bạ ọ óa muố mụ báo củ tôi n c a chuyể đ Bắ Triề Tiên. Ít nhấ đ là cái tôi nghĩSau đ ni c u tó có thể . ó tôi nghe về t đng củ Reuters ởẤ Đ . Tôi đ không có thờ hoạ ộ a nộ i ã gian đ thă vă phòng Reuters ởBangalore, như tôi đ có khả ểm n ng ã nă nắ đ ợ Tom Glocer, CEO củ Reuters, đ nghe ông đ làm ng m ư c a ể ã 17
  22. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 18 gì. Glocer là ngư i đ tiên phong vềoutsourcing các yế tốcủ ời u a chuỗ cung tin thứ i c. Vớ 2.300 nhà báo quanh thế i, ở197 vă phòng, phụ vụ t i giớ n c mộ thị ờ bao gồ các nhà ngân hàng đu tư các nhà buôn bán trư ng m ầ, các công cụphái sinh, các nhà môi giớ chứ khoán, các báo, đ i ng ài phát thanh, truyề hình, và các đi lí Internet, Reuters đ luôn có n ạ ã mộ khán-thính-đc giả t phứ tạ đ thoả t ộ rấ cpể mãn. Sau sựphá sả n dot-com, tuy vậ khi nhiề khách hàng củ nó trởnên rấcó ý thứ y, u a t c về phí, Reuters bắđu tựhỏmình, vì các lí do cả chi phí và chi tầ i về hiệ quảChúng ta thự sựcầ đt ngư i củ chúng ta vào đ đ u : c nặ ờa âu ể cung ứ cho chuỗ cung tin tứ toàn cầ củ chúng ta? Và chúng ng i c ua ta có thể c sựchia nhỏcông việ củ mộ nhà báo và giữmộ thự ca t t phầ ởLondon và New York và chuyể mộphầ sang Ấ Đ ? n n t n nộ Glocer bắ đu ngó đn chứ nă kiế cơ cơbả nhấ mà tầ ế c ng mm n t Reuters cung cấ là tin số dẻ về nhậ công ti và nhữ tiế p, to thu p ng n triể kinh doanh liên quan, từ giây củ mỗ ngày. “Exxon tiế lộ n ng a i t thu nhậ củ nó và chúng ta cầ đ a đ u đ càng nhanh càng tố pa n ư iề ó t lên các màn hình khắ thếgiớ ‘ p i: Exxon kiế đợ ba mư i chín m ưc ơ cent quý này trái vớ ba mư i sáu cent quý trư c’Nă lự cốlõi i ơ ớ . ng c t ởđ là tố đ và sựchính xác”Glocer giảthích. “ ó cộ , i Chúng ta không cầ nhiề phân tích. Ta chỉ n đ a tin cơbả càng nhanh càng tố n u cầ ư n t. Tin khẩ phả ra tính bằ giây sau công bốcủ công ti, và bả n i ng a ng [cho thấ lị sửgầ đ về nhậ quý] vài giây muộ hơ y ch n ây thu p n n”. Các loạ tin đc biệ vềthu nhậ đ đi vớ kinh doanh tin là i ặ t póố i vanilla đi vớ kinh doanh kem - mộ hàng hoá cơbả thự sựcó ối t n c thểđợ làm ởbấcứđ trong thế i phẳ Việ làm tri thứ ưc t âu giớ ng. c c có giá trị tă thự xả ra trong nă phút tiế theo. Đ là khi gia ng cy m p ó anh cầ mộ nhà báo thậ ngư i biế làm sao đ có mộ bình luậ n t t, ờt ể t n từcông ti, mộ bình luậ từhai nhà phân tích hàng đu trong lĩ t n ầ nh vự và thậ chí vài lờ từ đi thủ nh tranh đ đt báo cáo thu c, m i các ố cạ ểặ nhậ vào viễ cả “ iề đ cầ mộ tậ kĩ ng báo chí cao hơ p n nh. Đ u ó n t p nă n – ai đ có các quan hệ thị ờ ngư i biếai là các nhà phân trên trư ng, ờt ó tích ngành giỏnhấvà đ đ a đ ngưi đă trư Glocer nói. i t ã ư úng ờ i n a”, phá sả dot-com và sựlàm phẳ thế i đ buộ Glocer phả n ng giớ ã c i Sự nghĩ i Reuters cung cấ tin thếnào - liệ nó có thể lạ p u chia nhỏcác chứ nă củ mộ nhà báo và chuyể các chứ nă có giá trị c ng a t n c ng gia tă thấ sang Ấ Đ . Mụ tiêu chính củ ông là đ giả sựchồ p nộ c a ểm ng ng chéo tổ tiề lư ng củ Reuters, trong khi bả tồ càng nhiề việ ng n ơ a on u c 18
  23. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 19 làm báo giỏ càng tố “ i t. Cho nên việ đu tiên chúng tôi đ làm”, cầ ã Glocer nói, “là đ thuê sáu phóng viên ởBangalore nhưmộ thử t i nghiệ Chúng tôi bả ‘ bả họlàm chỉ tóm tắtin đc biệ m. o, Hãy o các t ặt và các bả và bấcứ gì khác có thể họ ng t thứ sai làm ở Bangalore’ .” Nhữ ngư i Ấ Đ mớ đợ thuê này có kiế thứ kế ng ờ n ộ i ưc n c toán và đ ợ Reuters huấ luyệ song họđợ trả ơ ngày nghỉ trợ ưc n n, ưc lư ng, và cấ y tế p theo chuẩ đ phưng. “Ấ Đ là mộ đ đ m phong phú nị a ơ nộ t ị iể a không thể nổ đ tuyể ngư i, không chỉ kĩ ng kĩ t mà tin i ể n ờ có nă thuậ cả nă tài chính,” Glocer nói. Khi mộ công ti công bố nhậ kĩ ng t thu p củ mình, mộ trong nhữ việ đu tiên nó làm là trao cho các a t ng cầ hãng đ n tín – Reuters, Dow Jones, và Bloomberg - đ phân phát. ể iệ “Chúng tôi sẽ y dữliệ thô đ ông nói, “ rồ là mộcuộ chạ lấ u ó,” và i t c y đ xem chúng tôi có thể quay vòng nó nhanh ra sao. Bangalore là ua mộ trong nhữ nơ đợ nố mạ nhấtrên thế i, và mặ dù t ng i ư c i ng t giớ c có mộ chút trễ mộ giây hay ít hơ – đ kéo thông tin sang đ t t ể ó, - n hoá ra là bạ có thể i ởBangalore và có đợ phiên bả đ n tử n ngồ ưc n iệ củ mộ thông cáo báo chí và biế nó thành mộ câu chuyệ dễ a t n t n dàng hệnhư n có thể t làm ở London hay New York” . bạ Sựkhác biệ tuy vậ là lư ng và tiề thuê nhà ởBangalore ít t, y, ơ n hơ mộphầ nă so vớ ở thủ ô phư ng Tây đ t nm i các đ ơ n ó. Trong khi kinh tế c và sựlàm phẳ thế i đ đy Reuters họ ng giớ ã ẩ xuố con đ ờ này, Glocer đ cốvui vẻ ng ư ng làm vì đng nào cũ ằ ã ng phả làm. “Chúng tôi nghĩ i trút gánh nặ báo cáo ng chúng tôi có thể đ bị ã hàng hoá hoá và khiế việ đ đ ợ làm mộcách có hiệ quả n c ó ưc t u ởnơ khác trên thế i,” giớ ông nói, và rồtạ cơhộcho các nhà báo io i i Reuters theo quy ư c đ tậ trung vào việ làm báo và phân tích có ớ ểp c giá trị tă cao và thoả gia ng mãn cá nhân hơ nhiề “ giảnhư u. Hãy n anh là mộnhà báo Reuters ở t New York. Anh đt sự ạ thoả mãn cuộ c số củ mình bằ chuyể các công bố chí thành các hộ trên ng a ng n báo p các màn hình hay làm việ phân tích?”Glocer hỏ Tấ nhiên, là c i. t việ sau. Outsourcing các thông báo tin tứ cho Ấ Đ cũ cho c c n ộ ng phép Reuters mởrộ bềngang củ việ làm phóng sựcủ nó tớ ng a c a i nhiề công ti có vố nhỏhơ các công ti đ không có hiệ quả u n u về n, ã chi phí đi vớ Reuters đ theo dõi trư c đ vớ các nhà báo đ ợ ối ể ớ ây i ưc trảlư ng cao hơ ởNew York. Như vớ các phóng viên Ấ Đ ơ ng i nộ n có lư ng thấ có thể ơ p, thuê nhiề ngư i vớ chi phí củ mộ phóng u ời a t viên ởNew York, bây giờ thể việ đ từ có làm c ó Bangalore. Mùa hè 2004, Reuters đ tă hoạđng nộ dung Bangalore củ nó lên ba tộ i a ã ng 19
  24. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 20 tră nhân viên, nhắ cuố cùng đn tổ sốmộ ngàn rưi. Mộ m i ế ng t ở t m vài trong sốđ là các phóng viên Reuters kì cự đ ợ cửsang đ ó u ưc ể huấ luyệ các đi Ấ Đ , mộ sốlà các phóng viên làm các tin thu n n ộn ộ t nhậ đc biệ như hầ hế là các nhà báo làm phân tích dữliệ pặ t, ng u t u chuyên biệhơ mộchút – nghiề số tn t n [number crunching: tính toán số u]- cho chào bán chứ khoán. liệ ng “Rấ nhiề khách hàng củ chúng tôi đ t u a ang làm cùng việ c,” Glocer nói. “Nghiên cứ đu tư ã bóc toạ số ợ chi phí khổ uầ đ c lư ng ng lồ vì thế t nhiề hãng dùng làm ca ởBangalore đ làm việ kiế , rấ u ể cm cơ phân tích công ti”. Cho đn gầ đ các hãng lớ ởWall ế n ây n m Street đ tiế hành nghiên cứ đu tưbằ tiêu hàng triệ dollar ãn uầ ng u cho các nhà phân tích ngôi sao và sau đ tính mộ phầ chi phí t n ó lư ng củ họcho các phòng môi giớ chứ khoán củ họ chúng ơ a i ng a, chia sẻkế quảphân tích vớ các khách hàng tố nhấ củ họ và t i t ta, tính mộ phầ chi phí cho kinh doanh ngân hàng đu tưcủ họ t n ầ a, thư ng dùng các phân tích tô hồ củ mộ công ti đ nhửviệ ờ ng a t ể c kinh doanh ngân hàng củ nó. Theo sau các vụđ u tra củ Eliot a iề a Spitzer Tổ Chư ng lí Bang New York vềcác tậ quán Wall ng ở p Street, tiế theo nhiề vụbê bố hoạ đng ngân hàng đu tưvà p u i, tộ ầ môi giớ chứ khoán đ phảtách bạ rõ ràng – sao cho các nhà i ng i ch ã phân tích sẽngừ thổ phồ các công ti nhằ nhậ đợ hoạ ng i ng m n ưc t đng ngân hàng đu tưcủ họ Như nhưmộ kế quảcác hãng ộ ầ a. tt , ng đu tưlớ ở ầ n Wall Street đ phả cắgiả mạ chi phí nghiên cứ itm nh u ã thị ờ củ họtấcả giờ riêng các phòng môi giớ chứ trư ng a , t bây do i ng khoán chi trảVà đ u này tạ mộ khuyế khích lớ đi vớ họđ . o t n nố i ể iề outsource mộ sốcông việ giả tích cho các nơ nhưBangalore. t c i i Bên cạ việ có khảnă trảmộ nhà phân tích ởBangalore nh c ng t khoả 15.000 $ tổ đn bù, trái vớ 80.000 $ ởNew York hay ng ng ề i London, Reuters đ thấ rằ các nhân viên Ấ Đ củ nó cũ y ng n ộa ã ng thư ng hay có họ về chính và tậ tuỵ có đng cơcao nữ ờ c tài n do ộ a. Mớ đ Reuters cũ đ mở t trung tâm phát triể phầ mề ở i ây ng ã mộ n n m Bangkok vì hoá ra là mộ chỗtố đ tuyể các nhà phát triể phầ t tể n n n mề nhữ ngư i mà tấcả công ti phư ng Tây ganh đ vì tài m ng ờ t các ơ ua nă ởBangalore đ không đ ý tớ ể i. ng ã Bả thân tôi bị hưng này giằ xé. Sau khi bắđu sựnghiệ n xu ớ ng tầ p củ mình nhưmộ phóng viên đ n tín vớ hãng UPI-United Press a t i iệ International, tôi có đng cả lớ lao vớ các phóng viên đ n tín ồ mn i iệ và vớ các áp lự cả i c, chuyên môn và tài chính, mà dư i đ họlàm ớó 20
  25. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 21 việ cậlự Song UPI có thể n phát đt ngày nay nhưmộ hãng c t c. vẫ ạ t đ n tín, mà nó không là, nế giả u nhưnó đ có khả ng outsource nă iệ ã việ kinh doanh cấ thấ hơ củ nó khi tôi bắ đu vớ tưcách c p pna tầ i mộ phóng viên ởLondon hai mư i lă nă trư c. t ơm m ớ “Khó xửvớ nhân viên,” Glocer nói, ngư i đ cắgầ mộ phầ i ờã t n t n tưtoàn bộnhân viên Reuters, mà không có nhữ tổ thưng sâu ng n ơ sắ giữ các phóng viên. Ông nói, nhân viên Reuters hiể rằ việ c a u ng c này phảlàm sao cho công ti có thể ng sót và rồthị vư ng lạ i số i nh ợ i. Đ ng thờ Glocer nói, “ấ là nhữ ngư i sành đ u làm phóng ồ i, đy ng ờ iệ sự Họthấ các khách hàng củ chúng tôi làm chính xác cùng việ . y a c. Họnắ đ ợ cố truyệ … Quan trọ là phả chân thậ vớ con m ưc t n ng i ti ngư i về chúng ta làm và vì sao và không tô vẽ ờ cái thông đ p. Tôi iệ tin vữ chắ vào bài họ củ các nhà kinh tế đ n về chuyể ng c ca cổ iể di n công việ đn nơ nó có thể ưc làm tốnhấ Tuy nhiên, ta không cế i đợ t t. đ ợ bỏqua rằ trong mộ sốtrư ng hợ cá nhân nhữ ngư i ưc ng t ờ p, ng ờ lao đng sẽ ộ không dễ việ làm mớ Đ i vớ họ việ giữlạvà tìm c i. ố i , c i mộ mạ lư i an sinh xã hộthích đ là cầ thiế . t ng ớ i áng n t” Trong mộ nỗlự đ giảquyế trự tiế vớ nhân viên Reuters, t cểi t cpi David Schlesinger đng đu Reuters Mĩđ gử cho tấcả nhân ứầ ,ã i t các viên biên tậ mộ thưbáo, chứ đ n trích sau: p t a oạ OFF-SHORING VỚ NGHĨ VỤ I A Tôi lớ lên ở n New London, Connecticut, trong thế mư i chín kỉ ờ đ là mộ trung tâm să cá voi lớ Trong các nă 1960 và 70 t n n. m ã cá voi đ hế từlâu và các nhà sửdụ lao đng chính ởvùng ãt ng ộ đu gắ vớ quân đi – không là mộ đ u ngạ nhiên trong kỉ ềni ộ t iề c nguyên Việ Nam. Bốmẹbạ họ củ tôi đ làm việ tạ t n ca ci ã Electric Boat, Tổchứ Hả quân và Tuầ Duyên hả Cổtứ c i n i. c hoà bình lạlàm thay đi vùng này mộ lầ nữ và bây giờnó i ổ t n a, nổ tiế nhấ vì các casino cờbạ lớ củ Mohegan Sun và i ng t cna Foxwoods và vì các nhà nghiên cứ dư c củ Pfizer. Các việ uợa c làm mấ đ các việ làm đợ tạ ra. Các kĩ ng không còn t i; c ưc o nă đ ợ sửdụ cầ đn các kĩ ng mớ Vùng đ thay đi, ưc ng; n ế nă i. ổ ã ngư i dân đ thay đi. New London, tấnhiên, đ không là đc ờ ổ t ộ ã ã nhấ Bao nhiêu thị n xay xát đ thấ các cố xay củ mình t. trấ y i a ã đ cử bao nhiêu thành thị giày đ thấ ngành giày di óng a; làm y ã đ nơ khác; bao nhiêu thị n mộ thờ đ rấmạ về t may trấ t i ã t nh dệ ii bây giờmua tấcảđ vảlanh từTrung Quố Sựthay đi là t ồi c? ổ 21
  26. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 22 khắ nghiệ Sựthay đi là khắ nghiệ nhấ vớ nhữ ngư i c t. ổ c t ti ng ờ bị t ngờgiáng xuố Sựthay đi cũ khắ nghiệ nhấđi bấ ng. ổ ng c t tố vớ nhữ ngư i có khó khă thay đi. Song sựthay đi là tự i ng ờ n ổ ổ nhiên; sựthay đi không phảlà mớ sựthay đi là quan trọ ổ i i; ổ ng. Cuộ tranh cãi hiệ thờ vềoff-shoring là gay gắ mộ cách c n i t t nguy hiể Song tranh cãi về m. công việ di sang Ấ Đ , Trung c nộ Quố và Mexico thự sựkhông khác cuộ tranh luậ mộ thờ c c c n t i vềviệ làm tàu ngầ bỏNew London hay việ làm giày bỏ c m c Massachusetts hay việ làm dệ may bỏBắ Carolina. Công c t c việ đ ợ làm ởnơ nó có thể ư c làm có kếquả hiệ quả c ưc đợ t và u i nhấ Đ u đ cuố cùng giúp các New London, New Bedford, t. iề ó i và các New York củ thếgiớ này thậ chí nhiề hơ các a i m u n Bangalore hay Thẩ Khuyế Nó giúp bở vì nó giả phóng m n. i i con ngư i và vố đ làm công việ khác, tinh xả hơ và nó ờ nể c o n, giúp bở vì nó tạ cơhộ đ sả xuấ sả phẩ cuố cùng rẻ i o iển tn m i hơ làm lợ cho các khách hàng ngang nhưnó giúp công ti. i n, Chắ chắ khó đi vớ các cá nhân đ nghĩ công việ “ a c n ối ể về c củ họ rờ đ đợ làm xa hàng ngàn dặ bở ai đ kiế ít hơ ” i i, ư c mi ó m n hàng ngàn dollar mộ nă Như đ là lúc đ nghĩ cơhộ t m. ể về i ng ây cũ nhưvềnỗ đ đ nhưlà lúc đ nghĩ các nghĩvụ i au, úng ể về a ng củ off-shoring cũ nhưvề cơhộ… Mỗ ngưi, hệ như a các i i ờt ng mỗ công ti, phảchă lo vậ mệ kinh tế i i m n nh riêng củ mình, hệ a t nhưcha ông chúng ta trong các cố xay, các hiệ và nhà máy i u giày đ chă lo. ã m “MÀN HÌNH ĐANG CHÁY?” nh có biếmộcall center Ấ Đ nghe giố thế t t nộ ng nào? A Trong khi làm phim tài liệ về u outsourcing, đi TV và tôi đ ộ ã ởmộ buổ tố tạcall center “ t iii 24/7 Customer” ngư i Ấ Đ sở do ờnộ hữ ởBangalore. Call center này là mộ thứlai tạ giữ mộ kí túc u t p a t xá đi họ dành cho cảnam lẫ nữvà mộ ngân hàng đ n thoạ ạc n t i iệ huy đng tiề cho đ TV công cộ đa phư ng. Có nhiề tầ vớ ộ n ng ị ơ u ng i ài các phòng đy khoả hai mư i mấ ngưi làm việ vớ đ n thoạ ầ ng ơy ờ c i iệ i - tổ cộ khoả hai ngàn rư i ngư i. Mộ số ư c biếnhưcác ng ng ng ở ờ t đợ t 22
  27. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 23 nhân viên “outbound-từbên ngoài”, bán mọ thứtừthẻtín dụ i ng đn sốphút đ n thoạ Nhữ ngư i khác xử lí các cuộ gọ ế iệ i. ng ờ ci “inbound-về - mọ thứtừtìm hành lí thấlạ cho các khách hàng ” i tc củ các hãng hàng không Mĩ châu Âu đn giảquyếcác vấ đ a ếi t nề và máy tính cho nhữ ngư i tiêu dùng Mĩ lẫ lộ Các cuộ gọ ng ờ bị n n. ci đ ợ chuyể đn đ bằ vệtinh và cáp quang dư i biể Mỗ ưc n ế ây ng ớ n. i tầ mênh mông củ call center gồ các cụ nhữ ngă khố ng a m m ng n i nhỏ Nhữ ngư i trẻ . ng ờ làm việ trong các đi nhỏdư i ngọ cờcủ c ộ ớ n a cung cấ hỗtrợ iệ thoạ Như mộgóc có thể p đn i. thế t là công ti mà họ nhóm Dell, góc khác có thể cờbay củ Microsoft. Đ u kiệ làm là a iề n việ củ họ ca nhìn giố nhưởcông ti bả hiể trung bình củ bạ ng o m a n. Tuy tôi chắ là có các call center hoạđng nhưcác cơsởbóc lộ c tộ t công nhân tàn tệ24/7 không phảlà mộtrong số ó. , i t đ Hầ hếthanh niên tôi đ phỏ vấ đu đ a tấcả mộ phầ ut ng n ề ư t hay t n ã lư ng củ họcho bốmẹ . Thự ra, nhiề trong sốhọcó lư ng ơ a họ c u ơ khở đ m cao hơ lư ng hư củ bốmẹ Đ i vớ việ làm mứ i iể nơ ua .ối c c mớ vào nề kinh tế i n toàn cầ đy là khoả gầ như nhậ đợ u, ấ ng n n ưc. nó Tôi lang thang quanh khu Microsoft khoả sáu giờchiề theo ng u giờBangalore, khi hầ hế các bạ trẻ ut n này bắ đu ngày làm việ tầ c củ họ ể a đ trùng vớ rạ sáng ở , khi tôi hỏmộ chuyên gia máy i ng Mĩ it tính trẻ ờ Ấ Đ ởđ mộ câu hỏ đn giả Trên tầ này kỉ ngư i n ộ ó t iơ n: ng lụ về c gọ dài nhấđ giúp ngư i Mĩ đ bị c trong mê c cuộ i tể ờ nào ó lạ cung phầ mề củ mình là bao nhiêu? nma “Mư i mộgiờ anh ta trả i ngay tứ khắ ờt ,” lờ c c. “Mư i mộgiờ tôi la lên. ờt ?” “Mư i mộgiờ anh ta nói. ờt ,” Tôi chẳ có cách nào đ kiể tra liệ đ u này có đ không, ng ểm u iề úng như bạ có nghe các mẩ củ các cuộ nói chuyệ quen thuộ kì ng n ua c n c quặ khi bạ lang thang trên sàn ở c n 24/7 và chỉ nghe qua vai củ các a nhân viên khác nhau củ call center khi họlàm việ Đ là mộ a c. ây t mẫ nhỏcủ cái chúng tôi đ nghe tố đ khi chúng tôi quay phim u a ió ã cho Discovery Times. Nó phả đợ đc, nế bạ có thểtư ng i ưc ọ un ở tư ng đ u này, theo giọ củ ai đ vớ giọ Ấ Đ cố t chư c ợ iề ng a ói ng n ộ bắ ớ giọ Mĩ Anh. Cũ tư ng tư ng rằ bấ kể giọ nói ở ng hay ng ở ợ ng t các ng đu bên kia có thô lỗbuồ rầ cáu kỉ hay xấ tính đn thế ầ , n u, nh, u ế nào, nhữ ngư i Ấ Đ trẻ không ngừ và lúc nào cũ lị sự ng ờ n ộ này ng ng ch . Nhân viên call center nữ “ : Chào [buổ chiề tôi có thểnói i u], chuyệ vớ …?” đ ở ầ bên kia vừ dậ đ n thoạxuố ni (Ai ó đu a p iệ i ng). 23
  28. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 24 Nhân viên call center nam: “Dị vụbuôn bán đ tôi là Jerry, ch ây, giúp?” (Các nhân viên call center Ấ Đ lấ tên phư ng n ộy ơ tôi có thể Tây do họtựchọ Ý tư ng, tấnhiên, là đ khiế các khách hàng n. ở t ển Mĩ châu Âu cả thấ thoả mái hơ Hầ hế các thanh niên hay m y i ut n. Ấ Đ mà tôi nói về nộ chuyệ này đ không bự mình mà coi nó như n c ã mộ cơhộ đ có mộ chút vui đ Trong khi mộ vài ngư i chỉ t iể t t ờ ùa. chọ Susan hay Bob, mộ số c sựsáng tạ n t thự o). Nhân viên nữởBangalore nói vớ mộ ngư i Mĩ“ tên là Ivy i t ờ : Tôi Timberwoods và tôi gọngài …” i Nhân viên nữởBangalore nhậ diệ mộ ngư i Mĩ“ thể n n t ờ : Có cho tôi bố số i củ số n cuố a Anh sinh Xã hộcủ anh?” ia Nhân viên nữở Bangalore cho lờchỉ n cứ i dẫ nhưcô ởManhattan và nhìn ra cử sổphòng cô: “Vâng, chúng tôi có mộ chi nhánh ở a t Đ ờ Bả Mư i Tưvà ThứHai, mộ chi nhánh ở[Đ ờ Nă ư ng y ơ t ư ng] m ơ Mư i Tưvà Lexington …” Nhân viên nam ởBangalore bán thẻ dụ mà anh chẳ bao tín ng ng giờcó thể mua cho bả thân mình: “Thẻ là thẻ phí suấtín n này có t dụ hàng nă APR [Annual Percentage Rate] thấ nhấ ng p t…” m Nhân viên nữởBangalore giả thích cho mộ bà Mĩ lí tài i t xử khoả séc củ mình thế n a nào: “Séc số sáu-sáu-nă là tám mư i mố ơt m dollar và nă mư i lă cent. Bà vẫ còn mộ khoả phả trảba ơm n t n i m mư i dollar. Bà hiể rõ tôi không?” ơ u Nhân viên nữởBangalore sau khi dẫ mộ ngư i Mĩ n t ờ qua mộ t trụ trặ máy tính: “ cc Không có vấ đ gì, ông Jassup. Cả ơ ông nề mn đ dành thờ gian. Cẩ thậ nhé. Bye-bye”. i nn ã Nhân viên nữởBangalore sau khi ai đ vừ chỉ óa trích gay gắ cô t trên đ n thoạ “ i: Alô? Alô?” iệ Nhân viên nữởBangalore xin lỗ vì gọ ai đ ởMĩ sớ i i ó quá m: “Đ chỉ mộ cuộ gọ xã giao, tôi sẽ i lạmuộ hơ vào buổ là t ci gọ i nn i ây tố …” i Nhân viên nam ởBangalore rấ muố thửbán mộ thẻ dụ t n t tín ng hàng không cho ai đ ởMĩ ờ có vẻ ngưi không muố “ phả vìn: Có i ó bà có quá nhiề thẻtín dụ hay bà không thích đ máy bay, bà u ng, i Bell?” Nhân viên nữởBangalore thửnói chuyệ vớ mộ ngư i Mĩ ni t ờ vì máy tính củ bà ta bị ng: “Bắ đu chuyể giữ merory OK và a hỏ tầ n a memory test …” 24
  29. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 25 Nhân viên nam ởBangalore làm cùng việ “ t, sau đ hãy gõ c: Tố ó, vào ba và ấ nút Enter …” n Nhân viên nữởBangalore thửgiúp mộ ngư i Mĩ t ờ không thể nán thêm mộgiây nữ trên đờ dây trợgiúp: “ t a ưng Vâng, cô ạtôi hiể là , u cô đ vộđ lúc này. Tôi chỉ giúp cô ra …” ang i úng thử Nhân viên nữởBangalore bị t chỉ mộ trích gay gắkhác: “ t Vâng, ôi, thế nào sẽ khi …” Cũ nhân viên ấ ở y Bangalore bị t chỉ mộ trích gay gắkhác: “ t Vì ng sao, Bà Kent, đ không phảlà …” i ó Cũ nhân viên ấ ởBangalore bị t chỉ y mộ trích gay gắ khác: t ng “Nhưmộbả [sao] an toàn … Alô?” tn Cũ nhân viên ấ ởBangalore ngư c lên từđ n thoạcủ mình: y ớ iệ ia ng “Tôi hẳ có mộngày xui xẻ n t o!” Nhân viên nữởBangalore thửgiúp mộ bà ngư i Mĩ i mộ sự t ờ vớ t cốmáy tính mà cô chư bao giờ nghe thấ trư c đ “ vấ đ gì y ớ ây: Có n ề a vớ chiế máy này, thư bà? màn hình đ cháy à?” i c a ang iệ tạ có khoả 245.000 ngư i Ấ Đ trả i các cuộ gọ ni ng ờ n ộ lờ ci H đ n thoạđn từmọnơ trên thế i hay quay số đ khẩ iế ii giớ ra ể n iệ khoả chào mờ ngư i ta mua thẻ dụ hay đ n thoạ di đng n i ờ tín ng iệ i ộ hay hố phiế quá hạ Nhữ việ làm call center này là các việ i u n. ng c c làm lư ng thấ uy tín thấ ởMĩnhư khi chuyể qua Ấ Đ ơ p, p , n nộ ng thành nhữ việ làm có lư ng cao, uy tín cao. Tinh thầ ng c ơ n chúng trở đng đi ở24/7 và các call center khác mà chúng tôi đ đn thă ồộ ãế m có vẻ cao, và nhữ ngư i trẻ hoàn toàn háo hứ đ chia sẻ khá ng ờ này cể mộ sốcuộ nói chuyệ đ n thoạ kì quái mà họđ có vớ nhữ t c n iệ i i ng ã ngư i Mĩ ã quay số ờ đ 1-800-HELP, nghĩ nhưhọ t thúc nói chuyệ kế n vớ ai đ quanh khố [nhà], chứ i ó không phảquanh thế i. i giớ i C. M. Meghna, mộ nhân viên nữ a 24/7 call center, nói vớtôi, t củ i “tôi có rấ nhiề khách hàng gọ đn [vớ các câu hỏ thậ chí t u iế i i] m không liên quan gì đn sả phẩ mà chúng tôi buôn bán. Họgọ ến m i đn bở vì họ mấví củ họhay chỉ ể chuyệ vớ ai đ Tôi ếi bị t a đ nói ni ó. nói chẳ hạ ‘ đợ thôi, có thể phả ngó ởgầ giư ng ng n, OK, ư c chị i m ờ [đ tìm chiế ví] hay ngó nơ chị ờ đ nó,’ chị nói giố ể c thư ng ể và ta ng i như ‘OK, cả ơ rấnhiề vì sựgiúp đ’ mnt u ỡ.” , Nitu Somaiah: “Mộtrong nhữ khách hàng hỏ tôi lấ ông ta.” t ng i y 25
  30. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 26 Sophie Sunder làm việ cho phòng hành lí thấ lạ củ hãng c tca Delta: “Tôi nhớbà này gọ từTexas,” nói, “ bà ta, giố như i cô và ng khóc trên đ n thoạ Bà đ bay hai chuyế nốtiế nhau và bà mấ i. nip t iệ ã túi xách củ mình, trong túi xách có áo cư i và nhẫ cư i củ con a ớ nớa gái bà và tôi cả thấ rấbuồ cho bà và tôi chẳ có thể m yt n ng làm gì. Tôi đ không có thông tin nào”. ã “Hầ hếkhách hàng đu giậ dữ Sunder nói. “ c đu tiên họ ut ề n ,” Việ ầ nói là, ‘Túi củ tôi đ Tôi muố túi củ mình bây giờ Chúng tôi a âu? n a !’ chẳ hạ phảnói, ‘ lỗ có thể tôi biếhọ tên?’ ‘Như ng n i Xin i, cho t và ng túi củ tôi đ Mộ số ờ hỏtôi là ngư i nư c nào? Chúng tôi a âu!’ t ngưi i ờớ đ ợ bả phả nói thậ [nên] chúng tôi bả họẤ Đ . Mộ số ưc o i t, o nộ t ngư i nghĩ Indiana. Tôi bả đ là nư c cạ Pakistan”. ờ là oó ớ nh Tuy tuyệđi đ sốcuộ gọ là khá thông thư ng và nhàm chán, t ạa ci ờ cạ tranh vì các việ làm này là mãnh liệ – không chỉ họtrả nh c t vì lư ng khá, mà vì bạ có thể ơ n làm việ ban đ và đ họ trong mộ c ic t êm phầ ban ngày, cho nên chúng là bàn đp đn mộ cuộ số có n ạế t c ng tiêu chuẩ cao hơ P. V. Kannan, CEO và đng sáng lậ củ 24/7, n ồ pa n. đ giả thích cho tôi tấcả t đng thế i t hoạ ộ nào: “Ngày nay chúng tôi ã có hơ bố ngàn cộ tác viên trảra ởBangalore, Hyderabad, và nn ng i Chennai. Các cộ tác viên củ chúng tôi khở đu vớ lư ng đ a ng a iầ i ơ ư về khoả 200 $ mộtháng, rồ lên 300 $ đn 400 $ mộ tháng nhà ng t i ế t sau sáu tháng. Chúng tôi cũ cấ (vé) tàu xe, bữ trư và bữ tố ng p a a, ai mà không phả trảthêm đng nào. Chúng tôi cung cấ bả hiể i ồ po m nhân thọbả hiể y tế toàn bộ đ và các phúc lợ khác” ,o m cho gia ình i . Vì thếtoàn bộchi phí cho mỗ nhân viên call center thự sựlà , i c khoả 500 $ mộ tháng khi họkhở đu và gầ 600 $ đn 700 $ ng t iầ n ế mộ tháng sau sáu tháng. Mỗ ngư i cũ đ ợ hư ng các phầ t i ờ ng ư c ở n thư ng theo thành tích cho phép họkiế đợ trong các trư ng ở m ưc, ờ hợ nhấ đ tư ng đơ vớ 100 phầ tră lư ng cơbả củ p tị nh, ơ ư ng i nmơ na họ “. Khoả 10 đn 20 phầ tră các cộ tác viên củ chúng tôi ng ế nm ng a theo đ i bằ cấ về uổ ng p kinh doanh hay khoa họ máy tính trong các c giờban ngày,” Kannan nói, thêm vào đ hơ mộphầ ba tham gia t n ón loạ huấ luyệ thêm nào đ về i n n máy tính hay kinh doanh, cho dù ó không nhằ đt bằ cấ “ m ạ ng p. Khá thư ng xuyên ởẤ Đ đi vớ ờ n ộố i ngư i dân theo đ i giáo dụ suố các nă tuổ hai mư i - tựcả ờ uổ c t m i ơ i thiệ là mộ chủđ lớ và đ ợ cha mẹvà các công ti khuyế n t ền ưc n khích mộ cách tích cự Chúng tôi tài trợmộ chư ng trình MBA t c. t ơ cho nhữ ngư i làm kiên đ vớ các lớ cả ng ờ ịnh i p ngày vào cuố tuầ i n. 26
  31. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 27 Mọ ngư i làm tám giờmộ ngày, nă ngày mộ tuầ vớ hai đ t i ờ t t n, i ợ m giảlao [mỗđ t] mưi lă phút và mộgiờă trư hay ă tố i iợ ờm t na n i”. Không ngạ nhiên, trung tâm dị vụkhách hàng 24/7 nhậ đ ợ c ch n ưc khoả bả tră đn xin việ mộ ngày, như chỉ phầ tră ng y m ơ c t 6 nm ng ngư i xin việ đ ợ thuê. Đ là mộ mẩ từbuổ tuyể nhân viên ờ c ưc tu i n ây call center ở t trư ng chuyên nghiệ nữở mộ ờ p Bangalore: Tuyể mộ n viên 1: “Chào các em”. Cả p đng thanh: “ lớ ồ Chào cô ạ. ” Tuyể mộ n viên 1: “Chúng tôi đợ mộ số ưc t công ti đ quố gia ở a c đ thuê làm việ tuyể ngư i cho họKhách hàng chính mà chúng c n ờ . ây tôi tuyể [cho] hôm nay là Honeywell. Và cả America Online” n cho . Các nữthanh niên - nhiề trong sốhọ sau đ sắ hàng vớ đn u óp iơ - xin việ và đi đ đợ tuyể mộviên phỏ vấ ởmộ bàn gỗ c ợ ể ưc n ng n t . Đ là thí dụ t số c phỏ vấ nghe giố thế mộ cuộ ng n ng nào: ây Tuyể mộ n viên 1: “Em kiế loạviệ làm nào?” mic Ngưi xin việ 1: “ phả dự vào đ giá, rồ ởđ em có ờ c Nó ia i, âu ánh phát triể em có thể ng tiế trong sựnghiệ củ em” n, thă n pa . thể Tuyể mộviên 1: “Em phả tựtin hơ vềmình khi nói. Em rấ n i t n bồ chồ Chị n em lo mộ chút vềviệ đ và rồ liên hệ i n n. muố t có i vớ chúng tôi”. Tuyể mộviên 2 vớ mộ ứ viên khác: “Nói cho chị t chút n i t ng mộ về n thân em” bả . Ngưi xin việ 2: “ đ qua [kì thi] SSC vớ kếquả t sắ P ờ c Em ã it xuấ c. đ nhị ng vớ đ m ư tú. Và em cũ có 70 phầ tră tổ hợ ệ cũ i iể u ng n m ng p trong hai nă trư c” (Đ là biệ ngữẤ Đ tư ng đơ vớ ớ. ây t n ộ ơ ư ng i m đ m trung bình GPA [Grade Point Average] và đ m trắ nghiệ c m iể iể SAT [Scholastic Aptitude Test]). Tuyể mộviên 2: “Chậ hơ mộ chút. Đ ng că thẳ Hãy n mn t ừ ng ng. bình tĩ nh”. Bư c tiế theo cho các ứ viên đ ợ thuê ởmộ call center là ớp ng ưc t chư ng trình huấ luyệ mà họđợ trảtiề đ tham dự Nó kế ơ n n, ưc nể . t hợ việ họ làm thếnào đ giả quyế các quá trình đc thù cho p cc ểi t ặ công ti mà các cuộ gọ củ nó họsẽ i nhậ hay gọ và tham dự cia phả n i, cái gọ là “lớ trung hoà giọ nói”Đ y là các buổ họ suốngày i p ng .ấ ic t vớ mộ thày giáo ngữvă chuẩ bị nhữ ngư i Ấ Đ mớ i t n n cho ng ờn ộ i đ ợ thuê che giấ giọ đc sệẤ Đ củ họ nói tiế Anh ưc u ng ặ t n ộ a khi ng và thay chúng bằ giọ MĩCanada, hay Anh - tuỳthuộ vào ng ng , c phầ nào củ thế i họ nói chuyệ vớ Thậkhá kì lạ ể n a giớ sẽ n i. t đ xem. 27
  32. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 28 Lớ mà tôi dựđ huấ luyệ đ nói giọ trung lậ miề giữ p ang n nể ng p n a nư c MĩCác họ sinh đợ yêu cầ đc đ đc lạmộ đ n ngữ ớ. c ưc uọiọ i t oạ âm đ n nhấđ ợ thiếkế ể y họ ơ t ưc t đ dạ làm thế đ làm mề âm t nào ể m củ họ rung âm r củ họ a và a. Cô giáo củ họ mộ thiế phụduyên dáng có chử tám tháng a, t u a mặ sari Ấ Đ truyề thố chuyể suôn sẻ a giọ Anh, Mĩ c nộ n ng, n giữ ng , và Canada khi cô đc minh hoạmộ đ n đ ợ nghĩ đ nhấ ọ t oạ ư c ra ể n mạ ngữ nh âm. Cô nói vớ lớ “ nhớngày đu cô đ nói vớ các i p, Hãy ầ i ã em rằ ngưi Mĩ t âm ‘ ? Các em biế nó nghe giố hầ ng ờ bậ tuh’ t, ng u nhưâm ‘duh’ – không giòn và sắ như củ ngưi Anh. Cho nên c âm a ờ không nói” ởđ cô nói giòn và sắ – “‘Betty bought a bit ây c cô sẽ - nói of better butter’ hay ‘Insert a quarter in the metter.’ Mà cô sẽ - ởđ giọ cô rấbằ – “‘Insert a quarter in the meter’ hay ‘Betty ây ng t ng bought a bit of better butter’. Vì thế sẽ đc cho các em mộ cô chỉ ọ t lầ và sau đ chúng ta cùng đc. Đ ợ không? ‘ n, ọ ưc Thirty little turtles ó in a bottle of bottled water. A bottle of bottled water held thirty little turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles.’ “Đ ợ rồ ai sẽđc đu tiên?” cô giáo hỏ Rồ mỗ thành viên ư c i, ọầ i. i i củ lớ lầ lư t thửnói câu khó đc này theo giọ MĩMộ vài apnợ ọ ng . t trong sốhọđ đt trong lầ thửđu tiên, và nhữ ngư i khác, ừ ãạ n ầ ng ờ , hãy nói thậ rằ bạ sẽ t ng n không nghĩ ng họởKansas City nế họ rằ u trả i cuộ gọ củ bạ gọ đn số lờ c i a n i ế hành lí thấlạ củ hãng Delta. tca Sau khi nghe họvấ bài ngữâm này mộ nử giờ tôi hỏ cô giáo p ta , i nế cô có muố tôi cho họmộ phiên bả đ thự – vì tôi xuấ u n t n ích c t thân từMinnesota, ngay giữ miề Trung-Tây, và vẫ nói giố a n n ng nhưai đ từphim Fargo. Tấ nhiên, cô nói. Thếlà tôi đc đ n t ọ oạ ó sau: “A bottle of bottled water held thirty little turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles, a total turtle delicacy … The problem was that there were many turtle battles for less than oodles of noodles. Every time they thought about grappling with the haggler turtles their little turtle minds boggled and they only caught a little bit of noodles.” Lớ họ đ lạ nồ nhiệ Đ y là lầ đu tiên từtrư c đn giờ p c áp i ng t. ấ nầ ớế tôi đợ hoan hô vì đc giọ Minesota. Trên bề t, có cái gì đ ưc ọ ng mặ ó không hấ dẫ về tư ng khiế ngưi khác làm phẳ giọ củ pn ýở n ờ ng ng a họ ể nh tranh trên mộ thế i phẳ Như trư c khi bạ miệ đ cạ t giớ ng. ng ớ n t 28
  33. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 29 thị bạ phảnế trảnhữ đa trẻ khao khát đn thế nó, n imi ng ứ này ế nào đ thoát khỏ mứ thấ củ tầ lớ trung lư và tiế lên. Nế sử ể i c p a ng p n ua u đi giọ mộ chút là cái giá họ i trả ể y mộ bậ củ chiế ổ ng t phả đ nhả t c a c thang, thì đ vậ thôi - họ ành y nói. “Đ là mộ môi trư ng stress cao,”Nilekani CEO củ Infosys t ờ a ây nói, ngư i cũ đ u hành mộ call center lớ “ mư i bố ờ ng iề t n. Hai ơn /ngày] trên bả [ngày/tuầ Bạ làm việ ban ngày, rồ ban y n]. n c i [giờ đ rồ sáng hôm sau” Như môi trư ng làm việ ông nhấ êm, i . ờ c, n ng mạ “ nh, không phả là sựcă thẳ gây xa lánh. Nó là sựcă i ng ng ng thẳ củ sựthành công. Họđi đu vớ các thách thứ vềthành ng a ốầ i c công, về ờ số áp lự cao. Nó không phảlà thách thứ củ nỗ đi ng c i cai lo lắ về u họ mộthách thứ hay không” ng liệ có t c . Đ chắ chắ là cả giác tôi có đ ợ từnói chuyệ vớ nhiề c n m ưc ni u ó nhân viên call center ởtrên sàn. Giố nhưbấcứsựbùng nổhiệ ng t n đi nào, outsourcing thách thứ các chuẩ mự và cách số truyề ạ c n c ng n thố Như nhữ ngư i Ấ Đ có giáo dụ đ bị n lạ bao ng. ng ờnộ c ã ngă i ng nhiêu nă bở cảsựnghèo đ và bộmáy quan liêu xã hộ chủ mi i ói nghĩđn mứ nhiề trong sốhọcó vẻ n sàng hơ đ chị đng aế c u sẵ nểuự giờlàm. Và chẳ cầ nói, dễ n và thoả ng n hơ mãn hơ nhiề đi vớ uố i n họđ làm việ chă chỉ Bangalore hơ là thôi và làm mộ khở ể c m ở t i n đu mớ ởMĩTrong thếgiớ phẳ họcó thể lạ Ấ Đ , kiế ầ i . i ng ởi n ộ m đng lư ng tửtếvà không phả xa gia đ bạ bè, thứ ă và ồ ơ , i ình, n c n, vă hoá. Sau khi cân nhắ kĩ ỡ các việ làm mớ này thự sự c lư ng, c i c n cho phép họlà Ấ Đ hơ Anney Unnikrishnan, mộ giám đc n ộ n. t ố nhân sựở24/7, nói, “Tôi đ hoàn thành MBA và tôi nhớviế bài t ã thi GMAT (Graduate Management Admission Test) và vào Đ i họ ạc Purdue. Song tôi đ không thể i vì tôi không đ sứ Tôi đ không đ ủ c. ã ã có tiề cho việ đ Bây giờtôi có thể[song] tôi thấ cả ngành n c ó. , y lô công nghiệ Mĩ ã đn Bangalore và thự sựtôi không cầ sang p đế c n đ Tôi có thể làm việ cho mộ công ti đ quố gia ởngay đ c t a c ây. ó. Nhưthếtôi vẫ có thểă cơ và sambar [mộ món ă Ấ Đ n nm t nnộ truyề thố Anh biế tôi không cầ họ đ ă xà lách trộ và thị n ng]. t, n c ển n t bò nguộ Tôi vẫ tiế tụ vớ thứ ă Ấ Đ củ mình và vẫ làm i. npci cn n ộa n việ cho mộcông ti đ quố gia. Vì sao tôi phảđ Mĩ c t a c i i ?” Mứ số tưng đi cao mà bây giờcô có thểhưng - đ cho c ng ơ ố ở ủ mộ că hộnhỏ mộ xe hơ ởBangalore – là tố cho cả nữ tn và t t Mĩ a. i Khi ngó quanh call center củ 24/7, bạ thấ tấ cả a n yt các máy tính đu chạ Microsoft Windows. Các chip do Intel thiếkếĐ n thoạ ề y t . iệ i 29
  34. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 30 thì từLucent. Máy đ u hoà nhiệđ củ Carrier, và ngay cả ớ iề tộa nư c đ chai là củ Coke. Ngoài ra, 90 phầ tră cổphầ trong 24/7 a nm n óng là do các nhà đu tưHoa Kì sởhữ Đ u này giảthích vì sao, tuy ầ u. iề i Hoa Kì đ mấ mộ sốviệ làm dị vụ ãt t c ch cho Ấ Đ trong các nă nộ m vừ qua, tổ xuấkhẩ từcác công ti có cơsởở – hàng hoá và a ng t u Mĩ dị vụ- sang Ấ Đ đ tă từ2,5 tỉ nă 1990 lên 5 tỉ nă ch n ộ ã ng $m $m ngay cả i outsourcing mộ số c làm dị vụ vớ t việ ch từ 2003. Nhưthế Hoa Kì sang Ấ Đ , nề kinh tế ng lên củ Ấ Đ tạ ra cầ cho nộn tă a n ộo u nhiề hàng hoá và dị vụ hơ u ch Mĩ n. Cái đvòng, sẽ quay trởlạ i. i hín nă trư c, khi NhậBả vư t Mĩ ớ tnợ trong ngành ôtô, tôi đ C m ã viế mộ cộ báo vềchơ trò chơ máy tính vềđ lí Carmen tt ị a t i i Sandiego ởĐ trên Thế i? vớ con gái chín tuổ củ tôi, Orly. âu giớ i ia Tôi đ thửgiúp nó bằ cho nó mộ manh mố bằ gợ ý rằ ng t i ng i ng ã Carmen đ sang Detroit, vì thếtôi hỏ nó, “ đ ợ sả xuấ ở i Ôtô ư c n t ã đ âu?” Và ngay lậ tứ nó trả i, “ t Bả . pc lờ Nhậ n” Ố i! Thếđy, tôi đ nhớlạ câu chuyệ đ trong khi thă Global ấ i nó m ã Edge, mộ hãng thiếkế n mề Ấ Đ ởBangalore. Giám đc t t phầ mnộ ố tiế thị a công ti, Rajesh Rao, bả tôi ông vừ có mộ cuộ gọ p củ o a t ci lạ nhạ đn Phó Tổ giám đc kĩ t củ mộ công ti Mĩthử nh tế ng ố thuậ a t , đ trố khua chiêng việ kinh doanh. Ngay sau khi ông Rao tự ánh ng c giớ thiệ mình nhưgọ từmộhãng phầ mề Ấ Đ , ngư i đ u i u i t n mnộ ờ iề hành Mĩ vớ ông, “ nói i Namaste”, lờ chào phổbiế tiế Hindi. i n ng Ông Rao nói, “Vài nă trư c chẳ ai ởMĩ n nói chuyệ vớ mớ ng muố ni chúng tôi. Bây giờhọháo hứ . Và mộ vài ngư i thậ chí còn c” t ờm biế chào thế theo kiể Hindu. Cho nên bây giờtôi tựhỏ Nế t nào u i: u mộ ngày nào đ tôi có mộ đa cháu gái, và bả nó tôi đ Ấ Đ , t tứ o inộ ó nó sẽ o, “ ơ có phảđ là nơ phầ mề bắnguồ bả Ông i, ió n mt n?” i Không, vẫ chư phả cháu yêu. Mọ sả phẩ mớ - từphầ n i, in m i n a mề đn đ dùng - trảqua mộ chu kì bắđu vớ nghiên cứ cơ mếồ i t tầ i u bả rồ nghiên cứ ứ dụ rồthờ kì ấ ủ rồphát triể rồthử n, i u ng ng, i i p, i n, i nghiệ rồ sả xuấ rồ triể khai, rồ hỗtrợ rồ đn mởrộ kĩ m, i n t, i i , iế ng n thuậ đ cả tiế Mỗ trong các pha này đ ợ chuyên môn hoá và t ể i n. i ưc đn nhấ và cả n Đ và Trung Quố lẫ Nga đu không có khố ơ t, Ấộ cn ề i lư ng tớ hạ về nă có thểquả lí toàn bộchu kì sả phẩ ợ in tài ng n n m 30
  35. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 31 cho mộ công ti đ quố gia Mĩ n. Song các nư c này đ phát t a c lớ ớ ang triể đu đn nă lự nghiên cứ và phát triể củ họđ quả lí n ề ặ ng c u na ển ngày càng nhiề các pha này. Khi đ u đ tiế tụ chúng ta thự sự u iề ó p c, c sẽthấ phầ đu củ cái mà Satyam Cherukuri củ Sarnoff, mộ y nầ a a t hãng nghiên cứ và phát triể Mĩđ gọ là “sựtoàn cầ hoá về ổ u n ,ã i u đi mớ và sựkếthúc củ mô hình cũ a mộ công ti đ quố gia Mĩ i” t a củ t a c hay châu Âu đn đc giả quyế mọ yế tốcủ chu kì phát triể ơộ i t iu a n sả phẩ từnguồ lự riêng củ nó. Ngày càng nhiề công ti Mĩ n m nc a u và châu Âu outsourcing đ kể nhiệ vụ các m nghiên cứ và phát u áng triể cho Ấ Đ , Nga, và Trung Quố n nộ c. Theo cụ IT chính phủbang Karnataka, mà Bangalore ởđ các c ó, đn vị n Đ củ Cisco Systems, Intel, IBM, Texas Instruments và ơ Ấ ộa GE đ đ 1.000 đn xin cấ bằ sáng chế i Cụ Sáng chế . ãệ ơ p ng vớ c Mĩ Riêng Texas Instruments đợ cấ 225 bằ sáng chế cho hoạ ưc p ng Mĩ t đng Ấ Đ củ nó. “ ộ Intel ởBangalore đ phát triể các ộ nộa Đi ang n chip vi xửlí cho công nghệ không dây dảrộ tố đ cao, đ tung i ng c ộ ể ra nă 2006,” cụ IT Karnataka nói, trong mộ tuyên bốđ a ra c t ư m cuố nă 2004, và “ởTrung tâm Công nghệ im John F. Welch củ GE a ởBangalore, các kĩ ang phát triể các ý tư ng mớ cho đng cơ sưđ n ở i ộ máy bay, các hệthố giao thông và ngành nhự Thự vậ qua ng a.” c y, nhiề nă GE đ thư ng xuyên chuyể các kĩ um ờ n sưẤ Đ làm việ nộ c ã cho nó ởMĩ quay lạ Ấ Đ đ tích hợ toàn bộnỗ c nghiên cứ i n ộể p lự u toàn cầ củ nó. Bây giờGE thậ chí cửnhữ ngư i phi Ấ Đ ua m ng ờ nộ đn Bangalore. Vivek Paul là tổ giám đc Wipro Technologies, ế ng ố mộ công ti khác củ các công ti công nghệ t a tinh tuý củ Ấ Đ , anộ song ông đt cơ ởSilicon Valley cho gầ các khách hàng Mĩ a ặ sở n củ Wipro. Trư c khi đn Wipro, Paul đ quả lí kinh doanh máy quét ớ ế n ã CT củ GE ởMilwaukee. Lúc đ ông có mộ đng nghiệ Pháp a ó tồ p quả lí kinh doanh máy phát đ n củ GE cho các máy quét ở n iệ a Pháp. “Tôi gặ anh ta trên máy bay mớ đ Paul nói, “ anh ta bả p i ây,” và o tôi anh ta đ chuyể sang Ấ Đ đ cầ đu việ nghiên cứ nă n n ộể m ầ c u ng ã lư ng cao củ GE ởđ . ợ a ó” Tôi bả Vitek rằ tôi thích nghe mộ ngư i Ấ Đ đ từ cầ o ng t ờ n ộ ã ng m đu việ kinh doanh CT củ GE ởMilwaukee như bây giờđ u ầ c a iề ng hành kinh doanh tưvấ củ Wipro ởSilicon Valley nói cho tôi về na mộ cự đng nghiệ Pháp đ chuyể sang Bangalore đ làm việ t uồ p n ể c ã cho GE. Đ là mộthế i phẳ t giớ ng. ó 31
  36. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 32 ỗkhi tôi nghĩ i mình đ tìm thấ việ làm cuốcùng, khó hiể yc i u M ã nhấ có thể ư c outsource cho Bangalore, tôi phát hiệ ra t đợ n mộ việ làm mớ Bạ tôi Vivek Kulkarni đ từ cầ đu mộ cơ t c i. n ã ng m ầ t quan chính phủởBangalore chị trách nhiệ vềthu hút đu tư u m ầ toàn cầ công nghệcao. Sau khi rờ chứ vụđ nă 2003, ông u i c óm khở đng mộ công ti gọ là B2K, vớ mộ bộphậ gọ là iộ t i i t n i Brickwork [Xây Gạ nó chào cho các nhà đ u hành toàn cầ ch], u iề bậ rộ trợlí cá nhân riêng củ họởẤ Đ . Giả bạ đ u hành nn a nộ sử n iề mộ công ti và đợ mờ nói chuyệ và trình bày bằ PowerPoint t ưc i n ng hai ngày nữ “ lí đ u hành từ xa”củ bạ ởẤ Đ , do a. Trợ iề an nộ Brickwork cung cấ sẽ p, làm mọ việ tìm kiế cho bạ soạ bài i c m n, n trình bày PowerPoint, và e-mail toàn bộcho bạ vào ban đ sao n êm cho nó ởtrên bàn bạ ngày bạ phảtrình bày. n n i “Bạ có thể n giao việ cho trợ đ u hành từxa củ mình khi bạ c lí iề a n rờ cơquan vào cuố ngày ởThành phốNew York, và việ sẽ n i i c sẵ sàng cho bạ sáng hôm sau,” n Kulkarni giảthích. “ i vì thờ gian i Bở i chênh lệ vớ Ấ Đ , họ thể việ đ ợ giao khi bạ ngủ ch i n ộ có làm c ưc n và đ a lạcho bạ vào buổ sáng”Kulkarni gợý tôi thuê mộ trợ từ ưi n i . i t lí xa ởẤ Đ đ làm tấcả c tìm kiế cho cuố sách này. “Anh n ộể t việ m n hay chị cũ giúp anh theo kị vớ cái anh muố đc. Khi anh ta ng pi nọ thứ dậ anh sẽthấ tóm tắ đy đ trong in-box củ anh” (Tôi c y, y tầủ a . bả ông ta không ai có thểgiỏ hơ trợlí lâu đ i củ tôi, Maya o in ờa Gorman, ngư i ngồ cách xa mư i bư c!). ờ i ờớ Có mộ trợlí đ u hành từxa tố khoả 1.500 đn 2.000 $ mộ t iề n ng ế t tháng, và că cứvà quỹ ng ngư i tố nghiệ đi họ Ấ Đ mà nhữ ờt pạcnộ n từđ Brickwork có thể n, nă lự trí tuệ bạ có thểthuê ó tuyể ng c mà n dollar lấ dollar là đ kểNhưtài liệ quả cáo củ Brickwork y áng . u ng a nói, “Quỹ nă củ Ấ Đ tạ cho các công ti tiế cậ đn mộ tài ng a n ộ o p nế t dả phổrộ củ nhữ ngư i có trình đ cao. Bên cạ nhữ i ng a ng ờ ộ nh ng ngư i mớ tố nghiệ đi họ khoả 2,5 triệ mỗ nă nhiề ờ it p ạ c, ng u i m, u ngư i nộ trợcó trình đ cũ tham gia thị ờ việ làm”. Các ời ộ ng trư ng c trư ng kinh doanh Ấ Đ , nó nói thêm, tạ ra khoả tám mư i ờ nộ o ng ơ chín ngàn MBA mỗnă i m. “Chúng tôi có sựđ ứ tuyệ vờ Kulkarni nói, từcác khách áp ng t i,” hàng đn từhai lĩ vự chính. Mộlà các nhà tư n chă sóc sứ ế nh c t m c vấ khoẻMĩthư ng cầ tính toán rấ nhiề sốliệ và thả các trình , ờ n t u u o bày PowerPoint. Thứhai, ông nói, là các ngân hàng đu tưvà các ầ 32
  37. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 33 công ti dị vụtài chính Mĩthư ng cầ chuẩ bị sách mỏ ch ờ n n các ng , bóng loáng vớ các đ thị i ồ minh hoạ i ích củ mộ IPO (ra niêm lợ a t yế trên thị ờ chứ khoán) hay mộ đ xuấsát nhậ Trong t trư ng ng tề t p. trư ng hợ sát nhậ Brickwork sẽ ờ p p, chuẩ bị đ n củ báo cáo n các oạ a đ cậ đn các đ u kiệ và xu hư ng thị ờ chung, nơ phầ ềpế iề n ớ trư ng n i lớ nghiên cứ có thể ợ lặđ ợ từWeb và tóm tắởmộ dạ n u lư m t ư c t t ng chuẩ “ ánh giá về ị giá thư ng vụra sao là việ củ bả thân n. Đ đnh ơ can các nhà ngân hàng đu tư Kulkarni nói. “Chúng tôi làm công việ ầ .” c chấlư ng thấ và họsẽ tợ p, làm các việ cầ sự ánh giá phê phán và cnđ kinh nghiệ sát vớ thị ờ m, trư ng.” ộ củ ông tham gia càng nhiề Đi a u i dựán, họtích đợ càng nhiề tri thứ Kulkarni nói, họ ng đy ưc u c. cũ ầ khát vọ đ giả vấ đ cao hơ “Ý tư ng là họ liên tụ Bạ ng ể i n ề ở c c. n n. luôn tham gia mộ kì thi. Không có kế thúc đi vớ việ họ … t t ối cc Không có giớ hạ thự sự ố vớ cái có thể ư c làm bở ai đ in c đi i đợ i ó.” hông giố Columbus, tôi đ không dừ vớ Ấ Đ . Sau khi ng ng i n ộ K ã vềnhà, tôi quyế đ tiế tụ thám hiể phư ng Đ tị nh p c m ơ ông tìm nhiề dấ hiệ hơ về giớ là phẳ Vì thế Ấ Đ , tôi mau uu un thế i ng. sau n ộ chóng đ Tokyo, nơ tôi đ có cơhộ phỏ vấ Kenichi Ohmae, i ng n i i ã nguyên là nhà tưvấ huyề thoạ củ McKinsey & Company ở n n ia Nhậ Bả Ohmae đ rờ McKinsey và lậ ra doanh nghiệ riêng t n. ãi p p củ mình, Ohmae & Associates. Và họlàm gì? Không còn làm tư a vấ nữ Ohmae giảthích. Bây giờông đ tiên phong trong nỗ c n a, i i lự đ outsource các việ làm chấ lưng thấ cho các call center và ể c tợ p các nhà cung cấ dị vụnói tiế Nhậ ởTrung Quố “ p ch ng t c. Ông nói gì?” tôi hỏ “i. Sang Trung Quố Chẳ phảmộ thờ ngư i Nhậ c? ng i t i ờ t đ thuộ đa hoá Trung Quố đ i vị t khó chị trong miệ cị c, ểlạ rấ u ng ã ngư i Trung Quố ờ c?” Thế ấ phả Ohmae nói, như ông giảthích rằ ngư i Nhậ đy, i, i ng ờ t ng cũ đ lạ mộ sốđ ngư i nói tiế Nhậ nhữ ngưi đ duy ng ể i t ông ờ ng t ng ờã trì mộ phầ vă hoá Nhậ từsushi đn karaoke, ởbắ Trung t nn t, ế c Quố đc biệ quanh thành phốcả đ bắ Đ i Liên. Đ i vớ c, ặ t ng ông c ạ ối NhậBả Đ i Liên đ trởthành cái mà Bangalore đ trởthành đi tnạ ố ã ã vớ Mĩ các nưc nói tiế Anh khác: trung tâm outsourcing. i và ớ ng Ngưi Trung Quố có thể ờ c không bao giờtha thứcho Nhậ Bả vì tn cái nó đ làm đi vớ Trung Quố trong thế trư c, như ngư i ối c kỉ ớ ờ ã ng Trung Quố hế sứ tậ trung vào việ lãnh đo thế i trong thế ctcp c ạ giớ 33
  38. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 34 kỉ p đn mứ họ n sàng xem lạtiế Nhậcủ họ đm nhậ tiế ế c sẵ i ng ta và ả n mọ việ NhậBả có thể ic tn outsource. “Việ tuyể mộlà khá dễ Ohmae nói đu nă 2004. “Khoả c n ,” ầm ng mộ phầ ba dân sốở t n vùng này [quanh Đ i Liên] đ họ tiế Nhậ ạ ã c ng t nhưsinh ngữthứhai ởtrư ng trung họ Cho nên tấcả công ti ờ c. t các Nhậnày đu tham gia”Công ti củ Ohmae chủyế vào số u ở t ề . a u liệ Trung Quố nơ các công nhân Trung Quố lấ các tưliệ viếtay c, i cy u t tiế Nhậ đ ợ quét, fax, hay đợ e-mail từNhậBả sang Đ i ng t, ư c ưc tn ạ Liên, và sau đ gõ chúng vào mộ cơsởdữliệ số ng kí tựNhậ t u bằ t. ó Công ti củ Ohmae đ phát triể mộ phầ mề lấ dữliệ phả a n t n my u i ã nhậ và bẻnó thành các gói. Các gói này sau đ có thểđ ợ p ưc ó chuyể quanh Trung Quố hay Nhậ Bả đ đ máy, tuỳthuộ n c t n ể ánh c vào chuyên môn cầ phả có, và sau đ đợ ghép lạởcơsởdữ n i ó ưc i liệ củ công ti tạhộ sởcủ nó ởTokyo. “ ua ii a Chúng tôi có khả ng nă phân công việ làm cho cá nhân ngư i am hiể vềlĩ vự giỏ c ờ u nh c i nhấ . Công ti củ Ohmae thậ chí còn có hợ đng vớ hơ bả t” a m pồ iny mư i ngàn bà nộtrợmộsố ơ i, t trong sốhọ chuyên gia về thuậ là các t ngữy họ hay luậ đ vào số u ởnhà. Hãng mớ đ đ mở ng c t, ể liệ i ây ã rộ sang thiế kếvớ sựtrợgiúp củ máy tính cho mộ công ti nhà ở t i a t Nhậ Bả “ bạ thư ng lưng vớ khách hàng ởNhậ Bả đ t n. Khi n ơ ợ i t nể xây mộ că nhà”, ông giảthích, “ n sẽ tn i bạ phác hoạ ồmặbằ sơđ t ng - hầ hếcác công ti này không dùng máy tính”. Cho nên các sơ ồ ut đ vẽ đ ợ chuyể bằ đ n tửsang Trung Quố nơ chúng đ ợ tay ư c n ng iệ c, i ưc biế đi thành các bả thiếkế , sau đ đ ợ e-mail lạcho hãng nổ n t số ó ưc i xây dự Nhậ biế chúng thành các bả kếhoạ xây dự ng t, n n ch ng. “Chúng tôi kiế các nhà nhậ liệ Trung Quố có thành tích tố m pu c t nhấ , Ohmae nói, “ bây giờ xửlí nhiề nhà mộngày”. t” và họ t u Ngưi Trung Quố làm đ hoạ ờ c ồ máy tính cho các că nhà Nhậ n t, gầ bả mư i nă sau khi quân đi Nhậ tham tàn chiế đ ny ơm ộ t m óng Trung Quố phá trụ nhiề nhà đ xây. Có lẽ hi vọ cho thế c, i u có ng ang giớ phẳ này … i ng ôi phảtrự tiế xem Đ i Liên, Bangalore này củ Trung Quố icp ạ a c, T cho nên tôi tiế tụ đ quanh phưng Đ pci ơ ông. Đ i Liên uy nghi ạ không chỉ mộ thành phố cho t Trung Quố Vớ các đi lộ ng rãi, c. i ạ rộ không gian xanh tư i đp, và mố liên hệ a các trư ng đi họ ơẹ i củ ờ ạ c, các cao đng kĩ t, và công viên phầ mề đ sộcủ nó, Đ i ẳ thuậ n mồ a ạ 34
  39. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 35 Liên có thể i bậở nổ t Silicon Valley. Tôi đ ởđ nă 1998, như ây m ã ng đ có rấnhiề cao ố mớ từkhi đ khiế tôi không nhậ ra vị t u c i ó n n trí. ã Đ i Liên, nằ ởđ bắ cách Bắ Kinh khoả mộ giờbay, ạ m ông c c ng t tư ng trư cho hầ hếcác thành phốhiệ đi củ Trung Quố – ợ ut nạa c ng và vẫ còn rấ nhiề thành phốkhố khổ lạ hậ chộ lấ việ n t u n , c u- py c kinh doanh nhưcác trung tâm tri thứ nhanh thế c nào, chứkhông nhưcác trung tâm sả xuấ Các bả hiệ trên các cao ố nói n t. ng u c chỉ toàn bộ câu chuyệ GE, Microsoft, Dell, SAP, HP, Sony, và n: Accenture - tấ cả ề có công việ hậ trư ng làm ởđ đ hỗ t đu cu ờ ây ể trợ hoạ đng Á châu củ họcũ nhưnghiên cứ và phát triể phầ tộ a , ng u n n mề mớ m i. Vì gầ Nhậ Bả và Hàn Quố cách mỗ nưc chỉ n tn c, iớ khoả mộ ng t giờbay, số ợ lớ ngư i nói tiế Nhậ bă thông Internet dư lư ng n ờ ng t, ng dảvà nhiề bãi đ xe và mộsân golf tầ cỡ giớ củ nó (tấcả , u ỗ t m thế i a t đu hấ dẫ các lao đng tri thứ Đ i Liên đ trởthành nơ hấ ềpn ộ c), ạ ip ã dẫ outsourcing Nhậ Các hãng Nhậ có thểthuê ba kĩ n t. t n sưphầ mề Trung Quố vớ giá củ mộ ở t Bả và vẫ còn tiề lẻ ể m ci t Nhậ n n nđ a trảcả phòng đy nhân viên call center (lư ng khở đ m 90 $ mộ ầ ơ i iể t tháng). Không ngạ nhiên rằ khoả hai ngàn bả tră công ti c ng ng ym Nhậ đ có hoạ đng ởđ hay kế hợ vớ các đi tác Trung tã tộ ây tp i ố c. Quố “Tôi đ đa nhiề ngư i Mĩ ế Đ i Liên, và họđu kinh ngạ ãư u ờ đn ạ ề c vềnề kinh tế n Trung Quố phát triể nhanh ra sao trong lĩ vự c n nh c cao này”, Win Liu, giám đc dựán U.S./EU cho DHC, ố công nghệ mộ trong các hãng phầ mề cây nhà lá vư n lớ nhấ củ Đ i t n m ờn taạ Liên, mởrộ từba mư i lên mộ ngàn hai tră nhân viên trong ng ơ t m sáu nă nói vậ “ ờ Mĩ y. Ngư i không nhậ ra thách thứ ởmứ họ n c c m, phả[nhậ ra] ” i n . Thị ở nă đng củ Đ i Liên, Xia Deren, bố mư i chín trư ng ng ộ aạ n ơ tuổ nguyên hiệ trư ng mộ trư ng cao đng. (Đ i vớ mộ hệ i, u ở t ờ ẳ ối t thố Cộ sả đc đ ng ng n ộ oán, Trung Quố đ làm mộ việ rấ tố về cã t ctt cấ nhắ ngưi theo công trạ Vă hoá Quan lạ trọ dụ tài t c ờ ng. n i ng ng nă [Mandarin meritocratic] vẫ ă rấ sâu ởđ Xong bữ ă nn t ây). an ng tố mưi món truyề thố ởmộ khách sạ đ phư ng, thị ở i ờ n ng t nị a ơ trư ng bả tôi Đ i Liên đ tiế xa thế o ạ ãn nào và ông muố dẫ nó tớ đ nn i âu. “Chúng tôi có hai mư i hai trưng đi họ và cao đng vớ hơ hai ơ ờ ạc ẳ in tră ngàn sinh viên ởĐ i Liên,” ông giả thích. Hơ nử sốsinh ạ i na m viên đ tốnghiệ có bằ kĩ t hay khoa họ và ngay cả ng ót p ng thuậ c, nhữ 35
  40. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 36 ngư i không [có bằ đ nhữ ngư i họ lị sửhay vă họ ờ ng ó], ng ờ c ch n c, vẫ đ ợ bả họ mộ nă tiế Nhậ hay tiế Anh, cộ vớ n ưc o c t m ng t ng ng i khoa họ máy tính, sao cho họcó thểdùng đợ Thị ở ư c c ư c. trư ng ớ lư ng hơ nử dân cưĐ i Liên có truy cậ Internet ởcơquan, ở ợ na ạ p nhà, hay ởtrư ng. ờ “Ban đu các công ti NhậBả khở đng mộ số ầ tn iộ t ngành xửlí dữ liệ ởđ u ây,”thị ở nói thêm, “và vớ việ này nhưcơsởbây trư ng i c giờhọchuyể sang R & D và phát triể phầ mề … Trong mộ n n n m t hay hai nă qua, các công ti phầ mề Mĩ ng có nỗ c nào đ n m cũ lự m ó đ chuyể outsourcing phầ mề từHoa Kì sang thành phố ể n m chúng n tôi… Chúng tôi tiế gầ và bắkị nhữ ngư i Ấ Đ . Xuấkhẩ nn tp ng ờn ộ t u phầ mề [từĐ i Liên] đ tă 50 phầ tră mỗ nă Và Trung n m ạ nm i m. ã ng Quố hiệ nay trởthành nưc tạ ra sốlư ng ngư i tố nghiệ đi cn ớo ợ ờt pạ họ lớ nhấ Tuy nhìn chung tiế Anh củ chúng tôi không đ ợ cn t. ng a ưc thông thạ nhưcủ ngư i Ấ Đ , chúng tôi có dân số n hơ [vì o a ờn ộ lớ n, thế chúng tôi có thể n ra các sinh viên thông minh nhấnhữ ] chọ t ng ngư i có thể tiế Anh giỏ nhấ . ờ nói ng i t” Ngưi dân Đ i Liên có khó chị không khi làm việ cho ngư i ờ ạ u c ờ Nhậ mà chính phủcủ họvẫ chư bao giờxin lỗ chính thứ về t, a n i c a cái chính phủ t Bả thờchiế tranh đ làm vớ Trung Quố Nhậ n i n i c? ã không bao giờquên rằ mộ cuộ chiế tranh lị ng t c n ch “Chúng tôi sẽ sửđ xả ra giữ hai quố gia,” ãy a c ông trả i, “ ng khi nói về nh lờ như lĩ vự kinh tếchúng tôi chỉ p trung vào các vấ đ kinh tếđc biệ c , tậ nề -ặ t nế chúng tôi nói vềkinh doanh outsourcing phầ mề Nế các u n m. u công ti Mĩ Nhậ làm sả phẩ củ họởthành phốchúng tôi, t n ma và chúng tôi coi đ là mộ việ tố Nhữ đ a trẻ a chúng tôi cố t c t. ng ứ củ ó họ tiế Nhậ đ làm chủcông cụnày sao cho họcó thểcạ c ng t, ể nh tranh vớ các đi tác Nhậ Bả củ họđ giành đ ợ các vị i ố t na ể ưc trí lư ng cao cho bả thân họ ơ n trong tưng lai”. ơ Thị ở sau đ nói thêm vào, “Cả giác riêng củ tôi là lũtrẻ trưng ó m a Trung Quố có tham vọ hơ thanh niên Nhậ hay Mĩ c ng n t trong các nă gầ đ song tôi không nghĩ có tham vọ đ, vì họ m n ây, họ ng ủ không có khát vọ nhưthếhệ ng chúng tôi. Vì thế chúng tôi, trưc khi hệ ớ vào đi họ hay cao đng, bị ư đ các vùng nông thôn xa xôi và ạc ẳ đa i các nhà máy và các đi quân sự và trả qua mộ thờ kì rấ khắ ộ , i t i t c nghiệ nên vềmặ tinh thầ khắ phụ và đi mặ vớ khó khă t, t n c c ốti n, [thế chúng tôi phảcó nhiề khát vọ hơ lũ bây giờ. hệ i u ng] n trẻ ” 36
  41. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 37 Thị ở Xia có mộ cách trự tiế quyế rũđ mô tả giớ trư ng t cp n ể thế i, và tuy mộ số iề ông nói bị t lạ do phiên dị ông hiể nó – t đu thấ c ch, u và ngư i Mĩ ng phả[hiể “ tắ củ nề kinh tế trư ng,” ờ cũ i u]: Quy c a n thị ờ quan chứ Cộ sả này giả thích cho tôi, “ nế ởđ đ có c ng n i là u âu ó nguồ nhân lự phong phú nhấvà lao đng rẻ t, tấ nhiên các n c t ộ nhấ t doanh nghiệ và các hãng sẽ nhiên đ đn đ . Về n xuấ ông p tự i ế ó” sả t, chỉ đu tiên ngư i Trung Quố đ là ngư i làm công và làm cho ra, ầ ờ cã ờ các nhà sả xuấ lớ nư c ngoài, sau nhiề nă sau khi chúng tôi n tnớ u m, đ họ đợ tấcả quy trình và các bư c, chúng tôi có thể i ã c ưc t các ớ khở đng các hãng riêng củ mình. Phầ mề sẽ ộ a n m theo cùng đ ờ … ư ng Đ u tiên chúng tôi sẽphả đ nhữ ngư i nưc ngoài thuê các ầ i ể ng ờớ thanh niên củ chúng tôi, và sau đ chúng tôi sẽkhở đng các a iộ ó công ti riêng củ mình. Giố như dự mộcao ố Ngày nay, a ng xây ng t c. Hoa Kì, các bạ là nhữ ngư i thiế kế các kiế trúc sư và các n ng ờ t, n , nư c đ phát triể là các thợnề các cao ố Như mộngày ớ ang n cho c. t ng nào đ tôi hi vọ chúng tôi sẽ các kiế trúc sư ng là n ó ”. ôi vừ mớ tiế tụ khám phá – đ và tây. Vào mùa hè 2004, a i pc T ông tôi đ nghỉ Colorado. Tôi đ nghe về ở hãng hàng không giá rẻ i ã này đợ gọ là JetBlue, khai trưng nă 1999. Tôi không có ý ưc i ơ m tư ng nào về họ hoạ đng ở đ như tôi cầ bay giữ ở tộ âu, n a ng hoàn toàn có đ ợ giờ tôi ưc bay Washington và Atlanta, và không thể muố cho nên tôi quyếđnh gọ JetBlue và xem chính xác họ n, tị i bay ởđ Tôi thú nhậ mình đ có mộ đng cơkhác. Tôi nghe là âu. n tộ ã JetBlue đ outsource toàn bộhệthố giữchỗcủ nó cho các bà ng a ã nộ trợ Utah, và tôi muố kiể tra việ này. Cho nên tôi đ gọhệ i ở n m c ãi thố giữ củ JetBlue và có đi thoạsau vớ ngư i đi lí: ng chỗ a ố i i ờạ “Alô, đ là Dolly, tôi có thể giúp ông?” t giọ nhưcủ bà mộ ng a ây trả i cho cháu. lờ “Vâng, tôi muố bay từWashington đ Atlanta”tôi nói. “ n i , Hãng có bay đ ờ ấ không ạ ư ng y ?” “Không, tôi rấ tiế chúng tôi không. Chúng tôi bay từ t c Washington đFt. Lauderdale”, Dolly nói. i “Thế Washington đ New York City?” tôi hỏ còn i. i “Không, tôi rấtiế chúng tôi không bay đ ờ đ Chúng tôi có tc ư ng ó. bay từWashington đn Oakland và Long Beach”, Dolly nói. ế 37
  42. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 38 “Bà ơ tôi có thể i bà việ này? Thậ sựbà ởnhà à? Tôi đc hỏ c t ọ i, thấ các đi lí củ JetBlue chỉ việ ở y ạ a làm c nhà”. “Vâng, đ vậ Dolly nói vớ giọ vui vẻnhấ (Muộ hơ úng y,” i ng t. nn tôi xác minh vớ JetBlue rằ họ đy đ củ bà là Dolly Baker). i ng tên ầ ủ a “Tôi ngồ trong vă phòng củ mình ởlầ trên trong nhà củ tôi, i n a u a nhìn ra cử sổthấ trờ nắ đp. Đ a y i ng ẹ úng nă phút trư c ai đ đ m ớ óã gọ và hỏ tôi cùng câu hỏ ấ và tôi bả họvà họnói, “ t, tôi i i iy o Tố nghĩ sẽ o tôi là bà ở bà bả New Delhi” . “Bà số ởđ ng âu?” hỏ tôi i. “Salt Lake City, Utah,” Dolly nói. “Chúng tôi có ngôi nhà hai tầ và tôi thích làm việ ởđ đc biệ vào mùa đ khi tuyế ng, c ây, ặ t t ông xoáy tít và tôi ởtrên này trong vă phòng ởnhà”. n “Làm thế bà có mộviệ làm nhưvậ tôi hỏ nào tc y?” i. “Anh biế đy, họkhông quả cáo,” Dolly nói vớ giọ ngọ tấ ng i ng t ngào nhấ có thể “ t cả do truyề miệ Tôi đ làm việ cho t . Tấ là n ng. c ã bang và tôi đ về u, và [sau mộ thờ gian] tôi nghĩ ã hư t i tôi chính phủ phảlàm việ gì đ khác và đ tôi thích nó”. i c ó úng David Neeleman, ngưi sáng lậ và CEO củ JetBlue Airways ờ p a Corp., nổ tiế về t cả c này. Ông gọ nó là “homesourcing- i ng tấ việ i thuê làm ởnhà”. JetBlue bây giờcó bố tră đi lí giữchỗ giố n mạ , ng Dolly, làm việ ở c nhà ở vùng Salt Lake City, lấ việ đt chỗ giữ y cặ a - chừ trông trẻ ng con, tậ luyệ viếtiể thuyế và nấ ă tố p n, t u t, u n i. Vài tháng sau tôi đn thă Needleman tạ hộ sởcủ JetBlue ở ế m ii a New York, và ông đ giả thích cho tôi nhữ ư đ m củ i ng u iể a ã homesourcing, mà ông thự sựkhở đu ởMorris Air, việ đu tư c iầ cầ mạ hiể đu tiên củ ông vào kinh doanh hàng không. (Nó đ ợ o mầ a ưc Sothwest mua lạ “ i). Chúng tôi có 250 ngư i ởnhà củ họ ờ a làm việ c giữchỗtạ Morris Air,” i Needleman nói. “ có nă suấ hơ 30 Họ ng tn phầ tră - họbán vé đ ợ nhiề hơ 30 phầ tră chính do họ nm ưc un n m, thấ hạ phúc hơ Họtrung thành hơ và ít mệ mỏ hơ Cho y nh i n. n. n t nên khi tôi khở đng JetBlue, tôi nói, “ iộ Chúng ta sẽcó 100 phầ n tră giữchỗ nhà”. ở m Needleman có mộ lí do cá nhân đ muố làm việ này. Ông là t ể n c ngư i [theo giáo phái] Mormon và tin rằ xã hộsẽ m khá hơ ờ ng i khấ n nế nhiề bà mẹ n có thể nhà vớ các con trẻ a mình như u u hơ ở i củ ng đng thờ có cơhộ là ngư i ă lư ng. Cho nên ông đt cơsởhệ ồ i i ờn ơ ặ thố giữchỗtạ gia củ ông ởSalt Lake City, nơ tuyệđi đ số ng i a t ạa i phụnữtheo phái Mormon và nhiề ngư i là các bà mẹởnhà. u ờ 38
  43. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 39 Nhữ ngư i giữ ng ờ chỗ i gia làm việ hai mư i lă giờmộtuầ và tạ c ơm tn phả vào vă phòng khu vự củ JetBlue ởSalt Lake City bố giờ i ca n n mộ tháng đ họ các kĩ ng mớ và đ đ ợ cậ nhậvề gì xả t ểc nă i ể ưc p t cái y ra ởbên trong công ti. không bao giờ outsource sang Ấ Đ ,”n ộ Needleman “Chúng tôi sẽ nói. “Chấlư ng mà chúng tôi có thể đ ợ ởđ là tố hơ rấ tợ có ư c ây tnt nhiề … [Nhữ ngư i sửdụ lao đng] muố outsource sang Ấ u ng ờ ng ộ n n Đ hơ là cho các gia đ củ chính họvà tôi không thể u đ u ộn ình a , hiể iề đ Không hiể sao họlạ nghĩ ng cầ phả đt ngư i ta ngồ u i rằ n iặ ờ i ó. trư c họhay sế nào đ mà họđ bổnhiệ Nă suấchúng tôi ớ p m. ng t ó ã có ởđ nhiề hơ thành phầ cho nhân tố ơ Ấ Đ ” ây un n [lư ng] n ộ. Mộ bài báo củ Los Angeles Times về t a JetBlue (9-5-2004) lư ý u rằ “ m 1997, 11,6 triệ nhân viên củ các công ti Mĩ việ ng nă u a làm c từnhà ít nhấmộ phầ thờ gian. Ngày nay con sốnày đ tă vọ t t n i ã ng t lên 23,5 triệ – 16% lự lư ng lao đng Mĩ u cợ ộ . (Trong lúc đ đi ngũ ó, ộ củ nhữ ngưi tựlàm chủ nhữ ngư i thư ng làm việ ởnhà, a ng ờ , ng ờờ c đ phình lên 23,4 triệ từ18 triệ trong cùng thờ kì). Trong con u u i ã mắ củ mộ sốngưi, homesourcing và outsourcing không phả là ta t ờ i các chiế lư c cạ tranh nhau mà chúng là nhữ biể lộcủ n ợ nh ng u a cùng thứ mộ sựthúc đy tàn nhẫ bở corporate America [nư c : t ẩ ni ớ Mĩ mộcông ti] đ giả chi phí và tă hiệ quảbấcứ đ như t ểm u , t ở âu ng đ u đ có thể n đn” dẫ ế . iề ó Đ chính xác là cái tôi đ họ đ ợ trong các chuyế du hành củ ã c ưc n a ó tôi: Homesourcing sang Salt Lake City và outsourcing sang Bangalore chỉ các mặcủ cùng đng xu – sourcing. Và thứmớ là ta ồ i, mớ tôi cũ họ đợ là mứ đ theo đ ngày nay là có thể i, ng c ư c, cộ ó cho các công ti và các cá nhân đ source việ làm ởbấcứđ ể c t âu. ôi cứtiế tụ di chuyể Mùa thu 2004, tôi đ theo chủtị Bộ pc n. ch T i Tổ Tham mư Liên quân, Tưng Richard Myers, trong mộ ng ớ t u cuộ kinh lí các đ m nóng ởIraq. Chúng tôi thă Baghdad, tổ c iể m ng hành dinh quân sựMĩ Fallujah, và Đ n vị n Chinh Lính Thuỷ ở ơ Viễ đ Bộ(MEU) thứ24 bên ngoài Babil, ởtrung tâm củ cái gọ là a i ánh Tam giác Sunni củ Iraq. Că cứMEU thứ24 tạ thờ là mộ loạ a n m i t i Công sự[củ ngư i] Apache, ởgiữ dân cưHồ giáo Sunni Iraq a ờ a i khá thù đch. Trong khi Tư ng Myers đ gặ các sĩ ị ớ ang p quan và các binh nhì ởđ tôi đợ tựdo lang thang quanh că cứ và cuốcùng ó, ưc n, i 39
  44. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 40 tôi thơthẩ vào trung tâm chỉ n huy, nơ mắtôi chợ thấ mộ màn t ty t i hình TV phẳ Trên màn hình đ ợ truyề trự tiế cái có vẻ ng. ưc n cp như đn từloạcamera nào đ ởtrên cao. Nó cho thấ mộ số ờ di ế i y t ngư i ó chuyể quanh sau mộ că nhà. Cũ trên màn hình, dọ bên phả n tn c i, ng là mộ chat room thông đ p tứ thờ [instant-messaging ] tích cự t iệ c i c, như o luậ cả trên TV. thả n nh có vẻ “Cái gì đ tôi hỏ anh lính theo dõi cẩ thậ tấ cả ả từ i n nt các nh ó?” mộ máy xách tay. Anh ta giảthích rằ mộ Predator drone Mĩ t i ng t - mộ máy bay không ngưi lái nhỏvớ camera TV công suấ cao – t ờ i t đ bay trên mộlàng Iraq, trong khu vự hoạđng củ MEU thứ t c tộ a ang 24, và truyề các ả tình báo thờ gian thự về n nh i c máy xách tay củ a anh ta và vềmàn hình phẳ này. Máy bay không ngư i lái này ng ờ thự sự“ c bay” đợ đ u khiể bở mộ chuyên gia ngồ ởCă và ư c iề ni t i n CứKhông Quân Nellis ởLas Vegas, Nevada. Đ úng thế máy bay , không ngư i lái trên [bầ trờ Iraq thự sựđ ợ đ u khiể từxa ờ u i] c ư c iề n từLas Vegas. Trong khi đ các ả video mà nó phát vềđ ợ ó, nh ưc MEU thứ24, tổ hành dinh Chỉ Trung Tâm Hoa Kì ởTampa, ng huy tổ hành dinh khu vự CentCom ở ng c Quatar, Lầ Nă Góc, và có lẽ um CIA, theo dõi đng thờ Các nhà phân tích khác nhau quanh thế ồ i. giớ đ tiế hành chat trự tuyế về n giảthếnào cái đ xả iã n c n diễ i ang y ra và phảlàm gì vớ nó. Chính cuộ nói chuyệ củ họlà cái cuộ i i c na n xuố ở phảmàn hình. ng bên i Trư c khi tôi có thể m chí biể lộ kinh ngạ củ mình, mộ ớ thậ u sự ca t quan khác đ cùng chúng tôi đ làm tôi sử số khi nói rằ ng t ng sĩ i ã công nghệ đ “làm phẳ hệ ng thứ c quân sự- bằ cho này ã ng” thố bậ ng nhiề thông tin đn vậ cho sĩ u ếy quan cấ thấ hay thậ chí cho p p, m binh nhì, ngư i đ cho máy tính hoạ đng, và trao quyề cho ờ ang tộ n anh ta đ ra các quyếđ về ể tị nh thông tin anh ta thu thậ Trong khip. tôi tin chắ rằ không trung uý nào sẽđợ phép khai hoảmà c ng ưc không hỏ ý kiế cấ trên, ngày mà chỉ các sĩ i np có quan cấ cao có p bứ tranh lớ đ qua rồ Sân chơ quân sựđợ làm bằ c nã i. ưc ng. i Tôi kểchuyệ này cho bạ tôi Nick Burns, đi sứHoa Kì ở n n ạ NATO và mộ thành viên trung thành củ Red Sox Nation [câu lạ t a c bộngư i hâm mộhộ bóng chày Red Sox- Tấ Đ ]. Nick bả tôi ờ i tỏ o anh ta đ ở ng hành dinh CentCom ở ã tổ Quatar tháng Tư 2004, đ ợ ưc Tư ng John Abizaid và ban tham mư củ ông chỉ n. Đ i củ ớ ua dẫ ộ a Abizaid ngồ ởbên kia bàn từNick vớ bố màn hình phẳ TV ở i in ng đng sau họ Ba chiế đu tiên có các ả từcao do các máy bay ằ . cầ nh 40
  45. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 41 không ngư i lái Predator truyề tiế về các quân khu khác nhau ờ np từ củ Iraq trong thờ gian thự Màn hình cuố mà Nick tậ trung a i c. i, p vào, đ chiế mộtrậ Yankees-Red Sox. u tn ang Trên mộmàn hình là Pedro Martinez đi lạDerek Jeter, và trên t ối ba màn hình khác là các tay Jihadist đi lạ Sưđ CơĐ ng số ối ộ oàn Mộ(First Cavalry). t MÓN THỊ BĂ PHẲ VÀ THỊ CHIÊN T M NG T ôi cứdi chuyể - suố lộtrình quay lạ nhà mình ởBethesda, n t i T Maryland. Vào lúc tôi ngồ thoả mái ởnhà mình sau hành i i trình này đn rìa trái đt, đu tôi quay cuồ Như ngay khi tôi ế ấầ ng. ng về nhiề dấ hiệ về làm phẳ đn gõ cử tôi hơ Mộsố nhà uu u sự ng ế a t n. đn ởdạ các tin chính gây că thẳ cho bấ cứcha mẹ ế ng ng ng t nào lo lắ vềcon cái ởtuổ trung họ củ họsẽhợ vào đ Thí dụ ng i ca p , âu. Forrester Research, Inc., đ tiên đ hơ 3 triệ việ làm dị vụ u c ch ã oán n và chuyên môn sẽ chuyể khỏ đt nư c vào nă 2015. Như di n iấớ m ng tôi thự sự há hố mồ kinh ngạ khi đc mộ bài báo từ c c m c ọ t International Herald Tribune ngày 19-7-2004 có đu đ: “ n ầ ề Muố Các món ThịChiên Vớ Outsourcing?” t i “Đ xa khỏ Đ ờ Cao Tố 55 Giữ các bang Hoa Kì gầ Cape i ư ng c a n i Girardeau, Missouri, và rẽ làn lái-thẳ [đ mua (vé, hàng) mà vào ng ể không cầ xuố xe] củ mộ quán McDonald’sát đ ờ cao tố n ng a t s ư ng c và bạ có dị vụ n ch nhanh, thân thiệ cho dù ngư i lấ đn hàng củ n, ờyơ a bạ không ởtrong quán ă – hay thậ chí ởMissouri,”bài báo n n m viế “ ờ lấ đn hàng là mộ call center ởColorado Springs, t. Ngư i y ơ t cách xa hơ 900 dặ hay 1.450 kilomet, đ ợ nố vớ khách hàng m, ưc i i n và vớ nhữ ngư i lao đng chuẩ bị c ă bằ các đ ờ dữ i ng ờ ộ n thứ n ng ư ng liệ tố đ cao. Ngay cả t sốviệ làm nhà hàng ă có vẻkhông u cộ mộ c , n, miễ khỏoutsourcing” n i . “Chủtiệ ă ởCape Girardeau, Shannon Davis, đ kếnố nó và mn ãti ba trong 12 quán đc quyề kinh tiêu McDonald’s củ ông vớ call ặ n a i center ởColorado, đợ vậ hành bở mộ ngư i đ ợ đc quyề ưc n i t ờ ưc ặ n kinh tiêu khác củ McDonald’ Steven Bigari. Và ông đ làm việ a s, c ã đ vì cùng các lí do mà các chủ doanh nghiệ khác nắ lấ các call p my ó center: các chi phí thấ hơ tố đ nhanh hơ và ít sai sót hơ p n, c ộ n n”. 41
  46. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 42 “Các đờ truyề thông rẻ nhanh và tin cậ cho phép nhữ ư ng n , y ng ngư i nhậ thự đn ởColorado Springs trò chuyệ vớ các khách ờ n cơ ni hàng ởMissouri, chụ mộ ả đ n tửnhanh về , hiể thị c p t nh iệ họ n thự đn củ họ ơa trên mộ màn hình nhằ đm bả rằ nó đ t m ả o ng úng, rồgử ii đn hàng và ả đn bế củ tiệ ă Ả đợ huỷ ơ nh ế p a m n. nh ư c ngay khi thự c đn đ ợ hoàn tấ Bigari nói. Ngư i dân mua món thịbă củ ơ ưc t, ờ tma mình chẳ bao giờbiếđ n hàng củ họđngang hai bang và bậ ng tơ a i t lạtrư c khi họ thể m chí lái xe đn cử sổ ể y thứ ă . iớ có thậ ế a đ lấ c n” “Davis nói rằ anh đ mơlàm cái gì đ giố thế trong hơ ng ng này ã ó n mộ thậ niên. ‘Chúng tôi không thể ợ đ đ theo nó’anh nói t p đi ể i , thêm. Bigari, ngư i đ lậ ra call center cho các tiệ ă riêng củ ờã p mn a giúp đ – lấ mộkhoả phí nhỏ mỗ giao dị . ỡy t n cho i ch” mình, vui vẻ Bài báo lư ý là Công ti McDonald’s nói thấ ý tư ng call center y ở u là đ lí thú đ khở đng mộ thửnghiệ vớ ba cử hàng gầ tổ ủ ể iộ mi a n ng t hành dinh ở Oak Brook, Illinois, vớ phầ mề khác vớ phầ mề i nm i n m Bigari dùng. “Jim Sappington, mộ phó chủtị củ McDonald’ t ch a s về nói rằ còn ‘quá, quá sớ đ nói nế ý tư ng call center IT, ng m’ ể u ở có thểhoạ đng chéo qua mưi ba ngàn tiệ ă McDonald’ ở tộ ờ mn s Hoa Kì… Tuy nhiên, nhữ ngư i đ ợ kinh tiêu củ hai tiệ ă ng ờ ưc a mn McDonald’s khác, ngoài củ Davis, đ outsource việ lấ đ n hàng a c yơ ã lái-thẳ củ họcho Bigari ởColorado Springs. (Hai tiệ khác ở ng a m Brainerd, Minnesota, và Norwood, Massachusetts). Cái chính cho thành công củ hệthố Bigari nói, là cách nó sóng đ ả củ a ng, ôi nh a khách hàng vớ đ n hàng củ họ bằ tă sựchính xác, hệ ng iơ a ; ng ng thố cắ giả sốcác khiế nạ và vì thế tm ui khiế việ phụ vụnhanh hơ n c c n. Trong kinh doanh thứ ă nhanh, thờ gian thự sựlà tiề cắthậ cn i c n: t m chí nă giây khỏthờ gian xửlí mộ đn hàng là đ kể bài báo i i tơ áng ,” m lư ý. “Bigari nói anh đ cắ ngắ thờ gian đt hàng trong các cử ãt n i ặ a u hiệ hai làn lái-thẳ củ anh hơ 30 giây mộ chút, xuố trung u ng a t ng n bình còn khoả 1 phút 5 giây. Ít hơ mộ nử thờ gian trung bình ng ta i n 2 phút 36 giây, cho tấ cảcác tiệ McDonald’ giữ các tiệ t m s, a m nhanh nhấởtrong nư c, theo QSRweb.com, trang theo dõi nhữ t ớ ng việ nhưvậ Các tiệ lái-thẳ củ anh hiệ nay phụ vụ260 xe c y. m ng a n c mộ giờ Bigari nói, 30 phầ tră nhiề hơ chúng đt trư c khi t , nm un ạớ anh khở đng call center … Tuy các nhà đ u hành củ anh kiế iộ a m, iề trung bình, đ ợ 40 cent mộ giờcao hơ các nhân viên tuyế củ ưc t na n anh, anh đ cắ tổ chi phí lao đng củ mình đ ợ mộ đ m ã t ng ộ a ưc t iể phầ tră ngay cả lưng bán hàng lái-thẳ tă lên … Các n m, khi ợ ng ng 42
  47. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 43 trắ nghiệ đợ tiế hành bên ngoài các công ti cho thấ các tiệ c m ưc n y m lái-thẳ củ Bigari hiệ nay có lỗ ít hơ 2 phầ tră củ tấ cả ng a n i n mat n các đn hàng, xuố từkhoả 4 phầ tră trưc khi anh bắđu ơ ng ng nmớ tầ sử ng các call center, Bigari nói”. dụ Bigari “say mê ý tư ng call center đn mứ bài báo nhậ xét, ở ế c,” n “anh đ mởrộ nó quá cử sổ ng a lái-thẳ ở y tiệ ă củ anh có ng bả m n a ã dùng hệ ng. Trong khi anh vẫ chào dị vụquầ ởcác tiệ ă thố n ch y mn đ hầ hếkhách hàng bây giờđt hàng qua call center, dùng đ n ó, u t ặ iệ thoạvớ máy đc thẻ dụ ở ii ọ tín ng trên các bàn trong khu vự ngồ . c i” ộ sốdấ hiệ về t u u làm phẳ mà tôi bắ gặ ởnhà, tuy vậ ng tp y, M chẳ liên quan gì đn kinh tế c. Ngày 3-10-2004, tôi xuấ ng ế họ t hiệ trên chư ng trình buổ sáng Tin Chủnhậ củ CBS, Đ i mặ n ơ i ta ốt vớ Quố gia, do phóng viên kì cự củ CBS Bob Schieffer dẫ i c ua n. CBS đ lên tin rấ nhiề trong các tuầ trưc bở vì phóng sự60 t u n ới ã Phút củ Dan Rather về phụ vụở c Vệ a sự c cụ binh Quố gia Không c quân củ Tổ thố George W. Bush hoá ra là dự vào các tài liệ a ng ng a u giả Sau chư ng trình Chủnhậ đ Schieffer kểrằ thứlì quặ . ơ t ó, ng c nhấxả ra vớ ông ta vào tuầ trư c. Khi ông bư c ra khỏ studio ty i nớ ớ i củ CBS, mộ phóng viên trẻ ã đi ông ở a hè. Đ y không hề a t đợ vỉ ấ lạ thư ng, bở vì nhưvớ tấcả chư ng trình sáng Chủnhậ các ờ i it ơ t, các mạ tin lớ – CBS, NBC, ABC, CNN, và Fox – luôn cửngư i ng n ờ đn các studio củ nhau đ chộ các cuộ phỏ vấ vớ các khách ế a ểp c ng n i mờ Như gã trẻ i. này, Schieffer giả thích, đ không từmộ mạ i t ng ng ã chính nào. Anh ta lị sựgiớ thiệ mình là phóng viên củ mộ ch i u a t Web site gọlà InDC Journal và hỏ liệ anh ta có thể i Schieffer i iu hỏ vài câu hỏ Schieffer, do là mộ tay lị sự nói chắ chắ Gã trẻ i. t ch , c n. phỏ vấ ông ta vớ mộ dụ cụmà Schieffer không nhậ ra và ng n i t ng n sau đ hỏ nế anh ta có thể p ả ông. Ả à? Schieffer thấ óiu chụ nh nh y gã trẻkhông có máy ả Anh ta chẳ cầ máy ả Anh ta quay nh. ng n nh. máy đ n thoạdi đng củ mình và nháy mộả củ Schieffer. i ộ a t nh a iệ sáng hôm sau tôi đn và ngó vào trang Web site này và ế “Vì thế ả củ tôi ởđ vớ bài phỏ vấ và đ có rồ ba tră bình luậ nh a ói ng n i m n ã nó,”Schieffer nói, ông, tuy biếrấ kĩ t t nghềbáo trự tuyế tuy c n, về thếvẫ sử số vềcách nhanh không thể nổ rẻ n, và đn n ng t tin i, tiề ơ đc mà gã trẻnày đ làm cho mình đợ biế đn [đ a mình lên ộ ưc tếư ã ánh sáng]. 43
  48. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 44 Câu chuyệ này làm tôi tò mò, cho nên tôi lầ ra gã trẻnày từ n n InDC Journal. Tên anh ta là Bill Ardolino, và anh là gã rấchu đ t áo. Tôi tiế hành phỏ vấ riêng củ mình vớ anh ta trự tuyế – làm n ng n a i c n sao khác đ ợ – và bắ đu bằ hỏ về t bị dùng vớ tư ư c? t ầ ng i thiế anh i cách mộ mạ t ng/báo mộ t-ngư i.ờ “Tôi dùng mộ máy chơ MP3/ghi âm nhỏxíu (ba inch rư i và t ỡ i hai inch [~8,9 x 5 cm]) đ ghi âm, và mộ máy ả đ n thoạsố ể t nh iệ i riêng đ chụ ả ông ta,” ể p nh Ardolino nói. “ Không hoàn toàn gợ i nhỏ tình nhưchiế máy mộ c t-trong-tấ đ n thoạ t-cả iệ i/máy ả nh/máy ghi âm (hiệ có bán), như dẫ sao đ nữ là mộ sựbày tỏvề n ng u ia t tính phổbiế khắ nơ và sựthu nhỏcủ công nghệTôi mang thiế bị n pi a . t này đ khắ D.C. mọ lúc bở vì, này, ai biế đ ợ Cái có lẽ p i i t ư c. gây i hoả hố hơ là Mr. Schieffer đ quyếđ trả i nhanh thế ng t n tị nh lờ nào, ã sau khi bị ờ lạ đ nhả bổ vớ các câu hỏ phỏ vấ ngư i nào ó y vào i i ng n. Ông làm tôi rấngạ nhiên thích thú.” t c Ardolino nói máy chơ MP3 tố khoả 125 $. “ chủ u đ ợ n ng Nó yế ư c i thiế kếđ chơ nhạ anh giả thích, song cũ “ư c đ gói t ểi c,” i ng đ ợ óng sẵ nhưmộ máy ghi âm sốtạ các file âm thanh WAV có thể i n t o tả đ ợ lên máy tính …Vềcơbả tôi có thểnói rằ hàng rào đ ưc n, ng ể bư c vào làm báo cầ thiế bị m tay, ghi âm đc biệ [bây giờ ớ n t cầ ặ t, ] khoả 100-200 $ đn 300 $ nế anh muố thêm mộmáy ả 400 ng ế u n t nh, $ đn 500 $ cho mộ chiế máy ghi âm rấ xinh và mộ máy ả ế t c t t nh thậxinh. [Như 200 $ là tấcả anh cầ đ làm việ . t t cái nể c” ng] Cái gì thúc đy anh ta đ trở ẩ ể thành mạ tin tứ củ riêng mình? ng ca “Làm mộ nhà báo đc lậ là mộ thú riêng xuấphát từsựthấ t ộp t t t vọ củ tôi về ng a thông tin thiên lệ không đy đ, đợ chọ lọ ch, ầ ủ ưc n c, và/hoặ kém cỏ do phư ng tiệ truyề thông chủđo thu thậ , c i ơ n n ạ p” Ardolino giảthích, anh diễ đt mình nhưmộ “ ờ tựdo trung- i nạ t ngư i làm báo tựdo và ngư i bà con củ nó, blogging*, là hữ . “ u” Nghề ờ a biể lộcủ các lự lư ng thị ờ mộ nhu cầ không đ ợ các u a cợ trư ng- t u ưc nguồ thông tin hiệ tạ thoảmãn. Tôi bắ đu chụ ả và lấ n ni tầ p nh y phỏ vấ vềcác cuộ mít ting lớ chố chiế tranh ởD.C., vì ng n c n ng n các phưng tiệ truyề thông đ bóp méo thô thiể bả chấ củ ơ n n nn ta ã các nhóm tổchứ các cuộ tụhọ - [như nhữ ngư i Marxist c c p ng ờ ] ngoan cố nhữ kẻ ng hộkhủ bố ràng hay ngấ ngầ v.v. , ng ủ ng rõ m m, Tôi lúc đu chọ dùng hài hư c nhưmộ công cụ như từđ tôi ầ n ớ t , ó ng blogging ~ làm báo trên Web; xem blog ởtrang sau * 44
  49. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 45 đ chuyể hưng. Vâng, tôi có nhiề quyề lự hơ quyề lự đ nớ u n c n, n cể ã đ a thông đ p củ tôi ra. Bài phỏ vấ Schieffer thự tế đ ợ ư iệ a ng n c thu ư c hai mư i lă ngàn ngư i thă trong hai mư i bố giờ Ngày cao ơm ờm ơn . đ m củ tôi kểtừkhi tôi bắ đu là nă mư i lă ngàn khi tôi a tầ ơm iể m giúp phá đ ‘ ổ Rathergate’ …Tôi phỏ vấ chuyên gia pháp y hàng ng n đu trong câu chuyệ Vệbinh Quố gia củ Dan Rather, và đc ầ n c a ặ biệ sau đ The Whashington Post, Chicago Sun-Times, Globe, t ó NYT, v.v đ kiế đợ ông, trong vòng bố mư i tám giờ ã m ưc n ơ . “Nhị đ thu thậ và sử thông tin trong câu chuyệ thưbáo giả pộ p a n ởCBS gây sử số anh ta tiế tụ “ không chỉ CBS News ng t,” p c. Nó là ‘đ gây bế c’ sựthậ có thể tắ sau t, cho rằ họđ không thểtheo ng ã ã kị mộ đi quân nhữ ngư i kiể tra sựthự tậ tuỵTố đ và p tộ ng ờm cn . cộ sựcở mởcủ phư ng tiệ truyề thông là cái gì đ vư t xa quy i a ơ n n óợ trình cũ…Tôi là mộ giám đc tiế thị mư i chín tuổ [ngư i] t ốp hai ơ i ờ luôn muố viếđ kiế số như că ghét sách dạ phong cách n t ể m ng y ng m AP. NhưGlenn Raynolds [mộ überblogger* thích nói, các blog đ t] ã cho ngư i dân mộ cơhộđ ngừ la hét vào TV củ họ có mộ ờ t i ể ng a và t tiế nói trong quá trình. Tôi nghĩ chúng đ ợ dùng như i củ ng ưc loạ a là mộ ‘ẳ cấ thứ m’ t đng cùng vớ các phư ng tiệ truyề t đng p nă hoạ ộ i ơ n n thông chủđo (thư ng đ mắđn chúng hay cấ cho chúng thông ạ ờ ểtế p tin thô) và hoạđng tiề tàng như t hệ ng trang trạviếbáo tộ m mộ thố it và bình luậ cung cấ mộ phư ng tiệ mớ đ đt thành công”. n p t ơ n i ểạ “Giố nhiề mặcủ đ tài mà anh nói trong cuố sách củ anh, ng u t aề n a có các khía cạ tố và xấ củ sựphát triể Sựvỡra từ mả nh t ua n. ng nh củ các phư ng tiệ truyề thông gây ra nhiề sựkhông mạ lạ a ơ n n u ch c hay nhậ thứ chọ lọ (hãy xem sựphân cự củ nư c ta), như n c nc caớ ng nó cũ phi tậ trung hoá quyề lự và tạ mộ đm bả tố hơ ng p nc o tả otn rằ sự t trọ vẹ là ởđ … ở âu đ trong các mả . ng thậ n n ó đ ó… nh” Trong bấcứ t ngày cho trư c nào ta có thể t gặ bấcứ lư ng ớ bắ p t số ợ nào củ các câu chuyệ nhưsựbắgặ giữ Bob Schieffer và Bill a n, tp a Ardolino, nói cho chúng ta rằ các hệ ng thứ c cũđ đ ợ ng thố bậ ang ư c san phẳ và sân chơ đ ợ san bằ NhưMicah L. Sifry diễ đt ng i ưc ng. nạ mộ cách tinh tế t trong tạ chí The Nation (22-11-2004): “Thờ đi p iạ củ hoạ đng chính trị trên xuố – nơ các cuộ vậ đng, các a tộ từ ng c nộ i đ chế nghề ịnh và làm báo đ là các cộ đng tách biệkhỏxã hộ ng ồ t i i ã đ ợ chạ bằ tưbả [vố khó tích luỹ đ qua rồ Cái gì đ ưc y ng n n] i. -ã ó * Blog: từWeblog = xuấbả trên cơ Web; blogger ngưi viế[b áo trên] blog. tn ờt sở über, tiế Đ c = trên; überblogger ~ siêu blogger. ng ứ 45
  50. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 46 hoang dã hơ hấ dẫ hơ và vô cùng thoảmãn hơ đi vớ cá n, p n n nối nhân nhữ ngưi tham gia đ xuấhiệ kế trậtự ” ng ờ ang t n bên t cũ. Tôi đa ra sự t gặ Schieffer-Ardolino chỉ ư bắ p nhưmộ thí dụ sự t về làm phẳ thế i đ xả ra nhanh hơ đn thế và đ làm thay ng giớ ã y nế nào ã đi các quy tắ các vai trò, và các quan hệ ổ c, nhanh hơ chúng ta có n hình dung. Và tuy tôi biếlà mộ lờ sáo rỗ dù sao đ nữ tôi t ti ng, ia thể phảnói: Bạ vẫ chư thấ gì cảNhư trình bày tỉ ở ơ i nn y mỉ chư ng a . tôi tiế chúng ta bư c vào mộpha nơ chúng ta sẽ y sựsố p, ớ t thấ hoá, ả o i hoá, và tựđng hoá mọ thứ Nhữ lợ ích về ng suấsẽ đ ộ i . ng i nă t là áng kinh ngạ đi vớ các nư c, các công ti, và các cá nhân có thể p cố i ớ hấ thu các công cụcông nghệmớ Và chúng ta đ bư c vào mộ i. ang ớ t pha nơ nhiề ngư i hơ chư từ bao giờ trư c đ trong lị u ờn a ng có ớ ây ch i sửthếgiớ sẽcó khảnă tiế cậ đn các công cụnày - vớ tư i ng p n ế i cách các nhà đi mớ sáng tạ nhữ ngư i cộ tác, và, than ôi, ổi o, ng ờ ng cảvớ tưcách nhữ kẻkhủ bố Bạ nói bạ muố mộ cuộ i ng ng . n n n t c cách mạ Thế ấ cách mạ thông tin thự sựsắ bắđu. Tôi ng? đy, ng c p tầ gọ pha mớ này là Toàn cầ hoá 3.0 bở vì nó tiế theo Toàn cầ i i u i p u hoá 2.0, song tôi nghĩ nguyên toàn cầ hoá mớ này sẽtỏra là kỉ u i mộ sựkhác biệ về c đ sẽ ưc thấ theo thờ gian, nhưmộ t t mứ ộ đợ y, i t sựkhác biệ về i. Đ là lí do vì sao tôi đ đ a ra ý tư ng rằ t loạ ó ãư ở ng thế i đ biế từtròn thành phẳ Ở mọ nơ bạ hư ng vềcác giớ ã n ng. iinớ , hệ ng thứbậ bị thố c thách thứ từbên dư i hay tựbiế đi từcác c ớ nổ cấ trúc trên xuố [top-down] sang các cấ trúc ngang và cộ tác u ng u ng hơ n. “Toàn cầ hoá là từchúng ta tìm ra đ mô tảquan hệ u ể thay đi ổ giữ các chính phủvà các doanh nghiệ lớ David Rothkopf, mộ a p n,” t cự quan chứ cấ cao củ BộThưng mạ trong chính quyề u cp a ơ i n Clinton và bây giờlà mộ nhà tưvấ chiế lư c tưnhân, đ nói. t n nợ ã “Như cái đ xả ra ngày nay là mộ hiệ tư ng rộ hơ ang y t nợ ng ng n nhiề sâu sắ hơ nhiề . Nó không đn giả là về chính phủ u, cn u” ơ n các , các doanh nghiệ và ngư i dân giao thiệ ra sao, không chỉ các p, ờ p về tổchứ tưng tác thế cơ nào, mà là về nổ lên củ các mô hình xã sự i a hộ chính trịvà kinh doanh hoàn toàn mớ “ là về thứtác i, , i. Nó các đng đn các khía cạ sâu sắ nhấ thâm că cốđ nhấ củ xã ộế nh c t, n ếta hộ thẳ đn bả chấ củ khế ớ xã hộ Rothkopf nói thêm. i ng ế n ta ưc i,” “Cái gì xả ra nế thự thể y u c chính trị bạ ở ó không còn tư ng mà n đ ơ ứ vớ mộ công việ xả ra trên không gian đ u khiể [không ng i t cy n iề gian ả cyberspace], hay không còn thự sựbao gồ nhữ ngư i o: c m ng ờ 46
  51. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 47 lao đng cộ tác vớ nhữ ngư i lao đng khác ởcác xó khác ộ ng i ng ờ ộ nhau củ đ cầ hay không còn thự sựlấ đ ợ các sả phẩ a ị u, a c y ưc n m đ ợ sả xuấởnhiề chỗ ưc n t u cùng mộ lúc? Ai đ đ u tiếcông việ t i iề t c? Ai đ thuế Ai phảđ ợ lợtừ khoả thuế ó?” nó? i ư c i các n đ ánh Nế tôi đ về làm phẳ thế i, nó sẽ ư c nghi nhớnhư u úng sự ng giớ đợ mộ trong nhữ thay đi că bả - giố nhưsựnổ lên củ các t ng ổnn ng i a nhà nư c-quố gia [nation-state] hay Cách mạ Công nghiệ - ớ c ng p mỗ trong sốđ ởthờ nó, Rothkopf lư ý, đ tạ ra nhữ thay i ó, i ão ng u đi về trò củ các cá nhân, vai trò và hình thứ củ các chính ổ vai a ca phủ cách thứ chúng ta đi mớ cách chúng ta tiế hành kinh , c ổ i, n doanh, vai trò củ phụnữ cách chúng ta tiế hành chiế tranh, a , n n cách chúng ta giáo dụ bả thân mình, cách tôn giáo phả ứ lạ cn n ng i, cách nghệthuậ biể lộ cách khoa họ và nghiên cứ đ ợ tiế t u, c u ưc n hành, không nhắ đn các nhãn chính trị chúng ta gán cho chính cế mà mình và cho các đi thủ a chúng ta. “ các đ m chố nhấđ ố củ Có iể t tị nh hay các bư c ngoặ trong lị sửlớ hơ các đ m khác bở vì ớ t ch nn i iể nhữ thay đi chúng tạ ra là cự kì sâu rộ nhiề khía cạ và ng ổ o c ng, u nh, khó tiên đ vào lúc nào đ Rothkopf nói. oán ó,” Nế viễ cả về làm phẳ này – và tấcả lự trụ trặ u n nh sự ng t áp c, c c, và các cơhộ đ cùng nó- khiế cho bạ lo lắ về ơ lai, bạ ii n n ng tư ng n chẳ phảmộ mình và cũ không sai. Mỗ khi nề vă minh trả ng i t ng i nn i qua mộ trong nhữ cuộ cách mạ công nghệ phá, gây trụ t ng c ng tàn c trặ này – nhưviệ đa ra máy in củ Gutenberg – toàn bộ giớ c cư a thế i đ thay đi theo nhữ cách sâu sắ Như có cái gì đ về làm ổ ng c. sự ã ng ó phẳ thếgiớ sẽ khác vềmặ chấ vớ nhữ thay đi sâu sắ ng i là t ti ng ổ c khác nhưvậ tố đ và bề ng mà nó nắ giữ Việ đ a máy in y: c ộ rộ m . cư vào đ xả ra trong mộ giai đ n hàng thậ kỉ trong thờ gian ãy t oạ p và i dài chỉ nh hư ng đn mộ phầ nhỏcủ hành tinh. Cách mạ ả ởế t n a ng Công nghiệ cũ thế Quá trình làm phẳ này đ xả ra vớ p ng . ng ang y i tố đ thiên lệ [warp] và trự tiế hay gián tiế đng chạ đn cộ ch cp pụ mế rấ nhiề ngư i trên hành tinh ngay lậ tứ Sựchuyể đi sang kỉ t u ờ p c. nổ nguyên mớ này càng nhanh và càng rộ thì càng có khảnă i ng, ng cho sựhỗ loạ trái vớ mộsựchuyể giao quyề lự có trậtự n n, i t n nc t từ nhữ ngư i thắ cũ ng ờ ng sang cho nhữ ngư i thắ mớ ng ờ ng i. Diễ đt theo cách khác, nhữ kinh nghiệ củ các công ti công nạ ng ma nghệ trong vài thậ niên vừ qua các công ti đ thấbạ đ lèo cao p a ã t iể lái qua nhữ thay đi nhanh do các loạlự lư ng này gây ra trên ng ổ icợ thư ng trư ng củ chúng có thể mộ lờ cả cáo cho tấcả ơ ờ a là t i nh t các 47
  52. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 48 doanh nghiệ các đnh chế các nhà nư c quố gia hiệ giờđ p, ị , ớ c n ang đi mặvớ nhữ thay đi không thể ốti ng ổ tránh đ ợ thậ chí có thể ư c, m tiên đ đ ợ này, như thiế sựlãnh đo, tính uyể chuyể và oán ư c u ạ n n ng trí tư ng tư ng đ thích nghi – không phảbở vì họkhông thông ở ợể ii minh hay không ý thứ đợ mà bở vì tố đ thay đi đn giả c ư c, i cộ ổơ n choáng ngợ không chố lạđợ p ng i ư c. làm họ Và đ là vì sao thách thứ to lớ đi vớ thờ đi chúng ta sẽlà c nố i iạ ó hấ thu nhữ thay đi này theo cách sao cho không đ bẹ ngư i p ng ổ èp ờ dân mà cũ không đ họlạđng sau. Chẳ cái nào trong nhữ ng ể iằ ng ng cái này sẽ dễNhư đ là nhiệ vụ a chúng ta. Nó chắ chắ là . m củ c n ng ó xả ra và không thểtránh đ ợ Chính tham vọ củ cuố sách y ư c. ng a n này là đ xuấ mộ khung khổđ suy nghĩ nào vềnó và đ u ềt t ể thế iề khiể nó cho lợ ích tốđ củ chúng ta. n i ia a Tôi đ chia sẻ i bạ trong chư ng này làm thế cá nhân tôi vớ n ơ nào ã đ phát hiệ ra rằ thế i là phẳ Chư ng tiế trình bày tỉ n ng giớ ng. ơ p mỉ ã làm sao nó đtheo hư ng đ ớ ó. i 48
  53. HAI Mư i Lự làm Phẳ Thế i ờc ng giớ inh Thánh cho chúng ta biế rằ Chúa đ tạ ra thếgiớ t ng ão i K trong sáu ngày và ngày thứbả ngài đ nghỉViệ làm phẳ y . c ng ã thế i kéo dài hơ mộ chút. Thế i đ ợ làm phẳ bở sựhộ giớ t giớ ư c ng i i n tụcủ mư i sựkiệ chính trịsựđi mớ và công ti chính. Chẳ a ờ n , ổ i, ng ai trong chúng ta đ nghỉ khi đ hay có lẽcó bao giờlạ sẽ từ ó, i ã nghỉChư ng này là vềcác lự đ làm phẳ thếgiớ và nhiề . ơ cã ng i u dạ và công cụ i cho cộ tác mà sự ng mớ ng làm phẳ này đ tạ ra. ng ão LỰ LÀM PHẲ C NG # 1 9/11/89 Khi các Bứ Tư ng đ xuố và Windows [Cử sổ Đ lên c ở ổ ng a]i ầ đu tiên tôi thấ Tư ng Berlin, nó đ có mộlỗ i. nầ yờ t rồ L ã Đ là tháng 12 nă 1990, và tôi đ Berlin vớcác phóng viên i ó m i đ a tin về trưng Ngoạ giao James A. Baker III. Tư ng Berlin ư Bộ ở i ờ đ bị c thủ mộ nă trư c, ngày 9 tháng Mưi mộ nă chọ ng tm ớ ờ tm ã 1989. Vâng, trong mộ sựtình cờthầ bí tuyệ vờ về t n ti ngày tháng, bứ Tư ng Berlin đ ngày 9/11. Bứ tư ng, ngay cả trạ thái bị cờ ổ cờ ở ng đ thủ và bị , vẫ là mộ vế sẹ xấ xí ngang Berlin. Bộ ng vỡ n ttou âm trư ng Baker tiế hành cuộ viế thă đu tiên củ ông đ xem ở n c ng mầ a ể chứ tích đ nát này củ chủnghĩ cộ sả Soviet. Tôi đng ng ổ a a ng n ứ cạ ông vớ mộ nhóm nhỏcác phóng viên. “Đ là mộ ngày nh i t t ó sư ng mù, u ám,” Baker nhớlạ trong hồ kí củ ông, The Politics ơ i i a of Diplomacy, “và trong áo mư củ mình, tôi cả thấ giố mộ aa my ng t
  54. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 49 nhân vậ trong mộ tiể thuyế củ John le Carré. Như khi tôi t tu ta ng nhòm qua mộ vế nứ trên Tư ng [gầ Reichstag] tôi thấ sựả ttt ờ n y m đm [có] đ phân giả cao đc trư cho Đ Berlin, tôi nhậ ra ạ ộ i ặ ng n ông rằ nhữ ngư i dân thư ng củ Đ ng ng ờ ờ a ông Đ c đ tựmình tuỳnghi ứã hành đng mộcách hoà bình và kiên đ Đ y là cuộ cách mạ ộ t ịnh. ấ c ng củ họ Sau khi Baker đ nhòm xong qua bứ tư ng và tiế lên, a .” cờ n ã các phóng viên chúng tôi lầ lư t nhòm qua cùng lỗbê tông lở nợ m chở ấ Tôi đ mang mộ đ miế tư ng về cho các con gái m y. t ôi ng ờ nhà ã tôi. Tôi nhớnghĩ có vẻ nó quái đn làm sao - quả c, mộ chuyệ ả thự t n thậkì quái, bứ tư ng xi mă này uố khúc ngang mộthành phố t cờ ng n t hiệ đi chỉ mụ đ duy nhấ đ ngă ngư i dân ởbên kia nạ vì c ích tển ờ hư ng thụthậ chí thoáng thấ tự ở , m y, do. Sựsụ đ bứ Tư ng Berlin ngày 9/11/89 đ thảcác lự lư ng pổc ờ cợ ã cuố cùng giảphóng tấcả ng ngư i bị i i t nhữ ờ giam cầ củ Đ chế maế Soviet. Như nó, thự ra, đ làm nhiề hơ rấ nhiề Nó làm c u nt u. ng ã nghiêng cán cân quyề lự trên thế i về nc giớ phía các nư c tán thành ớ cai trị chủ đng thuậ theo hư ng thị ờ tựdo, và rờ xa dân ,ồ n, ớ trưng i các nư c ủ hộsựcai trị ộ đ vớ các nề kinh tế hoạ ớ ng đc oán i n kế ch hoá tậ trung. Chiế tranh Lạ đ là mộ cuộ đu tranh giữ hai p n nh ã t cấ a hệ ng kinh tếchủ thố nghĩ tưbả và chủ a n nghĩ cộ sả – và vớ a ng n i - sựsụ đ củ bứ tư ng, chỉ lạ mộ hệthố và mỗ ngư i pổa c ờ còn i t ng i ờ phả đnh hư ng mình theo nó bằ cách này hay cách khác. Từ iị ớ ng nay trởđ ngày càng nhiề nề kinh tế đợ cai quả từdư i i, un sẽ ưc n ớ lên bở lợ ích, yêu cầ và nguyệ vọ củ nhân dân, hơ là từ ii u, n ng a n trên xuố bở các lợ ích củ bè lũcai trị p nào đ Trong vòng ng i i a hẹ ó. hai nă đ không còn Đ chế ế Soviet nữ đ núp sau hay đ yể aể ểm m, ã trợcho các chế ộ ộ đ ở đ đc oán Châu Á, Trung Đ ông, Châu Phi, hay Latin. Nế bạ không là mộ nề dân chủhay mộ xã hộ dân un tn t i Mĩ chủhoá, nế tiế tụ bám chặvào hoạđng kinh tế iề tiếmạ upc t tộ đ u t nh hay kế ch hoá tậ trung, bạ bị là ở hoạ p n coi phía sai củ lị sử a ch . Đ i vớ mộ số ờ đc biệgiữ các thế già, đy là sựbiế ối t ngư i, ặ t a hệ ấ n đi không đợ hoan nghênh. Chủnghĩcộ sả là mộ hệ ng ổ ưc a ng n t thố vĩ ạlàm cho ngư i ta nghèo ngang nhau. Thự ra cho việ đ trên đi ờ c có thếgiớ không có hệthố nào tố hơ chủnghĩ cộ sả Chủ i ng tn a ng n. nghĩtưbả làm cho ngư i ta giàu không đng đu, và đi vớmộ n ờ ồề ối t a sốngư i đ quen vớ cung cách số cặ cụ hạ chếnhư an ờã i ng m i, n , ng toàn Xã hộ chủnghĩ nơ mộ việ làm, nhà ởgiáo dụ và lư ng i a- i tc , c, ơ hư cho dù xoàng, tấ cả ã đợ đm bả sựsụ đ củ Tư ng t đ ưc ả o- pổa ờ u,
  55. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 50 Berlin là vô cùng đ lo. Song đi vớ nhiề ngưi khác, nó đ là ối u ờ áng ã mộ tấ thẻ do ngoài nhà tù. Đ là vì sao sựsụ đ củ Tư ng tm tự pổa ờ ó Berlin đợ cả nhậ ởnhiề nơ đn vậ hơ chỉ Berlin, và vì ưc m n u iế y n ở sao sự p đ củ nó là mộ sự n làm phẳ thế i nhưvậ sụ ổ a t kiệ ng giớ y. Quả c, đ đ giá đ các tác đng làm phẳ sâu rộ củ thự ể ánh úng ộ ng ng a sựsụ đ Tư ng Berlin, tố nhấ đ trò chuyệ vớ nhữ ngư i pổờ t ti ni ng ờ không phảĐ c hay Nga. Tarun Das đ đng đu Liên minh Công iứ ãứ ầ nghiệ Ấ Đ khi bứ tưng Berlin đ, và ông đ thấ ả hư ng pnộ cở ổ y nh ở ã lă tă suố lộtrình củ nó đn Ấ Đ . “ t a ế n ộ Chúng tôi đ có đng ố nn ã khổ lồnày vềquy đ kiể soát và quan liêu,” ông nhớlạ ng ịnh, m i. “Nehru lên nắ quyề [sau sựkế thúc cai trị c đ củ Anh] m n t thuộ ị a a và đ có mộ nư c khổ lồđ cai quả và không có kinh nghiệ tớ ng ể n, m ã nào vềđ u hành đt nư c. Hoa Kì đ bậ vớ Châu Âu và Nhậ iề ấớ ãni t Bả và kếhoạ Marshall. Cho nên Nehru ngó lên phư ng bắ n ch ơ c, qua dãy Himalaya, và đ cửnhóm kinh tế củ ông đ Moscow. gia a i ã Họtrởvềvà nói nư c này [Liên Xô] gây kinh ngạ Họphân bổ ớ c. các nguồ lự cấ các giấ phép, có mộ uỷban kếhoạ quyế n c, p y t ch t đ tấcả i thứvà đt nư c chuyể đng. Cho nên chúng tôi đ ị t mọ , nh ấớ nộ ã theo mô hình đ và quên rằ chúng tôi có mộ khu vự tưnhân… ng t c ó Khu vự tưnhân đ bịặdư i bứ tư ng quy đ này. Vào 1991, c ó đt ớ c ờ ịnh khu vự tưnhân vẫ đ như bị giấ và đ có sự c n ó, ng che u, ngờvự về c ã việ kinh doanh. Chúng kiế lờ Toàn bộcơsởhạ ng từ1947 c m i! tầ đn 1991 do nhà nưc sở u … [Gánh nặ củ sởhữ nhà nư c] ế ớ hữ ng a u ớ đ hầ nhưlàm phá sả đt nư c. Chúng tôi đ không có khả ng ãu nấ ớ nă ã trả khoả nợcủ mình. Như t dân tộ chúng tôi không có sự các n a c, mộ tựtin. Chắ chắ chúng tôi đ có thểthắ vài cuộ chiế tranh c n, ng c n ã vớ Pakistan, như đ u đ không cho quố gia sựtự . i ng iề ó c tin” Nă 1991, vớ Ấ Đ cạ hếngoạ tệ nh, Manmohan Singh, i n ộn t i mạ m bộtrư ng bộtài chính lúc đ (và là thủtư ng bây giờ đ quyế ở ớ ), ã t ó đ rằ Ấ Đ phả mởnề kinh tếcủ mình. “Bứ Tư ng ị nh ng n ộ i n a c ờ Berlin củ chúng tôi sụ đ,” a p ổ Das nói, “ nó giố nhưthả t và ng mộ con hổbị t trong cũ Kiể soát thư ng mạ bị bỏ Chúng nhố i. m ơ i bãi . tôi luôn tă trư ng 3 phầ tră đợ gọ là tỉ tă trư ng ở n m, ưc i lệ ng ở ng Hindu - chậ thậ trọ và bả thủ Đ kiế [lợ tứ tố hơ m, n ng, o .ểm i c t n], bạ phả đ MĩĐ y, ba nă sau [cả cách 1991] chúng tôi tă n ii .ấ m i ng trư ng 7 phầ tră Kệcha sựnghèo nàn! Bây giờđ kiế [ă ở n m. ể m n] bạ có thểởlạ Ấ Đ và trởthành mộ trong nhữ ngư i giàu n inộ t ng ờ nhấthế i củ tạ chí Forbes…Tấcả nă xã hộ chủnghĩ t giớ a p t các m i a
  56. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 51 và kiể soát đ đy chúng tôi xuố dố đn đ m chúng tôi đ chỉ m ãẩ ng c ế iể ã có 1 tỉ ngoạtệNgày nay chúng tôi có 118 tỉ Chúng tôi đ đ $ i. $… ãi từsự tin trầ lặ đn hoài bão mãnh liệtrong mộthậ kỉ tự m ng ế t t p” . Sựsụ đ Tư ng Berlin đ không chỉ pổờ giúp làm phẳ các lự ng a ã chọ khảdĩ chủnghĩ tưbả thị ờ tựdo và cở trói cho n cho a n trư ng i nhữ nă lự to lớ bị n nén đi vớ hàng triệ ngư i ởcác ng ng c n dồ ối u ờ nơ nhưẤ Đ , Brazil, Trung Quố và Đ chếSoviet trư c đ nộ c, ế ớ ây. i Nó cũ cho phép chúng ta nghĩ thế i khác đ – nhìn nó như ng về giớ i mộ toàn thể t không có vếkhâu nố Bở vì Tư ng Berlin đ không t i. i ờ ã chỉ n đờ chúng ta; nó đ chặ tầ nhìn củ chúng ta- khả chặ ư ng nm a ã nă củ chúng ta đ nghĩ thế i nhưmộthị ờ đn nhấ ng a ể về giớ t trư ng ơ t, mộ hệ t sinh thái đn nhấ mộ cộ đng đn nhấ Trưc 1989, đ ơ t, t ng ồ ơ t. ớ ã có thểcó mộ chính sách phưng Đ t ơ ơ ông hay chính sách phư ng Tây, song khó đ nghĩ có mộ chính sách ‘ cầ . Amartya ể về t toàn u’ Sen, nhà kinh tế n Đ đ t giảNobel bây giờdạ ở Ấ ộ oạ i y Harvard, mộ t lầ đ lư ý tôi rằ “ ờ Berlin đ không chỉ mộbiể tư ng nã u ng Tư ng là t uợ ã về ngư i dân ởbên trong Đ giữ ờ ông Đ c – nó đ là cách ngă cả ứ nn ã mộ loạ tầ nhìn toàn cầ vềtư ng lai củ chúng ta. Chúng ta t im u ơ a tưduy về giớ mộ cách toàn cầ khi Tư ng Berlin thế i t u ờ không thể còn đ Chúng ta không thể nghĩ thế i nhưmộtổ thể. Có về giớ t ng ” ó. mộ câu chuyệ thú vị ng Sanskrit, Sen nói thêm, về t con ế t n tiế mộ ch sinh ra trong mộ cái giế ởđ và số suố đi trong giế ấ t ng, ó ng tờ ng y. “Nó có mộ thế i quan bao gồ cái giế , ông nói. “ ố vớ t giớ m ng” Đi i nhiề ngư i trên hành tinh đ là cái thế i đ giố như ớ khi u ờ giớ ã ng trưc ó bứ tư ng sụ đ. Khi tư ng sụ đ, nó giố nhưcon ế trong cờ pổ ờ pổ ng ch giế đt nhiên có khả ng liên lạ vớ nhữ con ế ởcác giế ng ộ nă ci ng ch ng khác … Nế tôi ca tụ sựsụ đ bứ tư ng, chính là vì tôi tin u ng pổc ờ chắ rằ chúng ta có thểhọ từnhau nhiề đn thế c ng c uế nào. Hầ hế ut tri thứ là họ đợ từngư i khác qua biên giớ . c c ưc ờ i” Vâng, thế i trởthành chỗtố hơ đ số sau 9/11, vì mỗ sự giớ t n ể ng i bùng phát tựdo kích thích mộ sựbùng phát khác, và bả thân quá t n trình đ có mộ tác đng làm phẳ qua các xã hộ củ cốnhữ t ộ ng i, ng ng ó ngư i ởdư i và làm yế nhữ kẻ trên. “Quyề tựdo củ phụ ờ ớ u ng ở n a nữ, Sen lư ý, nêu chỉ t thí dụ “ đy phụnữbiếđc biế ” mộ , thúc ẩ tọ t u viế có xu hư ng giả sinh đ và tỉ chếtrẻ và tă các cơ t, ớ m ẻ lệ t em ng hộ việ làm cho phụ , rồ ả hư ng đn đi thoạ chính trị i c nữ i nh ở ế ố i và cho phụ cơhộcó vai trò lớ hơ trong tự n đ phư ng”. nữ i nn quả ị a ơ
  57. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 52 Cuố cùng, sựđ tư ng đ không chỉ đờ cho nhiề ngư i i ổờ ã mở ư ng u ờ hơ đ khai thác quỹtri thứ củ nhau. Nó cũ mởđ ờ cho nể ca ng ư ng chấ nhậ các tiêu chuẩ chung- các tiêu chuẩ về n kinh tế p n n n nề nên đ ợ đ u hành ra sao, kếtoán nên đ ợ làm thế ư c iề ưc nào, hoạ đng tộ ngân hàng nên đ ợ quả lí ra sao, các máy PC đ ợ sả xuấ thế ưc n ưc n t nên đ ợ viế ra sao. Tôi sẽthả luậ ưc t o n nào, và các bài báo kinh tế đ u này muộ hơ song ởđ là đ đ nói rằ các tiêu chuẩ n n, ây ủể ng n iề chung tạ ra mộ sân chơ phẳ hơ bằ hơ Diễ đt theo cách o t ng n, ng n. nạ i khác, sựđ tưng làm tă sựdi chuyể tựdo củ các tậ quán tố ổờ n a p t ng nhấ Khi mộtiêu chuẩ kinh tế kĩ t nổlên và tựchứ tỏ t. t n hay thuậ i ng mình trên vũđ thế i, nó đ ợ chấ nhậ nhanh hơ nhiề sau giớ ưc p n u ài n khi bứ tư ng không còn ngă cả Chỉ cờ n n. riêng ởchâu Âu, tư ng đ ờổ đ mởđờ cho sự ưng hình thành Liên Minh Châu Âu và sự rộ mở ng ã nó từmưi lă thành hai mư i lă nư c. Đ u đ kế hợ vớ sự ờm ơ m ớ iề ó, t p i xuấhiệ củ euro nhưmộ đng tiề chung, đ tạ ra mộkhu vự tna tồ n ão t c kinh tế ơ nhấtừmộ vùng mộthờbị c Màn Sắchia cắ đn t t t i bứ t t. Trong khi các ả hư ng tích cự củ sựđ tư ng đ rõ ngay, nh ở ca ổờ ã nguyên nhân gây ra nó vẫ chư rõ lắ Đ không có mộ nguyên n m. ã t a nhân đ n nhấ Ởmứ đ nào đy chính các con mố đ ă ruỗ ơ t. cộ ấ iãn ng nề móng củ Liên Xô, hệ ng đ bị mâu thuẫ nộ tạ riêng n a thố ã các nii và tính phi hiệ quả a nó làm suy yế rồ mứ đ nào đ sựtích u củ u i; cộ ó tụquân sựcủ chính quyề Reagan ởChâu Âu đ buộ Kremlin tự a n c ã phá sả do chi cho các đu đn; và ởmứ đ nào đ các cốgắ n ầạ cộ ng ó bấ lự củ Mikhail Gorbachev đ cảcách cái không thể i cách tca ểi cả nổ đ kếliễ chủ iã t u nghĩcộ sả Song nế tôi phảchỉ mộyế a ng n. u i ra tu tốnhưcái đu tiên giữ nhữ cái ngang nhau, đ là cách mạ ầ a ng ó ng thông tin bắ đu vào đu đn giữ các nă 1980. Các hệthố tầ ầế a m ng toàn trị thuộ vào sựđc quyề thông tin và vũ c, và có quá phụ c ộ n lự nhiề thông tin bắđu tuộ qua bứ Màn Sắ nhờ phổ n củ u tầ t c t, sự biế a các máy fax, đ n thoạ và các công cụ i, truyề thông hiệ đi khác. n nạ iệ Mộ khố lư ng tớ hạ củ các máy PC IBM, và hệđ u hành t iợ ina iề Windows đ đa chúng vào cuộ số đn cùng nhau khoả cùng ãư c ng, ế ng thờ kì mà bứ tư ng đ, và sựphổbiế củ chúng đ đ đ i cờổ na ã óng inh vào quan tài củ chủ a nghĩ cộ sả bở vì chúng cự kì cảthiệ a ng n, i c i n truyề thông theo chiề ngang – có hạcho chính hình thứ từtrên n u i c xuố mà chủnghĩ cộ sả dự vào. Chúng cũ tă cư ng ng a ng n a ng ng ờ mạ mẽviệ cá nhân thu thậ thông tin và sựtrao quyề cho cá nh c p n nhân. (Mỗ thành tố a cách mạ thông tin này do nhữ tiế hoá i củ ng ng n
  58. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 53 tách rờ gây ra: mạ đ n thoạtiế hoá từmong muố củ ngư i i ng iệ in na ờ dân nói chuyệ vớ nhau từxa. Máy fax tiế hoá nhưcách đ n i n ể truyề thông vă bả trên mạ đ n thoạ Máy tính cá nhân đ ợ n nn ng iệ i. ưc các (trình) ứ dụ sát thủ[killer apps]*- bả tính và xửlí vă ng ng ng n bả Và Windows tiế hoá từnhu cầ biế tấcả thứnày thành n. n u n t các dùng đợ và lậ trình đợ bởđi chúng). ưc p ưc i ạ có thể Máy IBM PC đu tiên vớđ ợ thị ờ nă 1981. Cùng lúc ầ ưc trư ng m đ nhiề nhà khoa họ máy tính khắ thế i bắđu sửdụ các u c p giớ t ầ ng ó, thứgọlà Internet và e-mail. Phiên bả Windows đu tiên đợ bán i n ầ ưc nă 1985, và phiên bả đt phá thự tếlàm cho PC thậ sựthân nộ c t m thiệ vớ ngư i dùng –Windows 3.0 - đ ợ xuấ bán ngày 22-5- ni ờ ưc t 1990, chỉ tháng sau khi bứ tư ng sụ đ. Trong cùng thờ kì sáu cờ pổ i này, mộ số ờ khác các nhà khoa họ bắđu phát hiệ ra rằ t ngư i c tầ n ng nế họmua mộ PC và mộ dial-up modem, họcó thể t nố PC u t t kế i củ họvớ đ n thoạ và chuyể e-mail qua các nhà cung cấ dị a i iệ i n p ch Internet tưnhân – nhưCompuserve và America Online. vụ “Sựphổbiế củ máy tính cá nhân, máy fax, Windows, và dial- na up modem nố vớ mạ đ n thoạ toàn cầ tấ cảđn cùng nhau ii ng iệ i ut ế vào cuố các nă 1980 và đu các nă 1990 đ tạ ra nề cơbả i m ầ m ểo n n khở đng cách mạ thông tin toàn cầ Craig J. Mundie, tổ iộ ng u,” ng giám đc kĩ t củ Microsoft, lậ luậ Mấ chố là sựhợ nhấ ố thuậ a p n. u t p t củ tấ cảchúng lạ thành mộ hệthố tư ng hoạ [có thểhoạ at i t ng ơ t t đng vớ nhau] duy nhấ Đ u đ xả ra, Mundie nói, mộ khi ộ i t. iề ó y t chúng ta có mộ nề tính toán đợ chuẩ hoá ởdạ thô – máy tn ưc n ng IBM PC – cùng vớ mộ giao diệ ngư i dùng đ hoạchuẩ hoá i t n ờ ồ n cho xửlí vă bả và bả tính - Windows – cùng vớ mộ công cụ nn ng i t truyề thông chuẩ hoá – dial-up modem và mạ lư i đ n thoạ n n ng ớ iệ i toàn cầ Mộ khi ta có nề tư ng hoạcơ n đ thì các trình ứ u. t nơ t bả ó, ng dụ sát thủ ẩ sựphổ n củ nó rộ khắ mọ nơ ng đy biế a ng p i i. “Ngư i dân thấ rằ họ c sựthích làm tấ cả ng thứnày ờ y ng thự t nhữ trên mộ máy tính, và họthậ sựcảthiệ nă suấ Mundie nói. t t i n ng t,” “Tấ cảchúng có sựhấ dẫ cá nhân rộ rãi và khiế cá nhân t pn ng n ngư i dân đng dậ và mua mộ PC có thểchạ Windows và đt ờ ứ y t y ặ trên bàn củ họ và đ u đ buộ sựtruyề bá nề tính toán mớ a, iề ó c n n i này vào thế i tính toán công ti còn nhiề hơ nữ Ngư i ta nói, giớ u n a. ờ ‘Chà, có mộvậquý ở ây, và chúng ta phảtậ dụ nó’ tt đ i n ng .” * Tiế lóng củ dân tin họ chỉ trình ứ dụ đợ rấnhiề ngưi dùng ng a c các ng ng ư c t u ờ nhưWord, Excel, hay browser củ Netscape, hay Google chẳ hạ a ng n.
  59. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 54 Windows đợ củ cốcàng trởthành hệđ u hành hàng đu, ư c ng iề ầ Mundie nói thêm, “càng có nhiề ngư i lậ trình đ viế các ứ u ờp t ng i dụ cho thế i kinh doanh giàu có đ đ a vào máy tính củ họ ng giớ ểư a, cho nên họ thể có làm nhiề việ kinh doanh mớ và khác, đ u đ u c i iề ó bắ đu làm tă nă suấ còn hơ nữ Hàng chụ triệ ngư i tầ t n a. c u ờ ng ng trên khắ thế i trởthành các lậ trình viên đ khiế PC làm mọ p giớ p ể n i thứhọmuố bằ ngôn ngữriêng củ họ Windows cuố cùng đ n ng a. i ã đ ợ dị ra ba mưi tám ngôn ngữ Ngư i dân có khả ng làm ư c ch ơ . ờ nă quen vớ PC bằ ngôn ngữ a chính mình”. i ng củ Đ y là hoàn toàn mớ và lí thú, như chúng ta không đ ợ quên ấ i ưc ng nề PC-Windows ban đu này đ nông cạ đn thế n ầ nế nào. “Nề này n ã ràng buộ bở quá nhiề giớ hạ kiế trúc,” ci u in n Mundie nói. “ ã Đ bị thiế hạ ng cơsở. Internet nhưchúng ta biếngày nay - vớ các u tầ ” t i giao thứ truyề dư ng như phép màu, có thể t nố mọ ngư i c nờ kế i i ờ có và mọ thứ- vẫ chư nổ lên. Quay lạ hồđ các mạ đ chỉ i n ai i i ó, ng ã có các giao thứ rấhạ chế ể ctn đ trao đi file và các thông đ p e-mail. ổ iệ Cho nên nhữ ngưi dùng các máy tính vớ cùng loạ hệđ u ng ờ i i iề hành và phầ mề có thểtrao đi tài liệ qua e-mail hay chuyể n m ổ u n file, như ngay cảlàm việ này cũ khá rắ rố nên chỉ giớ c ng ci có i ng ư tú tin họ mớ chị khó. Bạ đ không thể ơ giả ngồ xuố c iu nã đn n i ng u và vèo mộ e-mail hay mộ file cho bấcứai ởbấcứđ đc biệ t t t t âu- ặ t ởbên ngoài công ti củ chính bạ hay ngoài dị vụ a n ch Internet riêng củ bạ cách mà bạ có thểlàm hiệ nay. Đ a n- n n úng, nhữ ngư i ng ờ dùng AOL có thểliên lạ vớ nhữ ngư i dùng CompuServe, ci ng ờ như việ đ đ chẳ đn giả cũ không tin cậ Kế quảlà, cóã ng ơ n ng y. t ng Mundie nói, mộ lư ng dữliệ và sáng tạ khổ lồđ tích tụ tợ u o ng ã trong tấcả máy tính đ song đ không có cách dễ t các ó, dàng, tư ng ơ ã hoạnào đ chia sẻ và nhào nặ nó. Ngư i ta đ có thể t các t ể nó n ờ viế ã ứ dụ mớ cho phép các hệ ng đ ợ chọ đ hoạđng cùng ng ng i thố ư c nể tộ nhau, như nói chung đ u này chỉ i hạ cho nhữ trao đi dự giớ n ng ổ ng iề kiế giữ các PC bên trong mạ củ mộ công ti đn nhấ n a ng a t ơ t. Giai đ n này từ9/11 đn giữ 1990 vẫ dẫ đn sựtiế bộto ế a n nế n oạ lớ về n trao quyề cá nhân, cho dù mạ còn hạ chếĐ là thờ kì n ng n .ó i củ “ và máy củ tôi bây giờcó thể chuyệ vớ nhau tố hơ a Tôi a nói ni tn và nhanh hơ nên cá nhân tôi có thể nhiề việ hơ và thờ kì làm u c n” i n, củ “ và máy củ tôi bây giờcó thể chuyệ vớ vài bạ bè a Tôi a nói ni n và vài ngư i trong công ti củ tôi tố hơ và nhanh hơ nên chúng ờ a tn n, tôi có kế quảhơ Các bứ tư ng đ sụ đ và các cử sổ t cờ ã pổ a- n”.
  60. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 55 Windows- đ mở làm cho thế i phẳ nhiề hơ bao giờhế– , giớ ng un t ã như thờ đi củ truyề thông toàn cầ suôn sẻ n chư rạ iạa n u vẫ a ng. ng Tuy ta không đ ý đn nó, đ có mộ nố chố tai trong thờ đi ểế tt i iạ ã mớ lí thú này. Đ không chỉ ngư i Mĩ ờÂu cùng vớ ngư i i có ờ ngư i i ờ ã dân củ Đ chếSoviet tán dư ng sựsụ đ tư ng – và đ công aế ơ pổờ òi cho việ đ Ai đ khác đ nâng li – không phảsâm banh mà là cà c ó. ó i ã phê Thổđc. Tên hắ là Osama bin Laden và hắ có mộ chuyệ ặ n n t n kểkhác. Quan đ m củ hắ là các tay súng jihad ởAfghanistan, iể an mà hắ là mộ là ngư i đ hạbệ ế n t, ờã Đ chếSoviet bằ buộ Hồ ng c ng Quân rút khỏ Afghanistan (vớ sựgiúp đ củ Mĩ Pakistan). Và i i ỡa và mộ khi sứmạ đ đ hoàn tấ– nhữ ngư i Soviet hoàn tấviệ t ng ó ã t ng ờ tc chín tháng trư c khi Tư ng Berlin sụ ớ ờ p rút quân vào 15-2-1989, chỉ đ - bin Laden ngó quanh và thấ rằ siêu cư ng kia, Hoa Kì, có ổ y ng ờ sựhiệ diệ to lớ ởquê hắ Saudi Arabia, quê hưng củ hai n n n n, ơ a Islam thiêng liêng nhấ Và hắ không thích đ u đ t. n iề ó. thành phố Như thế trong khi nhả múa trên bứ tư ng [đ] và mở , y cờ ổ Windows củ chúng ta và tuyên bốrằ không còn lự chọ hệ a ng a n tư tư ng khảdĩ cho chủnghĩ tưbả thị ờ tựdo nữ bin ở nào a n trư ng a, Laden quay súng củ hắ ngắ vào MĩCả Laden và Ronald an m . bin Reagan đ coi Liên Xô như“đ chếác quỷ, như bin Laden đ ế ” ã ng i đn nhìn Mĩ ng là ác quỷ Hắ đ có mộ lự chọ hệ ế . nã ta n tưtư ng ở cũ khả cho chủ dĩ nghĩtưbả thị ờ tựdo – Islam chính trị n a n trư ng . Hắ đ không cả thấ bị chấ dứ củ Liên Xô đ bạ hắ cả m y sự m t a ánh i; n m ã thấ nó làm hắ bạ dạ Hắ không cả thấ hấ dẫ vớ sân chơ y n o n. n mypni i đ ợ mởrộ hắ cả thấ bị cựtuyệ Và hắ đ không phả ưc ng; n m y nó t. nã i có mộ mình. Mộ sốngư i nghĩ ng Ronald Reagan đ kéo đ t t ờ rằ ổ ã tư ng, bằ làm phá sả Liên Xô qua chạ đ vũtrang; nhữ ờ ng n y ua ng ngư i khác nghĩ ờ IBM, Steve Jobs, và Bill Gates đ kéo đ tư ng ổờ ã bằ trao quyề cho các cá nhân tảtư ng lai xuố Như ởthế ng n iơ ng. ng giớ khác, ởxứMuslim, nhiề ngư i nghĩ Laden và các đng i u ờ bin ồ chí củ hắ đ kéo đ Đ chế a nã ổ ế Soviet và bứ tư ng vớ nhiệhuyế cờ i t t tôn giáo, và hàng triệ ngư i trong số đợ truyề cả hứ đ u ờ họ ư c n m ng ể tảquá khứlên. i Tóm lạ trong khi chúng ta ca tụ 9/11, các hạ giố củ mộ i, ng t ng a t ngày đ nhớkhác- 11/9 – đ đ ợ gieo. Như sẽ nhiề hơ ã ưc ng nói un áng về iề đ muộ hơ trong cuố sách này. Bây giờ hãy đ cho sự đu ó nn n , ể làm phẳ tiế tụ ng p c.
  61. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 56 LỰ LÀM PHẲ C NG # 2 9/8/95 phiế lầ đu cho công chúng] u nầ Khi Netscape lên sàn [bán cổ ào giữ các nă 1990, cách mạ mạ PC-Windows đ đt a m ng ng ãạ V các giớ hạ củ nó. Nế thế i trởnên thự sựđợ kếnố ina u giớ c ư c t i, và thự sựbắ đu trả phẳ ra, cách mạ cầ đ vào pha tiế c tầ i ng ng n i p theo. Và pha tiế Mundie củ Microsoft lư ý, “là đ từmộ nề p, a tn u i tính toán dự trên PC sang mộ nề tả tính toán dự vào a t n ng a Internet”. Các ứ dụ sát thủ ng ng phát đng pha mớ này đ là e-mail ộ i ã và trình duyệ Internet. E-mail đợ thúc đy bở các portal [cổ t ưc ẩi ng] tiêu dùng mởrộ nhanh chóng nhưAOL, CompuServe, và cuố ng i cùng MSN. Như đ có killer app mớ trình duyệWeb – có thể i, t ng ã lấ các tài liệ hay các trang Web đợ chứ ởcác Web site trên y u ưc a Internet và hiể thị n chúng trên bấcứmàn hình máy tính nào – cái t đ thự sựthu hút đợ trí tư ng tư ng. Và khái niệ thự tế c ưc ở ợ m c về ó World Wide Web - mộ hệ ng đ tạ ra, tổchứ và liên kếcác t thố ể o c, t tài liệ sao cho chúng có thểđ ợ duyệ mộ cách dễdàng – đ u ưc t t ã đ ợ nhà khoa họ máy tính Anh Tim Berners-Lee tạ ra. Ông lậ ưc c o p Web site đu tiên nă 1991, trong mộ nỗlự đ nuôi mộ mạ ầ t cể t ng m máy tính cho phép các nhà khoa họ chia sẻdễdàng nghiên cứ c u củ họ Các nhà khoa họ và nhà hàn lâm khác đ tạ ra mộ số a. c ão t trình duyệ[browser] đ lư t Web ban đu này, như browser chủ t ểớ ầ ng đo đu tiên – và toàn bộvă hoá duyệWeb cho quả đi quầ ạầ n t ng ạ n chúng - đợ tạ ra bở mộ công ti khở nghiệ bé xíu ở ưc o i t i p Mountain View, California, đ c gọ là Netscape. Netscape ra công chúng ợi ngày 9 tháng 8, 1995, và thế i không còn giố như ớ nữ giớ ng trư c a. NhưJohn Doerr, nhà tưbả mạ hiể huyề thoạmà hãng củ n o m n i a ông, Kleiner Perkins Caulfield & Byers, đ ủ hộNetscape, diễ ã ng n đt, “ ạ Netscape chào bán lầ đu cho công chúng [IPO] đ là mộ nầ t ã tiế gọ vang lả đi vớ thế i đ tỉ dậ hư ng tớ Internet. ng i nh ố i giớ ể nh y ớ i Cho đn khi ấ nó chỉ lãnh đa củ nhữ ngư i cả biế ban ế y, là ịa ng ời n đu và các tay cựphách” ầ . Pha do Netscape gây ra đ dẫ quá trình làm phẳ theo nhiề ãn ng u hư ng then chố Nó cho chúng ta browser thư ng mạ phổbiế ớ t: ơ i n rộ rãi đu tiên đ lư t Internet. Netscape browser đ không chỉ ng ầ ểớ ã làm cho Internet số đng mà còn khiế cho Internet có thể ng ộ n truy cậ đ ợ đi vớ mọ ngư i từđ a trẻnă tuổ đn cụgià tám p ưc ố i i ờ ứ m iế
  62. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 57 mư i lă tuổ Internet càng số đng, càng nhiề ngư i tiêu ơm i. ng ộ u ờ dùng muố làm các việ khác nhau trên Web, nên họcàng đ hỏ n c òi i nhiề máy tính, phầ mề các mạ viễ thông có thể dàng số u n m, ng n dễ hoá vă bả âm nhạ dựliệ và ả và truyề chúng qua Internet n n, c, u, nh n đn máy tính củ bấ kể khác. Nhu cầ này đợ thoảmãn bở ế at ai u ưc i mộ sự n xúc tác khác: Windows 95 trình làng, đ ợ giao tuầ lễ t kiệ ưc n sau Netscape đ a cổư phiế củ nó ra công chúng. Windows 95 mau ua chóng trởthành hệ iề hành đợ nhiề ngư i dùng nhấkhắ thế đu ưc u ờ t p giớ và không giố các phiên bả Windows trư c, nó có sự trợ i, ng n ớ hỗ Internet cài sẵ cho nên không chỉ browser mà tấ cả ứ n, các t các ng dụ PC có thể biếvề ng “ t Internet” tư ng tác vớnó. và ơ i Nhìn lạ cái cho phép Netscape cấ cánh đ là sựtồ tạ từpha i, t n i, ã sớ hơ củ hàng triệ PC, nhiề máy đ có sẵ modem rồ Đ là m n, a u u n i. ó ã nhữ cái vai mà Netscape đng lên trên. Cái mà Netscape đ làm ng ứ ã là đ a ra mộ ứ dụ sát thủmớ – browser- cho sốPC đ đ ợ ư t ng ng i ã ưc lắ đt này, làm cho máy tính và tính kế nố củ nó hữ ích hơ pặ tia u n mộ cách vố có cho hàng triệ ngư i. Đ n lưt nó đ u này làm t n u ờếợ iề nổ bậmộ sự it t bùng nổ cầ đi vớ mọthứdigital [số và châm về u ố i i ] ngòi cơ số Internet, vì mọ nhà đu tưnhìn vào Internet và kế nt i ầ t luậ là nế mọ thứsẽ ư c số - dữliệ kho hàng, thư ng mạ n u i đợ hoá u, ơ i, sách, âm nhạ ả và giả trí – và đợ chuyể và bán trên c, nh, i ưc n Internet, thì cầ vớ các sả phẩ và dị vụ a vào Internet sẽ ui n m ch dự vô tậ Đ u này đ dẫ tớ bong bóng cổphiế dot-com và mộ sự n. iề ãni u t đu tưquá mứ vào cáp quang cầ đ chuyể tảtấcả ầ c nể n i t thông tin số mớ Sựphát triể này, đn lư t nó, đ nố dây toàn bộ giớ lạ i. n ếợ ãi thế i i vớ nhau, và, không có ai thự sựdựkiế đ biế Bangalore thành i c n, ã n ngoạô củ Boston. i a Hãy nhìn vào mỗtrong nhữ tiế triể này. i ng n n hi tôi ngồ vớ Jim Barksdale, nguyên CEO củ Netscape, đ ii a ể K phỏ vấ ông cho cuố sách này, tôi đ giả thích cho ông ng n n i ã rằ mộtrong các chư ng trư c là về ờ đi mớ sự n, và xu ng t ơ ớ mư i ổ i, kiệ hư ng đ làm phẳ thế i. Sựkiệ đu tiên, tôi bả ông, là 9/11, ớã ng giớ nầ o và tôi giả thích tầ quan trọ củ ngày đ Rồ tôi nói, “ ể i m ng a i Đ tôi ó. xem nế ông có thểphỏ đ tầ quan củ ngày thứhai, 9/8. u ng oán m a Tấ cả tôi nói cho ông là: 9/8. Chỉ n mộ giây đ Barksdale t cái cầ t ể
  63. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 58 suy nghĩ ớ khi phóng lạvớ câu trả i đ trư c ii lờ úng: “ Ngày Netscape lên sàn, ra công chúng!” Ít ai tranh cãi rằ Barksdale là mộtrong nhữ nhà khở nghiệ ng t ng i p Mĩ đi. Ông đ giúp Federal Express phát triể hệ ng theo dõi vĩ ạ n thố ã và tìm vế bư kiệ củ nó, sau đ chuyể sang McCaw Cellular, tu na ó n mộ công ti đ n thoạ di đng, dự nó lên, và trông coi sựhợ t iệ i ộ ng p nhấ củ nó vớ AT&T nă 1994. Đ ta i m úng trư c khi việ bán kế ớ c t thúc, mộ head-hunter [ngưi kiế ngư i tài] tiế cậ ông mờ làm t ờm ờ pn i CEO củ mộcông ti mớ gọ là Mosaic Communications, đ ợ lậ a t ii ưc p bở hai nhà đi mớ huyề thoạ– Jim Clark và Marc Andreessen. i ổi n i Giữ 1994, Clark, đng sáng lậ củ Silicon Graphics, đ chung a ồ pa ã sứ vớ Andreessen đ thành lậ Mosaic, công ti mau chóng đ ợ ci ể p ưc đi tên là Netscape Communications. Andreessen, mộ nhà khoa ổ t họ máy tính trẻ ba, đ vừ dẫ đu mộ dự phầ mề nhỏ c tài ã a nầ t án n m ở NCSA [Trung tâm Quố gia vềcác Ứ dụ Siêu tính- National c ng ng Center for Supercomputing Applications], đt tạ Đ i họ Illinois, ặi ạ c đ phát triể Web browser có kếquả c sựđu tiên, cũ đ ợ n t thự ầ ng ư c ã gọ là Mosaic. Clark và Andreessen nhanh chóng hiể đ ợ tiề i u ưc m nă khổ lồcủ phầ mề duyệ Web và quyếđ hợ tác đ ng a n m t tị nh p ể ng thư ng mạhoá nó. Khi Netscape bắđu lớ họ i tớ Barksdale ơ i t ầ n, vớ i vì sựdẫ dắvà sự u hiể cách hay nhấra công chúng thế nt thấ u t nào. browser này là dĩ Ngày nay chúng ta coi công nghệ nhiên, như ng thự sựnó là mộ trong nhữ sáng chế c t ng quan trọ nhấtrong lị ng t ch sửcậ đi. Khi Andreessen trư c đ ởphòng thí nghiệ NCSA nạ ớ ây m Đ i họ Illinois, anh thấ mình có các PC, các máy trạ và sựkế ạc y m, t nố mạ cơbả đ di chuyể file quanh Internet, như nó vẫ i ng nể n n ng chư thậ hứ thú - bở vì chẳ có gì đ duyệ không có giao t ng i ng ể t, a diệ ngư i dùng đ kéo và hiể thị i dung các Web site củ n ờ ể n nộ a nhữ ngư i ngưi khác. Cho nên Andreessen và đi củ anh đ ng ờ ờ ộa ã phát triể Mosaic browser, làm cho bấ cứkẻ c, nhà khoa họ n t ngố c, sinh viên, hay bà già nào có thểxem đợ các Web site. Marc ưc Andreessen đ không sáng chế Internet, như anh đ làm nhiề ra u ã ng ã nhưbấcứ nhân nào đ làm cho nó số đng và truyề bá nó. t cá ể ng ộ n “Mosaic browser bắ đu nă 1993 vớ mư i hai ngư i dùng, và tầ m i ờ ờ tôi biếtấcả ờ hai ngư i,” t t mư i ờ Andreessen nói. Chỉ khoả nă có ng m mư i Web site khi đ và chúng hầ hếchỉ các trang Web đn ơ ut là ơ ó lẻ“. Mosaic”anh giảthích, “ư c tài trợbở Quỹ , i đợ i Khoa họ Quố c c gia - National Science Foundation [NSF]. Tiề thự sựkhông đ ợ n c ưc
  64. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 59 cho xây dự Mosaic. Nhóm chúng tôi phảlàm mộ phầ ng i t n phân bổ mề cho phép các nhà khoa họ dùng các siêu máy tính đt ởcác m c ặ vị ở và đ nố vớchúng bằ mạ NSF. Cho nên chúng tôi trí xa, ểi i ng ng xây dự [browser đu tiên như các công cụphầ mề cho phép ng ầ n m ] các nhà nghiên cứ ‘ t’ u duyệ nghiên cứ củ nhau. Tôi nhìn nó như ua mộ vòng phả hồ dư ng: Càng nhiề ngư i có browser, càng t n iơ u ờ nhiề ngư i muố đ ợ kếnố và sẽ u ờ n ư c t i, càng có nhiề khuyế khích u n hơ đ tạ nộ dung và các ứ dụ và công cụ Mộ khi loạviệ n ểo i ng ng . t ic đ khở đng, nó cứthế t cánh và hầ nhưchẳ gì có thể n iộ cấ u ng chặ ó nó. Khi phát triể nó, bạ không chắ bấcứai sẽ n n ct dùng nó, như ng ngay khi nó khở đng chúng tôi đ hiể rằ nế có bấcứai dùng iộ u ng u t ã nó thì mọ ngư i sẽ i ờ dùng nó, và khi đ chỉ vấ đ là nó sẽcòn n ề lan ó ra nhanh thế và cái gì có thể nhữ cả trở nào là ng n trên đờ .ư ng” Quả c, ai đ thửbrowser, kể Barksdale, có cùng phả ứ thự cả n ng ã ban đu: Chà! “Mỗ hè, tạ chí Fortune có mộbài về mư i lă ầ i p t hai ơm công ti ngon nhấ[coolest] khắ nơ Barksdale nhớlạ “ m đ t p i,” i. Nă ó [1994] Mosaic là mộ trong sốđ Tôi đ không chỉ ọ vềClark t ó. đc ã và Andreessen mà đ quay sang bả vợtôi, ‘ yêu, đ là mộ ý o Em t ã ây tư ng lớ . Và rồ chỉ tuầ muộ hơ tôi nhậ cú đ n thoạtừ ở n’ i vài n nn n i iệ headhunter. Cho nên tôi xuố và nói chuyệ vớ Doerr và Jim ng n i Clark, tôi bắ đu dùng phiên bả beta củ Mosaic browser. Càng tầ n a dùng nó tôi càng bị p dẫ hơ Từcuố các nă 1980, ngư i ta hấ n n”. i m ờ đ dự lên các cơsởdữliệ vớ truy cậ Internet. Barksdale nói ã ng ui p rằ sau khi nói chuyệ vớ Doerr và Clark, ông vềnhà, gom ba ng ni đ a con ông quanh máy tính củ ông, và hỏ mỗ đa gợ ý mộ chủ ứ a i iứ i t đ có thể ề duyệInternet đ tìm – và làm chúng thán phụ bằ đt t ể c ng ạ cái gì đ cho mỗ đ a. “ c đ thuyế phụ tôi,” Barksdale nói. i ứ Việ ó t c ó “Cho nên tôi gọ lạcho headhunter và nói, ‘tôi là ngư i củ ông.’ ii ờa ” Browser thư ng mạđu tiên củ Netscape – có thể y trên mộ ơ iầ a chạ t IBM PC, mộ Apple Macintosh, hay mộ máy tính Unix - đ ợ t t ưc phát hành tháng 12-1994, và trong vòng mộ nă nó hoàn toàn chế tm ngựthị ờ Bạ có thểtả Netscape xuố miễ phí nế bạ trư ng. n i ng n un trong ngành giáo dụ hay phi lợ nhuậ Nế bạ là mộ cá nhân, c i n. un t bạ có thể ánh giá phầ mề miễ phí theo sựhài lòng củ mình n đ n m n a và mua nó trên đa nế bạ muố Nế bạ là mộ công ti, bạ có ĩun n. un t n thểđ giá phầ mề cho chín mư i ngày. Andreessen nói, “Lí ánh n m ơ do că bả là: Nế bạ có sứ đ thanh toán mua nó, xin hãy làm nn un cể thếNế không, hãy dùng nó dẫ sao đnữ . Vì sao? Vì tấcả c .u u i a” t việ
  65. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 60 dùng miễ phí kích thích mộ sựtă trưng ồạ về ng, đ u n t ng ở t mạ iề quý giá đi vớtấcả khách hàng trả n. Đ có kếquả ố i t các tiề ã t . “Chúng tôi đa Netscape browser lên,” Barksdale nói, “và ngư i ư ờ ta tả nó xuố miễ phí cho thửba tháng. Tôi chư bao giờthấ i ng n y a khố lư ng nhưthếĐ i vớ các doanh nghiệ lớ và chính phủnó iợ .ối pn , đ cho phép họ t nố và giảphóng tấcả kế i i t thông tin củ họvà hệ a, ã thố point-and-click [trỏ ng -và-nhắ chuộ mà Marc Andreessen p t] sáng chế đ cho phép ngư i thư ng dùng nó, không chỉ nhà ra ã ờ ờ các khoa họ Và đ u đ làm cho nó là mộ cuộ cách mạ thậ sự c. iề ó t c ng t. Và chúng tôi nói, ‘Cái này sẽ tă và tă và tă chỉ ng ng ng’”. hẳ gì đ chặ nó, và đ là vì sao Netscape đ đ mộ vai ng n t C ã ó ã óng trò làm phẳ hế sứ quan trọ khác: Nó đ giúp khiế ng t c ng n ã Internet thự sựcó thểtư ng hoạ Bạ sẽnhớlạ rằ trong pha c ơ t. n i ng Tư ng Berlin-PC-Windows, các cá nhân có e-mail và các công ti ờ có e-mail nộ bộđ chư thể t nố rấ xa. Bộ ị tuyế [router] i kế i t đnh n ã a Internet đu tiên củ Cisco, thự ra, đợ mộ đ vợchồ xây ầ a c ưc t ôi ng dự ở ng Stanford nhữ ngư i muố trao đi e-mail; mộ ngư i làm ng ờ n ổ t ờ việ xa mộ máy tính lớ [mainframe] và ngư i kia trên mộPC, và c t n ờ t họđ không thểkế nố “ mạ công ti thờ đ là [sởhữ t i. Các ng ió u] ã riêng và rờ nhau,” i Andreessen nói. “ i [mạ có các đnh dạ Mỗ ng] ị ng, các giao thứ riêng, và các cách khác nhau đ làm nộ dung. Vì thế c ể i tấcả ố đo thông tin này đ tách rờ nhau. Và khi Internet nổ t các c ả i i ã lên nhưmộ cuộ kinh doanh mạ hiể có tính thư ng mạ công t c o m ơ i, cộ đ có mộ mố nguy hiể thự sựrằ nó sẽnổ lên theo ng, ã t i m c ng i cùng cách rờ nhau” i . Joe ởphòng kế toán muố lên PC củ mình ởvă phòng và thử n a n lấ các sốliệ doanh thu mớ nhấcho 1995, như anh không thể y u i t ng làm việ đ vì phòng bán hàng có hệ ng khác vớ hệ ng mà có thố i thố toán dùng. Đ cứnhưmộ ngư i nói tiế Đ c và ngư i t ờ ng ứ ờ phòng kế ã khác nói tiế Pháp. Và rồ Joe nói, “Cho tôi thông tin giao hàng ng i mớ nhấ từhãng Goodyear về i vỏ[lố xe nào họđ gử cho i t loạ p] ãi chúng ta,” và anh ta thấ rằ Goodyear dùng mộ hệthố hoàn y ng t ng toàn khác, và đi lí ởTopeka lạ dùng mộ hệ ng khác nữ Rồ ạ i t thố a. i nhà và thấ đ a con họ lớ bả củ mình tìm trên WWW yứ cpya Joe về cho bài luậ họ kì, dùng các giao thứ mở và ngó vào các tài sả nc c , n
  66. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 61 củ bả tàng nghệ ao thuậnào đ ởPháp. Và Joe nói, “Thậlà đ t t ó iên. Phảcó mộthế i hoàn toàn kếnố . i t giớ t i” Trong các nă trư c khi Internet trởthành có tính thư ng mạ ớ ơ i, m Andreessen giảthích, các nhà khoa họ đ phát triể mộ loạcác i cã n tt “giao thứ mở có ý đnh làm cho hệ ng e-mail củ mọ ngư i c ” ị thố a i ờ hay mạ máy tính đi họ kế nố suôn sẻvớ hệ ng củ mọ ng ạcti i thố a i ngư i khác - đ đm bả rằ không ai có ư thế ặ biệnào đ ờ ểả o ng đc t u ó. Các giao thứ dự vào toán họ này, cho phép các dụ cụsốnói ca c ng chuyệ vớ nhau, giố nhưcác ố thầ diệ mà, mộkhi đ chấ ni ng ng n u t p ã nhậ chúng cho mạ củ bạ sẽkhiế cho bạ tư ng thích vớ n ng a n, n nơ i mọ ngư i khác, bấkể chạ loạmáy tính gì. Các giao thứ này i ờ t họ y i c đ (và vẫ còn) đợ biế đn bằ các tên chữcái hổlố củ n ưc t ế ng na ã chúng: chủ u là FTP, HTTP, SSL, SMTP, POP, và TCP/IP. Cùng yế nhau, chúng tạ thành mộ hệ ng đ vậ chuyể dữliệ quanh o t thố ể n n u Internet mộ cách tư ng đi an toàn, bấ kể t ơố t công ti bạ hay các hộ n gia đ có mạ gì hay bạ dùng máy tính hay đ n thoạdi đng ng n i ộ ình iệ hay thiế bị m tay gì. Mỗ giao thứ có mộchứ nă khác biệ t cầ i c t c ng t: TCP/IP là hệ ng ố [nư c] cơbả củ Internet, hay các toa xe thố ng ớ na lử cơbả trên đ tấcả thứkhác trên nó đợ xây dự và di a n, ó t các ưc ng chuyể khắ nơ FTP di chuyể các file; SMTP và POP di chuyể n p i. n n các thông đ p e-mail, chúng đợ tiêu chuẩ hoá, sao cho chúng ưc n iệ có thể ư c viếvà đc trên các hệ ng e-mail khác nhau. HTML đợ t ọ thố là mộ ngôn ngữcho phép ngư i dân thư ng tạ ra các trang Web t ờ ờ o mà bấcứai có thể n thị i mộ Web browser. Như việ đ a t hiể vớ t cư ng HTTP vào đ di chuyể các tài liệ HTML đ khắ nơ là cái sinh ể n u i pi ra World Wide Web nhưchúng ta biế Cuố cùng, khi ngư i ta bắ t. i ờ t đu dùng các trang Web cho thưng mạ đ n tử SSL đ ợ tạ ra ầ ơ i iệ , ưc o đ cung cấ sự toàn cho các giao dị dự trên Web. ể p an ch a Khi sựduyệ và Internet nói chung tă lên, Netscape đ muố t n ng ã làm cho chắ chắ rằ Microsoft, vớ sựchế c n ng i ngựthị ờ to lớ trư ng n củ nó, sẽ a không có khả ng chuyể các giao thứ Web này từ nă n c các chuẩ mởsang chuẩ riêng mà chỉ các máy chủMicrosoft mớ n n có i có khả ng xửlí. “ nă Netscape đ giúp đm bả rằ các giao thứ ả o ng c ã mởnày sẽ không là sở u riêng bằ cách thư ng mạhoá chúng hữ ng ơ i cho công chúng,” Andreessen nói. “Netscape xuấ hiệ không chỉ t n vớ browser mà vớ mộ họcác sả phẩ phầ mề thự hiệ tấ i i t n m n m c nt cảcác chuẩ mởnày đ cho các nhà khoa họ có thể n ể c liên lạ vớci nhau bấ kể ởtrên hệ ng nào - mộ siêu máy tính Cray, mộ t họ thố t t
  67. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 62 Macintosh, hay mộ PC. Netscape đ có khảnă cho mọ ngư i t ng i ờ ã mộ lí do thậsựđ nói, ‘ muố theo chuẩ mởđi vớ mọ thứ t t ể tôi n n ối i tôi làm và đi vớmọhệ ng tôi làm việ vớ . Mộkhi chúng tôi ối i thố c i’ t đ tạ ra mộ cách đ duyệ Internet, ngư i ta muố mộ cách phổ ão t ể t ờ n t quát đ truy cậ đn cái đ có ởđ Cho nên bấcứai muố chuẩ ể pế ó. t n n ã mởđ đn Netscape, nơ chúng tôi hỗtrợhọ hay họđ sang giớ ãế , i i i nguồ mởvà có đợ cùng các chuẩ miễ phí như không đ ợ n ưc n n ưc ng hỗtrợ hay họđn các nhà cung cấ tưnhân củ họvà nói, ‘tôi sẽ , ế p a không mua đ riêng củ anh nữ …tôi sẽ ồ a a không đng kí vào vư n ă ờ có tư ng bao củ anh nữ Tôi chỉ lạvớ anh nế anh kếnốvớ ờ a a. ởi i u tii Internet theo các giao thứ mở c này’.” Netscape bắđu đy các chuẩ mở qua việ bán browser củ tầẩ n này c a nó, và công chúng đ ứ nhiệtình. Sun bắđu làm vậ vớ các áp ng t tầ yi máy chủcủ nó, và Microsoft làm vậ vớ Windows 95, coi việ a yi c duyệhệtrọ đn mứ nó xây dự browser riêng củ mình trự t ng ế c ng a c tiế vào Windows vớ Internet Explorer thêm vào. Mỗ [công ti] p i i nhậ ra rằ công chúng, đt nhiên không thể đ từe-mail và n ng ộ có ủ duyệ đ muố các công ti Internet làm việ cùng nhau và tạ ra t, ã n c o mộ mạ có thểtư ng hoạ Họmuố các công ti cạ tranh vớ t ng ơ t. n nh i nhau về ứ dụ khác nhau, tứ là, về mà ngư i tiêu dùng các ng ng c cái ờ làm mộ khi họlên Internet - chứkhông phảvề t i nào có thể làm thế họlên Internet lầ đu. Kế quảlà, sau khá khá “các cuộ chiế nầ t c n đ dạ giữ các công ti lớ vào cuố các nă 1990 nề tả ịnh ng” a n, i m n ng tính toán Internet đ đợ tích hợ mộ cách suôn sẻ Chẳ mấ ã ưc p t . ng y chố bấcứai đ có khả ng kế nố vớ bấ cứai khác ởbấcứ ct nă tiit t ã đ trên bấcứmáy nào. Hoá ra là giá trị a tính tưng thích đi t củ ơ ố âu vớ mỗ ngư i là cao hơ nhiề giá trị a việ cố i i ờ u củ c duy trì mạ cóng n tư ng bao cỏ con củ riêng bạ Sựtích hợ này đ là mộlự làm ờ n a n. p tc ã phẳ khổ lồ bở vì nó cho phép nhiề đn vậ ngư i đợ kế ng ng , i uế y ờ ưc t nốvớ rấrấnhiề ngư i khác. i itt u ờ Đ không thiế ngư i nghi ngờởthờ đ họnói rằ chẳ cái u ờ i ó, ng ng ã nào trong số sẽ t đng vì nó quá phứ tạ Andreessen nhớ này hoạ ộ c p, lạ “ phảđ ra và kiế mộ PC và mộ dial-up modem. Tấcả i. Anh ii m t t t nhữ ngư i nghi ngờđu nói, ‘ n thờ gian lâu đ ngư i ta thay ng ờ ề Cầ i ểờ đi các thói quen và họ mộ công nghệmớ [Như ngư i ta ổ c t i.’ ờ ng] làm việ đ rấnhanh, và mư i nă sau đ có tám tră triệ ngư i cót ờm u ờ ã m trên Internet”. Lí do ư “Ngư i dân sẽ ờ thay thói quen nhanh khi họ ? có mộ lí do mạ mẽ ể t nh đ làm vậ và ngư i ta có mộ sựthôi thúc y, ờ t
  68. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 63 bẩ sinh đ kếnố vớ ngưi khác,” m ểt i i ờ Andreessen nói. “ khi bạ Và n cho ngư i ta mộ cách mớ đ kếnố vớ ngưi khác, họsẽchọ ờ t iểt i i ờ c thủ bấ cứrào cả kĩ t nào, họsẽhọ các ngôn ngữmớ - ng t n thuậ c i ngư i dân đợ nố mạ muố kếnố vớ ngư i khác và họthấ ờ ư c i ng ntii ờ y khó chị không có khả ng đ làm vậ Đ là cái Netscape giả u nă ể y. ó i phóng”. NhưJoel Cawley, phó tổ giám đc về n lư c công ti ng ố chiế ợ củ IBM, diễ đt, “ a n ạ Netscape đ tạ ra mộ chuẩ về ão t n làm thế nào dữliệ có thểđợ chuyể và sắ xế trên màn hình đn giả và u ưc n pp ơ n hấ dẫ đn mứ bấ cứngư i nào và mọ ngư i có thể ổ mớ p nế ct ờ i ờ đi i sáng tạ trên nó. Nó nhanh chóng tă quy mô ra khắ toàn cầ và o p u ng cho mọngư i từ con đn các công ti” i ờ trẻ ế . Mùa hè 1995, Barksdale và các đng nghiệ Netscape củ ông đ ồ p a i mộ chuyế biể diễ lư đng kiể cổvớ các nhà ngân hàng đu t n u n uộ u i ầ tưtừMorgan Stanley đ thửcám dỗcác nhà đu tưkhắ đt nư c ể ầ pấ ớ phiế củ Netscape mộ khi nó ra công chúng. “ chúng ua t Khi mua cổ tôi ởtrên đờ ư ng,” Barksdale nói, “ Morgan Stanley nói cổphiế có u thểbán cao ởgiá 14 $. Như sau khi chuyế trình diễ đ tiế n n ang n ng triể họ ã nhậ đ ợ cầ đi vớ cổphiế họđ quyế đ tă n, đ n ưc u ố i u, t ị ng nh ã gấ đ giá mởcử lên 28 $. Chiề cuố cùng trư c khi khở bán, p ôi a u i ớ i tấ cảchúng tôi đu ởMaryland. Đ là trạ cuố củ chúng tôi. t ề m ia ó Chúng tôi có mộđ xe limousine đ Chúng tôi nhìn giố mộ t oàn ng t en. nhóm Mafia nào đ Chúng tôi cầ tiế xúc vớ [tổ hành dinh np i ng ó. củ Morgan Stanley, như chúng tôi đ ở âu đ nơ đ n thoạdi a] ã đ ó i iệ i ng đng củ chúng tôi không có sóng. Cho nên chúng tôi kéo vào hai ộ a trạ xă chéo nhau này, tấ cả xe limo đ này, đ gọ đ n m ng t các en ể i iệ thoạ Chúng tôi gọ Morgan Stanley, và họnói, “ i. i chúng tôi nghĩ đ a nó ra vớ giá 31 $. Tôi bả ‘ ư i o, Không, hãy giữ28 $’bở vì tôi ,i muố ngư i dân nhớnó là mộ loạcổ n ờ ti phiế 20 $, chứkhông phả u i trong trư ng hợ không rấthành công. Rồ như y sáng ờ p t i 30 $, nhỡ vậ hôm sau tôi có cuộ gọhộ nghị nó đ ợ khở bán vớ giá 71 $. cii và ưc i i Đ cử vớ56 $ đ bằ hai giá tôi đ a ra”. óng a i úng ng ư Netscape cuố cùng đ là nạ nhân củ áp lự cạ tranh lấ át i n a c nh n ã (và, đ ợ toà quyế đ đc quyề từMicrosoft. Quyế đ củ ưc tị ộnh, n) tị nh a Microsoft cho không browser củ nó, Internet Explorer, nhưmộ a t phầ củ hệ iề hàng Windows có đa vị ng trị t hợ vớ khả n a đu ị thố , kế p i nă củ nó đ ném nhiề lậ trình viên vào duyệ Web hơ là ng a ể up t n Netscape, đ dẫ thịphầ củ Netscape ngày càng giả Cuố ãn na m. i cùng, Netscape đ đ ợ bán vớ giá 10 tỉ cho AOL, mà AOL ã ưc i $
  69. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 64 chẳ bao giờlàm gì mấ vớ nó. Như tuy Netscape có thểđ ng yi ng ã chỉ mộ ngôi sao bă về ơ diệ thư ng mạ nó đ là ngôi là t ng phư ng n ơ i, ã nào, và đ đ lạvếra sao. ã ểi t sao thế “Chúng tôi đ có lờ hầ nhưtừđu,”Barksdale nói. “ iu ầ Netscape ã đ không phả là mộ dot-com. Chúng tôi đ không tham gia vào i t ã ã bong bóng dot-com. Chúng tôi khở đng bong bóng dot-com.” iộ à nó đ là mộ bong bóng thế t nào. V ã “Việ Netscape ra công chúng đ kích đng nhiề thứ c ộ u ,” ã thích các thứcông nghệ i nó mớ Barksdale nói. “Các nhà công nghệ làm, và ngưi kinh doanh và dân thư ng bị ờ ờ kích thích về họ có thể có thểkiế đ ợ bao nhiêu tiề Ngư i ta nhìn thấ tấ cảlũtrẻ m ưc n. ờ yt này tấ cả ề kiế tiề từđy và nói, ‘nế bọ trẻđ có thể t đu mn ấ un ó làm việ này và kiế toàn bộsốtiề đ tôi cũ có thể. Tính tham c m n ó, ng ’ lam có thể mộ đ u xấ - ngưi ta nghĩ có thể m đợ rấ là t iề u ờ họ kiế ư c t nhiề tiề mà không làm việ nhiề Nó chắ chắ dẫ đn mộ un c u. c n nế t mứ đ đu tư c ộ ầ qua đ ấ là nói nhẹ i. Mọý tư ng ngớngẩ và áng, y đ i ở n ngớ n hơ đu đ ợ tài trợ. ngẩ n ề ư c ” Cái gì đ khiế các nhà đu tưđ tin rằ cầ về dụ Internet n ầ ng u sử ng ã i và các sả phẩ liên quan đn Internet sẽlà vô tậ Câu trảlờ n m ế n? i ngắ gọ là sốhoá. Mộ khi cách mạ PC-Windows đ chứ tỏ nn t ng ng ã cho mọ ngư i giá trị a khả ng số thông tin và xửlí nó trên i ờ củ nă hoá máy tính và các bộxửlí vă bả và mộ khi browser làm số n n, t ng đng Internet và khiế các trang Web hát và múa và hiể thịai ộ n n , cũ muố mọ thứđ ợ sốhoá càng nhiề càng tố sao cho họ ng n i ưc u t có thể i nó đn ai đ khác các qua đ ờ ố Internet. Nhưthế gử ế ó ư ng ng cách mạ sốhoá đ bắ đu. Sốhoá là mộ quá trình thầ diệ theo đ ng ã tầ t n u ó từngữ âm nhạ dựliệ film, file, ả đợ chuyể thành các bit , c, u, nh ư c n và byte – nhữ kếhợ củ các số và số – có thể ư c thao tác ng t p a 1 0 đợ trên màn hình máy tính, chứ [và xửlí] trên mộ vi xửlí, hay đ ợ a t ưc truyề qua vệtinh và qua cáp quang. Bư đ n là nơ tôi thư ng n ờ u iệ i đn đ gử thư như mộ khi Internet trởnên số đng, tôi muố ếểi t ng ộ n , ng thưcủ tôi đ ợ sốhoá đ tôi có thểe-mail nó. Chụ ả đ a ưc ể p nh ã thư ng là mộquá trình phứ tạ dính đn film tráng bạ đ ợ khai ờ t cp ế c ưc từcác mỏ cách xa nử vòng trái đ Tôi thư ng quen chụ ả vớ a ờ p nh i ât. máy củ mình, rồ mang film đn hiệ đ giử đn mộxư ng lớ ở a i ế uể iế tở n đ đ đ xửlí. Như mộ khi Internet làm cho có thểgử ả âu ó ể t i nh ng
  70. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 65 vòng quanh thếgiớ gắ vào hay ởtrong e-mail, tôi không còn i, n muố dùng film bạ nữ Tôi muố chụ các bứ ả vớ đ n c a. n p c nh i ị nh dạ số có thểtả lên, chứkhông phả tráng. (Và nhân tiệ tôi ng , i i n, không muố bị i hạ ởdùng máy ả đ chụ Tôi muố có khả n giớ n nh ể p. n nă dùng đ n thoạdi đng củ mình đ làm việ đ Tôi thư ng i ộ a ể c ó). ờ ng iệ quen đn hiệ sách Barnes & Noble đ mua và xem lư t các sách, ế u ể ớ như mộ khi Internet trởnên số đng, tôi cũ muố ngó lư t t ng ộ ng n ớ ng các sách ở ng sốdạ trên Amazon.com nữ Tôi thư ng quen đn thư a. ờ ế việ đ tìm kiế như bây giờtôi muố làm việ đ ởdạ số nể m, n có ng ng qua Google hay Yahoo!, không chỉ ng lang thang giữ các giá bằ a sách. Tôi đ quen mua CD và nghe các ca sĩ ã Simon và Garfunkel – các đ CD đ thay thếcác album rồ nhưmộ dạ nhạ đ ợ số ĩ i t ng c ưc a ã hoá – như khi Internet trởnên số đng, tôi muố các bit âm ng ộ n ng nhạ đ trởnên thậ chí dễ o hơ và di đng. Tôi muố có khả có m bả n ộ n nă tảchúng xuố mộ iPod. Trong các nă vừ qua công nghệ ng i ng t ma số đ tiế hoá và tôi có thể hoá ã n làm đ đ u đ úng iề ó. Thế ấ khi các nhà đu tưquan sát sựđ xô đ số đy, ầ ổ i hoá mọ thứ i , họnói vớ chính mình, “Con bò linh thiêng. Nế ai cũ muố số i u ng n hoá tấ cả thứnày biế thành các bit và truyề qua Internet, thì t các n n cầ cho các công ti dị vụWeb và cầ đi vớ cáp quang đ xửlí u ch uố i ể tấ cảcác thứđợ sốhoá này quanh thếgiớ sẽlà vô tậ Bạ t ưc i n! n thua nế đu tưvào đ uầ không thể ây!”. bong bóng hình thành. Và nhưthế Đ u tưquá đ không nhấthiếlà mộviệ xấ - vớ đ u kiệ ầ t t tcu i iề n áng cuố cùng nó đợ hiệ chỉ Tôi sẽluôn nhớbuổ họ báo mà i ưc u nh. ip chủtị Microsoft Bill Gates tổchứ ởDiễ đ Kinh tế ch c n àn Thế i giớ 1999 tạ Davos, ởđ củ bong bóng kĩ t. Các phóng viên đ i ỉ nh a thuậ ã dồ dậ bỏbom Gates vớ các phiên bả củ câu hỏ “ np i na i, Ông Gates các cổphiế Internet này là bong bóng, đ không? Chắ chắ u c n úng chúng là bong bóng. Chúng phả là mộ bong bóng?”Cuố cùng i t i Gates đ tiếđ nói cho các phóng viên cái gì đ về nh hư ng, iên t ã ả ở ó “Này, bọ mày, tấnhiên chúng là bong bóng, như tấcả cậ n t ng t các u đu không nắ đ ợ đ m chính. Bong bóng này thu hút rấ nhiề ề m ư c iể t u vố cho công nghiệ Internet này, nó sẽ n p thúc đy sựđi mớ nhanh ẩ ổi hơ và nhanh hơ Gates đ so Internet vớ việ đ xô đtìm vàng, i cổ i n n”. ã ý tư ng là kiế đợ nhiề tiề hơ bằ bán quầ bò Levi, cuố ở m ưc u n n ng n c chim, xẻ và phòng khách sạ cho nhữ kẻđ vàng hơ là từ ng, n ng ào n đ vàng lên từlòng đt. Gates đ đ ấ ã úng: Các cơ sốvà bong bóng nt ào
  71. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 66 về t kinh tế thể nguy hiể chúng có thể t thúc vớ nhiề mặ có là m; kế i u ngư i mấ tiề và rấ nhiề công ti phá sả Song cũ thư ng ờ tn t u n. ng ờ khiế đi mớ nhanh hơ và nhanh hơ và nă lự thừ hoàn toàn nổ i ng c a n n, do chúng khích lệ bấluậ là về ư ng sắhay ôtô – có thể o ra -t n đờ t tạ các hệ tích cự không chủ củ riêng nó. quả c ýa Đ là cái đ xả ra vớ cơ số cổphiế Internet. Nó châm ngòi ãy int u ó sựđu tưquá đ khổ lồvào các công ti cáp quang, rồ chúng ầ ng i áng đ đt rấnhiề cáp quang trên đt liề và dư i đ các đi dư ng, ãặt u ấn ớ áy ạơ đ u đ đy giá thành củ mộ cuộ gọ đ n thoạ hay truyề dữ iề ó ẩ a t c i iệ i n liệ ở t cứđ trên thế i xuố mộcách đy kị tính. u bấ âu giớ ng t ầ ch Lắ đt hệ ng cáp quang thư ng mạđu tiên vào nă 1977, p ặ thố ơ iầ m sau đ cáp quang đ dầ dầ thay thếcác đ ờ dây đ n thoạ ãnn ư ng iệ i ó bằ đng, vì nó có thể ng ồ mang dữliệ và thoạđợ sốhoá xa hơ u i ưc n nhanh hơ rấnhiề vớ lư ng lớ hơ Theo Howstuffworks.com, nt uiợ n n. sợ quang đ ợ làm bở các sợ thuỷ i ưc i i tinh tinh khiếvềquang họ t c mỗ sợ“ nh như i tóc”đợ xế thành các bó, đc gọ là “cáp i i mả , ưc p ợi sợ quang”, đ mang các gói thông tin sốqua nhữ khoả cách xa. ể ng ng Vì các sợ quang này mả hơ sợ đng nhiề nhiề sợ hơ đ ợ i nh n i ồ u, u i n ưc bó vào mộ cáp có đ ờ kính cho trư c, có nghĩlà nhiề số u t ư ng ớ a u liệ hay âm thanh hơ nhiề có thể ư c gử trên cùng mộ cáp vớ chi u đợ i t i n phí thấ hơ Lợ ích quan trọ nhấ củ sợ quang, tuy vậ xuấ p n. i ng tai y, t xứtừdảthông cao hơ rấnhiề củ tín hiệ có thể i nt ua truyề qua các n u khoả cách xa. Dây đng cũ có thểmang các tầ sốrấ cao, ng ồ ng n t như chỉ ư c vài bư c tín hiệ bắ đu suy giả cưng đ do đợ ớ u tầ mờộ ng các hiệ ứ kí sinh. Sợ quang, ngư c lạ có thểmang các xung u ng i ợ i, quang họ có tầ sốcự cao trên cùng mộ sợ mà không có suy c n c ti giả tín hiệ đ kể khoả cách nhiề dặ m u áng ở ng u m. Các cáp quang hoạ đng, ARC Electronics, mộ trong các nhà tộ t chếtạ giả thích trên Web site củ mình, bằ cách biế dữliệ o i a ng n u hay âm thanh thành các xung quang họ và truyề chúng trên các c n sợ quang, thay cho các xung đ n đ truyề thông tin trên dây i iệ ể n đng. Ở mộ đu củ hệthố cáp quang là mộ máy phát. Máy ồ tầ a ng t phát nhậ thông tin xung đ n đ ợ mã hoá – các từhay dữliệ - n iệ ư c u đn từdây đng từđ n thoạ ởnhà hay máy tính vă phòng củ ế ồ iệ i a n chúng ta. Sau đ máy phát xửlí và dị các từhay dữ u đ ợ mã ch liệ ư c ó hoá, đ ợ sốhoá đ ởdạ đ n từsang các xung ánh sáng đ ợ ưc ó ng iệ ưc mã hoá tư ng đơ Mộ diode phát quang (LED-Light Emitting ơ ư ng. t diode) hay mộ diode phun laser (ILD-Injection Laser Diode) có t
  72. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 67 thểđ ợ dùng đ tạ các xung ánh sáng này, sau đ chúng đ ợ ưc ểo ưc ó lùa chả xuố cáp quang. Cáp hoạ đng nhưmộ loạ ố dẫ y ng tộ t i ng n ánh sáng, dẫ các xung ánh sáng đ ợ tạ ra ở t đu cáp qua đu n ưc o mộ ầ ầ kia, nơ mộ máy thu nhạ cả ánh sáng biế các xung trởlạthành t ym n i i các số1 và 0 đ n tửcủ tín hiệ ban đu, nhưthế a u ầ chúng có thể iệ hiể thị n trên màn hình máy tính củ bạ hay nhưe-mail hay trong an đ n thoạ di đng củ bạ nhưmộ âm thanh. Cáp quang cũ lí i ộ an t ng iệ tư ng cho liên lạ an toàn, bở vì rấkhó nghe trộ nó. ở c i t m Trên thự tếchính sựtrùng hợ củ cơ số dot-com và Luậ c pant t Viễ thông 1996 là cái đ khở đng bong bóng cáp quang. Luậđ n iộ tã ã cho phép các công ti [viễ thông] nộ hạ và đ ờ dài có thểlấ n it ư ng n vào việ kinh doanh củ nhau, và cho phép đ mọ loạ hãng c a ủi i chuyể mạ đ phư ng mớ đ cạ tranh đu đi đu vớ các n ch ị a ơ i i nh ầốầ i cung cấ cả dị vụthoạ và hạ ng. p các ch i tầ Baby Bells và AT&T về Khi các hãng đ n thoạ này lên trự tuyế chào các dị vụnộ i c n, ch i iệ hạ đ ờ dài, quố tếdữliệ và dị vụInternet củ riêng họ t, ư ng c, u, ch a , mỗ hãng tìm cách có hạtầ riêng củ mình. Và vì sao không? i ng a Cơ số Internet đ dẫ mọ ngư i đ cho rằ cầ vềbă thông nt ãn i ời ng u ng đ mang tấ cảlư lư ng Internet đ sẽ ng gấ đ cứba tháng ể t uợ ó tă p ôi mộ – cho đn vô tậ Cho khoả hai nă đu đ u đ là đ t ế n. ng m ầ iề ó úng. Như sau đ qui luậsố n bắđu góp phầ và nhịđ tă gấ t lớ t ầ n, p ộ ng p ng ó đ chậ đ Đ tiế các công ti viễ thông đ không chú ý sát m i. áng c, n ôi ã đn sựkhông xứ đ nả sinh giữ cầ và thự tếThị ờ đ ế ng ôi y au c. trư ng ã ởtrong vòng kìm kẹ củ mộ cơ số Internet, và các công ti cứ pa tnt tiế tụ xây dự nă lự nhiề và nhiề hơ nữ Và cơ số thị pc ng ng c u u n a. nt trư ng cổ ờ phiế có nghĩlà, tiề là cho không! Nó là mộ bữ tiệ u a n t a c! Cho nên mọ trong các kị bả lạ quan không thể nổ này từ i ch n c tin i mọ trong các công ti viễ thông mớ này đu đợ tài trợ Trong i n i ề ưc . mộ thờ kì khoả nă hay sáu nă các công ti viễ thông này đ t i ng m m, n ã đu tưkhoả 1 ngàn tỉ đ chă dây khắ thế i. Và hầ như ầ ng $ ể ng p giớ u chẳ ai nghi ngờcác dự oán về u. ng đ cầ Ít công ti trởnên đ rồ n Global Crossing, mộ trong nhữ iên hơ t ng công ti đ ợ tấ cả công ti viễ thông mớ này thuê lắ đt cáp ư c t các n i pặ quang cho họkhắ thế i. Global Crossing đ ợ Gary Winnick p giớ ưc thành lậ vào nă 1997 và ra công chúng nă tiế theo. Robert p mp m Annunziata, ngư i chỉứ đợ mộ nă vớ tưcách CEO, đ có ờ đ ng ư c tmi ã mộ hợ đng mà Nell Minow củ Corporate Library [Thưviệ t pồ n a Công ti] đ từ chọ ra nhưtồ tệ t (từquan đ m củ các cổ ã ng n i nhấ iể a
  73. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 68 đ ông) ởHoa Kì. Giữ nhữ thứkhác, nó bao gồ vé máy bay a ng m hạ nhấcho mẹ ng t Annunziata đthă anh ta mộ lầ mộtháng. Nó im tn t cũ gồ phầ thư ng 2 triệ cổphiế vớ giá 10 $ mộ cổphầ ng m n ở u ui t n dư i giá thị ờ ớ trư ng. Henry Schacht, mộ nhà công nghiệ kì cự bây giờởE. M. t p u Warburg, Pincus & Co., đ đ ợ đa vào bở Lucent, công ti kế c ã ưc ư i tụ củ Western Electric, đ giúp trông coi nó qua thờ kì đ dạnày. a ể i iên i Ông nhớ i bầ không khí: “Phi đ u tiếviễ thông 1996 là cự kì lạ u iề t n c quan trọ Nó cho phép các hãng chuyể mạ đa phư ng xây ng. n ch ị ơ dự nă lự riêng củ mình và bán cạ tranh vớ nhau và vớ ng ng c a nh i i các công ti Baby Bells. Các công ti viễ thông mớ này đn các n i ế công ti nhưGlobal Crossing và nhờhọ p đt mạ cáp quang cho lắ ặ ng mình đ họcó thể nh tranh ởmứ truyề tả vớ AT&T và MCI, ể cạ c nii đc biệ vì lư lưng hả ngoạ … Mỗ ngư i đ nghĩ ây là mộ ặ t uợ i i i ờã đ t thếgiớ mớ và nó sẽchẳ bao giờngừ [Bạ có] các hãng i i, ng ng. n cạ tranh sửdụ vố cho không, và mỗ hãng đu nghĩ bánh nh ng n i ề cái sẽ ra vô tậ Cho nên [mỗcông ti nói,] ‘ sẽ ặcáp quang củ to n. i tôi đt a tôi trư c khi anh đt, và tôi sẽ phầ lớ hơ anh’. Nó đợ giả ớ ặ có nnn ưc sửđ là mộ đ ờ tă trư ng nằ dọ thẳ đng, và mỗ úng t ư ng ng ở m c, ng ứ i chúng ta đu nghĩ ề mình sẽ phầ củ mình, vì thế i ngưi xây có na mỗ ờ dự theo các dự oán tốđ và cho rằ họ có phầ củ mình.” ng đ ia ng sẽ na Hoá ra là trong khi doanh nghiệ ế p-đn-doanh nghiệ và thư ngp ơ mạ đ n tửđ phát triể nhưdựkiế và nhiề Web site mà chẳ i iệ n n, u ng ã ai dựkiế đ bùng nổ- nhưeBay, Amazon, và Google- chúng vẫ nã n ngoạ mộ phầ nhỏcủ nă lự sẵ có. Cho nên khi sựvỡ m t n a ng c n chỉ nợdot-com xuấ hiệ đ có quá nhiề cáp quang ởđ Cư c đ n t n, ã u ó. ớ iệ thoạ đ ờ dài sụ từ2 $ mộ phút xuố 10 cent. Và truyề dữ i ư ng t t ng n liệ hầ nhưlà miễ phí. “ uu n Ngành viễ thông đ tựđu tưđ ra n ầ ã úng ngoài việ kinh doanh,” c Mike McCue, tổ đ u hành củ Tellme ng iề a Networks, mộ dị vụInternet kích hoạ bằ âm thanh, nói vớ t ch t ng i CNET News.com tháng Bả 2001. “ đ đt nhiề cáp quang y Họ ã ặ u dư i đt đn mứ về ớấế c cơbả họtựhàng hoá hoá [commoditized] n bả thân mình. Họsẽ n vào các cuộ chiế giá cảồạ vớ mọ n dấ c n ti i ngư i và đ sẽ mộ thả hoạ ờ ó là t m .” Nó là mộ thả hoạ ố vớ nhiề công ti và các nhà đu tưcủ t m đi i u ầ a chúng (Global Crossing đ nộ đn phá sả tháng Hai 2002, vớ ã pơ n i 12,4 tỉ nợnầ như nó hoá ra là mộ mố lợ lớ cho nhữ $ n), t iin ng ng ngư i tiêu dùng. Hệ nhưhệthố đờ cao tố quố gia đ ợ ờ t ng ưng c c ưc
  74. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 69 xây dự trong các nă 1950 đ làm phẳ Hoa Kì, phá vỡnhữ ng m ng ng ã khác biệkhu vự và làm cho dễ n nhiề đi vớ các công ti đ t c, hơ uố i ể di chuyể tớ các vùng lưng thấ hơ nhưMiề Nam, bở vì trở ni ơ p n, n i nên dễhơ nhiề đ di chuyể ngư i và hàng hoá đ các khoả uể n ờ ng n i cách xa, nhưthế ặcác đ ờ siêu tố cáp quang toàn cầ đ làm đt ư ng c uã phẳ thếgiớ phát triể Nó giúp phá vỡchủnghĩ đ phư ng ng i n. aị a ơ toàn cầ tạ ra mộ mạ lư i thư ng mạtoàn cầ suôn sẻ n, và u, o t ng ớ ơ i u hơ làm cho việ di chuyể công việ đợ số c n c ư c hoá – các việ làm dị c ch vụvà việ làm tri thứ sang các nư c có chi phí thấ hơ thậđn c c- ớ pn tơ giả và hầ nhưmiễ phí. n u n (Tuy vậ phảlư ý rằ các đờ siêu tố cáp quang này ởMĩ y, iu ng ư ng c thư ng ngừ ởdặ cuố cùng - trư c khi nố tớ các hộgia đ ờ ng m i ớ ii ình. Trong khi mộ lư ng khổ lồcáp quang đờ dài đ ợ đt đ tợ ng ư ng ưc ặ ể nố Ấ Đ và Mĩhầ nhưkhông công ti nào trong sốcác công ti inộ ,u viễ thông mớ ởHoa Kì đ lắ đt đ kể tầ mạ nộ hạ n i ã p ặ áng hạ ng ch i t (local loop) mớ do thấ bạcủ luậphi đ u tiế viễ thông 1996 i, tiat iề t n đ cho phép cạ tranh thự sựvềmạ nộ hạgiữ các công ti ể nh c ch i t a cáp và các công ti đ n thoạ Nơ mạ dả rộ cụ bộđ đ ợ i. ch i ng c ã ưc iệ i lắ đt là ởcác cao ố vă phòng, đ đ ợ các công ti cũphụ vụ pặ cn ã ưc c khá tố Cho nên đ u này đy giá xuố đi vớ các doanh nghiệ t. ẩ ng ố i p iề – và đi vớ nhữ ngư i Ấ Đ nhữ ngư i muố đợ trự ối ng ờ n ộ ng ờ n ưc c tuyế ởBangalore đ kinh doanh vớ các doanh nghiệ đ – như n ể i pó ng nó đ không tạ ra loạcạ tranh có thể n đn nă lự dảrộ o i nh dẫ ế ng c i ng ã cho quầ chúng Mĩ nhà củ họĐ u đ bắđu mớgầ đ n ở a . iề ó t ầ i n ây.) Đ u tưthừ quá rộ về quang là mộ món quà biế vẫ cứ ầ a ng cáp t un tiế tụ cho, nhờbả chấ đc nhấ củ cáp quang. Không giố pc n tộ ta ng các dạ khác củ đu tưquá đ vào Internet, nó là vĩ cử ng aầ nh u: áng Mộ khi cáp đ đợ đt, chẳ ai đ đ chúng lên và bằ cách t ã ưc ặ ng i ào ng đ loạbỏnă lự dưthừ Cho nên khi các công ti viễ thông bị i ng c a. n ó phá sả các ngân hàng nắ lấ chúng và sau đ bán các cáp quang n, my ó củ họvớ giá mư i cent trên mộ dollar cho các công ti mớ các a i ờ t i, công ti ấ tiế tụ vậ hành chúng, mà họcó thể ypcn kinh doanh có lãi, do đ mua chúng trong mộ cuộ bán tố bán tháo. Như cách t c ng ã ng mà cáp quang hoạ đng là mỗ cáp có nhiề sợ vớ khảnă tộ i uii ng truyề nhiề terabit [tera = 1.024 giga] dữliệ trên mộ giây trên n u u t mỗ sợ Khi các cáp quang này ban đu đợ đt, các chuyể mạ i i. ầ ưc ặ n ch quang họ – các máy phát và máy thu - ởmỗ đu củ chúng đ c iầ a ã không thể i dụ hế nă lự đy đ củ sợ quang. Như mỗ lợ ng t ng c ầ ủ a i i ng
  75. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 70 nă kể khi đ các chuyể mạ quang họ ởmỗ đu củ cáp từ ó, n ch c iầ a m đ đ trởnên ngày càng tố hơ có nghĩ là ngày càng nhiề âm t n, u óã a thanh và dữliệ hơ có thể ư c truyề dọ mỗ sợ Cho nên khi un đợ nc i i. các chuyể mạ tiế tụ đ ợ cảthiệ dung lư ng củ tấcả n ch p c ư c i n, ợ a t cáp đ đợ lắ đt rồ vẫ tiế tụ tă lên, khiế cho càng dễ n và ã ư c p ặ i n p c ng n hơ rẻ n đ truyề tiế nói và dữliệ mỗ nă đn bấcứphầ nào hơ ể n ng u i mế t n củ thếgiớ Cứnhưlà chúng ta xây mộ hệthố đ ờ cao tố a i. t ng ư ng c quyếđ nơ ngư i dân đu tiên đ ợ phép chạ 50 dặ mộ giờ tị nh i ờ ầ ưc y m t , rồ 60 dặ mộ giờ rồ 70 dặ mộ giờ rồ 80 dặ mộ giờ rồ i m t ,i m t ,i m t ,i cuố cùng 150 dặ mộ giờtrên cùng đờ cao tố ấ mà không i m t ưng cy có chút sợnào vềtai nạ Chỉ cái là đ ờ cao tố này không n. có ư ng c chỉ đ ờ quố gia. Nó là đ ờ quố tế là ư ng c ư ng c. “Mỗ lớ đi mớ đ ợ xây dự trên lớ sát kề Andreessen nói, i p ổ i ưc ng ,” p ngư i rờ Netscape đ khở đng mộ hãng công nghệcao mớ ời ể iộ t i, Opsware Inc. “Và ngày nay, thứcó ả hư ng sâu sắ nhấ đi vớ nh ở c tố i tôi đ là sự c rằ mộ đa trẻ tuổởRumania hay Bangalore thự ng tứ 14 i ó hay Liên Xô hay Việ Nam có tấcảthông tin, tấ cả công cụ t t t các , và tấ cả ng phầ mề dễ m đ ứ dụ tri thứ bằ bấ t nhữ n m kiế ể ng ng c ng t cứcách nào chúng muố Đ chính là lí do vì sao tôi chắ chắ n. ó c n rằ Napster tiế theo sẽ mắtừkhu tả ng p ra t [trái]. Khi khoa họ sinh c họ ngày càng trởnên có tính tính toán nhiề hơ và ít vềcác c un phòng thí nghiệ ẩ ưt hơ và khi tấ cảcác dữliệ về mmớ n t u gen trở nên dễkiế hơ trên Internet, tạ đ m nào đ bạ sẽ thể t mn i iể ón có thiế kế vaccin trên laptop [máy tính xách tay] củ mình.” các a Andreessen chạ đn cái đc nhấ về giớ phẳ và mế ộ t thế i ng Tôi nghĩ thờ đi Toàn cầ hoá 3.0. Nó sẽ ư c dẫ dắbở các nhóm và các iạ u đợ n t i cá nhân, như có mộ nề tả đ dạ hơ nhiề nề tả củ t n ng a ng n u n ng a ng mư i hai nhà khoa họ tạ thành thế i củ Andreessen khi anh ờ co giớ a tạ ra Mosaic. Bây giờchúng ta sẽ y mosaic [miế ghép] con o thấ ng ngư i nổ lên - từkhắ thế i, từkhu trái [tả và khu phả [hữ ời p giớ ] i u], từTây và Đ và Bắ và Nam - đ dẫ dắthế tiế về ổ mớ c ển t hệ p đi i. ông Quả c, vài ngày sau khi Andreessen và tôi nói chuyệ đu đ thự n, ầ ề sau xuấhiệ trên trang bìa củ The New York Times ( 15-6-2004): t n a “Hoa Kì cho phép 3 Thuố Ung ThưtừCuba.”Câu chuyệ tiế c np tụ “ c, Chính phủliên bang đ cho phép mộ công ti công nghệ t sinh ã họ ở c California đ ợ cấ phép ba loạthuố ung thư nghiệ từ ưc p i c m thí Cuba – đa ra mộngoạlệ ố vớchính sách hạ chế ư t i đi i n nghiêm ngặ t thư ng mạ vớ nư c đ Các nhà đ u hành củ công ti, ơ i i ớ ó.” a iề
  76. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 71 CancerVex, nói rằ “ó là lầ đu mộcông ti công nghệ ng đ nầ t sinh họ c Mĩ ưc phép đ license mộloạthuố từCuba, mộnư c mà mộ đợ ể ti c tớ t sốnhà đ u hành công nghiệ và khoa họ nói là mạ mộ cách p c nh t iề đ ngạ nhiên về c công nghệ sinh họ đi vớ mộ quố gia đ cố i t c ang áng phát triể Hơ 1 tỉ đ đợ chi qua nhiề nă đ xây dự và n… $ ã ưc u mể ng n vậ hành các việ nghiên cứ ởphía tây Havana có nhân viên là n n u các nhà khoa họ Cuba, nhiề ngưi đợ đ tạ ở c u ờ ư c ào o Châu Âu” . Chỉ ể đ tóm tắ lạ Pha làm phẳ PC-Windows là về tư ng t i: ng tôi ơ tác vớ máy tính củ tôi và tôi tư ng tác vớ mạ giớ hạ riêng i a ơ i ng in củ tôi ởcông ti củ tôi. Sau đ đn pha Internet- e-mail– browser, a a óế và nó làm phẳ thế i thêm mộ chút. Nó là về và máy tính ng giớ t tôi củ tôi tư ng tác vớ bấcứai khác trên bấcứmáy nào, mà e-mail a ơ it t là nhưvậ và tôi và máy tính củ tôi tư ng tác vớ Web site củ y, a ơ i a bấcứai trên Internet, mà việ duyệlà nhưvậ Tóm lạ pha PC- t c t y. i, Windows đ là cha củ pha Netscape browsing - e-mail và cảhai a ã cùng nhau cho phép nhiề ngưi liên lạ và tư ng tác vớ nhiề u ờ c ơ i u ngư i khác hơ đ từ có bao giờ bấcứ âu trên hành tinh. ờ n ã ng ởt đ Như trò vui mớ chỉ t đu. Pha này chính là nề tả cho i bắ ầ n ng ng bư c tiế theo trong làm phẳ thế i phẳ ớp ng giớ ng. LỰ LÀM PHẲ C NG # 3 PHẦ MỀ WORK FLOW N M Hãy đă Đ Ứ dụ củ Bạ i n: ể ng ng a n Nói chuyệ vớ Ứ dụ củ Tôi n i ng ng a ôi gặ Scott Hyten, CEO củ Wild Brain, mộ studio hoạ hoạ p a t t T tiên tiế ởSan Francisco làm film và hoạhình cho Disney và n t các studio lớ khác, tạ mộ cuộ hộ nghị Silicon Valley mùa n i t ci ở đ nă 2004. Tôi đợ John Doerr, nhà tưbả mạ hiể mờ ưc n o m, i ông m đ kiể chứ các ý tư ng trong cuố sách này đi vớ vài công ti ểm ng ở n ối mà ông đng đng sau. Hyten và tôi thự sựlặ lạ giố nhưin, ứằ c pi ng có lẽbở vì sau khi nghe các lí lẽcủ tôi ông viế cho tôi mộ e- i a t t mail nói rằ “ chắ chắ trong thờ Magellan đ có nhiề nhà ng, tôi c n i u ã thầ họ đa lí, và họ giả ng ngư i đ muố làm cho thế i n c, ị c nhữ ờã n giớ phẳ lạ Tôi biế thếgiớ là phẳ và cả ơ vì sựủ hộcủ ng i. t i ng, mn ng a ông”.
  77. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 72 Mộngư i hợ vớý tôi. t ờpi Khi tôi yêu cầ anh nói rõ, Hyten phác hoạ u cho tôi hiệ nay các n film hoạ hình đợ sả xuấ ra sao qua chuỗ cung toàn cầ Tôi t ưc n t i u. hiể ngay vì sao ông cũ kếluậ rằ thế i là phẳ “ Wild u ng t n ng giớ ng. Ở Brain,” ông nói, “chúng tôi làm cái gì đ từcon sốkhông. Chúng ó tôi họ làm thếnào đ tậ dụ thế i phẳ Chúng tôi không c ể n ng giớ ng. đu tranh vớ nó. Chúng tôi tậ dụ nó.” ấ i n ng Hyten mờ tôi đn xem họlàm mộ đ n hoạ hình đ đ giá i ế t oạ t ể ánh thậ đ thế i phẳ đn thế t úng giớ ng ế nào, tôi đ đn. Serie mà họđ ãế ang làm khi tôi có mặ là cho kênh Disney Channel và đợ gọ là t ưc i Higglytown Heroes. Nó đợ tấ cả ng ngư i dân bình thư ng ưc t nhữ ờ ờ nhữ ngư i đ vư t lên thách thứ 11/9 truyề cả hứ ng ờã ợ c n m ng. Higglytown “là mộ thị n nhỏđ n hình củ các nă 1950,” t trấ iể a m Hyten nói. “Nó là Pleasantville [Thành phốvui vẻ Và chúng ta ]. xuấ khẩ sả phẩ củ thị n Mĩ này đ khắ thế i- theo t un ma trấ nhỏ p giớ i nghĩ đ và nghĩ bóng. Nề tả củ câu chuyệ là mọ ngư i, a n ng a n i ờ a en tấcả ề là ngư i dân thư ng số cuộ đ i mình, là các anh hùng t đu ờ ờ ng cờ củ thị n nhỏ a trấ này- từthầ giáo đn ngư i đa bánh pizza.” y ế ờư Cuộ biể diễ hoàn toàn Mĩ đ ợ mộ chuỗ cung toàn thế c u n này ư c t i giớ làm. “Phiên nghi hình,” Hyten giả thích, “ư c đt gầ nghệ i i đợ ặ n sĩ ờ ở , thư ng New York hay L.A., thiếkế chỉ đợ tiế hành t và huy ưc n ởSan Francisco, mạ lư i các nhà vă là từnhà củ họ(Florida, ng ớ a n London, New York, Chicago, L.A., và San Francisco), và việ làm c cho các vai số đng [animation] đợ làm tạBangalore vớ biên ng ộ ưc i i tậ từSan Francisco. Cho cuộ biể diễ này chúng tôi có tám p c u n nhóm ởBangalore làm việ song song vớ tám ngư i viế khác c i ờ t nhau. Hiệ suấ này cho phép chúng tôi hợ đng vớ nă mư i u t pồ im ơ ‘ngôi sao’ cho hai mư i sáu hồ Các phiên tưng tác ghi/viế ơ i. ơ t/làm hoạhình cho phép chúng tôi ghi mộnghệ cho toàn bộ c biể t t sĩ cuộ u diễ trong thờ gian ít hơ nử ngày, bao gồ các chầ quay và n i na m u viếlạkhông hạ chếChúng tôi ghi hai diễ viên mộ tuầ Thí dụ ti n . n t n. tuầ qua chúng tôi đ nghi Anne Heche và Smokey Robinson. Về n ã mặkĩ t, chúng tôi làm việ này trên Internet. Chúng tôi có mộ t thuậ c t VPN [mạ riêng ả đ ợ đnh cấ hình trên các máy tính ởvă ng o] ư c ị u n phòng củ chúng tôi và trên các máy mà chúng tôi gọ là ‘các quả a i bóng đ củ các nhà vă hay các máy xách tay đc biệcó thể t á’ a ặt kế n, nố vớ bấ kểđ m kế nố Ethernet cat-5 nào hay vớ kế nố iit iể ti iti không dây dảrộ nào ở‘ n trư ng’VPN này cho phép chúng i ng hiệ ờ .
  78. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 73 tôi chia sẻ i âm thanh từ mọ microphone, các hình từ phiên, kị các ch bả thờ gian thự và tấ cảcác thiế kế t hình giữ tấ cả n i c, t t hoạ at các đ đ m vớ mộ đng nhậ [log-in] đn giả Cho nên, mộ cách ị iể a i tă p ơ n. t đ anh quan sát là chúng tôi gửcho anh mộquả ể i t bóng. Anh kếnố ti ởnhà, ởvă phòng, ởhầ hếphòng khách sạ hay xuố quán cà n ut n, ng phê Starbucks ởđ phư ng [có truy cậ Internet không dây bă ị a ơ p ng ng], log-on, gắ mộ cặ tai nghe Bose giả tạ âm, và nghe, tp mp rộ n theo dõi, đc, và bình luậ ‘ ọ n. Sharon, anh có thể ể đ dòng đ lạmộói t chút không?’ Sau đ trên lị sả xuấ mưi mộ tuầ cho cuộ ch n t ờ t n c ó, diễ anh có thể n, log-in hai mư i bố giờmộ ngày và kiể tra sự ơn t m tiế triể sả xuấ nhưnó theo mặ trờ quanh trái đt. Vềmặ kĩ n nn t ti ấ t thuậ anh cầ ‘ bóng’ cho phiên làm việ Anh có thể t, n quả chỉ c. dùng máy xách tay bình thư ng củ mình đ theo dõi ‘công việ hàng ờ a ể c ngày’ và ‘biên tậ qua chu kì sả xuấ p’ n t.” Tôi cầ xem Wild Brain trự tiế vì nó là tấ gư ng sinh đng n c p, mơ ộ về p tiế củ đi mớ sáng tạ và cái làm phẳ tiế đi thể lớ p a ổ i o, ng p, ạ theo sau các pha Tư ng Berlin-Windows và Netscape. Tôi gọ nó là ờ i ‘pha work flow’. Khi các bứ tư ng sụ đ, và PC, Windows, và cờ pổ Netscape browser cho phép ngư i ta kế nố vớ ngưi khác như ờ tii ờ chư từ bao giờcó, không bao lâu trư c khi tấcả ng ngư i a ng ớ t nhữ ờ đ đợ kếnốnày muố làm nhiề hơ là chỉ t và gử e-mail, ã ưc t i n un duyệ i các tin nhắ gấ các bứ ả và âm nhạ trên nề tả Internet n p, c nh c n ng muố chia sẻ thứ thiếkế thứ tạ ra các thứ bán n các , t các ,o , này. Họ các thứ mua các thứ theo dõi các kho hàng, chuẩ bị , , n khai thuế cho ai khác, đc X-quang củ ai đ từ nử vòng trái đt. Và họ ọ a ó xa a ấ muố n có khả ng làm bấcứviệ nào trong nhữ việ này từ t cứđ nă t c ng c bấ âu đn bấcứđ và từbấcứmáy tính nào đn bấ cứmáy tính nào- ết âu t ết mộ cách suôn sẻCác pha tư ng-Windows-Netscape đ dọ đ ờ t . ờ ã n ư ng cho việ đ bằ chuẩ hoá cách vă bả âm nhạ hình ả và c ó ng n n n, c, nh, dữliệ có thể ư c sốhoá và đ ợ truyề qua trên Internet- vì thế u đợ ưc n e-mail và duyệ[Web] trởthành mộkinh nghiệ rấphong phú. t t mt Như đi vớ tấ cảchúng ta đ đ sang giai đ n tiế đ lấ ng ố i t ểi oạ p, ể y nhiề hơ từ u n Internet, quá trình làm phẳ phảđtớmộnấ khác. ng ii i tc Ta cầ hai thứCầ các lậ trình viên đn và viếcác ứ dụ mớ n .n p ế t ng ng i – các phầ mề mớ cho phép chúng ta lấ cự đi từcác máy n m i- y cạ tính củ mình khi làm việ vớ dữliệ vă bả âm nhạ hình ả a ci u, n n, c, nh đ ợ sốhoá này và tạ hình chúng thành các sả phẩ Chúng ta ưc o n m. cũ cầ các đờ ố thầ diệ hơ nhiề giao thứ truyề dẫ ng n ư ng ng n u n, u c nn
  79. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 74 hơ chúng đm bả rằ các ứ dụ phầ mề củ mỗ ngư i ả o ng ng ng n ma i ờ n, có thể t nốvớ các ứ dụ phầ mề củ bấcứai khác. Tóm kế i i ng ng n mat lạ ta phảđ từmộ Internet chỉ t nốngư i vớ ngư i, và ngư i i, ii t kế i ời ờ ờ vớ các ứ dụ củ riêng họ đn mộ Internet có thể t nố bấ i ng ng a ,ế t kế i t cứchư ng trình phầ mề nào củ tôi đn bấ cứphầ mề nào ơ n m a ết n m củ bạ Chỉ đ chúng ta mớ có thể việ thự sựvớnhau. a n. khi ó i làm c c i Nghĩ này: Lúc đu, luồ công việ [work flow] gồ phòng thế ầ ng c m bán hàng nhậ mộ đ n hàng bằ giấ mang sang phòng giao n tơ ng y, hàng, phòng này giao sả phẩ và rồ ai đ từphòng giao hàng đ n m, i ó i sang phòng tài vụvớ mộ miế giấ và yêu cầ họxuấmộ hoá i t ng y u t t đn cho khách hàng. Nhưkế quảcủ các pha Tưng Berlin- ơ t a ờ Windows-Netscape, work flow đ có mộ bư c nhả khổ lồBây tớ y ng . ã giờphòng bán hàng có thểnhậ đn hàng đ n tử e-mail cho nơ iệ , phòng giao hàng trong nộ bộcông ti, và sau đ sai phòng giao i ó hàng giao sả phẩ cho khách hàng và đng thờ tựđng lậ mộ n m ồ i ộ p t hoá đn. Sự c rằ tấcả phòng bên trong công ti củ bạ có ơ thự ng t các an thểtư ng tác suôn sẻvà công việ có thể y giữ chúng, là mộ ơ c chả a t sựgia tă lớ về ng suấ như đ u này chỉ thể y ra nế ng n nă t- có xả u ng iề tấ cả phòng củ công ti bạ dùng cùng hệ ng phầ mề và t các a n thố n m phầ cứ Vào các nă 1980 và đu các nă 1990 rấthư ng xả n ng. ầ m t ờ y m ra là phòng bán hàng củ mộcông ti chạ Microsoft và phòng kho a t y hàng chạ Novell, và chúng không thểliên lạ vớ nhau. Cho nên y ci công việ [work] không chả [flow] dễ c y dàng như phả i. nó Chúng ta thư ng hay quên là công nghiệ phầ mề khở hành ờ p n m i giố nhưmộ phòng cứ hoả i. Hãy tư ng tưng mộ thành phố ng t u tồ ở ợ t nơ mỗ khu lân cậ có các đu nố khác nhau đ nố vòi phun vớ i n ầi ểi i i ố nư c máy. Tấcả i thứ ề tố chừ nào phòng cứ hoả ng ớ t mọ đu t ng u lân cậ có thể lí vụ n xử cháy củ bạ Như khi vụ a n. cháy trở quá to, nên ng và khi phảgọcác xe cứ hoả khu bên cạ chúng vô ích bở vì ii u từ nh, i chúng không thể c vòi phun củ mình và đờ nư c củ bạ mắ a ưng ớ a n. Đ cho thế i trởnên phẳ tấcả phòng nộ bộ a bạ – ể giớ ng, t các i củ n bán hàng, tiế thị n xuấ tài vụvà kho- phảtrởnên tưng hoạ p , sả t, , i ơ t, bấ luậ mỗ phòng dùng máy hay phầ mề nào. Và đ cho thế t n i n m ể giớ trởnên thự sựphẳ tấcả hệ ng củ bạ phảcó thể i c ng, t các thố an i hoạđng đợ vớ tấcả hệ ng củ bấcứcông ti khác nào t ộ ưc i t các thố at [tưng hoạ Tứ là, phòng bán hàng củ bạ phảđ ợ kếnố tớ ơ t]. c an i ưc t i i phòng kho hàng củ nhà cung cấ củ bạ và phòng kho hàng củ a pan a nhà cung cấ phả đợ kế nố thông suố vớ nhà cung cấ củ p i ưc t i ti pa
  80. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 75 nhà cung cấ mộ nhà máy ởTrung Quố Theo cách đ khi bạ p, t c. ó, n bán mộ món hàng, mộ món đợ tựđng giao từkho củ nhà t t ưc ộ a cung cấ củ bạ thì mộ món khác đợ sả xuấ bở nhà cung p a n, t ưc n ti cấ củ nhà cung cấ củ bạ và hoá đn đ ợ lậ từphòng tài vụ pa p a n, ơ ưc p củ bạ Các hệthố máy tính khác nhau và các ứ dụ phầ a n. ng ng ng n mề củ ba công ti khác biệrõ rệphảcó thể ơ hoạsao cho ma t t i tư ng t công việ có thể y thông suố giữ chúng. c t a chả Các nă cuố 1990, công nghiệ phầ mề bắđu đ ứ cái i p n m t ầ áp ng m ngư i tiêu dùng muố Các công ti công nghệqua nhiề tranh cãi ờ n. , u ởphòng kín và thửvà sai, đ bắ đu rèn nhiề tiêu chuẩ chung ã tầ u n trên cơsởWeb, nhiề hệ ng [ố sốtích hợ và các giao thứ u thố ng] p c, nhưthế t cả i ngư i có thể p vòi phun củ mình –các ứ tấ mọ ờ khớ a ng dụ phầ mề củ mình- vào đờ ố nư c củ bấcứ khác. ng n ma ư ng ng ớ a t ai Đ y là cuộ cách mạ thầ lặ Về thuậ cái làm cho nó có ấ c ng m ng. kĩ t, thể sựphát triể củ mộ loạngôn ngữmô tả i, gọ là XML, là na ti mớ i và giao thứ truyề tư ng ứ củ nó, là SOAP. IBM, Microsoft, c n ơ ng a và mộ loạ các công ti khác đ đ góp cho sựphát triể củ cả t t na ã óng XML và SOAP, và cảhai tiế theo đ ợ thông qua và phổbiế p ưc n nhưcác tiêu chuẩ Internet. XML và SOAP tạ ra nề tả kĩ t n o n ng thuậ cho sựtưng tác chư ng trình phầ mề ế ơ ơ n m-đn-chư ng trình phầ ơ n mề cái là nề tả củ work flow do Web tạ khả ng. Chúng m, n ng a o nă cho phép dữliệ vă bả âm nhạ và ả số u, n n, c, nh hoá có thể ư c trao đợ đi giữ các chư ng trình phầ mề khác nhau sao cho chúng có ổa ơ n m thể ư c nhào nặ thiếkếthao tác, biên tậ biên tậ lạ lư xuấ đợ n, t, p, p i, u, t bả và chuyể đ – mà không quan tâm gì đn ngư i ta ngồ thự n, ni ế ờ i c sự đ hay họ t nố qua các công cụ ở âu kế i tính toán nào. Mộ khi đ có nề tả kĩ t này, ngày càng nhiề ngư i bắ t n ng thuậ u ờt ã đu viế các chư ng trình phầ mề work flow cho ngày càng ầ t ơ n m nhiề công việ Wild Brain đ muố các chư ng trình làm film u c. n ơ ã hoạhình vớ nhóm sả xuấtrảkhắ thế i. Boeing muố chúng t i n ti p giớ n đ các nhà máy máy bay củ nó ởMĩ thểliên tụ tái cung cấ ể a có c p linh kiệ cho các khách hàng là các hãng hàng không khác nhau, n qua các hệ ng nhậ đ n hàng bằ máy tính củ nó, bấluậ các thố nơ ng a tn đn hàng đ đn từnư c nào. Các bác sĩ n chúng đ cho mộ ơ óế ớ muố ể t film X-quang chụ ởBangor có thể ư c đc ởmộ bệ việ ở p đợ ọ t nh n Bangalore, mà bác sĩ Maine chẳ bao giờphả nghĩ bệ ở ng i về nh việ Ấ Đ dùng máy tính nào. Và Mẹvà Bốmuố chúng bở vì nnộ n i muố phầ mề ngân hàng đ n tửphầ mề môi giớ đ n tử n n m iệ , n m i iệ , họ
  81. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 76 e-mail vă phòng, và phầ mề bả tính củ họtấ cả ề hoạ n m ng a t đu t n đng từmáy xách tay ởnhà củ họvà có khảnă giao tiế vớ ộ a ng pi máy đ bàn ởvă phòng củ họVà mộ khi các ứ dụ củ mỗ ể n a. t ng ng a i ngư i bắđu kế nố vớ các ứ dụ củ mọ ngư i khác - đ u ờ tầ t i i ng ng a i ờ iề cầ nhiề nă và nhiề công nghệvà nă lự trí óc đ xả ra- n um u ng c ểy công việ không chỉ thể y nhưchư từ bao giờ mà nó có c có chả a ng , thể ư c chặnhỏvà tách ra nhưchư từ bao giờvà đợ gử đ đợ t a ng ưc i i bố phư ng trờ Đ u này có nghĩ là công việ có thể y đn n ơ i. iề c chả ế a bấ cứđ Quảthự chính khả ng cho phép các ứ dụ nói t âu. c, nă ng ng chuyệ vớ các ứ dụ không chỉ ờ nói chuyệ vớ ngư i, ni ng ng, ngư i ni ờ là cái mau chóng làm cho outsourcing có thểNhờcác loạdị vụ . i ch Web –work flow khác nhau, Craig Mundie, Tổ Giám đc Kĩ ng ố thuậcủ Microsoft, nói, “ ta ngành đ tạ ra mộ nề toàn cầ cho lự ão tn u c lư ng lao đng toàn cầ củ con ngưi và các máy tính.” ợ ộ ua ờ Mạ ố mênh mông dưi mặđt làm cho tấ cả ng ng ớ tấ t công việ có c thểchả đ trởnên rấrộ Nó gồ tấcả giao thứ Internet yã t ng. mt các c củ thờ kì trư c, như a i ớ TCP/IP và các giao thứ khác, làm cho duyệ c t Web, e-mail, và các Web site là có thểNó gồ cả công cụ i . m các mớ hơ nhưXML và SOAP, cho phép các ứ dụ Web liên lạ vớ ng ng ci n, nhau suôn sẻ n, và nó bao gồ các tác nhân phầ mề đợ biế hơ m n m ưc t đn nhưmiddleware, đợ dùng nhưmộ trung gian giữ các ứ ế ưc t a ng dụ cự kì đ dạ Trung tâm củ các công nghệnày đ là mố ng c a ng. a i ã lợ to lớ củ đi mớ sáng tạ và giả rấnhiề ma sát giữ các i n aổ i o mt u a công ti và các ứ dụ Thay cho mỗ ngư i đ quả lí vòi nư c ng ng. i ời n ớ cứ hoảhọlàm cho tấcả vòi nưc và vòi phun hệ nhau, tạ u , t các ớ t o ra mộ thị ờ lớ hơ nhiề trảra mọ nơ trên thế i. Sau đ t trư ng n n ui ii giớ ó các công ti bắđu cạ tranh thay vào đ về t lư ng vòi phun, t ầ nh chấ ợ ó máy bơ và xe cứ hoảTứ là, họcạ tranh về có thể ư ra u .c nh ai đa m, các ứ dụ hữ ích và tiệ lợ nhấ Joel Cawley, đ ng đu đn ng ng u ni t. ứ ầơ vị hoạ chiế lư c củ IBM, nói, “ tiêu chuẩ không loạ kế ch nợa Các n i bỏđi mớ chúng chỉ ổ i, cho phép bạ chú tâm vào nó. Chúng cho n phép bạ tậ trung vào nơ giá trị t sựởđ mà thư ng là mọ np thậ ó, ờ i i thứbạ có thể thêm vào, trên và quanh tiêu chuẩ . n cho n” Tôi thấ đ u này khi viế cuố sách mớ nhấ củ tôi. Mộ khi y iề t n i ta t Microsoft Word đợ xác lậ nhưtiêu chuẩ toàn cầ công việ ưc p n u, c có thểchả giữ nhữ ngư i ởcác lụ đa khác nhau dễhơ y a ng ờ cị n nhiề bở vì tấ cảchúng ta đu viế từcùng màn hình vớ cùng u, i t ề t i thanh công cụcơbả Khi tôi viế cuố sách đu tiên củ mình Từ n. t n ầ a
  82. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 77 Beirut đn Jerusalem, nă 1988, tôi đ số mộ phầ củ nă ở ế ã ng t nam m Trung Đ ông và phả ghi chép bằ bút và giấ cứnhưlà thờ kì i ng y, i trư c máy xách tay và trư c Microsoft Word. Khi tôi viế cuố ớ ớ t n sách thứhai, Xe Lexus và Cây Ôliu, nă 1998, tôi đ phảbiên tậ i p m ã mộ chút ởphút chót từmộ máy tính ởđng sau quầ củ mộ t t ằ ya t khách sạ ThuỵSĩ Davos trên mộ phiên bả Đ c củ Microsoft n ở t nứa Word. Tôi đ không thể u mộ từnào, mộ chứ nă đ n nhấ hiể t t c ng ơ t ã nào, trên thanh công cụcủ phiên bả Đ c củ Word. Như vào a nứa ng 1998, tôi đ quen vớ chư ng trình Word cho Windows, và vớ chỗ i ơ i ã củ các biể tưng trên màn hình, cho nên tôi đ có thể và nhấ a uợ trỏ p ã chuộ theo cách củ tôi suố việ biên tậ trên phiên bả Đ c và gõ t a tc p nứ nhữ sử chữ củ tôi bằ chữcái tiế Anh trên bàn phím Đ c. ng a aa ng ng ứ Các tiêu chuẩ dùng chung là mộ lự làm phẳ khổ lồ bở vì n tc ng ng , i nó cả c lẫ trao quyề cho nhiề ngư i hơ đ liên lạ và đi buộ n n u ờ nể c ổ mớ trên các nề [platform] rộ hơ nhiề i n ng n u. Mộ trong các thí dụư thích củ tôi là PayPal, cái cho phép chợ t a a thư ng mạ đ n tửcủ eBay trởthành nhưngày nay. PayPal là hệ ơ i iệ a thố chuyể tiề đ ợ thành lậ nă 1998 đ tạ thuậ lợ cho ng n n ưc pm ểo ni các giao dị C2C (khách hàng-khách hàng), giố nhưmộ ngư i ch ng t ờ mua và mộ ngư i bán do eBay đa lạ vớ nhau. Theo Web site t ờ ưii ecomerce-guide.com, sửdụ PayPal, bấ cứai vớ mộ đ chỉ ng t i tị a e- chuyể tiề cho bấcứai khác vớ mộ đ chỉ nn t i tị a e-mail, mail có thể bấ luậ ngư i nhậ có mộ tài khoả PayPal hay không. PayPal t n ờ n t n thậ chí không quan tâm liệ mộ giao dị thư ng mạcó xả ra m u t ch ơ i y hay không. Nế ai đ ởvă phòng tổchứ mộ tiệ cho ai đ và u ó n c tc ó mỗ ngư i cầ góp tiề vào, tấcả có thể i ờn n t họ dùng PayPal. Thự ra, c ngư i tổchứ có thểgử cho mỗ ngưi lờ nhắ PayPal bằ e- ờ c i i ời c ng mail vớ các chỉ n rõ ràng góp tiề thế i dẫ n nào. PayPal có thểchấ p nhậ tiề theo mộ trong ba cách, ecomerce-guide.com lư ý: tính nn t u vào thẻtín dụ củ ngư i mua cho bấ cứgiao dị (khoả trả ng a ờ t ch n tiề nào, ghi nợ t tài khoả séc đi vớbấcứ n) mộ n ố i t khoả trả n nào n tiề hay khấ trừcác khoả chi trả mộtài khoả PayPal đ đ ợ xác u n từ t n ã ưc lậ vớ mộ séc cá nhân. Ngư i nhậ thanh toán có thể pi t ờ n dùng tiề ở n tài khoả củ mình cho việ mua trự tuyế hay cho các khoả chi na c c n n trả có thểnhậ thanh toán từPayPal bằ séc, hay có thểbả , n ng o PayPal gử thẳ tiề vào mộ tài khoả séc. Lậ mộ tài khoả i ng n t n p t n PayPal là đn giả Vớ tưcách ngư i trả n, tấ cả bạ phả ơ n. i ờ tiề t cái n i
  83. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 78 làm là cung cấ tên củ bạ đ chỉ p a n, ị a e-mail củ bạ thông tin thẻ a n, tín dụ củ bạ và đ chỉ i hoá đn cho thẻ dụ củ bạ ng a n, ị gử a ơ tín ng a n. Tấ cảcác chứ nă ngân hàng và thư ng mạ đ n tửtư ng t c ng ơ i iệ ơ hoạ này đ làm phẳ thư ng trư ng Internet triệ đ đn mứ t ng ơ ờ t ểế c ã thậ chí eBay bị c nhiên. Trư c PayPal, Meg Whitman CEO m ngạ ớ củ eBay giảthích, “ u tôi kinh doanh trên eBay nă 1999, cách a i Nế m duy nhấ tôi có thể anh vớ tưcách ngư i mua là vớ mộ tấ t trả i ờ i tm séc hay phiế chuyể tiề mộhệ ng dự vào giấ Đ không có u n n, t thố a y. ã cách đ n tửnào đ chuyể tiề và anh là mộnhà buôn quá nhỏ ể ể n n, t đ iệ đ tiêu chuẩ có mộ tài khoả thẻ dụ Cái PayPal làm là cho ủ n t n tín ng. phép ngư i ta, các cá nhân, chấ nhậ thẻtín dụ Vớ thẻtín ờ p n ng. i dụ tôi có thể cho bạ vớ tưcách mộngư i bán cá nhân trên ng trả ni t ờ eBay. Đ u này thự sựsan bằ sân chơ và làm cho thư ng mạ c ng ơ i iề i phi ma sát hơ Thự ra, rấ tố là eBay đ mua PayPal, như c tt n”. ã ng không phả dự vào kiế nghị a các nhà ngân hàng đu tưPhố ia n củ ầ Wall củ nó – mà dự vào kiế nghị a nhữ ngư i dùng nó. a a n củ ng ờ “Mộ hôm chúng tôi thứ dậ Whitman nói, “ thấ 20 phầ t c y,” và y n tră sốngư i trên eBay nói, ‘tôi chấ nhậ PayPal, làm ơ trả ờ p n tôi m n theo cách đ Và chúng tôi bả ‘ là ai vậ và họlàm gì?’ Đ u o, Họ y ầ ó.’ tiên chúng tôi thửđ họvà đa dị vụriêng củ chúng tôi ra, ánh ư ch a gọ là Billpoint. Cuố cùng, tháng Bả 2002, chúng tôi trong mộ i i y t [hộ nghịeBay Trự tiế [Live] và tiế trố đ c tai xuyên qua i ] cp ng ng iế hộ trư ng. Cộ đng củ chúng tôi bả chúng tôi, ‘ cậ có i ờ ng ồ a o Các u ngừ đ nhau không? Chúng tôi muố mộ chuẩ – và tiệ thể ng ánh n t n n , chúng tôi đ chọ mộ chuẩ nó đ ợ gọ là PayPal, và chúng tôi n t n ưc i ã biếbọ cậ ở t n u eBay muố nó là [chuẩ củ mình, như nó là củ n n] a ng a họ. Và đ là lúc chúng tôi biếchúng tôi phả mua công ti đ bở ’ t i ó, i ó vì nó là tiêu chuẩ và nó không phảlà củ chúng tôi…Đ là việ n i a ó c mua lạtốnhấchúng tôi đ từ tiế hành”. it t ã ng n Đ là cách tôi vừ viếđ n trên thế a t oạ nào: Tôi chuyể các lờ ghi n i ây phỏ vấ đ n thoạMeg Whitman từmáy xách tay Dell sang máy ng n iệ i Dell đ bàn củ tôi, rồ bậkếnố DSL và nháy đ vào AOL, nơ ể a itti úp i tôi dùng Google đ tìm Web site có thể i thích PayPal, nó hư ng ể giả ớ tôi đn ecomerce-guide.com. Tôi tả đnh nghĩ từ Web site ế iị a ecomerce-guide.com, nó đ ợ viế theo font chữInternet nào đ ưc t ó nhưmộ file text, rồsau đ gọvào Microsoft Word, Word tự ộ t i ói đng chuyể nó thành mộ tài liệ Word, mà sau đ tôi có thể n t u dùng đ ể ó viế đ n này trên máy đ bàn củ tôi. Đ cũ là work flow! Và t oạ ể a ó ng
  84. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 79 cái quan trọ nhấ vềnó không phả là tôi có các công cụwork ng t i flow này; biếbao nhiêu ngư i ởẤ Đ , Nga, Trung Quố Brazil, t ờ nộ c, và Timbuktu bây giờcũ có chúng – cùng vớ tấ cảcác ố ng it ng truyề và các giao thứ cho nên họ thể n c có plug &play từ t cứđbấ âu. Tấ cả iề này đ đn đ Ngày càng nhiề work flow sẽ ư c t đu i ế âu? u đợ tựđng hoá. Trong pha các dị vụ ộ ch Web-work flow đ đn, đ ang ế ây là cách bạ sẽ n nha sĩ n chỉ cho máy tính bằ lờđ hẹ n hẹ : Bạ thị ng i ể n. Máy tính củ bạ sẽ đng dị lờ nói thành mộ lệ số Nó sẽ an tự ộ ch i t nh . tựđng kiể tra lị củ bạ vớ ngày có sẵ trên lị củ nha sĩ ộ m ch a n i n ch a và cho bạ ba lự chọ Bạ sẽnhắ ngày và giờư thích. Mộ n a n. n p t a tuầ trư c ngày hẹ lị củ nha sĩ tựđng gử bạ mộ e-mail nớ n, ch a sẽ ộ in t nhắ bạ về c hẹ Tố trư c, bạ sẽ n mộ thông đ p bằ cn cuộ n. i ớ n nhậ t iệ ng lờ do máy tính đ a ra qua đ n thoạ cũ nhắ bạ về c hẹ i ư i, ng c n cuộ n. iệ Đ work flow đt đn giai đ n tiế này, và sựgia tă nă suấ ể ạế oạ p ng ng t mang lạ “ i, chúng ta cầ ngày càng nhiề tiêu chuẩ chung n u n mà nó sẽ hơ Cawley nhà lậ kế ch chiế lư c củ IBM nói. “Vòng đu p hoạ nợa ầ n,” củ các tiêu chuẩ nổlên vớ Internet đ là quanh dữliệ cơbả – a ni i u n ã chúng ta biể diễ mộ con số rao, chúng ta tổchứ các file thế u n t ra c nào, chúng ta hiể thị lư nộ dung ra sao, chúng ta chia sẻ n và u i và trao đi thông tin thếnào. Đ là pha Netscape. Bây giờmộ tậ ổ tp ó hoàn toàn mớ củ các tiêu chuẩ đ nổ lên đ cho phép công ia n ang i ể việ chả Các tiêu chuẩ này là về c y. n chúng ta kinh doanh cùng nhau nào. Thí dụ khi bạ xin vay thế p, đ đn kếthúc, hay mua , n chấ i ế t thế mộ că nhà, đ là có hàng chụ quy trình và luồ dữliệ giữ tn c ng u a úng nhiề công ti khác nhau. Mộ ngân hàng có thể cách kiế sự u t tìm m chấ thuậ củ bạ kiể tra tín dụ củ bạ xác đnh các lãi suấ p n a n, m ng a n, ị t củ bạ và tiế hành kế thúc – sau đ món vay hầ nhưngay lậ a n, n t u p ó tứ đ ợ bán cho ngân hàng khác.” c ưc Mứ tiế theo củ các tiêu chuẩ Cawley nói thêm, sẽ về cp a n, là tự đng hoá tấ cảcác quy trình này, cho nên chúng chả thậ chí ộ t y m thông suố hơ vớ nhau và có thểkích thích thậ chí nhiề tiêu tni m u chuẩ hơ Chúng ta đ thấ rồ các tiêu chuẩ nổ lên quanh trả n n. ang y i ni lư ng, thanh toán thư ng mạ đ n tử nhậ diệ đc trư rủ ro, ơ ơ i iệ , n n ặ ng i quanh âm nhạ và ả đ ợ biên tậ thếnào ởdạ số và quan c nh ư c p ng , trọ nhấ quanh các chuỗ cung đợ kế nố ra sao. Tấ cả ng t, i ưc t i t các tiêu chuẩ này, ởtrên phầ mề work flow, giúp cho phép công n n m việ đợ bẻ từ phầ ráp lạ và khiế nó chả không có ma c ưc ra ng n, i, n y, sát, tớ lui giữ nhữ ngư i sả xuấ hiệ quảnhấ Sựđ dạ i a ng ờn t u t. a ng
  85. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 80 củ các ứ dụ sẽ đng có khả ng tư ng tác vớ nhau sẽ a ng ng tự ộ nă ơ i bị giớ hạ chỉ i sứ tư ng tư ng củ chúng ta. Sựtă thêm nă in bở c ở ợ a ng ng suấtừviệ này có thể n hơ bấcứthứgì chúng ta đ từ thấ t c lớ n t ã ng y trư c đ ớ ây. “Các nề work flow cho phép chúng ta làm đi vớ công nghiệ n ối p dị vụ mà Henry Ford đ làm vớ chế ch cái i tác,” Jerry Rao, nhà khở i ã nghiệ làm công việ kếtoán cho nhữ ngư i Mĩ Ấ Đ , nói. p c ng ờ từ n ộ “Chúng ta tháo rờ mỗcông việ ra từ mả và gử nó khắ nơ i i c ng nh i pi cho ngư i nào có thể ờ làm tố nhấ và bở vì chúng ta làm việ đ t t, i có trong mộ môi trư ng ả vềthểxác ngư i ta không cầ ởcạ t ờ o, ờ n nh nhau, và sau đ chúng ta ráp tấcả phầ đ lạvớ nhau ởhộ t các nói i i ó sở[hay ởnơ xa xôi nào đ Đ không phả là cách mạ tầ i ng m i ó]. ây thư ng. Đ là mộ cuộ cách mạ lớ Nó cho phép mộ ông chủ ờ ây t c ng n. t ởđ đ và các nhân viên củ ông ởnơ nào đ khác.” Các nề âu ó a n i ó phầ mề work flow này, Jerry nói thêm, “cho phép bạ tạ ra các n m no vă phòng ả toàn cầ không bị i hạ bở ranh giớ củ vă o u- giớ n i ian n phòng bạ hay biên giớ củ nưc bạ và đ tiế cậ nhân tài ngồ n i a ớ n- ểp n i ởcác phầ khác nhau củ thếgiớ và khiế họhoàn thành các n a i n nhiệ vụmà bạ cầ hoàn tấ trong thờ gian thự Và nhưthế m nn t i c. 24/7/365 tấcảt chúng ta đu làm việ Và tấcả iề này đ xả ra ề c. t đu ãy trong nháy mắ trong khoả hai hay ba nă vừ qua.” t- ng ma Sáng ThếNề Thế i Phẳ Nổ lên :n giớ ng i húng ta cầ dừ ởđ và kiể kê lạ bở vì tạ đ m này- n ng ây m i, i i iể C giữ các nă 1990- nề [platform] cho sựlàm phẳ thế i a n ng giớ m đ bắ đu hiệ ra. Thứnhấ các bứ tư ng sụ đ, Windows mở ã tầ n t, cờ pổ ra, sựsố hoá nộ dung, và sựlan rộ củ Internet browser đ kế i ng a ãt nố suôn sẻngư i vớ ngư i nhưchư từ có trư c đ Sau đ i ời ờ a ng ớ ây. ó phầ mề work flow đ kế nố suôn sẻ ứ dụ vớ các ứ n m ãti các ng ng i ng dụ nhưthếngư i ta có thể ng, ờ thao tác tấ cảnộ dung đ sốhoá t i ã củ họdùng các máy tính và Internet, như a từ có trư c đ a, chư ng ớ ây. Khi bạ thêm mứ mớ chư từ có này vềliên lạ ngư i-vớ n c i a ng c ờ i- ngư i vào tấ cảcác chư ng trình work flow ứ dụ ờ t ơ ng ng-vớ ngi-ứ dụ trên cơsởWeb này, bạ kế thúc vớ mộ nề toàn cầ mớ ng nt i tn u i hoàn toàn cho nhiề hình thứ cộ tác. Đ là thờ đ m Sáng Thế u c ng ây i iể cho sựlàm phẳ thế i. Đ y là lúc nó bắ đu có hình hài. Nó ng giớ ấ tầ
  86. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 81 cầ nhiề thờ gian hơ đ hộ tụvà thự sựtrởthành phẳ n u i nểi c ng, như đ là thờ khắ khi ngư i ta bắ đu cả thấ cái gì đ i c ờ tầ m y ng ây ang thay đi. Đ t nhiên nhiề ngư i từnhiề nơ hơ thấ rằ họcó ổộ u ờ uin y ng thể ng tác vớ nhiề ngưi hơ trên các loạ công việ khác nhau cộ i u ờn i c nhiề loạ tri thứ hơ bao giờhế “ u i cn t. Chính sựtạ o hơ và chia sẻ n ra platform [nề này, vớ các thuộ tính đc nhấ là sựđt phá n] i c ộ t, ộ bề vữ quan trọ thậ sựlàm cho cái bạ gọ là sựlàm phẳ n ng ng t ni ng thế i là có thể Craig Mundie củ Microsoft nói. giớ ,” a Quả c, nhờplatform này nổlên từ lự làm phẳ đu tiên, thự i ba c ng ầ chúng ta đ không chỉ khảnă nói vớ nhau nhiề hơ chúng có ng i u n, ã ta đ có khả ng cùng nhau làm nhiề thứhơ Đ y là đ m mấ nă u n. ấ u ã iể chố Joel Cawley, nhà chiế lư c IBM lí lẽ “ t, nợ . Chúng ta không chỉ liên lạ vớ nhau nhiề hơ bao giờhế bây giờchúng ta có khả ci un t, nă cộ tác - đ cùng nhau xây dự các liên minh, các dựán, ng ng ể ng và các sả phẩ – hơ bao giờ t.” n m hế n Sáu lự làm phẳ tiế đi diệ cho các hình thứ cộ tác mớ c ng p ạ n c ng i mà platform mớ này cho phép. Nhưtôi cho thấ mộ sốngư i sẽ i y, t ờ dùng platform này cho open-sourcing [tìm nguồ mở mộ sốcho n ], t outsourcing [thuê làm ngoài], mộ sốcho offshoring [làm ởhả t i ngoạ , mộ sốcho supply-chaining [xâu chuỗ cung], mộ sốcho i] t i t insourcing [thuê làm trong], và mộ sốcho in-forming [cấ t p-tin]. Mỗ trong các hình thứ cộ tác này hoặ do platform mớ làm i c ng c i cho có thểhay đ ợ nó tă cư ng rấ nhiề Và khi ngày càng ưc ng ờ t u. nhiề ngư i chúng ta họ làm thếnào đ cộ tác theo các cách u ờ c ể ng khác nhau này, chúng ta làm phẳ thế i còn nhiề hơ nữ ng giớ u n a. LỰ LÀM PHẲ C NG # 4 OPEN-SOURCING [TÌM NGUỒN MỞ ] Các Cộ đng Cộ tác Tự chứ ng ồ ng -Tổ c lan Cohen vẫ nhớlầ đu tiên ông nghe từ“ n nầ Apache” i tư vớ A cách mộ ngư i lớ và đ không phả là trong lúc xem mộ t ờ n, i t ó i-và- Indian. Đ là vào các nă 1990, thị ờ dot- trư ng phim cao bồ ó m com đ lên cơ số và ông là mộ ngư i quả lí cấ cao củ n t, t ờ n p a ang IBM, giúp cai quả lĩ vự kinh doanh thư ng mạđ n tửđ n nh c ơ i iệ ang nổ lên củ nó. “ đ có toàn bộmộ đi vớ mộ ngân quỹ i a Tôi ã tộ i t khoả 8 triệ $,”Cohen nhớlạ “ ng u i. Chúng tôi cạ tranh đu đi nh ầố
  87. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 82 đu vớ Microsoft, Netscape, Oracle, Sun - đu là các tay lớ Và ầi ề n. chúng tôi đ chơ trò chơ đ cư c rấ lớ này vềthư ng mạ i ánh ợ t n ơ i ã i đ n tử IBM có mộ lự lư ng bán hàng khổ lồbán tấcả n iệ . tcợ ng t phầ mề thư ng mạđ n tửnày. Mộ hôm tôi hỏ giám đc phát triể m ơ i iệ t i ố n ngư i làm việ cho tôi, “ này, dẫ tôi qua quy trình phát triể ờ c Jeff n n cho các hệ ng thư ng mạ đ n tửnày. Máy chủWeb cơsởlà thố ơ i iệ gì?’ Và anh ta bả tôi, ‘ đ ợ dự lên trên Apache.’ Đ u đu o Nó ư c ng iề ầ tiên tôi nghĩ là John Wayne. ‘Apache là cái gì?’ tôi hỏ Và anh về i. ta bả nó là mộ chư ng trình shareware cho công nghệ o t ơ Web server Web]. Anh ta nói nó đợ mộ bọ cựphách chỉ việ ưc tn làm c [máy chủ trự tuyế ởloạchat room nguồ mởnào đ tạ ra miễ phí. Tôi c n i n óo n bị i trí. Tôi hỏ ‘ mua nó thế rố i, Anh nào?’ và anh ta bả ‘ tảnóo, Anh i xuố từmộ Web site miễ phí’Và tôi bả ‘ ai hỗtrợnế có ng t n . o, Ừ, u gì đ trụ trặ Và anh ta nói, ‘Tôi không biế– đ là nó cứhoạ ó c c?’ t úng t đng!’ đ là sựtiế xúc đu tiên củ tôi vớApache … ộ Và ó p ầ a i “Bây giờ bạ phả nhớ lạ khi đ Microsoft, IBM, Oracle, n i i, ó Netscape tấcả ề thửxây dự các Web server thư ng mạ Đ y t đu ng ơ i. ấ là các công ti khổ lồ Và đt nhiên gã phát triể củ tôi bả tôi ng . ộ na o rằ anh ta lấ đợ [Web server] củ chúng tôi từInternet miễ ng y ưc a n phí! Nó giố cứnhưlà bạ có tấcả quan chứ đ u hành củ ng n t các c iề a các công ti lớ này mư tính các chiế lư c, và rồ đt nhiên mấ n nợ iộ y u gã ởphòng thưlà nhữ ngưi phụtrách. Tôi tiế tụ hỏ “ cai ng ờ p c i, Ai quả Apache? Ý tôi nói, bọ này là nhữ ai?” n n ng Vâng, bọ geek [các tay cựphách] ởphòng thưđ quyế đ n tị nh ang họvà cảbạ sẽdùng phầ mề nào. Nó đợ gọ là phong trào n n m ưc i nguồ mởvà nó kéo hàng ngàn ngư i khắ thế i cùng đn cộ n , ờ p giớ ế ng tác trự tuyế đ viếmọ thứtừphầ mề riêng củ họđn các hệ c nểt i n m a ế đ u hành riêng củ họđn từđ n riêng củ họđn công thứ ế iể a ế c iề a riêng củ họa cho cola – luôn luôn xây dự từdư i lên hơ là chấ ng ớ p n nhậ các đ dạ hay nộ dung do các hệ ng thứbậ công ti n ịnh ng i thố c áp đt từtrên xuố Từ“ n-mở hình thành từquan niệ rằ ặ ng. nguồ ” m ng các công ti hay các nhóm ad hoc sẽđ mã nguồ [source code]– ể n các lệ lậ trình làm cho mộ phầ mề hoạ đng – trự tuyế nh p t n m tộ c n sẵ đ dùng và sau đ đ cho bấcứai, ngư i có cái gì đ đ cả nể óể t ờ óểi thiệ tham gia cả thiệ nó và đ hàng triệ ngư i khác tả nó n, i n ể u ờ i xuố dùng miễ phí. Trong khi phầ mề thư ng mạ giữbả ng n n m ơ i n quyề và đ ợ bán, các công ti bả vệ nguồ cứnhưchúng là n ưc o mã n các bả bố củ họnhưthế có thểđ tiề bấ cứai muố sử oia họ òi n t n
  88. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 83 dụ nó và bằ cách ấ tạ ra thu nhậ đ phát triể các phiên bả ng ng yo pể n n mớ phầ mề nguồ mởđợ dùng chung, đợ ngư i dùng cả i, n m n ưc ưc ờ i thiệ liên tụ và đ cho bấcứ dùng miễ phí. Đ i lạ mỗngư i n c, ể t ai n ổ i, i ờ dùng có đ góp mộ sựcảthiệ - mộ miế vá làm cho phầ t i n t ng n óng mề này hát hay múa hay hơ đợ khuyế khích đ miế vá đ m n- ư c n ể ng ó sẵ cho tấcả ng ngư i khác dùng miễ phí. n t nhữ ờ n Do không là mộ geek máy tính, tôi đ chẳ bao giờchú tâm t ng ã nhiề đn phong trào nguồ mở như khi tôi đ ý, tôi phát hiệ ra uế n , ể n ng nó là mộ vũtrụgây kinh ngạ củ chính nó, vớ các cộ đng t ca i ng ồ trự tuyế nhữ ngư i tình nguyệ tựnhiên chia sẻ hiể biế c n, ng ờ n sự u t củ họ i nhau và sau đ hiế cho công chúng không lấ gì cảHọ a vớ n y . ó làm việ đ vì họmuố làm cái gì đ mà thị ờ không cho họ có n trư ng ; ó làm việ đ vì cả giác tinh thầ phấ chấ có đợ từ c tạ có m n n n ư c việ o họ ra mộ sả phẩ tậ thể thể ánh bạ cái gì đ do các gã khổ tn mp có đ i ng ó lồnhưMicrosoft, IBM tạ ra, và - thậ chí quan trọ hơ đ o m ng n- ể giành đ ợ sựtôn trọ củ các trí thứ ngang hàng. Quả c, các ưc ng a c thự gã và các ả này là mộ trong các dạ cộ tác mớ lí thú và gây t ng ng i, tranh cãi nhấdo thế i phẳ tạ đ u kiệ dễ t giớ ng o iề n dàng và làm phẳ ng nó thậ chí nhiề hơ m u n. Nhằ giảthích dạ cộ tác này hoạđng thế mi ng ng tộ nào, vì sao nó là mộ lự làm phẳ và vì sao, nhân đ nó đ khuấ lên nhiề tranh tc ng y u ây, ã cãi đn vậ và sẽ ếy khuấ thậ chí nhiề hơ trong tưng lai, tôi sẽ y m un ơ tậ trung chỉ p vào hai loạ cơbả củ open-sourcing: phong trào i na [nguồ lự trí tuệ n c] chung và phong trào phầ mề miễ phí. nm n Dạ nguồ lự trí tuệ ng nc chung [intellectual commons*] củ open- a sourcing có nguồ gố trong các cộ đng hàn lâm và khoa họ nc ng ồ c, nơ trong thờ gian dài các cộ đng tậ thểtự chứ củ các i ng ồ p -tổ c a i nhà khoa họ đ đn vớ nhau qua các mạ riêng và muộ hơ cãế i ng nn qua Internet đ góp chung nă lự trí óc củ họ ể ng c a hay đ chia sẻ ể sự hiể biếquanh mộ vấ đ khoa họ hay toán họ đc biệ Apache u t t nề c c ặ t. Web server có nguồ gố trong hình thứ này củ open-sourcing. nc c a Khi tôi hỏ mộ ngưi bạ Mike Arguello, mộ nhà kiế trúc hệ i t ờ n, t n thố IT, giảthích cho tôi vì sao ngưi ta chia sẻ thứ hay làm ng i ờ tri c việ theo cách này, ông nói, “nhữ ngưi làm IT thưng là nhữ c ng ờ ờ ng ngư i rấ thông minh và họmuố mọ ngưi biế họđ thông ờt n i ờt úng minh đn thếnào”. Marc Andreessen, ngư i sáng chếra Web ế ờ browser đu tiên, đng ý: “ ầ ồ Nguồ mởkhông gì hơ là khoa họ n c n Common: đt , bãi cỏtài sả chung, dư i đ đ ợ dị là [nguồ lự chung. ấ , n ớ ây ư c ch n c] *
  89. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 84 đ ợ đng nghiệ phê bình. Đ khi ngư i ta đ góp cho các ưc ồ p ờ óng ôi việ này vì họlàm khoa họ và họkhám phá ra các thứ và phầ c c, , n thư ng là danh tiế Đ khi bạ có thể p mộ hãng từđ đ ở ng. ôi n lậ t ó, ôi khi họ muố làm tă kho tri thứ trên thế i. Và phầ xét lạ chỉ n c giớ n i ng củ ngư i ngang hàng là quyế đ và open-source là sựxét lạ a ờ tị nh- i ngang hàng. Mỗ lỗ hay lỗhổ an ninh hay sựtrệ khỏ tiêu ii ng ch i chuẩ đợ xem xét lạ . n ưc i” Tôi thấ dạ nguồ lự trí tuệ y ng nc chung này củ open-sourcing hấ a p dẫ nên đ thă dò đ tìm các gã và các ả là ai ởphòng mail. n, ể này i m Cuố cùng, tôi tìm đ ợ mộ trong nhữ ngưi tiên phong củ họ i ưc t ng ờ a, Brian Behlendorf. Nế Apache- cộ đng Web server nguồ mở u ng ồ n - là mộ bộlạ da đ, Behlendorf sẽ tộ trư ng. Mộ hôm tôi gặ t c ỏ là c ở t p anh ởvă phòng kính-và-thép củ anh gầ sân bay San Francisco, n a n nơ bây giờanh là ngưi sáng lậ và tổ giám đc công nghệ a ờ p ng ố củ i CollabNet, mộ hãng khở nghiệ chú tâm tạ ra phầ mề cho các t i p o nm công ti muố dùng cách tiế cậ nguồ mởcho đi mớ Tôi bắ n pn n ổ i. t đu vớ hai câu hỏ đn giả Anh xuấ thân từđ và: Làm thế ầi iơ n: t âu? nào anh tìm đợ cách đ mộ cộ đng nguồ mởcủ các geek ưc ể t ng ồ n a trự tuyế hoà hợ vớ nhau có thể ánh giáp lá cà vớ IBM? c n pi đ i “Bốmẹ gặ nhau ởIBM Nam California, và tôi lớ lên ởthị tôi p n trấ La Canada ngay bắ Pasadena”Behlendorf nhớlạ “ ờ n c i. Trư ng công rấcạ tranh về t hàn lâm, vì bốmẹ a nhiề đ a trẻ ã t nh mặ củ uứ đ làm việ tạ Jet Propulsion Laboratory do Caltech vậ hành ởđ ci n ó. Nên từrấtrẻ đ quanh quẩ vớ nhiề khoa họ nơ là tố đ là t tôi ã ni u ci tể loạcựphách. Chúng tôi đ luôn có máy tính quanh nhà. Chúng tôi i ã thư ng dùng phiế đc lỗtừcác máy IBM lớ đ tạ các danh mụ ờ uụ n ểo c mua hàng. Ở trư ng phổthông, tôi bắđu họ mộ chút lậ trình ờ tầ c t p cơbả và ởtrung họ tôi đ cừvề n, c máy tính… Tôi tố nghiệ đit pạ ã họ 1991, như 1989, nhữ ngày ban đu củ Internet, mộ đ a c ng ầa tứ ng bạ cho tôi bả sao mộchư ng trình, gọlà ‘Fractint’, mà nó đ tả n n t ơ i ãi xuố đa mề như là phầ mề miễ phí, do mộ nhóm các ng ĩ m, n m n t ng lậ trình viên tạ ra, đ là chư ng trình đ vẽcác fractal. [Các p o ó ơ ể fractal là các hình rấ đp đợ tạ ra ởgiao đ m củ nghệ t ẹ ưc o iể a thuậ t và toán họ Khi chưng trình khở đng, màn hình cho thấ danh c]. ơ iộ y sách cuộ này củ các đa chỉ n a ị e-mail củ tấcả nhà khoa họ và a t các c toán họ đ góp phầ tạ ra nó. Tôi đ ý thấ chưng trình gồ cả cã no ể y ơ m mã nguồ Đ là lầ tiế xúc đu tiên củ tôi vớ khái niệ nguồ n. ó np ầ a i m n mở Đ là chư ng trình mà bạ cứ i xuố miễ phí, và họ m . ây ơ n tả ng n thậ
  90. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 85 chí còn cho bạ mã nguồ và nó đ ợ mộ cộ đng tạ ra. Nó n n, ưc t ng ồ o bắđu vẽ mộ bứ tranh khác về p trình trong đu tôi. Tôi bắ tầ ra tc lậ ầ t đu nghĩ ng có đng họ xã hộ lí thú nào đ đi vớcách các loạ ầ rằ ộ c i óố i i phầ mề nào đ đ ợ viếhay có thể ư c viế trái vớ loạhình n m ó ưc t đ ợ t- ii ả mà tôi đ có về phát triể phầ mề chuyên nghiệ ởvă nh nhà n n m p n ã phòng đng sau [hậ trư ng, back office] máy tính lớ nạ thông ằ uờ n, p tin vào và lấ nó ra cho việ kinh doanh. Đ u đ đi vớ tôi chỉ y c iề ó ố i là mộ bư c trên việ làm kế tớ c toán và không thậsựhứ thú” t ng . Sau khi tốnghiệ 1991, Behlendorf đn Berkeley nghiên cứ vậ t p ế ut lí, song anh nhanh chóng thấ vọ vì sựtách rờ giữ các thứtrừ t ng i a u tư ng anh họ trên lớ và sựnáo đng bắđu nổlên trên Internet. ợ c p ộ tầ i “Khi bạ quay lạđi họ khi đ mỗsinh viên đ ợ cấ mộ đ n iạc ó, i ưc p tị a e-mail, và tôi bắđu dùng nó đ nói chuyệ vớ các sinh viên tầ ể ni chỉ và thă dò các bả thả luậ [discussion board] vừ xuấhiệ về ng o n a tn m âm nhạ Behlendorf nói. “ m 1992, tôi bắ đu danh mụ thư c,” Nă tầ c Internet riêng củ mình tậ trung vào tình hình nhạ đ n tửđ a p c iệ ịa phư ng ở Miề Vị Ngư i ta có thể ơ giả dán lên bả thả ơ n nh. ờ đn n ng o luậ và nó bắđu tă và chúng tôi bắđu thả luậ các sựkiệ n, t ầ ng, tầ o n n âm nhạ khác nhau và các DJ [Disc Jockey - ngư i dẫ chư ng c ờn ơ trình âm nhạ Rồ chúng tôi bả “ c]. i o, Này, vì sao không mờ các DJ i củ riêng chúng ta và tung ra các sựkiệ riêng củ mình?’ Nó trở a n a thành mộviệ tậ thểAi đ có thể t cp . ó nói, ‘ có mộ số ĩhát’và tôi tđ a , ai đ khác có thể o, ‘ có hệ ng âm thanh’, và ai đ khác nói, bả tôi thố ó ó ‘tôi biếbãi biể và nế có mặlúc nử đ chúng ta có thể mộ t n u t a êm có t buổ liên hoan.’ Nă 1993, Internet vẫ chỉ các danh mụ gử i n là ci m thưvà e-mail và các site FTP [Giao thứ Truyề File] [các kho FTP c n nơ bạ có thể u trữcác thứ Thế tôi bắđu sư tầ mộ kho in lư ]. là tầ um t lư trữâm nhạ đ n tử quan tâm đn việ làm sao có thể ư nó c iệ và ếc đa u lên trự tuyế và sẵ có cho nhiề thính giả n. Đ là khi tôi nghe c n n u hơ ó vềMosaic [Web browser do Marc Andreessen phát triể Thếlà n]. tôi có việ làm ởphòng thí nghiệ máy tính ởtrư ng kinh doanh c m ờ Berkeley, và tôi dùng thờ gian rỗ củ mình nghiên cứ Mosaic và i ia u Web khác. Việ đ dẫ tôi đn mộ bả thả luậ có n ế t ng o n các công nghệ vớ nhiề ngư i đ viếthế đu tiên củ các Web browser và i u ờ ang t hệ ầ a Web server”. (Mộ Web server là mộ chư ng trình phầ mề cho phép bấcứ t t ơ n m t ai dùng máy tính ởnhà hay vă phòng củ mình đ host [làm chủ a ể ] n mộ Web site trên WWW. Amazon.com, thí dụtừ đ chạ Web t , lâu ã y
  91. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 86 site củ mình trên phầ mề Apache. Khi Web browser củ bạ a n m an đn www.amazon.com, phầ mề đu tiên mà nó nói chuyệ vớ ế n mầ ni là Apache. Browser hỏ Apache về i trang Web Amazon và Apache giửlạ cho browser nộ dung trang Web Amazon. Lư t Web thự i i ớ c sự browser củ bạ tưng tác vớ các Web server khác nhau.) là anơ i “Tôi thấ mình ngồ trên diễ đ này theo dõi Tim Berners-Lee y i n àn và Marc Andreessen tranh cãi các thứnày nên hoạđng ra sao,” tộ Behlendorf nhớlạ “ hứ thú, và nó có vẻ i. Khá ng mang tính bao gồ m triệđ. Tôi đ chẳ cầ mộ [bằ Tiế sĩ bấcứchứ chỉ tể ng n t ng] n hay t ng ã đc biệnào, và tôi bắđu thấ nhữ sựtư ng tựgiữ nhóm âm ặt tầ y ng ơ a nhạ củ tôi và các nhà khoa họ này, nhữ ngư i có mố quan ca c ng ờ i tâm chung đ xây dự phầ mề Web đu tiên. Tôi theo dõi [thả ể ng n m ầ o luậ đ mộ thờ gian và rồ nói cho mộbạ tôi về c đ Anh ta n] ó t i i tn việ ó. là mộ trong nhữ nhân viên đu tiên củ tạ chí Wired, và anh ta t ng ầ ap o quan tâm đn thuê tôi dự Web site cho họNhư ế ng . bả Wired có thể thếtôi tham gia ởđ vớ tiề công 10 $ mộ giờ dự e-mail củ óin t , ng a họvà Web site đu tiên củ họ-HotWired- lên …Nó là mộ trong ầ a t các tạ chí trự tuyế đu tiên số bằ quả cáo” p c nầ ng ng ng . HotWired quyế đ nó muố khở đng vớ mộ hệ ng đng tị nh n iộ i t thố ă kí đ hỏ mậ khẩ - mộ khái niệ gây tranh cãi lúc đ “Vào òi i t u t m ó. nhữ ngày đ Andrew Leonard, ngư i viế lị sửApache cho ng ờ t ch ó,” Salon.com nă 1997, nhậ thấ “ u hế các Webmaster [chủ n y, hầ t m Web] phụthuộ vào mộ chư ng trình Web server đợ phát triể c t ơ ưc n tạ Trung tâm Quố gia vềcác Ứ dụ Siêu Tính, NCSA, củ i c ng ng a Đ i họ Illinois (cũ là nơ sinh củ Web browser Mosaic gây ạc ng a i chấ đng). Như Web server củ NCSA không thể lí việ xác nộ a xử c ng nhậ mậ khẩ ởquy mô mà HotWired cầ May mắ NCSA n t u n. n, server thuộ lĩ vự công, có nghĩ mã nguồ là miễ phí đi vớ c nh c a n n ối bấcứai. Như Behlendorf dùng đc quyề tin tặ [hacker]: Anh t ặ n c thế viế mộ sốmã mớ mộ ‘ ng vá [patch]’vào NCSA Web t t i, t miế server, miế vá lo cho vấ đ.” ng n ề Leonard bình luậ “ đ không n, Anh ã chỉ mộ lậ trình viên tài tình lụ soát từ ầ đn cuốmã NCSA là tp c đu ế i mùa đ đ Qua suố sựbùng nổWeb, các Webmaster khác đu t ề ông ó. thấ cầ thiế nắ quyề hành đng vào bàn phím riêng củ họ yn tm n ộ a. Mã ban đu đ bị ểầ ã đ cho bụ ả bao phủ lậ trình viên chủ u io khi p yế củ nó, sinh viên Đ i họ Illinois Rob McCool, đ bị t công ti ít a ạc ã mộ đ ợ biếđn ởSilicon Valley có tên là Netscape múc về ưc t ế (cùng vớ i Marc Andreessen và Eric Bina tác giảcủ Lynx). Trong lúc ấ a y,
  92. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 87 Web từchố ngừ tă và tiế tụ gây ra các vấ đ mớ cho các i ng ng- pc nềi Web server đ đi phó vớ Thế các miế vá loạnày hay loạ ểố i.” là ng i i Band-Aids [toán nhiễ Aids] trên bă thông m khác tă nhanh như ng ng [bandwidth], bịmộlỗ đ và làm thủ mộlỗ t t ở ây ng t khác ởkia. Trong lúc đ tấ cảcác miế vá này đ dầ dầ theo cách ad ó, t ng ã n n, hoc nguồ mở xây dự mộ Web server mớ hiệ đi. Như mỗ n , ng t i nạ i ng ngư i có phiên bả riêng củ mình, trao đi các miế vá đ đ ờ n a ổ ng ó ây, bở vì NCSA lab đ không thể i theo kị vớtấcả pit. ã “Tôi sắ phả bỏhọ , Behlendorf giả thích. “ đ có nhiề p i c” i Tôi ã u vui thú xây dự Web site này cho Wired và họ đợ nhiề hơ ng c ưc un tôi họ ởBerkeley. Vì thế t thả luậ bắ đu ởnhóm làm việ c mộ o n tầ c nhỏcủ chúng tôi rằ nhữ ngư i ởNCSA đ không trảlờ e- a ng ng ờ i ã mail củ chúng tôi. Chúng tôi đ gử các miế vá lên cho hệ ng a ãi ng thố và họ ã không trả i. Và chúng tôi bả ‘ u NCSA không trả i đ lờ o, Nế lờ đi vớ các patch củ chúng ta, cái gì sẽxả ra trong tưng lai?’ ối a y ơ Chúng tôi vui vẻ p tụ cảthiệ việ này, như chúng tôi lo khi tiế c i n c ng không nhậ đ ợ phả hồ nào và không thấ các patch củ mình n ưc ni y a đ ợ tích hợ Vì thế bắđu tiế xúc vớ nhữ ngư i khác tôi ưc p. tôi t ầ p i ng ờ biế là họtrao đi các patch… Hầ hế họởtrong các nhóm công t ổ ut tiêu chuẩ [Nhóm Đ c nhiệ Kĩ t Internet Engineering n ặ m thuậ tác về Task Force] đt ra các tiêu chuẩ đu tiên cho sựliên kế giữ các ặ nầ t a máy và các ứ dụ trên Internet… Và chúng tôi bả ‘ sao ng ng o, Vì chúng ta lạkhông nắ lấ tư ng lai củ mình và phát hành phiên i myơ a bả [Web server] riêng củ chúng ta bao hàm tấcả patch?’ n a t các “Chúng tôi tìm kiế bả quyề cho mã NCSA, và vềcơbả nó mn n n chỉ hãy công nhậ công củ chúng tôi ở nói n a Illinois vì cái chúng tôi đ sáng chế và nế bạ cả thiệ nó – và đ ng đ lỗ cho chúng ra uni n ừ ổi ã tôi nế nó hỏ u ng,” Behlendorf nhớ i. “ là chúng tôi bắđu làm lạ Thế tầ phiên bả riêng củ mình từtấ cả patch củ chúng tôi. Chẳ n a t các a ng ai trong chúng tôi có thờ gian đ làm nhà phát triể Web server i ể n toàn thờ gian, song chúng tôi nghĩ u có thể t hợ thờ gian củ i nế kế p i a mình và làm việ đ theo cách công cộ chúng tôi có thể o ra có ng, tạ cái gì đ tố hơ cái có thể ótn mua từ trên kệvà dù sao đ nữ khi đ ia ó - đ chẳ có sẵ gì cảĐ y là trư c khi Netscape bán Web server ng n .ấ ớ ã thư ng mạđu tiên củ nó. Đ là khở đu củ dự Apache” ơ iầ a ó i ầ a án . Vào tháng Hai, 1999, họ đ viế lạ hoàn toàn chưng trình ti ơ ã NCSA gố và chính thứ hoá sựhợ tác củ họ ớ tên “Apache”. c c p a dưi
  93. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 88 “Tôi chọ tên này vì tôi muố nó có ý nghĩ tích cự là quả n n a c quyế Behlendorf nói. “ lạ Apache đ là bộlạ cuố cùng đu t,” Bộ c c i ầ ã hàng chính phủHoa Kì đ đn, và ởthờ kì chúng ta lo rằ các ang ế i ng công ti lớ sẽ ế và ‘khai hoá’ phong cả mà các kĩ n đn nh sưInternet ban đu đ dự lên. Vì thếApache’ i tôi có nghĩnhưmộ tên ầ ã ng ‘ vớ a t mã hay, và ngư i khác nói nó cũ là mộ sự i chữkhéo” như ờ ng t chơ – APAtCHy server [mộ server chắ vá], bở vì [các miế vá - t p i ng patch] đ ợ dùng đ vá tấcả sử chữ này vớ nhau. ưc ể t các a a i Nhưthế ng nhiề cách, Behlendorf và các đng nghiệ nguồ bằ u ồ p n mởcủ anh- hầ hếhọ a ut anh chư từ biếmà chỉ t bằ e-mail a ng t biế ng qua chat room nguồ mở đ tạ ra mộ nhà máy phầ mề trự n -ão t n m c tuyế ả từ ớ lên, không ai sởhữ và không ai quả lí. “ n, o, dư i u n Chúng tôi có mộ dựán phầ mề song đ u phố và chỉ là ứ xử t n m, iề i huy ng nổlên dự vào bấcứai có mặvà muố viếmã,” anh ta nó. i a t t n t Như thự sựnó hoạ đng thếnào? Tôi hỏ Behlendorf. Anh c tộ i ng không thể có mộlũ ờ không đợ giám sát, quy tụ lạ chỉ t ngưi, ưc mã i? “Hầ hế sựphát triể phầ mề dính đn mộ kho chứ mã ut n n m ế t a nguồ và đợ các công cụnhưConcurrent Versions System [Hệ n ưc thố các Phiên bả Đ ng thờ - CVS, quả lí” ng nồ i] n anh ta giảthích. i Nhưthếcó mộ máy chủCVS, và tôi có mộ chư ng trình CVS t t ơ trên máy củ tôi. Nó cho phép tôi nốvào server và lôi mộ bả sao a i tn mã xuố nhưthế có thể t đu làm việ vớ nó và đa ra các ng, tôi bắ ầ ci ư sử đi. Nế tôi nghĩ aổ u patch củ tôi là cái gì đ tôi muố chia sẻ i a n vớ ó ngư i khác, tôi chạ mộ chư ng trình gọ là Patch, cho phép tôi ờ y t ơ i tạ ra mộ file mớ mộsư tậ cô đng củ tấcả ng thay đi. o t i, tup ọ a t nhữ ổ Nó đ ợ gọ là mộ patch file, và tôi có thểđa file ấ cho ai đ ưc i t ư y ó khác, và họ thể có dùng nó cho bả sao mã củ họ ể n a đ xem patch có tác đng gì. Nế tôi có các đc quyề thích hợ đi vớ server ộ u ặ n pối [đ ợ hạ chế ưc n cho mộ ban giám sát đ ợ kiể soát chặchẽ thì t ưc m t ], tôi có thể ư patch củ mình và cam kếnó cho kho chứ và nó sẽ đa a t a trởthành mộ phầ củ mã nguồ CVS server theo dõi mọ thứvà t na n. i ai gử vào cái gì … Nhưthếbạ có thểcó ‘ cậ đc- read i n truy p ọ access’ đi vớ kho chứ song không có ‘ cậ cam kế commit ối a truy p t- access’ đ thay đi các thứ Khi ai đ tiế hành mộ cam kế đi ể ổ . ón t tố vớ kho chứ patch file đ đ ợ gử qua e-mail cho nhữ ngư i i a, ó ưc i ng ờ phát triể khác, và nhưthế n anh nhậ đợ hệ ng xem xét ngang n ưc thố hàng này sau sự n, và nế có cái gì đ sai, bạ sử lỗ kiệ u n a i.” ó Thế ng đng này quyếđ ra sao ai là các thành viên tin cậ cộ ồ tị nh y?
  94. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 89 “Đ i vớ Apache,”Behlendorf nói, “ ối chúng tôi bắ đu vớ tám tầ i ngư i thự sựtin nhau, và khi nhữ ngư i mớ xuấhiệ trên diễ ờc ng ời t n n đ thả luậ và đ xuấcác patch file đ ợ post lên mẫ thả luậ àn o n ềt ưc u o n, chúng tôi có đợ sựtin cậ vào nhữ ngư i khác, và tám ngư i ưc y ng ờ ờ đ tă lên hơ mộ ngàn. Chúng tôi là dựán nguồ mởđu tiên t n ầ ó ng n nhậ đ ợ sựchú ý từ ng đng kinh doanh và có hỗ từ n ưc cộ ồ trợ IBM.” Vì sựthành thạ củ Apache cho phép mộ server duy nhấhost oa t t hàng ngàn Web site ả khác nhau – âm nhạ dữliệ vă tự khiêu o c, u, n , dâm – nó bắ đu chiế “ t thị n đy uy lự củ thị ờ tầ m mộ phầ ầ ca trư ng ISP,” Leonard củ Salon lư ý. IBM đ thửbán Web server riêng a u ã củ mình, gọ là GO, như chỉ ư c mộ mẩ thị ờ tí xíu. a i đợ t u trư ng ng Apache tỏra cả công nghệtố hơ và không mấtiề Nên cuố là tn t n. i cùng IBM quyếđnh rằ nế nó không thể ánh bạ nó phảtham t ị ng u đ i, i gia Apache. Ta phảdừ ởđ và tư ng tư ng đ u này. Công ti i ng ây ở ợ iề máy tính lớ nhấ thế i quyếđnh rằ các kĩ n t giớ t ị ng sưcủ nó không a thể ng công trình củ mộnhóm ad hoc các geek nguồ mở thắ a t n ! IBM “khở xư ng tiế xúc vớ tôi, vì tôi có mộ chút vai trò i ớ p i t ngư i phát ngôn công khai cho Apache,”Behlendorf nói. “ ờ IBM bả ‘ o, Chúng tôi muố tính làm sao chúng tôi có thể n dùng [Apache] và không bị ng đng Internet phê phán cay nghiệ [làm sao cộ ồ t, chúng tôi có thể làm cho nó bề vữ và không phảlà nhữ kẻ ] n ng i ng đ lừ mà đ góp cho quá trình …’ IBM đ nói rằ mô hình mớ ia ng i óng ã này cho phát triể phầ mề là đ tin cậ và có giá trịvì thế n n m y , áng hãy đu tưvào nó và thoát khỏ cách nghĩ chúng tôi cốbiế nó ầ i là n thành củ riêng mình, đ u đ không tố a iề ó t.” John Swainson là quan chứ đ u hành cao cấ đ lãnh đo đi c iề pã ạộ IBM tiế cậ Apache (ông hiệ là chủtị Computer Associates). pn n ch Ông tiế tụ câu chuyệ “ ã có nhiề tranh cãi khi đ về pc n: Đ u nguồ n ó mở như lộ xộ Chúng tôi quyếđnh là có thể xế vớ các , ng n n. tị dàn p i gã Apache bở vì họtrả i các câu hỏ củ chúng tôi. Chúng tôi đ i lờ ia ã có cuộ đ luậ có ý nghĩvớ các gã này, và chúng tôi đ có thể c àm n ai ã tạ ra Quỹ n mề Apache [phi lợnhuậ và tính mọvấ đ” o Phầ m i n] i n ề. Vớ chi phí củ IBM, các luậ sưcủ nó đ làm việ vớ nhóm i a t a ci ã Apache đ tạ ra mộkhung khổ ểo t pháp lí quanh nó sao cho sẽ không có vấ đ bả quyề hay nghĩ vụnào đi vớ các công ti, như nền n a ối IBM, muố xây dự các ứ dụ lên trên Apache và tính tiề đi n ng ng ng nố vớ chúng. IBM nhìn thấ giá trị có mộ cấ trúc Web server i y khi tu chuẩ loạ cơbả nhấ [vanilla, cơbả nhấnhưvanilla trong các n i n t n t
  95. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 90 loạ kem]- cho phép các hệ ng máy tính và các thiếbị n tạ i thố t hỗ p có thể chuyệ vớ nhau, hiể thị nói ni n e-mail và các trang Web theo đ dạ chuẩ liên tụ đợ mộ cộ đng nguồ mởcảthiệ ịnh ng n- c ưc t ng ồ n i n miễ phí. Các cộ tác viên Apache đ không bắ tay làm phầ n ng t n ã mề miễ phí. Họđ xắ tay giả quyế mộ vấ đ chung- Web m n ãn i t t nề serving – và thấ cộ tác miễ phí theo cách nguồ mở cách tố y ng n n là t nhấđ tậ hợ các bộ giỏ nhấcho công việ họ n làm. t ểp p óc i t c cầ “Khi chúng tôi bắđu làm việ vớ Apache, đ có mộ Web site tầ ci t ã apache.org như không có kế cấ pháp lí chính thứ nào, và các tu c ng doanh nghiệ và các kế cấ phi chính thứ không cùng tồ tạtố p tu c nit vớ nhau,” i Swainson nói. “Bạ phảcó khả ng xem xét kĩ kí n i nă mã, thoảthuậ và giảquyế các vấ đ nghĩ vụ [Hiệ nay] ai cũ n, i t nề a. n ng có thểtả mã Apache xuố Nghĩ vụduy nhấ là họcông nhậ i ng. a t n rằ nó xuấxứtừđ đ m này, và nế họ bấcứ a đi nào họ ng t ị iể a u có t sử ổ chia sẻ i”Có mộ quy trình phát triể Apache quả lí lư thông, lạ . n n t u và bạ kiế đợ cách củ mình trong quy trình đ Swainson nói n m ưc a ó, thêm. Nó là cái gì đ giố mộ chếđ nhân tài thuầ tuý. Khi ng t ộ n ó IBM dùng Apache, nó trởthành mộ phầ củ cộ đng và bắ t n a ng ồ t đu có nhữ đ góp. ầ ng óng Quả c, mộ thứmà nhữ tay Apache đ đn đ lạsựcộ thự t ng òi ề áp i ng tác củ họvớ IBM là IBM cửcác kĩ a i sưgiỏ nhấ tham gia nhóm i t nguồ mởApache và đ góp, nhưtấcả ng ngư i khác, mộ n t nhữ ờ t óng cách miễ phí. “ ng ngư i Apache đ không quan tâm đn sự n Nhữ ờ ế ã thanh toán bằ tiề mặ Swainson nói. “ muố sựđ góp ng n t,” Họ n óng cho nề tả Các kĩ n ng. sưcủ chúng tôi đn và nói vớ chúng tôi, a ế i ‘Các gã làm Apache là các tay giỏ và họ ng khă rằ chúng i khă ng ng ta đ góp ngư i tài.’ Đ u tiên họtừchố vài ngư i mà chúng tôi ờ ầ i ờ óng đ góp. Họ o không xứ vớ tiêu chuẩ củ họ Sự ề bù mà bả ng i na! đn óng cộ đng kì vọ là chúng ta đ góp tốnhấ . ng ồ ng t t” óng 22 tháng Bả 1998, IBM công bốcác kếhoạ kếhợ Apache y, ch t p vào sả phẩ Web server mớ củ riêng nó, gọ là WebSphere. n m ia i Cách cộ đng cộ tác Apache tựtổ c mình, bấcứ bạ lấ ng ồ ng chứ t gì n y từmã Apache và cảthiệ nó, bạ phảtặ lạcho cả ng đng. i n n i ng i cộ ồ Như bạ cũ tựdo đ ra và xây dự mộ sả phẩ thư ng mạ ng n ng i ng tn m ơ i có bằ sáng chế[patent] lên trên mã Apache, nhưIBM đ làm, ng ã vớ đ u kiệ là bạ bao hàm sựtrích dẫ bả quyề đn Apache i iề n n nn nế trong patent riêng củ bạ Nói cách khác, cách tiế cậ nguồ lự a n. pn nc trí tuệchung đn open-sourcing khuyế khích ngư i ta xây dự ế n ờ ng
  96. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 91 các sả phẩ thư ng mạlên trên nó. Trong khi nó muố nề tả n m ơ i n n ng là tựdo [miễ phí] và mởcho tấcả i ngưi, nó nhậ ra rằ nó n t mọ ờ n ng sẽ n mạ và tư i nế cả kĩ thưng mạvà phi thư ng mạ vẫ nh ơ u các sư ơ i ơ i đu có khuyế khích đ tham gia. ề n ể Ngày nay Apache là mộ trong các công cụ t nguồ mởn thành công nhấ tạ sứ mạ cho khoả hai phầ ba các Web site trên thế t, o c nh ng n giớ Và bở vì có thể i Apache xuố miễ phí ở t cứđ trên i. i tả ng n bấ âu thế i, ngư i dân từNga, Nam Phi đn ViệNam dùng nó đ tạ giớ ờ ế t ểo các Web site. Các cá nhân cầ hay muố các tính nă thêm cho n n ng Web server củ mình có thểmua các sả phẩ nhưWebSphere, a n m đ ợ gắ chính bên trên Apache. ưc n Lúc đ bán mộ sả phẩ đợ xây dự bên trên mộ chư ng tn m ưc ng t ơ ó, trình nguồ mởlà mộ nư c đ mạ hiể vềphía IBM. Tuyên n t ới o m dư ng công củ nó, IBM đ tựtin vào khảnă củ mình đ tiế ơ a ng a ểp ã tụ tạ ra các ứ dụ phầ mề có sựkhác biệlên trên Apache co ng ng n m t vanilla [cơsởcơbả Apache]. Mô hình này đ đợ chấ nhậ n ã ưc p n rộ rãi từ ó, sau khi mọngư i đu thấ nó đ thúc đy việ kinh ng đ i ờề y ẩc ã doanh Web server củ IBM đn thếnào đ trởthành đ ng đu a ế ể ứ ầ thư ng mạtrong loạphầ mề đ tạ ra doanh thu khổ lồ ơ i i n m ó, o ng . Nhưtôi sẽ ờ lặ lạ ởcuố sách này: Không có tư ng lai thưng p i n ơ cho vanilla [phầ cơsởcơbả nhưvanilla vớ các loạ kem] đi n n i i ố vớ hầ hếcác công ti trong mộthế i phẳ Phầ lớ việ làm iut t giớ ng. nn c ra vanilla trong phầ mề và các lĩ vự khác sẽđ ợ chuyể n m nh c ưc n cho các cộ đng nguồ mở Đ i vớ hầ hế các công ti, tư ng ng ồ n .ốiut ơ lai thư ng mạthuộ về ng ngư i biếlàm thế tạ ra sauce ơ i c nhữ ờt nào o [nư c xố sôcôla ngon nhấ kem ngọ nhấ tơ nhẹnhấ và các ớ t] t, t t, i t, anh đ tưi nhấđ đt lên trên [vanilla], hoặ làm thế đ ào ơ t ểặ c nào ể quả đt tấcả ặ t chúng vào mộ li kem nưc quảJack Messman, chủ ch t ớ . tị công ti phầ mề Novell, công ti đ trởthành mộ nhà phân phố n m t i ã lớ về n Linux, hệ iề hành nguồ mở mà ởtrên đ Novell gắ đu n , ỉnh n các đ lặvặđ khiế nó hát và múa chỉ công ti anh, diễ đt ồt t ể n cho nạ khéo nhấ “ công ti phầ mề thưng mạ phả bắ đu vậ t: Các n m ơ i i tầ n hành chồ [stack phầ mề cao hơ đ tạ sựkhác biệcho họ ng n m] n ểo t . Cộ đng nguồ mởvềcơbả tậ trung vào hạtầ cơsở ng ồ n np ng ” (Financial Times, June 14, 2004). Dàn xế IBM là mộ bư c ngoặthự sự Big Blue [IBM] nói nó tớ t c. p tin vào mô hình nguồ mởvà vớ Apache Web server, cộ đng n i ng ồ sưnguồ mởnày đ tạ ra cái gì đ không chỉ u ích và có n ão hữ các kĩ ó
  97. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 92 giá trị còn “tố nhấtrong loạcủ nó”Đ là vì sao phong trào mà t t ia .ó nguồ mởđ thành mộ lự làm phẳ mạ mẽcác tác đng củ tc ng nh , ộ a n ã nó ta chỉ a mớ thấ “ trao quyề cho các cá nhân mộ cách vừ i y. Nó n t không thể nổ , Brian Behlendorf nói. “ tin i” Không thành vấ đ anh nề xuấ xứtừđ và anh ởđ ai đ ởẤ Đ và Nam Phi có thể t âu âu- nộ ó dùng phầ mề này hay đ góp cho nó hệ hiệ quả n m tu nhưai đ ở óng ó Silicon Valley.” Mô hình cũlà kẻ ng lấ tấcảTôi viế nó, tôi thắ y t : t sử u nó – mô hình cấ phép phầ mề chuẩ “ hữ p nm n. Cách duy nhấđ tể cạ tranh vớ nó,”Behlendorf kế luậ “ tấ cảđu trởthành nh i t n, là t ề ngư i thắ . ờ ng” Vềphầ mình, Behlendorf đ cư c sựnghiệ củ mình rằ n ánh ợ pa ng ngày càng nhiề ngưi và công ti sẽmuố tậ dụ nề thếgiớ u ờ n n ng n i phẳ mớ đ tiế hành đi mớ nguồ mở Nă 2004, anh khở ng iển ổ i n . m i đng mộ công ti mớ gọ là CollabNet đ khuyế khích dùng open- ộ t ii ể n sourcing nhưmộ công cụđ phát đng đi mớ phầ mề bên t ể ộổ i n m trong các công ti. “Tiề đ củ chúng tôi là phầ mề không phả nềa n m i là vàng, nó là rau diế - mộmặhàng dễ p tt ôi,” Behlendorf giảthích. i “Nế phầ mề không ở i nó đ ợ cảthiệ suố thờ gian, nó sẽ u nm nơ ưc i n t i thố rữ Cái cộ đng nguồ mởđ làm, Behlendorf nói, là sự i a.” ng ồ n ã phát triể phầ mề phân tán đợ đ u phố toàn cầ nơ nó liên n n m ưc iề i u, i tụ làm cho rau diế tư i đ không bao giờbị i rữ Tiề đ củ c p ơể thố a. nềa Behlendorf là cộ đng nguồ mởđ phát triể mộ phư ng pháp ng ồ n n t ơ ã tố hơ đ tạ ra và liên tụ cậ nhậ phầ mề CollabNet là mộ t n ểo cp t n m. t công ti đ ợ lậ ra đ đa các kĩ t nguồ mởtố nhấ đn mộ ưc p ểư thuậ n t tế t cộ đng đ kín, tứ là, mộcông ti phầ mề thư ng mạ ng ồ óng c t n m ơ i. “CollabNet là mộ lái buôn vũkhí cho các lự lư ng làm phẳ t cợ ng thếgiớ Behlendorf nói. “ trò củ chúng tôi trên thế i này i,” Vai a giớ là đ xây dự các công cụ cơsởhạ ng đ cho mộcá nhân - ở ng và tầ ể t i Ấ Đ , Trung Quố hay bấcứđ - vớ tưcách mộkế nộ c, t âu i t toán viên, mộ nhân viên, hay chỉ ai đ ngồ ởnhà có thể ng tác. Chúng t là i cộ ó tôi cho họbộđ nghề ểphát triể cộ tác phân tán. Chúng tôi ồ đ n ng phát triể từ ớ lên là có thểvà không chỉ không n dư i , trên làm cho sự gian đ u khiể Chúng tôi có các công ti lớ quan tâm đn tạ ra n… n ếo iề mộ môi trư ng từdưi lên cho viế phầ mề Mô hình phầ t ờ ớ n m. n t mề silo cũtừtrên xuố đ bị m ng ã gãy. Hệthố đ nói, ‘ phát ng ó tôi triể cái gì đ và rồ tôi liệ qua tư ng cho anh. Anh tìm thấ các n i ng ờ y ó lỗ và liệ lạ Tôi vá nó và sau đ bán mộ version mớ Có sự i ng i. t i.’ ó thấvọ liêm miên vớ việ nhậ đợ phầ mề có lỗ nó có thể t ng ic n ưc n m i-
  98. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 93 đ ợ sử hay có thể ưc a không. Vì thế chúng tôi nói, ‘ ng phảlí thú Chẳ i nế chúng ta có thể ư c các lợ ích nguồ mởvề c đ đi mớ u đợ i n tố ộ ổ i và phầ mề chấlư ng cao, và cả giác về cộ tác củ tấcả n m tợ m sự ng at nhữ ngư i trong cuộ này, và biế nó thành mộ mô hình kinh ng ờ c n t doanh cho các công ti trở cộ tác hơ cả nên ng n trong lẫ ngoài?’” n Tôi thích cách Irving Wladawsky-Berger, gố Cuba, phó chủ ch c tị IBM về n lư c kĩ t và đi mớ đ tổ kế “ i đi đ chiế ợ thuậ ổ i, ã ng t: Thờ ạ ang nổ lên này đ ợ đc trư bở sự ổ mớ cộ tác củ nhiề ngư i i ư c ặ ng i đi i ng a u ờ làm việ trong các cộ đng tài giỏ hệnhưsự ổ mớ trong thờ c ng ồ i, t đi i i đi công nghiệ đ ợ đc trư bở các cá nhân thiên tài.” ạ p ư c ặ ng i ái nổ bậ vềhình thứ [tài nguyên] trí tuệchung củ open- it c a C sourcing là nó biế dạ nhanh thế sang các lĩ vự khác n ng nào nh c và sinh ra nhiề cộ đng cộ tác tự chứ khác, làm phẳ u ng ồ ng -tổ c ng các hệthố thứbậ trong lĩ vự củ chúng. Tôi thấ đ u này ng c nh c a y iề số đng nhấở ng ộ t nghề báo, nơ các blogger, các nhà bình luậ trự nc i tuyế mộ ngưi, nhữ ngư i thưng kếnố vớ nhau tuỳthuộ n t ờ ng ờ ờ tii c vào ý thứ hệcủ họ đ tạ ra mộ loạ phòng tin tứ nguồ mở c a ,ão t i c n . Bây giờtôi đc các blogger (có xuấ xứtừ“ ọ t Weblog” nhưmộ ) t phầ công việ thu thậ tin tứ thư ng này củ tôi. Trong mộ bài n c p c ờ a t báo về t nhóm bé tí các blogger tư ng đi vô danh đ có thể i mộ ơố thổ ã còi phơ bày các tài liệ giảdo Dan Rather củ CBS News đ sử u a i ã dụ trong bả tư ng thuậ bỉ i củ ông ta vềthờ gian phụ vụ ng nờ t ổa i c củ Tổ thố George W. Bush tạcụ Vệ a ng ng ic binh Quố gia Không c quân, Howard Kurtz củ tờThe Washington Post đ viế (20-9- a t ã 2004), “Nó giố quă mộ que diêm lên gỗtẩ dầ hoả Ngọ ng ng t mu . n lử kếtiế lan qua tổchứ truyề thông đi chúng cứnhưcác a p c n ạ blogger vô danh trư c kia đ tìm đ ợ cách đt mạ củ Murrow ớ ưc ặ ng a ã và Cronkite [các bình luậ viên huyề thoạ củ CBS] dứ khoát n n ia t vào thếthủ Bí mậ Charles Johnson nói, là ‘thu thậ thông tin . t, p nguồ mở Nghĩlà: ‘Chúng tôi có mộquỹ ng lồnhữ ngư i n .’ a t khổ ng ờ có đng cơ rệnhữ ngưi đ ra đ và dùng các công cụ ể ộ rõ t ng ời ó đ tìm các thứ Chúng tôi có mộđi quân các nhà báo công dân ở ó.” . tộ đ Đ i quân đ thư ng đợ trang bị ộ ó ờ ưc không gì hơ mộ máy ghi âm, t n mộ máy đ n thoạcó thể p ả mộWeb site, như trong thế t iệ i chụ nh, t ng giớ phẳ nó có thể i ng cùng nhau khiế tiế nói củ nó đợ nghe n ng a ưc xa và rộ nhưcủ CBS hay The New York Times. Các blogger này ng a
  99. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 94 đ tạ ra bãi [nguồ lự trự tuyế chung củ họmà không có rào ão n c] c n a, cả đ tham gia. Bãi mởđ thư ng có nhiề lờ đn đi và các luậ nể ó ờ u iồạ n đ u hỗ đn xoáy trong đ Vì không có ai phụtrách, các tiêu iệ n ộ ó. chuẩ hành nghềthay đi quá thể và mộ sốlà hế sứ vô trách n ổ , t tc nhiệ Như vì không ai cai quả thông tin chả hoàn toàn tự m. n, y do. ng Và khi cộ đng này đ ý đn cái gì đ thậ nhưtình tiếRather, ng ồ ểế t, t ó nó có thể o nhiề nă lự sựồ ào, và tin tứ khó hị nhưbấ tạ u ng c, n c u t cứmạ hay tờ lớ nào. ng báo n Mộ nguồ lự trí tuệ t nc chung cộ tác mà tôi thư ng xuyên dùng ng ờ trong viếcuố sách này là Wikipedia, mộ bách khoa toàn thưtrự t n t c tuyế do ngư i dùng đ góp, cũ đợ biếđn như“bách khoa n ờ ng ư c t ế óng toàn thưcủ nhân dân” Từ“ a . wikis”lấ từ“ y nhanh”tiế Hawai. ng Wikis là các Web site cho phép ngư i dùng tựmình trự tiế biên ờ cp tậ bấcứ p t trang Web nào từmáy tính ởnhà củ họ Trong mộ tiể a. tu luậ ngày 5-5-2004 trên YaleGlobal online, Andrew Lih, mộ phó n t giáo sưởTrung tâm Nghiên cứ Media và Nghề u báo tạ Đ i họ iạc Hồ Kông, đ giảthích Wikipedia hoạđng thế và vì sao nó ng ãi tộ nào là mộđt phá nhưvậ tộ y. Dựán Wikipedia do Jimmy Wales, lãnh đo củ công ti khở ạa i nghiệ Bomis.com, khở đng sau khi dựán ban đu củ ông cho p iộ ầa mộ bách khoa toàn thưtựnguyệ miễ phí, như đợ kiể soát t n, n ng ư c m nghiêm ngặ cạ sạ tiề và nguồ lự sau hai nă Lih viế t n ch n nc m,” t. “Các biên tậ viên vớ bằ Tiế sĩ ã cầ lái dự khi đ như p i ng nđm án ó, ng chỉ o ra vài tră đ mụ Không muố nộ dung héo tàn, Wales tạ m ề c. ni đ a các trang lên mộ wiki Website tháng Giêng 2001 và mờ bấ ư t it cứkhách Internet nào biên tậ hay đ a thêm vào sư tậ Site trở p ư u p. nên thành công rấ nhanh trong nă đu và đợ ngư i ủ hộ t mầ ưc ờ ng trung thành, tạ ra hơ 20.000 đ mụ và đ ra hàng chụ bả dị o ềc ẻ c n ch. n Sau hai nă nó có 100.000 đ mụ và tháng Tư2004, hơ ề c, m, n 250.000 đ mụ bằ tiế Anh và 600.000 đ mụ bằ 50 thứ ề c ng ng ề c ng tiế Theo xế hạ Website tạAlexa.com, nó trởnên nổ tiế ng. p ng i i ng hơ các bách khoa toàn thưtrự tuyế như c n n Britanica.com.” Làm sao, bạ có thể i, ngư i ta lạcó thể o ra mộ bách khoa n hỏ ờ i tạ t thưtin cậ cân đi bằ con đờ củ mộphong trào nguồ mở y, ố ng ưng a t n , biên tậ mởad hoc? Rố cuộ mỗ đ mụ trong Wikipedia có mộ p t c, iềc t nút “Edit this page –Biên tậ trang này”, cho phép bấ cứai lư t p t ớ thêm vào hay xoá nộ dung củ trang đ i a theo có thể ó.
  100. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 95 Nó bắđu vớ sự c, Lih giảthích, rằ “ i vì các wiki cung t ầ i thự i ng bở cấ mộkhả ng theo dõi trạ thái củ đ mụ xem xét các thay p t nă ng a ề c, đi riêng biệ và thả luậ các vấ đ, chúng hoạ đng nhưphầ ổ t, o n nề tộ n mề xã hộ Các Wiki Website cũ theo dõi và lư mọ thay đi m i. ng i ổ u đ a ra vớ mỗ đ mụ thế ư i i ề c, nên không thao tác nào mang tính phá huỷlâu dài cảWikipedia hoạ đng bằ đng thuậ vớ nhữ . tồ ng ồ n, i ng ngư i dùng cho thêm hay sử nộ dung trong khi cố ạđ m chung ờ ai đt iể dọ đ ờ c ư ng. “Tuy vậ công nghệ n thân nó là không đ,” y, bả ủ Lih viế Wales t. đ tạ ra mộ chính sách biên tậ đ duy trì quan đ m trung lậ ão t pể p iể (QĐ nhưmộ nguyên lí chỉạ … Theo các nguyên tắ chỉ ạ t đo c đo TL) củ Wikipedia, “ TL cốgắ trình bày các ý tư ng và các sự a QĐ ng ở thự theo cách sao cho cảnhữ ngư i ủ hộlẫ nhữ ngư i c ng ờ ng n ng ờ phả đi có thể thành …’ Kếquả các đ mụ về vấ đ nố tán t là, ề c các n ề hay gây tranh cãi nhưtoàn cầ hoá đ đợ lợ từtính chấhợ tác u ã ưc i tp và toàn cầ củ Wikipedia. Trong hai nă vừ qua mụ từnày đ ua ma c ã có hơ 90 biên tậ lạ bở nhữ ngưi đ góp từHà Lan, Bỉ pii ng ờ óng , n ThuỵĐ n, Vư ng quố Anh, Úc, Brazil, Hoa Kì, Malaysia, Nhậ iể ơ c t Bả và Trung Quố Nó cung cấ cái nhìn nhiề mặvề vấ đ n c. p u t các n ề từTổchứ Thư ng mạ Thếgiớ và các công ti đ quố gia đn c ơ i i c ế a phong trào chố toàn cầ hoá và nhữ đ doạ ố vớ đ dạ ng u ng e đi i a ng vă hoá. Đ ng thờ nhữ ngư i cộ tác ác ý đ ợ kiể soát bở ồ i ng ờ ng ưc m i n vì dễ hiệ hoá hành đng phá hoạ Nhữ ngư i dùng chuyên vô u ộ i. ng ờ tâm đ vô hiệ hoá sự u phá hoạ theo dõi danh mụ các thay đi mớ i, c ổi i đ giả quyế các vấ đ trong vòng phút, nế không phả trong i t nề u i ây, giây. Mộ đ mụ bị có thểđợ phụ hồ nhanh chóng quay t ề c xoá ưc ci lạ mộ phiên bả có thể p nhậ đ ợ vớ chỉ t cú nháy nút. i t n chấ n ưc i mộ Sựbấđi xứ că bả này lậbàn cân theo hư ng có lợ cho các t ố ng n n t ớ i thành viên hữ ích và hợ tác củ cộ đng wiki, cho phép chấ u p a ng ồ t lư ng nộ dung thắ thế Mộ bài trên Newsweek vềWikipedia ợ i ng .” t (1-11-2004) trích Angela Beesley, mộ cộ tác viên tình nguyệ t ng n từEssex, Anh, và mộ ngưi tự n nghiệ Wikipedia theo dõi sự t ờ nhậ n chính xác củ hơ mộ ngàn mụ từ “ t bách khoa thưcộ tác an t c : Mộ ng nghe nhưmộý tư ng đ rồsong nó tự mộcách tựnhiên.” t ở iên , chủ t Trong khi đ Jimmy Wales vừ mớ bắđu. Anh bả Newsweek a i tầ o ó, rằ anh sẽmởrộ thành Wiktionary, mộ từđ n và từđ n ng ng t iể iể nhóm nghĩ Wikibooks, các sách giáo khoa và cẩ nang; và m a; Wikiquote, mộ sách chứ các lờ trích dẫ Anh nói anh có mộ t a i n. t
  101. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 96 mụ đ đn giả cho “ i cá thể ơ nhấtiế cậ miễ phí đn c ích ơ n: mỗ đn tpn n ế tổ tấcả thứ con ngư i.” ng t tri c ờ Đ ạ lí củ Wales là mọngư i phảcó quyề truy cậ tựdo đn o a i ờ i n p ế tấ cảtri thứ loài ngư i chắ chắ là chân thành, như nó t c ờ c n ng cũ đ a chúng ta đn mặ gây tranh cãi củ nguồ mở Nế mỗ ng ư ế t a n :u i ngư i đ góp vố trí tuệ a mình mà không lấ tiề sẽ y đ ờ óng n củ y n, lấ âu ra nguồ lự cho sựđi mớ sáng tạ mớ Chẳ phảchúng ta sẽ nc ổi o i? ng i kế thúc trong nhữ tranh cãi pháp lí bấtậ về n nào củ bấ t ng tn phầ at cứđi mớ nào là do cộ đng làm ra đ cho không, và có nghĩ ổi ng ồ ể a là giữtheo cách đ và phầ nào do công ti vì lợ nhuậ nào đ đ a ó, n i n óư thêm vào và phả thanh toán đ cho công ti ấ có thểkiế tiề i ể y mn nhằ thúc đy đi mớ nữ Tấcả câu hỏnày đợ mộ dạ m ẩ ổ i a? t các i ưc t ng cộ tác tựtổchứ khác, ngày càng đợ dân chúng ư thích – ng c ưc a phong trào phầ mề miễ phí – nêu ra. Theo Web site n m n openknowledge.org, “Phong trào phầ mề miễ phí/nguồ mở n m n n bắ đu vớ vă hoá ‘ tầ i n hacker’ a các phòng thí nghiệ khoa họ củ m c máy tính Hoa Kì (Stanford, Berkeley, Carnegie Mellon, và MIT) trong các nă 1960 và 1970. Cộ đng các lậ trình viên còn nhỏ ng ồ p , m và gắ bó vớ nhau. Mã đợ chuyể tớ chuyể lui giữ các thành n i ưc ni n a viên củ cộ đng- nế bạ có mộcảtiế bạ đ ợ mong đi đ a ng ồ un t i n n ưc ợể đ a mã củ bạ cho cộ đng các nhà phát triể Giữ đ đ ợ ư an ng ồ n. mã ã ư c coi là vụ về rố cuộ bạ hư ng lợ từcông việ củ bạ bè ng -t c, n ở i can mình, bạ phảđ trả i thiệ ý.” n i áp lạ n Phong trào phầ mề miễ phí, tuy vậ đ và vẫ đợ gây cả n m n y, ã n ưc m hứ bở lí tư ng đo đc rằ phầ mề phảlà miễ phí và sẵ ng i ở ạ ứ ng n m i n n có cho tấ cả i ngư i, và nó dự vào sựcộ tác nguồ mởđ t mọ ờ a ng n ể giúp tạ ra phầ mề tố nhấcó thể ể o n mt t đ phát không. Cách tiế cậ pn này là hơ khác cách tiế cậ củ nhữ ngư i chủtrư ng nguồ pna ng ờ ơ n i lự tri tuệchung, nhưApache. Họnhìn open-sourcing nhưmộ c t công cụư việvề thuậđ làm phầ mề và các đi mớ khác, t kĩ t ể n m ổi u và trong khi Apache là sẵ có miễ phí cho mọ ngưi, không hề n n i ờ có vấ đ gì vớ phầ mề thư ng mạ đợ xây dự trên đ nó. nề i n m ơ i ưc ng ỉ nh Nhóm Apache cho phép bấcứ tạ ra mộcông trình phái sinh và t ai o t sở u nó, miễ là anh ta thừ nhậ đ góp củ Apache. hữ n a n óng a Mụ tiêu hàng đu củ phong trào phầ mề miễ phí, tuy vậ c ầa n m n y, là đ kiế càng nhiề ngư i càng tốđ viế cảtiế và phân phố ểm u ờ t ể t, i n, i
  102. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 97 phầ mề miễ phí, vì niề tin chắ rằ đ u này sẽtrao quyề n m n m c ng iề n cho mọ ngư i và giảphóng các cá nhân khỏ sựkìm kẹ củ các i ờ i i pa công ti toàn cầ Nói chung, phong trào phầ mề miễ phí cấ u. n m n u trúc các licence củ nó sao cho nế phầ mề thư ng mạcủ bạ a u n m ơ ian lấ trự tiế từbả quyề phầ mề miễ phí củ họ thì họcũ ycp n n n m n a, ng muố phầ mề củ bạ là miễ phí. n nman n Nă 1984, theo Wikipedia, mộnhà nghiên cứ củ MIT và mộ t ua t m trong nhữ cự hacker này, Richard Stallman, đ khở đu “ ng u i ầ phong ã trào phầ mề miễ phí” n m n cùng vớ nỗ c đ xây dự mộ hệ iề i lự ể ng t đu hành miễ phí đợ gọ là GNU. Đ khuyế khích phầ mề miễ n ưc i ể n n m n phí, và đ đm bả rằ mã củ nó luôn có thể ư c sử đi và sẵ ể ả o ng a đợ a ổ n có miễ phí cho tấcả i ngư i, Stallman đ thành lậ Quỹ n n t mọ ờ p Phầ ã mề Miễ phí và cái gọ là Licenese Công cộ Chung GNU m n i ng [General Public Licencse] (GPL). GPL quy đnh rằ nhữ ngư i ị ng ng ờ dùng mã nguồ có thểsao, thay đi, cậ nhậ mã, miễ là họlàm n ổp t n cho nhữ thay đi có thểkiế đợ dư i cùng license nhưmã ng ổ m ưc ớ gố Nă 1991, mộ sinh viên ởĐ i họ Helsinki có tên là Linus c. m t ạc Torvalds, xuấ phát dự vào sáng kiế củ Stallman, đ yế công t a na ãt khai hệ iề hành Linux củ mình đ cạ tranh vớ hệ iề hành đu a ể nh i đu Windows củ Microsoft và mờ các kĩ a i sưkhác và các geek trự c tuyế thửcả thiệ nó-miễ phí. Kểtừlầ niêm yế đu tiên củ n i n n n tầ a Tovalds, các nhà lậ trình trên khắ thế i đ thao tác, thêm, mở p p giớ ã rộ vá, và cả thiệ hệ iề hành GNU/Linux, mà license củ nó ng, i n đu a nói bấ cứai có thể i mã nguồ xuố và cảthiệ nó song phả t tả n ng i n i đ cho phiên bả cậ nhậ cho mọ ngư i khác dùng miễ phí. ể np t i ờ n Tovalds khă khă là Linux phảluôn luôn miễ phí. Các công ti i n ng ng bán nhữ cảtiế phầ mề nâng cao Linux hay thích nghi nó đi ng i n n m ố vớ mộ sốchứ nă nhấđnh phả rấ cẩ thậ đ ng chạ đn i t c ng tị itn nừ mế bả quyề củ nó trong các sả phẩ thư ng mạcủ mình. n na n m ơ ia Khá giố Windows, Linux đa ra mộ họcác hệ iề hành có ng ư t đu thể ư c thích nghi đ chạ trên các máy tính đ bàn nhỏ t, các đợ ểy ể nhấ máy xách tay, cầ tay, và thậ chí đng hồ eo tay, lên đn cả m m ồ đ ế các siêu máy tính lớ nhấvà các máy tính lớ Nhưthế t đ a trẻ n t n. mộ ứ ở Ấ Đ vớ mộ PC rẻ thể c nhữ cách hoạ đng bên trong nội t có họ ng tộ củ cùng hệ iề hành chạ trong mộ sốtrung tâm dữliệ lớ nhấ a đu y t un t củ [Tổ Công ti] Hoa Kì. Linux có mộ đi quân các nhà phát a ng tộ triể khắ toàn cầ làm việ đ làm cho nó tố hơ Khi tôi viế n p u cể t n. t đ n này củ cuố sách, mộ buổ chiề tôi đ picnic đn nhà ở a n t i u i ế oạ
  103. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 98 miề quê Virginia củ Pamela và Malcolm Baldwin, nhữ ngư i n a ng ờ mà vợtôi quen qua việ là thành viên củ hộ đng quả trị a c a iồ n củ World Learning, mộ NGO về t giáo dụ Trong bữ ă tôi nói là tôi c. an nghĩ đMali đ xem thế i phẳ đn thế nhìn từrìa ngoài sẽ i ể giớ ng ế nào nhấcủ nó - thị n Timbuktu. Peter con trai nhà Baldwin tình cờ ta trấ làm việ ở Mali vớ tư cách mộ bộ phậ củ cái gọ là c i t n a i GreekCorps, giúp đa công nghệ các nư c đ phát triể Vài ư vào ớ ang n. ngày sau bữ ă tôi nhậ đợ mộ e-mail từPamela bả tôi rằ a n, n ưc t o ng bà đ bàn vớ Peter vềđ cùng tôi đn Timbuku, sau đ bà viế i i ế ó t ã thêm đ n sau, đ n nói cho tôi mọ thứtôi muố biếvà bớ cho oạ i n t t oạ tôi cảmộ chuyế đ “ t n i: Peter nói dựán củ nó là tạ ra các mạ a o ng tinh, làm các anten từcác chai soda nhự và các a không dây qua vệ tấ lư i che cử sổ ng kim loạ Dư ng nhưmọngư i ở mớ a [bằ i]! ờ i ờ Mali đu dùng Linux …” ề “Mọ ngư i ởMali dùng Linux.” Chắ chắ có mộ chút phóng i ờ c n t đi, như nó là mộlốnói ta nghe thấ chỉ ạ ti y trong thế i phẳ giớ ng. ng hong trào phầ mề miễ phí đ trởthành thách thứ đ n m n c áng P ã gờ đi vớ Microsoft và mộ sốcông ti phầ mề toàn cầ mố i t n m u lớ khác. Nhưtạ chí Fortune tưng thuậ ngày 23-2-2004, “Sự n p ờ t sẵ có củ phầ mề cơ n và hùng mạ này, hoạđng trên các n a n m bả nh tộ vi xửlí phổbiế khắ mọ nơ củ Intel, trùng vớ sựtă trư ng n p iia i ng ở bùng nổcủ Internet. Linux mau chóng nhậ đ ợ sựnoi theo toàn a n ưc cầ giữ các nhà lậ trình và nhữ ngư i sửdụ trong kinh u a p ng ờ ng doanh … Cuộ cách mạ đ xa hơ Linux mộ chút… Hầ như c ng i t u n bấcứloạphầ mề nào [hiệ nay] có thể đợ ởdạ nguồ t i n m n tìm ư c ng n mở Web site SourceForge.net, nơ gặ gỡcủ các nhà lậ trình, . ip a p liệ kê con sốgây sử số 86.000 chư ng trình đ tiế triể t ng t ơ ang n n. Hầ hế là các dựán nhỏbở và cho các geek, như hàng tră ut i ng m [chư ng trình] có giá trị c sự… Nế bạ ghét móc 350 $ đ ơ thự un ể mua Microsoft Office hay 600 $ cho Adobe Photoshop, thì OpenOffice.org và Gimp là các lự chọ miễ phí chấlư ng cao a n n tợ đ áng ngạ nhiên.” Các công ti lớ như Google, E☼Trade, và c n Amazon, bằ kế hợ các thành phầ server hàng hoá trên cơsở ng t p n Intel vớ hệ iề hành Linux, đ có khả ng cắchi tiêu công nghệ i đu nă t ã củ họmộ cách đy kị tính – và có nhiề kiể soát hơ vớ a t ầ ch u m ni phầ mề củ mình. n ma
  104. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 99 Vì sao có nhiề ngưi đn vậ sẵ sàng viế phầ mề đ cho u ờế y n t mể n không? Mộ phầ là do thách thứ khoa họ thuầ tuý, đ u không t n c c n iề bao giờnên đ giá thấ Mộ phầ bở vì tấ cả đu că ghét p. t ni t họ ề m ánh ngựthị ờ đn vậ và, theo cách nhìn trư ng ế y Microsoft vì cách nó chế củ nhiề ngư i hay bự mình, ứ hiế tấ cả i ngưi khác. Mộ a u ờ c c p t mọ ờ t phầ là vì họtin rằ phầ mề nguồ mởcó thể ư c giữtư i n ng n m n đợ ơ hơ và ít lỗ hơ bấcứphầ mề thư ng mạ nào, bở vì nó liên int n m ơ i i n tụ đ ợ cậ nhậ bở mộ đi quân củ các nhà lậ trình không c ưc p ti tộ a p đ ợ trả n. Và mộ phầ vì mộ số ưc tiề t n t công ti công nghệ n nào đ lớ ó trả n cho các kĩ tiề sưlàm việ trên Linux và các phầ mề khác, hi c n m vọ nó sẽ t thị n củ Microsoft và làm cho nó thành mộ đi ng cắ phầ a tố thủcạ tranh yế hơ ởkhắ nơ Có nhiề đng cơhoạđng ở nh un p i. uộ tộ đ và không phả tấ cảchúng là vị it tha. Tuy vậ khi đt tấ cả y, ặt ây, chúng lạ vớ nhau, chúng tạ ra mộ phong trào rấhùng mạ sẽ ii o t t nh tiế tụ là mộ thách thứ lớ cho toàn bộmô hình phầ mề pc t cn n m thư ng mạvềmua mộ chưng trình và sau đ tả các sử lỗ và ơ i t ơ ói ai mua bả cậ nhậcủ nó. np ta Cho đn nay, hệđ u hành Linux là thành công nổ tiế nhấ ế iề i ng t giữ các dự án phầ mề nguồ mở miễ phí thách thứ a n m n n c Microsoft. Như Linux chủyế đợ các trung tâm dữliệ công u ưc u ng ti lớ sửdụ chứkhông phả các cá nhân. Tuy nhiên, tháng 11- n ng, i 2004, [Quỹ Mozilla Foundation, mộ nhóm phi lợ nhuậ ủ hộ ] t i n ng phầ mề nguồ mở phát hành Firefox, mộ Web browser miễ n m n , t n phí mà ngư i viế về ờt công nghệ New York Times Randall Stross ở (19-12-2004) đ mô tảnhưrấ nhanh và đy các tính nă mà t ầ ng ã Internet Explorer củ Microsoft không có. Firefox 1.0, dễ đt, a cài ặ đ ợ phát hành 9-11. “Chỉ t tháng sau,”Stross tư ng thuậ ưc mộ ờ t, “quỹkỉ m mộ cộ mố đ đ ý: 10 triệ lầ tảxuố niệ tt c áng ể uni ng.”Các khoả quyên góp từcác fan am hiể củ Firefox đ trả ng cáo n ua quả ã i hai trang trên The New York Times. “Vớ Firfox,” Stross nói thêm, “phầ mề nguồ mở n m n chuyể từback-office khó hiể sang nhà củ n u a bạ và sang nhà củ cha mẹ n’ a. (Con cái bạ ởđi họ đ n, a bạ nữ n ạ cã dùng nó rồ Nó tao nhã, dễdùng nhưInternet Explorer và, hấ i). p dẫ nhấ đ ợ bả vệ t hơ nhiề đ chố các loạvirus, worm n t, ư c o tố n u ể ng i [sâu] và snoop [phầ mề nghe lén]. Microsoft đ luôn coi sựtích n m ã hợ chặ củ Internet Explorer là mộ tính nă hấ dẫ Firfox p ta t ng p n. cư i nhẹ ỡ nhành trên đnh Windows, tách biệkhỏhệ iề hành làm ỉ t i đu cơsởmà chủtị Mozilla Foundation, Michell Baker, gọ là mộ ch i t
  105. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 100 ‘sựphòng thủtựnhiên’. Lầ đu tiên Internet Explorer mấ thị nầ t phầ Theo mộ khả sát toàn cầ đ ợ tiế hành tháng Mư i Mộ n. t o u ưc n ờ t vừ qua bở OneStat.com, mộ công ti ởAmsterdam phân tích a i t Web, thị n củ Internet Explorer sụ xuố dư i 85 phầ tră phầ a ng ớ n m, t nă đ m phầ tră thấ hơ tháng Nă Firfox bây giờcó gầ 5 nm pn n m iể m. phầ tră thị n, và phầ đ đ tă nm phầ n ó ang ng.” ẽ không ngạ nhiên là các quan chứ Microsoft không phảlà c c i S nhữ ngư i tin vào khả ng tồ tạhay vào các ư đ m củ ng ờ nă ni u iể a dạ phầ mề miễ phí nguồ mở Trong tấcả vấ đ mà tôi ng n m n n . t các n ề đ cậ đn trong cuố sách này, không vấ đ nào kích thích nhiề ềp ế n nề u say mê từnhữ ngưi ủ hộvà nhữ ngư i phả đi hơ là ng ờ ng ng ờ nố n open-source. Sau khi dùng mộ sốthờ gian vớ cộ đng nguồ t i i ng ồ n mở tôi muố nghe cái Microsoft cầ phả nói, vì đ sẽlà mộ , n n i t ây cuộ tranh cãi quan trọ quyếđ nguồ mởtrởthành mộ lự c ng, tị nh n tc làm phẳ đ đ đn mứ nào. ng ích áng ế c Đ m đu tiên củ Microsoft là, Làm thế đ thúc đy đi mớ iể ầ a nào ể ẩổ i tiế lên nế mọ ngưi làm việ không lấ tiề và cho không công n u i ờ c yn trình củ họ Vâng, Microsoft nói, tấcả a? t nghe đp đ và thân thiệ ẹẽ n rằ tấcả ng t chúng ta vừ cùng nhau lên trự tuyế và viếphầ mề a c n t n m miễ phí bở nhân dân và cho nhân dân. Như nế nhữ ngư i n i ng u ng ờ đi mớ sáng tạ sẽ ổi o không đợ thư ng cho các đi mớ củ mình, ưc ở ổia khuyế khích cho đi mớ mởđờ sẽ n kiệ và cũ vậ tiề n ổi ưng cạ t ng y n cho R&D sâu thự sựcầ đn đ tạ ra sựtiế bộtrong lĩ vự c n ế ểo n nh c ngày càng phứ tạ này. Sựthự rằ Microsoft đ tạ ra hệđ u cp c ng ão iề hành PC chuẩ thắ cuộ trên thư ng trư ng, nó lậ luậ đ tạ n ng c ơ ờ p n, ã o ra nguồ tiề tài trợcho phép Microsoft tiêu hàng tỉ nn dollar cho R&D đ phát triể Microsoft Office, mộ trọ bộ ứ dụ mà ể n tn các ng ng bây giờnó có thể hơ 100 $ mộchút. bán n t “Microsoft thừ nhậ rằ có nhiề khía cạ củ phong trào a n ng u nh a nguồ mởlà hấ dẫ đc biệ xung quanh quy mô, sựcộ tác n p n, ặ t ng cộ đng, và các khía cạ truyề thông,”Craig Mundie, tổ ng ồ nh n ng giám đc công nghệ a Microsoft, nói. “ ng về ố củ Như cơbả chúng n tôi tin vào ngành phầ mề thưng mạ và mộ sốbiế thể a mô n m ơ i, t n củ hình nguồ mởcông kích mô hình kinh tế phép các công ti đ n cho ể tạ dự việ kinh doanh vềphầ mề Vòng thiệ vềđi mớ o ng c n m. n ổ i, phầ thư ng, tái đu tư và đi mớ nhiề hơ là cái đ dẫ đn tấ n ở ầ, ổi un ã nế t
  106. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 101 cảcác đt phá lớ trong nghành củ chúng ta. Việ kinh doanh ộ n a c phầ mề nhưchúng ta biế là mộ việ kinh doanh kinh tếquy n m t t c mô. Bạ tiêu trư c hàng tấ tiề đ phát triể mộ sả phẩ phầ n ớ n nể n tn m n mề rồ chi phí biên đ sả xuấ mỗ sả phẩ là rấnhỏ như m, i ển t in m t , ng nế anh bán rấnhiề anh thu lạđ ợ khoả đu tưcủ mình và u t u, i ưc nầ a sau đ tái đu tưlợ nhuậ vào phát triể thếhệ n phẩ mớ ầ i n n [sả m] i. ó Như khi bạ khă khă rằ không đợ tính tiề phầ mề n ng ng ng ưc n n m, ng bạ chỉ thể n có cho không, bạ lấ việ kinh doanh phầ mề khỏ ny c n m i kinh doanh theo quy mô kinh tế. ” sự Bill Gates nói thêm, “Bạ cầ chủnghĩtưbả [đ dẫ dắ đi nn a n ển tổ mớ Đ có [mộ phong trào] nói đi mớ không xứ đ phầ i]. ể t ổi ng áng n thư ng kinh tếlà trái vớ phía mà thếgiớ đ tớ Khi tôi nói vớ ở i i i i. i nhữ ngư i Trung Quố họư c mơlậ mộ công ti. Họkhông ng ờ c, ớ p t nghĩ‘ sẽ , tôi làm thợcắ tóc ban ngày và làm phầ mề miễ phí n m n t ban đ … Khi bạ có khủ hoả an ninh trong hệ ng [phầ n ng ng thố n êm’ mề củ mình, bạ không muố nói, ‘ thợ t tóc ở âu’ m] a n n Gã cắ đ ?” Khi chúng ta chuyể vào thế i phẳ này, và có lự lư ng lao n giớ ng cợ đng to lớ này do Web cho phép, vớ tấ cả công cụ ng tác ộ n i t các cộ không có dựán nào là quá nhỏcho các thành viên nào đ này, sẽ ó củ lự lưng lao đng này đ đm nhiệ hay sao chép, hay sử acợ ộ ểả m, a đi – miễ phí. Ai đ ởđ sẽ tạ ra các phiên bả miễ phí củ ổ n ó ó thử o n n a mọ loạphầ mề hay thuố hay âm nhạ “ thì làm sao các i i n m c c. Thế sả phẩ giữđ ợ giá trị a chúng?” n m ưc củ Mundie hỏ “ nế các i. Và u công ti không thể y đ ợ giá trị p lí từcác sả phẩ củ họsự lấ ư c hợ n ma, đi mớ sẽ tiế lên trong lĩ vự này hay lĩ vự khác, vớ tố ổ i có n nh c nh c ic đ mà nó có thểhay phả là?” Chúng ta có thểluôn tính đn mộ ộ i ế t phong trào nguồ mởtựtổchứ đn cùng nhau đ đa các thứtiế n cế ểư n lên không mấtiề t n? Có vẻ ố vớ tôi, chúng ta ở đi i giai đ n còn quá sớ trong lị sử oạ m ch củ sựlàm phẳ thế i đ trả i các câu hỏ này. Như chúng a ng giớ ể lờ i ng sẽ n các câu trả i, và không chỉ Microsoft. Cho đn nay – cầ lờ cho ế và có thể ây là mộ phầ củ câu trả i tầ dài – Microsoft đ có đ t na lờ m ã khả ng hi vọ ởsựthự rằ chỉ đt hơ phầ mề thư ng nă ng c ng thứ ắ n n m ơ mạ là phầ mề miễ phí. Ít công ti lớ có thể ơ giả tảLinux i n m n n đn ni xuố từng Web và hi vọ nó hoạđng cho tấcả nhiệ vụcủ ng tộ t các m a họ Nhiề thiế kếvà kĩ t hệ ng cầ phả đ cùng nó và ở . u t thuậ thố n ii trên nó đ biế nó phù hợ vớ các nhu cầ cụ củ mộ công ti, ển pi u thể a t đc biệ cho các hoạđng tinh vi, quy mô lớ và quyế đ đn ặt tộ n, tịế nh
  107. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 102 sứ nh. Cho nên khi bạ tính tổ tấcả phí thích nghi hệ iề mệ n ng t chi đu hành Linux đi vớ các nhu cầ củ công ti bạ và nề phầ cứ ối ua n n n ng cụthểcủ nó và các ứ dụ Microsoft lậ luậ nó có thểcó a ng ng, p n, tổ chi phí nhiề như c hơ Windows. ng u hoặ n Vấ đ thứhai Microsoft nêu lên về nề toàn bộphong trào nguồ n mởnày phảgiảquyếlà làm sao chúng ta theo dõi đ ợ ai sởhữ ii t ưc u mẩ nào củ bấ cứđi mớ nào trong mộ thế i phẳ nơ mộ u at ổi t giớ ng, i t số ư c tạ ra miễ phí và phầ khác đợ xây dự trên nó vì lợ đợ o n n ưc ng i nhuậ Các nhà lậ trình Trung Quố sẽ t sựtôn trọ các quy n. p c thậ ng đ củ Quỹ n mề Miễ phí? Ai sẽ quả tấcả c này? ịnh a Phầ m n cai n t việ “Mộ khi bạ bắđu xã hộ hoá dân cưtoàn cầ về tư ng rằ t n tầ i u ýở ng phầ mề hay bấ cứđi mớ khác nào đợ cho là miễ phí, n m t ổ i ưc n nhiề ngư i sẽ u ờ không phân biệgiữ phầ mề miễ phí, các dư c t a n m n ợ phẩ miễ phí, âm nhạ miễ phí, hay các patent miễ phí về t m n c n n thiế kếôtô,”Mundie lí lẽCó sựthậ nào đ trong đ u này. Tôi làm . t ó iề việ cho mộtờ c t báo, đ là nơ trả ơ cho tôi. Như tôi tin rằ ó lư ng ng i ng tấ cảcác báo trự tuyế phả là miễ phí, và vềnguyên lí tôi từ t c n i n chố trả n cho đt báo trự tuyế đi vớ The Wall Street Journal. i tiề ặ c nố i Tôi đ không đc bả trên giấ củ The New York Times thư ng ọn ya ờ ã xuyên hai nă nay. Tôi đc nó trự tuyế Song nế thế con gái ọ c n. u hệ m tôi, do đợ nuôi đ nghĩ ng báo chí là cái gì đ phảđ ợ truy ưc ể rằ i ưc ó cậ miễ phí, lớ lên và từchố trả n cho báo giấ Hừ . Tôi p n n i tiề y? ..ừ thích Amazon.com cho đn khi nó bắ đu cung cấ mộ nề toàn ế tầ p tn cầ không chỉ các sách mớ củ tôi mà cả phiên bả cũVà u bán ia các n. tôi vẫ không chắ sẽcả thấ ra sao vềviệ Amazon chào các n c m y c đ n củ cuố sách này có thể ư c lư t trự tuyế miễ phí. oạ a n đợ ớ c n n Mundie lư ý mộ công ti ôtô lớ củ Mĩ i phát hiệ ra là mộ t na mớ n t u sốhãng Trung Quố đ dùng công nghệ cã quét sốmớ đ quét toàn iể bộ c ôtô và sả ra hàng loạcác mô hình thiếkế i sự giúp chiế n t t vớ trợ củ máy tính tấcả bộphậ trong vòng mộ thờ gian rấngắ a t các n t i t n. Sau đ họ thể p các thiếkế ó vào các robot công nghiệ và có nạ t đ p ó nhanh mà không ồ ào tạ ra mộ bả sao hoàn hả củ mộ chiế n o tn oa t c xe GM- mà không phả chi bấcứkhoả tiề nào cho R&D. Các i t nn nhà sả xuấ ôtô Mĩ ng bao giờnghĩ có bấcứ đ lo về n t chẳ họ t gì ể sự sinh sả vô tính toàn bộcác xe củ họsong ởthế i phẳ că n a, giớ ng, n cứvào các công nghệ n có ở ấ đ u đ không còn đ nữ sẵ đy, iề ó úng a. Đ m mấ chố củ tôi là thếnày: Open-source là mộ lự làm u ta tc iể phẳ quan trọ bở vì nó làm cho nhiề công cụ từphầ mề ng ng i u , n m
  108. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 103 đn bách khoa toàn thư sẵ có miễ phí, mà hàng triệ ngư i ế ,n n u ờ quanh thếgiớ đ phả mua đ đ ợ dùng, và bở vì mạ nguồ iã i ể ưc i ng n mởkếhợ -vớ các ranh giớ mởcủ chúng và cách tiế cậ đn- tp i i a p nế t-là-đn-tấ - có thể ế t-cả thách thứ cấ trúc thứbậ vớ mộ mô cu ci t mộ hình chiề ngang vềđi mớ rõ ràng hoạđng trong các lĩ vự u ổi tộ nh c có sốlư ng ngày càng tă Apache và Linux mỗ cái đ giúp đy ợ i ẩ ng. ã chi phí củ việ sửdụ tính toán và Internet theo nhữ cách làm ac ng ng phẳ mộcách sâu sắ Phong trào này sẽ ng t c. không mấđ Quả c, t i. thự có thểnó mớ chỉ a bắ đu - vớ mộ sựkhát khao to lớ và i vừ t ầ i t n, ngày càng tă có thể áp dụ cho nhiề ngành. Như The ng u ng Economist (10-7-2004) bố rố “ t sốngưi cuồ tín thậ chí i i, mộ ờ ng m còn lí lẽrằ cách tiế cậ nguồ mởđi diệ cho mộ mô hình ng pn n ạn t mớ mô hình hậ tư n chủ i, u bả nghĩvề n xuấ a sả t.” Đ u đ có thể ra là đ iề ó tỏ úng. Nế vậ thì chúng ta có các vấ đ u y, nề to lớ về quả toàn cầ đ sắ xế ai sởhữ cái gì và các cá n cai n u ểp p u nhân và các công ti sẽ m lờthế từ c tạ ra chúng. kiế i nào việ o LỰ LÀM PHẲ C NG # 5 OUTSOURCING [THUÊ NGUỒ NGOÀI] N Y2K ndia (Ấ Đ ) đ trảqua nhữ thă trầ từkhi nó giành đợ n ộã i ng ng m ưc I đc lậ ngày 15-8-1947, như trong chừ mự nào đy nó có ộp ng c ấ ng thểđợ nhớlạ nhưnư c may mắ nhấ trong lị sửcuố thế ưc i ớ n t ch i kỉ ơ hai mư i. Cho đn gầ đ Ấ Đ đ là nư c đ ợ biế đn trong giớ ế n ây, n ộ ã ớ ưc tế i ngân hàng như“ngưi mua thứcấ . Bạ luôn muố là ngư i mua ờ p” n n ờ thứcấ trong kinh doanh- [là] ngư i mua khách sạ hay sân golf p ờ n hay siêu thị khi ngưi chủsởhữ đu tiên đ phá sả và các tài sau ờ uầ n ã sả củ nó đợ ngân hàng bán vớ giá mưi cent cho mộ dollar. na ưc i ờ t Thếđy, nhữ ngư i ngư i mua đu tiên củ tấ cả ấ ng ờ ờ ầ a t cáp đợ đt ưc ặ bở tấcả công ti cáp quang đ – các công ti nghĩ sẽ nên i t các ó họ trở giàu có không ngừ trong mộ vũ sốmởrộ không ngừ – ng t trụ ng ng đ là các cổđ Mĩ a chúng. Khi bong bóng vỡ họbị lạ ông củ , bỏ i ã nắ giữcổphiế hoặ vô giá trị c bị m [giá trịrấ nhiề m u c hoặ giả ]t u.
  109. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 104 Nhữ ngưi Ấ Đ , thự tế đ trởthành nhữ ngưi mua thứ ng ờn ộ c ,ã ng ờ cấ củ các công ti cáp quang. pa Họthự tếđ không mua các cổphầ họchỉ ư c lợ từquá c n, đợ i ã thừ dung lư ng cáp quang, đ u có nghĩlà họvà các khách hàng a ợ iề a Mĩ a họcó dị sửdụ tấ cảcáp đ hầ nhưmiễ phí. Đ là p ng t óu n ây củ mộ dị may bấngờkhổ lồ tp t ng cho Ấ Đ (và ởmứ đ ít hơ cho nộ cộ n Trung Quố Liên Xô trư c đ và Đ c, ớ ây, ông Âu), bở vì lị sửcậ i ch n đi củ Ấ Đ là gì? Ngắ gọ Ấ Đ là mộ nư c hầ như ạanộ n n, n ộ tớu không có tài nguyên tựnhiên đ làm mộ việ rấ tố – khai thác đu óc t ctt ầ ã củ ngư i dân củ mình bằ giáo dụ mộphầ tư ng đi lớ giớ a ờ a ng c t n ơ ốn i ư tú củ nó vềkhoa họ kĩ t và y họ Nă 1951, thuộ về a c, thuậ c. m c u công trạ lâu dài củ ông, Jawaharlal Nehru, thủ ớ Ấ Đ đu ng a tưng n ộ ầ tiên, đ xây dự việ đu tiên trong bả Việ Công nghệ n Đ ng nầ y n Ấộ ã (IIT) ởthành phốmiề đ Kharagpur. Trong nă mư i nă kể n ông m ơm từkhi đ hàng tră ngàn ngư i Ấ Đ đ tranh đ đ đợ vào ó, ờ n ộã ua ể ư c m họ và tố nghiệ từcác Họ Việ IIT này và các đi họ tưtư ng c t p c n ạc ơ đ ơ củ chúng (cũ như Họ Việ Quả lí Ấ Đ -IIM, dạ ư ng a ng c n n nộ y sáu quả trị n kinh doanh). Că cứvào dân sốhơ mộ tỉ a Ấ Đ , sự n t củ n ộ n cạ tranh này tạ ra mộ chế ộnhân tài tri thứ phi thư ng. Nó nh o t đ c ờ giố mộnhà máy, cho ra lò và xuấkhẩ mộsố nă kĩ t, ng t t u t tài ng thuậ khoa họ máy tính, và phầ mề có nă khiế nhấtrên thế i. c n m ng u t giớ Chao ôi, đ là mộtrong vài việ mà Ấ Đ đ làm đ t c n ộã ây úng. Vì hệ thố chính trị a nó thư ng loạ chứ nă gắ vớ sởthích ủ ng củ ờ n c ng, n i ng hộSoviet, ủ hộkinh tế c xã hộ chủnghĩ củ Nehru, đ bả ng họ i aa ão đm rằ cho đn tậ giữ các nă 1990 Ấ Đ đ không thể ả ng ến a m n ộã cung cấ việ làm tửtế p c cho hầ hếcác kĩ tài nă đ Nhưthế đ ut sư Mĩ ã ng ó. là ngư i mua thứ p củ nă lự trí tuệ n Đ ! Nế là mộngư i ờ cấ a ng c Ấộu t ờ Ấ Đ thông minh và có giáo dụ cách duy nhấ bạ có thểphát nộ c, tn huy khả ng củ mình đ là bỏnư c và, lí tư ng nhấ đ Mĩnơ nă a ớ ở t, i , i ã khoả hai mư i lă ngàn ngư i tố nghiệ các trư ng kĩ t Ấ ng ơm ờt p ờ thuậ n Đ đ đnh cưtừ1953, làm giàu nhiề cho quỹtrí tuệ nhờsự ộã ị u Mĩ giáo dụ củ họđ ợ bao cấ bở nhữ ngư i đ thuế n Đ . c a , ưc pi ng ờ óng Ấộ “IIT trởthành các hòn đo ư tú bằ cách không cho phép sự ảu ng giả chấ lưng hệthố Ấ Đ làm giả các tiêu chuẩ chính m tợ ng n ộ m n xác củ chúng,” a The Wall Street Journal (16-4-2003) lư ý. “Anh u không thể út lót đ đ ợ vào mộ IIT … Các ứ viên chỉ ư c đ ể ưc t ng đợ chấ nhậ nế họqua đợ mộ cuộ thi tuyể gay go. Chính phủ p nu ưc t c n không can thiệ vào chư ng trình giả dạ và công việ họ đ p ơ ng y, c c òi
  110. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 105 hỏ khắkhe … Có thể lẽvào mộ IIT khó hơ vào Harvard hay i t lí , t n MIT … Cự sinh viên IIT Vinod Khosla, đng sáng lậ ra Sun u ồ p Microsystem, nói: ‘Khi tôi tố nghiệ IIT Delhi và sang Carnegie t p Mellon đ họ Thạ sĩtôi nghĩ ểc c, mình dạ chơ vì nó rấ dễ vớ o t so i i vố họ mà tôi nhậ đ ợ ởIIT’ nc n ưc .” Trong hầ hếnă mư i nă đu, các việ IIT này là mộ trong utm ơmầ n t nhữ món hờ lớ nhấmà Mĩ ã từ đợ Cứnhưlà ai đ đ ng in t đ ng ư c. óã đt mộố hút trí óc nạ đy ở ặ t ng p ầ New Delhi và đ vào Palo Alto. ổ Và rồ Netscape, phi đ u tiế hoá viễ thông 1996, và Global i iề t n Crossing và các bạ cáp quang củ nó đn. Thế i trởnên phẳ n a ế giớ ng và toàn bộcâu chuyệ lộ đu đ “Ấ Đ không có tài nguyên n n ầ uôi. n ộ hay hạtầ cơsởgì” Dinakar Singh, mộ trong nhữ giám đc ng t ng ố quỹ bả hiể [hedge-fund] đợ tôn trọ nhấởphốWall nói, tự o m ưc ng t bố củ ông đ tố nghiệ ởmộIIT và sau đ di cư mẹ a ãt p t ó sang Mĩ i , nơ ông đợ sinh ra. “Nó đ tạ ra nhữ ngư i vớ chấ lư ng và ưc ão ng ời tợ bằ sốlư ng. Song rấnhiề trong sốhọ ã mụ rữ nhưrau cỏở ng ợ t u đ ca các bế cả Ấ Đ . Chỉ t sốrấít có thể tàu và thoát khỏ n ng n ộ mộ t lên i. Chuyệ đ sẽ n ó không bao giờxả ra nữ vì chúng ta đ xây con tàu y a, ã vư t đi dư ng này, đợ gọ là cáp quang… Trong hàng thậ kỉ ợạ ơ ưc i p bạ phảrờ khỏ Ấ Đ đ trởthành chuyên gia… Bây giờ n có n ii i n ộể bạ plug [cắ vào thế i từẤ Đ . Bạ không cầ phảđn Yale m] giớ nộn n iế thể và không cầ phảlàm việ cho Goldman Sachs [nhưtôi đ phả n i c i].” ã Ấ Đ đ chẳ bao giờcó thể ủkhả ng chi trả n ộã ng đ nă cho dảbă i ng thông đ kếnố Ấ Đ có đu óc vớ Mĩ công nghệ ểt i n ộ ầ i có cao, vì thế các cổđ Mĩ trả việ đ Chắ chắ đu tưquá mứ có ông chi cho c ó. c n, ầ c thể tố Sự ầ tưquá mứ vào đ ờ sắđ hoá ra là mộlợ ích là t. đu c ư ng t ã ti to lớ cho nề kinh tế . “ n n Mĩ Song đu tưquá mứ vào đ ờ sắchỉ ầ c ư ng t giớ hạ trong quố gia riêng củ bạ và các lợ ích cũ thế in c an i ng ,” Singh nói. Trong trưng hợ đờ sắ kĩ t số “ ng ngư i ờ p ư ng t thuậ , nhữ ờ ngoạquố là nhữ ngư i đợ lợ Ấ Đ đợ đmiễ phí. i c ng ờ ư c i.” n ộ ư c i n Vui đ nói chuyệ vớ ngư i Ấ Đ nhữ ngư i nổ bậ chính ni ờ n ộ ng ờit i xác vào lúc các công ti Mĩ t đu phát hiệ ra họcó thể hút bắ ầ n thu nă lự trí óc củ Ấ Đ ở n Đ . Mộtrong sốhọ Vivek Paul, ng c a n ộẤ ộ t là hiệ là chủ ch củ Wipro, công ti phầ mề Ấ Đ khổ lồ“ n tị a n m n ộ ng . Về nhiề mặcách mạ [outsourcing] công nghệ u t ng thông tin Ấ Đ bắ n ột đu vớ việ General Electric sang đ Ta đ nói vềcuố các ầi c ây. ang i nă 1980 đu các nă 1990. Khi đ Texas Instrument đ tiế ầ m ó, ãn m hành thiế kếchip nào đ ởẤ Đ . Mộ sốnhà thiế kế t nộ t t chủchố t ó
  111. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 106 củ họ Mĩlà nhữ ngưi Ấ Đ , và cơ n họđ đ cho họ a [ở ] ờnộ ãể về ng bả quê và làm việ từđ [dùng các mạ truyề thông khá thô thiể c ó ng n n lúc đ đ liên lạ Khi đ tôi chỉ hoạđng cho GE Medical óể c]. ó, huy tộ Systems ởBangalore. [Chủtị GE] Jack Welch đn Ấ Đ nă ch ếnộm 1989 và hoàn toàn bị n Đ hấ dẫ nhưmộ nguồ lợ thế tuệ Ấ ộp n t ni trí cho GE. Jack nói, ‘Ấ Đ là mộ nư c đ phát triể vớ nă lự nộ t ớ ang n i ng c phát triể Ông thấ mộ quỹnhân tài có thể n.’ y t dùng làm đ trí tuệ òn bẩ Nên ông nói, ‘Chúng ta tiêu nhiề tiề đ làm phầ mề y. u nể n m. làm việ gì đ cho phòng IT củ chúng ta ở ây? Vì Ấ c a đ n Không thể ó Đ đ đ thị ờ củ mình đi vớ các công ti công nghệ ớ ộ ã óng trư ng a ối nư c ngoài, nhưIBM, các công ti Ấ Đ phả khở đng các nhà máy nội iộ riêng củ mình đ làm PC và máy chủ và Jack cả thấ nế họ a ể , myu có thể việ đ cho họhọ thể việ đ cho GE. làm c ó , có làm có Đ làm dựán, Welch đ cửmộ tổdo CIO [giám đc thông tin] ể t ố ã củ GE dẫ đu sang Ấ Đ kiể tra khả ng. Lúc đ Paul cũ a nầ nộm nă ó ng đng kí nhưgiám đc phát triể kinh doanh củ GE ở n Đ . “ ă ố n a Ấ ộ Cho nên công việ củ tôi là hộtố CIO, đu 1990, trong chuyế đ ca ng ầ ni đu tiên củ ông ta,” ầ a ông nhớ i. “ đn vớ mộ số án thửđ lạ Họ ế i t dự ể khở đng. Tôi nhớnử đ đ đ họởsân bay Delhi vớ mộ iộ a êm i ón i t đ xe Ấ Đ , xe Ambassador, dự vào thiếkế nộ a t Morris Minor rấ t oàn lỗ thờ củ các nă 1950. Mỗ ngưi trong chính phủcó mộ i ia m i ờ t chiế Cho nên chúng tôi có đ nă xe và từsân bay vềthành c. oàn m phốTôi ởxe sau, ởmộđ m tôi nghe tiế nổ n, và tôi nghĩ . t iể ng lớ , cái gì thế Tôi vọ lên đu, và mui xe đ đu bay ra và đp vỡkính ? t ầ iầ ậ chắ gió - vớ nhữ ngư i GE ở n i ng ờ trong! Thế toàn bộ oàn xe củ là đ a các nhà đ u hành GE lái vào vệ ư ng, và tôi chỉ thể đờ có nghe thấ y iề họ cho chính họ‘ ây là nơ mà chúng ta mua phầ mề à?’” nói ,Đ nm i ay cho Ấ Đ , đi GE đ không bị t lưng tồ củ xe Ấ n ộộ chấ ợ ia n M ã Đ làm nả chí. GE đ quyếđ cắ rễbắđu mộ dựán ộ n tị m , tầ nh t ã phát triể chung vớ Wipro. Các công ti khác đ thửcác mô hình n i ã khác nhau. Như đy vẫ là nhữ ngày trư c cáp quang. Simon ng ấ n ng ớ & Schuster, nhà xuấbả sách, thí dụ chuyể sách củ nó đn Ấ tn , n a ến Đ và trả ng ngư i Ấ Đ 50 $ mộtháng (so vớ 1.000 $ tháng ộ nhữ ờn ộ t i ởHoa Kì) đ đ máy chúng bằ tay vào máy tính, biế các ể ánh ng n cuố sách thành các file đ n tửcó thể ư c biên tậ hay sử đi dễ n đợ p aổ iệ dàng trong tư ng lai – đc biệ các từđ n, liên tụ cầ cậ nhậ ơ ặt iể cnp t.
  112. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 107 Nă 1991, Manmohan Singh, bộtrư ng bộ chính Ấ Đ lúc đ ở tài nộ ó, m bắđu mởnề kinh tế n Đ cho đu tưnưc ngoài và đ a cạ tầ n Ấộ ầ ớ ư nh tranh vào ngành viễ thông Ấ Đ đ kéo giá xuố Đ thu hút n n ộể ng. ể nhiề đu tưnư c ngoài hơ Singh đ làm cho các công ti đt các uầ ớ ặ n, ã trạ vệ m tinh dễ n nhiề ở hơ u Bangalore, cho nên họ thể y qua có nhả hệ ng đ n thoạẤ Đ và kếnố vớ các cơsởtrong nư c củ thố iệ inộ tii ớa họởMĩChâu Âu, hay Châu Á. Trư c đ chỉ , ớ ó, Texas Instruments đ sẵ sàng đ ơ đu vớ bộmáy quan liêu Ấ Đ , đ trởthành ãn ư ng ầ i n ộể công ti đ quố gia đu tiên thiếlậ mộ trung tâm thiếkế ch c ầ tp t t mạ a và phát triể ởẤ Đ nă 1985. Trung tâm TI ởBangalore đ có n n ộm ã trạ vệ m tinh riêng củ mình như đ chịđ khổ có mộ quan a ng ã u au vì t chứ chính phủẤ Đ giám sát nó - vớ quyề khám xét bấ cứ c nộ i n t mẩ dữliệ vào ra nào. Singh đ nớ lỏ tấ cả ng bó buộ đ u u ã i ng t nhữ có sau 1991. Không lâu sau đ nă 1994, HealthScribe India, mộ t ó, m công ti ban đu mộ phầ đ ợ các bác sĩ n Đ -Mĩ trợ đ ợ ầ t n ưc Ấ ộ tài , ư c thành lậ ỏBangalore đ làm thuê ghi chép y tế p ể cho các bác sĩ và các bệ việ MĩCác bác sĩ đ lấ các nghi chép bằ tay rồ nh n . khi ó y ng i đc chúng vào mộ máy Dictaphone cho mộ thưkí hay ai đ khác ọ t t ó chép lạ việ thư ng tính bằ ngày hay tuầ HealthScribe dự i, c ờ ng n. ng lên mộ hệ ng biế máy đ n thoạấ phím củ bác sĩ t thố n iệ in a thành mộ t máy đc chính tả Bác sĩ m sốvà đ n giả đc ghi chép củ ọ . ơ nọ a bấ mình vào mộ PC có card âm thanh, nó sốhoá âm thanh củ ông. t a Ông ta có thể i ởbấcứđ khi làm việ đ Nhờvệ ngồ t âu c ó. tinh, mộ t bà nộtrợ sinh viên ởBangalore có thể mộmáy tính và tả i hay vào t i âm thanh đ sốhoá củ bác sĩ ghi chép nó- không phảtrong hai a i ã và tuầ mà trong hai giờ Sau đ ngư i này có thể n . ó ờ chuyể vèo lạbằ n i ng vệtinh ởdạ file vă bả có thểđ vào hệthố máy tính củ ng nn ể ng a bệ việ và trởthành mộ phầ củ file hoá đn. Vì có sựkhác nh n t na ơ biệ mư i hai giờvề i gian vớ Ấ Đ , nhữ ngư i Ấ Đ có t ờ thờ inộ ng ờnộ thể chép trong khi các bác sĩ ngủvà file sẽ n sàng và đ i ghi Mĩ , sẵ ợ đ sáng hôm sau. Đ là mộ đt phá quan trọ cho các công ti, tộ ng ó ây bở vì nế từBangalore bạ có thể chép mộ cách an toàn, hợ i u n ghi t p pháp, và đm bả các hồsơsứ khoẻ các báo cáo phòng thí ả o c , nghiệ và các chuẩ đ củ bác sĩ ởmộ trong nhữ ngành m, n oán a t ng – thích kiệ tụ nhấtrên thế i- thì nhiề ngành khác cũ có thể n ng t giớ u ng nghĩ ế chuyệ gử mộ sốcông việ hậ trư ng [backroom] củ đn ni t cu ờ a họđ làm ởẤ Đ nữ Và họđ làm thếNhư nó vẫ còn bị ể n ộ a. . n ã ng hạ chế i khả ng vệ n bở nă tinh có thể lí đ ợ nơ có mộđ trễ xử ư c, i t ộ về
  113. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 108 âm thanh. (Mỉ mai thay, Gurujot Singh Khalsa, mộ trong nhữ a t ng sáng lậ viên củ HealthScribe nói, ban đu họđ khai thác nhữ p a ầ ng ã ngư i Ấ Đ ờ n ộởMaine - tứ là nhữ ngư i Mĩ c Ấ - đ làm c ng ờ gố n ể việ này, dùng mộ chút tiề liên bang đ ợ dành riêng cho các bộ c t n ưc lạ [nhóm dân cưthiể số đ khở đng, như họ ng bao giờ c u ]ể iộ chẳ ng khiế họquan tâm đ đ ráp thư ng vụlạ vớ nhau.) Chi phí củ n ủể ơ ii a việ ghi chép ởẤ Đ là khoả mộ phầ nă chi phí cho mỗ c nộ ng t nm i dòng đ làm việ đ ởHoa Kì, mộsựchênh lệ thu hút sựchú ý ể có t ch củ nhiề ngư i. a u ờ Tuy vậ vào cuố các nă 1990, Thầ May Mắ đ bắđu toả y, i m n nã tầ sáng lên Ấ Đ từhai hư ng: Bong bóng cáp quang bắđu phồ nộ ớ tầ ng lên, kếnốẤ Đ vớHoa Kì, và khủ hoả máy tính Y2K – cái t in ội ng ng gọ là sựcốlỗthiên niên kỉ bắđu kéo đn ở i i - tầ ế chân trờ Nhưbạ i. n nhớlạ lỗ Y2K là kếquả a sựthự rằ khi các máy tính đ ợ i, i t củ c ng ưc xây dự chúng có các đng hồnộ bộ Đ tiế kiệ bộnhớ các ng, ồ i .ểt m , đng hồnày biể diễ ngày tháng chỉ ng sáu chữsố- hai cho ồ u n bằ tháng, hai cho ngày, và bạ đ ra, hai chữsốcho nă Đ u đ n oán m. iề ó có nghĩlà họcó thể i lên chỉ ế 12/31/99. Vì thế lị đ m đ đn khi ch iể a ngày 1 tháng Giêng, nă 2000, nhiề máy tính cũbị u treo đ ghi ể m không phả 01/01/2000 mà là 01/01/00, và chúng có thểnghĩ ó i đ mộ lầ nữ lạ là 1900 từđu. Nó có nghĩlà rấ nhiề máy tính tnai ầ a t u hiệ có (các máy mớ hơ đợ sả xuấ vớ các đng hồ t hơ n i n ưc n ti ồ tố n) cầ phả hiệ chỉ lạ đng hồnộ bộvà các hệ ng liên quan n i u nh i ồ i thố củ chúng; khác đ thì e rằ chúng có thể tắmáy, gây ra mộ a i, ng, bị t t khủ hoả toàn cầ că cứvào biế bao nhiêu hệ ng quả lí ng ng u, n t thố n khác nhau -từkiể soát nư c đn không lư đ đ ợ tin họ hoá. m ớế u- ã ư c c Công việ cứ chữ máy tính này là việ buồ tẻkhổ lồ Ai cu a c n ng . trên thế i có đ kĩ giớ ủ sưphầ mề đ làm tấ cả c đ Câu trả n mể t việ ó? lờ Ấ Đ , vớ tấcả kĩ t viên từtấcả IIT đ và các i: n ộ i t các thuậ t các ó đi họ kĩ t tư ạ c thuậ nhân và các trư ng dạ máy tính. ờ y Và nhưthế i Y2K sà xuố chúng ta, Mĩ Ấ Đ bắđu hẹ vớ ng và n ộ t ầ n hò vớ nhau, và quan hệ ó trởthành mộ lự làm phẳ to lớ vì i đ tc ng n, nó chứ tỏcho rấ nhiề việ kinh doanh khác nhau rằ sựkế ng t u c ng t hợ củ PC, Internet, và cáp quang đ tạ ra khả ng củ mộ hình pa ão nă at thứ hoàn toàn mớ vềcộ tác và tạ giá trị c i ng o ngang: outsourcing. Bấ cứdị vụnào, call center, hoạ đng hỗtrợkinh doanh, hay t ch tộ công việ trí tuệnhữ việ có thể ưc số có thể ư c source c , ng c đợ hoá đợ [thuê làm] mộ cách toàn cầ cho nhà cung cấ rẻnhấ khéo léo t u p t,
  114. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 109 nhấ hay hiệ quả t. Dùng các trạ làm việ đợ kếnố bằ t, u nhấ m c ư c t i ng cáp quang, các nhà kĩ t Ấ Đ có thể thuậ n ộ chui vào các máy tính củ a công ti bạ và tiế hành tấcả c hiệ chỉ cho dù họởxa nử n n t việ u nh, a vòng thế i. giớ “Công việ [nâng cấ Y2K] là công việ buồ tẻ c p c n không tạ cho o họ t ư thế nh tranh to lớ Vivek Paul, nhà đ u hành Wipro mộ u cạ n,” iề mà công ti củ ông đ làm thuê mộ sốcông việ lao dị Y2K, a t c ch ã nói. “Vì thếtấ cảcác công ti Phưng Tây bị t ơ thách thứ đn nỗ cế i không tin nổ đ tìm ai đ khác có thể iể làm việ đ vớ càng ít tiề có i n ó càng tố Họ t. nói, ‘Chúng tôi chỉ n vư t qua nă 2000 chếtiệ muố ợ m tt này!’ Vì thế bắđu làm việ vớ các công ti [công nghệ Ấ Đ họ t ầ ci ]nộ các công ti mà khác đ có thể chẳ thèm làm vớhọ ng i.” i Dùng lố nói củ tôi, họ ã sẵ sàng đ đn mộ hẹ hò mù quáng i a đn iế tn vớ Ấ Đ . Họđ sẵ sàng “bốtrí” Jerry Rao nói thêm, “đi vớ inộ ãn . ối nhữ ngư i khác nhau Y2K có nghĩ khác nhau. Đ i vớ công ng ờ a ối nghiệ Ấ Đ , nó thểhiệ cơhộ lớ nhấ Ấ Đ đ đợ coi là pnộ n in t. n ộ ã ư c mộ nơ củ nhữ ngư i lạ hậ Y2K đt nhiên đ hỏ mỗ máy tia ng ờ c u. ộ òi i i tính đ n lẻ ơ trên thế i cầ phảđ ợ xem xét lạ Và ởẤ Đ có giớ n i ưc i. nộ vô sốngư i cầ đ rà soát từ dòng mã. Công nghiệ IT Ấ Đ ờ nể ng p nộ có dấ chân củ nó khắ thếgiớ bở vì Y2K. Y2K đ trởthành u a p ii ã đng cơtă trưng củ chúng tôi, đng cơcủ chúng tôi đ đ ợ ộ ng ở a ộ a ể ưc biếđn khắ thế i. Chúng tôi tiế tụ phát đt sau Y2K.” tế p giớ pc ạ Vào đu nă 2000, công việ Y2K bắđu hế như khi đ mộ ầm c t ầ t, t ng ó đng lự hoàn toàn mớ về ộ c i kinh doanh nổ lên – thưng mạ đ n i ơ i iệ tử Bong bóng dot-com vẫ chư nổtài nă kĩ t thì hiế và . n a, ng thuậ m, cầ từcác công ti dot-com là khổ lồ Paul nói, “ ờ ta muố u ng . Ngư i n cái họ m thấ là các ứ dụ quyếđ cả y ng ng tị nh-sứmệ then chố đi nh, tố vớ chính sựtồ tạcủ họ phảđ ợ làm và họchẳ thể i đ i ni a , i ưc ng đ âu khác. Vì thế quay sang các công ti Ấ Đ , và khi họquay sang họ nộ các công ti Ấ Đ họ y rằ họ n đợ sựgiao hàng củ các n ộ thấ ng nhậ ư c a hệ ng phứ tạ vớ chấ lư ng tố đ khi tố hơ cái họnhậ thố c p, i tợ t, ôi tn n đ ợ từnhữ ngư i khác. Đ u đ tạ ra mộ sựtôn trọ to lớ ưc ng ờ iề ó o t ng n cho các nhà cung cấ IT Ấ Đ [.] Và nế [công việ Y2K] là quá p nộ u c trình quen biế thì đ là quá trình phảlòng mê nhau.” t, i ây Outsourcing từMĩ sang Ấ Đ , nhưmộ hình thứ cộ tác mớ nộ t c ng i, bùng nổBằ chính nố mộ dây cáp quang từmộ trạ làm việ ở . ng i t tm c Bangalore đn máy tính lớ củ công ti tôi, tôi có thểkhiế các ế na n
  115. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 110 hãng IT Ấ Đ nhưWipro, Infosys, và Tata Consulting Service nộ quả lí các ứ dụ thưng mạđ n tửvà máy tính lớ củ tôi. n ng ng ơ i iệ na “Mộ khi chúng ta [cùng] kinh doanh máy tính lớ và mộ khi t n t chúng ta làm thư ng mạ đ n tử bây giờchúng ta đ lấ nhau,” ơ i iệ - ãy Paul nói. Như lầ nữ Ấ Đ lạgặ may vì nó có thể ng n a, n ộ i p khai thác tấ cảcáp quang dư i biể đ “ có mộ vă phòng rấ gầ t ớ n ó. Tôi tn tn khách sạ Leela Palace ở n Bangalore,”Paul nói thêm. “Tôi làm việc vớ mộ nhà máy tạ công viên công nghệthông tin ởWhitefield, i t i mộ vùng ngoạ ô Bangalore, và tôi đ không thểcó đợ mộ t i ưc t ã đ ờ đ n thoạ nộ hạ giữ vă phòng củ chúng tôi và nhà ư ng iệ iit an a máy. Trừphi bạ đ lót, bạ không thể mộ đờ đ n thoạ n út n có t ư ng iệ i, và chúng tôi không chi. Cho nên cuộ gọ củ tôi đn Whitefield đ cia ế i từvă phòng củ tôi ởBangalore sang Kentucky, nơ có mộ máy n a t i tính lớ củ GE mà chúng tôi làm việ vớ và rồ từKentucky na c i, i quay vềWhitefield. Chúng tôi dùng đờ cáp quang thuê riêng ư ng củ chúng tôi chạ ngang đi dư ng- như đờ ngang thành a y ạơ ng ư ng phố òi mộkhoả đ lót.” đ t n út ndia đ không chỉ ư c lợ từcơ số dot-com; nó đ ợ lợ thậ đợ i nt ưc i m I ã chí nhiề hơ từsựphá sả dot-com! Đ là sựtrớtrêu thự sự un n c. ó Cơ số lắ đt cáp nốẤ Đ vớthế i, và sựvỡ làm cho chi n tpặ in ội giớ nợ phí dùng nó hầ nhưbằ không và cũ hế sứ làm tă sốcác u ng ng t c ng công ti Mĩ n dùng cáp quang đ outsource công việ tri thứ muố ể c c sang Ấ Đ . nộ Y2K đ dẫ đn sựđ xô này vì nă lự trí tuệ n Đ đ khiế ã nế ổ ng c Ấ ộể n việ lậ trình đợ làm. Các công ti Ấ Đ giỏ và rẻ song giá cp ưc nội , không phả là quan trọ nhấ trong tâm trí khách hàng – mà là i ng t khiế công việ đợ làm xong, và Ấ Đ là nơ duy nhấcó khố n c ưc nộ t i i lư ng ngưi đ làm việ đ Rồ cơ số dot-com đn đ lúc sau ợ ờể c ó. i n t ế úng Y2K, và Ấ Đ là mộ trong ít chỗbạ có thể m đợ các kĩ nộ t n kiế ưc sư nói tiế Anh dưthừ vớ bấcứgiá nào, bở vì các công ti dot- ng a, i t i com đ hố hếtấcả ng ngưi đ ở . Sau đ bong bóng dot- ã t t t nhữ ờ ó Mĩ ó com tan vỡ thị ờ chứ khoán say xỉ và quỹ ầ tưvố cạ , trư ng ng n, đu nn kiệ Các công ti IT Mĩ ng sót khỏ cơ số và các hãng đu tư t. số int ầ vố mạ hiể vẫ muố tài trợcho các công ti khở nghiệ đ có ít n o mn n i pã tiề mặ hơ nhiề đ tiêu. Bây giờhọ n nhữ kĩ n tn uể cầ ng sưẤ Đ đ n ộó không chỉ i vì số ợ nhiề củ họ mà chính xác bở vì họcó bở lư ng ua, i
  116. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 111 chi phí thấ Nhưthếmố quan hệgiữ cộ đng doanh nghiệ p. i a ng ồ p Ấ Đ và Mĩ ư c tă cưng thêm mộmứ nữ nộ đợ ng ờ t c a. Mộ trong nhữ sai lầ lớ củ nhiề nhà phân tích đ a ra vào t ng mna u ư đu các nă 2000 là họđ đ kế cơ số dot-com vớ toàn cầ ầ m ã úc t n t i u hoá, gợý rằ cả đu là mốnhấthờvà khoác lác. Khi sựphá i ng hai ề t t i sả dot-com xả ra, cũ các nhà phân tích ư ng ngạ đ cho n y ng ơ nh ó rằ toàn cầ hoá cũ qua rồ Chính xác đ u ngư c lạlà đ ng u ng i. iề ợi úng. Bong bóng dot-com chỉ mộ khía cạ củ toàn cầ hoá, và khi là t nh a u nó nổthay cho làm nổ , toàn cầ hoá, thự tế i tă cư ng nó. u c lạ ng ờ Promod Haque, mộ ngư i Mĩ c Ấ và mộ trong các nhà đu t ờ gố n t ầ tưvố mạ hiể tài giỏ ởThung lũ Silicon vớ hãng Norwest n m i ng i o Venture củ ông, ở a sựchuyể đi này. “Khi sựphá sả xả ra, a giữ nổ ny nhiề trong sốcác kĩ u sưẤ Đ này ởMĩ visa lao đng tạ nộ [có ộ m thờ bị thả cho nên họquay vềẤ Đ ,”Haque giả thích. i] sa i, nộ i Như nhưmộ kếquả a sựphá sả ngân sách IT củ hầ như tt củ n, au ng mọ hãng lớ củ Hoa Kì bị t bớ “ t cả nhà quả lí IT đu i na cắ t. Tấ các n ề đ ợ bả phả làm cùng lư ng công việ hay nhiề hơ vớ ít tiề ưc o i ợ c uni n hơ Nhưthếhãy đ anh ta làm gì. Anh ta bả ‘ o, Anh có nhớ n. oán Vijay từẤ Đ ngư i từ làm việ ởđ trong cơ số và sau đ n ộ ờ ng c ây nt ó đ quay vềquê không? Hãy đ tôi gọ anh ta ởBangalore và xem ể i ã nế anh ta có thểlàm công việ cho chúng ta vớ ít tiề hơ mứ u c i nn c chúng ta trả t kĩ mộ sưởđ tạHoa Kì’.” Và nhờ t cả quang ây i tấ cáp đ đợ lắ đt trong cơ số thậdễ Vijay và khiế anh ta làm ã ưc p ặ n t, t tìm n c. việ Công việ Y2K hiệ chỉ máy tính phầ lớ do các nhà lậ trình c u nh nn p Ấ Đ có kĩ ng thấ vừ mớ ra khỏ các trư ng kĩ t tiế nộ nă p a i i ờ thuậ n hành, Haque nói, “như các gã đ sang Mĩ i visa không phả là vớ ng ã i các gã họ trưng dạ nghềHọlà nhữ tay có bằ kĩ t cấ cờ y . ng ng thuậ p nhiề công ti củ chúng ta thấ các gã này thành thạ u a y o cao. Nhưthế Java và C++ và công việ thiếkế u trúc cho máy tính, và sau đ c t cấ ó họ sa thảvà về bị i quê, các các nhà quả lí IT ởđ nói ‘Tôi không n ây quan tâm bạ khiế việ đợ làm thế n n c ưc nào, mà chỉ ế nó đ ợ làm đn ưc vớ ít tiề hơ Vijay gợ lạ . Mộ khi Mĩ Ấ Đ hẹ hò vớ i n n,’ i i” t và n ộ n i nhau, các công ti IT Ấ Đ ởBangalore bắđu đ a ra các lờ chào nộ tầư i mờ riêng củ họ Công việ Y2K đ cho phép họtư ng tác vớ i a. c ơ i ã mộ sốcông ti khá lớ ởHoa Kì, và kếquả họ t đu hiể các t n t là bắ ầ u đ m đ khổvà làm sao đ thự hiệ và cảthiệ quy trình kinh iể au ểc n i n doanh. Vì thế ng ngưi Ấ Đ , nhữ ngư i đ làm nhiề việ nhữ ờnộ ng ờã u c
  117. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 112 bả trì mã riêng cụthểcho các công ti có giá trị tă cao, bắ o gia ng t đu phát triể các sả phẩ riêng củ mình và biế đi mình từ ầ n n m a nổ các công ti bả trì thành các công ti sả phẩ chào mộdảcác dị vụ o n m, ti ch phầ mề và tưvấ Đ u này làm cho các công ti Ấ Đ dấ sâu n m n. iề n ộn hơ nhiề vào các công ti Mĩvà việ outsourcing quá trình kinh u c n , doanh- đ nhữ ngư i Ấ Đ vậ hành công việ hậ trư ng củ ể ng ờn ộn cu ờ a bạ chuyể sang mộ mứ hoàn toàn mớ “ có mộ phòng lo n- n t c i. Tôi t các khoả phảtrả tôi có thể toàn bộ c này sang Ấ Đ cho n i và di việ nộ Wipro hay Infosys [làm] và cắchi phí củ tôi đ mộ nử Haque t a i t a,” nói. Khắ nư c Mĩcác CEO đ đu nói, “Hãy làm việ đ vớ ít pớ, ãề ‘ có i tiề hơ Haque nói. “Và các công ti Ấ Đ thì nói, ‘Tôi đ ngó n n’,” nộ ã dư i mui [xe] củ bạ và tôi sẽcung cấ cho bạ mộ giả pháp ớ an p n t i toàn bộvớ giá thấ nhấ .” Nói cách khác, các công ti outsourcing i p t’ Ấ Đ nói, “ có nhớtôi đ chữ lố [vỏ xe và piston cho anh nộ Anh ap ] ã trong Y2K? Thếđy, thự sựtôi có thểlàm toàn bộviệ tra dầ ấ c c u nhớ cho anh nế anh muố Và bây giờanh biế tôi và tin tôi, anh t u n. t biế tôi có thể t làm việ đ Phả công nhậ nhữ ngư i Ấ Đ c ó.” i n, ng ờnộ không chỉ , họ ng khát khao và sẵ sàng họ mọthứ rẻ cũ n c i . Sựkhan hiế vố sau sựphá sả dot-com đ làm cho các hãng mn n ã đu tưvố mạ hiể lo liệ đ cho các công ti mà họđu tưvào ầ n o m uể ầ tìm cách hiệ quảchấlư ng cao, giá hạnhấ đ đi mớ Trong u , tợ t ể ổ i. thờ gian cơ số Haque nói, không hiế đi vớ mộkhoả đu tư i n t, mố i t nầ 50 triệ $ vào mộcông ti khở nghiệ đ mang lạ500 triệ $ mộ u t i pể i u t khi công ti ra [bán cổphiế cho] công chúng. Sau đt phá sả u ợ n, cũ sựchào bán cho công chúng đ có thể mang lạ 100 triệ ng chỉ i u ó $. Vì thếcác hãng [đu tưvố mạ hiể chỉ n liề 20 triệ $ , ầ n] o m muố u u đ khiế công ti đ từkhởnghiệ cho đn niêm yếlầ đu, IPO. ển ó i p ế tnầ “Đ i vớ các hãng mạ hiể Haque nói, “ hỏ lớ là, Làm ối o m,” câu i n sao đ a các nhà khở nghiệ củ tôi và các công ti củ họđn đ m ư i pa a ế iể hoà vố hay sinh lờ nhanh hơ đ họngừ là ngư i cầ đn vố n i n, ể ng ờnế n củ tôi và đợ bán sao cho hãng củ chúng tôi có thể o thanh a ưc a tạ khoả và các khoả lờ tố Câu trả i mà nhiề hãng tìm thấ đ n n i t? lờ u yã là: Tố hơ tôi bắđu outsourcing càng nhiề chứ nă càng tố tn tầ u c ng t ngay từđu. Tôi phảkiế tiề cho các nhà đu tưcủ tôi nhanh ầ i mn ầ a outsource phảđ ợ outsource.” i ưc hơ cho nên cái gì có thể n, Henry Schacht, như ư c biế là ngưi đ đng đu Lucent trong đợ t ờã ứ ầ mộ phầ củ thờ kì này, nhìn toàn bộquá trình từphía quả trị t na i n công ti. Kinh tế c kinh doanh, ông ta bả tôi, trởnên “rấxấ họ o t u”
  118. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 113 đi vớ mọ ngư i. Mỗ ngư i thấ giá đng loạgiả và các thị ối i ờ i ờy ồ t m trư ng đ trệthế họ n tiêu lư ng tiề khổ lồ ể n hành ờ ình , mà vẫ ợ n ng đ vậ hoạ đng hậ trư ng [backroom] mà họkhông còn sứ chị nổ tộ u ờ c u i. “Áp lự chi phí là kinh khủ c ng,” ông nhớlạ “ thế i phẳ đ i, và giớ ng ã sẵ đ [cho nên] kinh tế c buộ ngưi ta làm các việ họchẳ n ó, họ c ờ c ng nghĩ sẽ có thể … Toàn cầ hoá đợ tă nạ - họ hay làm u ư c ng p” bao giờ công việ trí tuệ chế c và tác. Các công ti thấ rằ họcó thể y ng cho cả đn trư ng MIT và tìm thấ bố kĩ ế ờ yn sưTrung Quố thông minh c không ngờnhữ ngư i sẵ sàng quay về ng ờn Trung Quố và làm việ c c cho họ đ vớ cùng sốtiề chi phí mà họ n đ thuê mộ kĩ ởó i n tố ể t sưở . Bell Labs đ có mộ cơsở t nghiên cứ ở u [Tsingdao] Thanh Đ o ả Mĩ ã có thểkế nố vớ các máy tính củ Lucent ởMĩ“ dùng máy tii a . Họ tính củ chúng tôi ban đ a êm,” Schacht nói. “Không chỉ phí tính chi toán thêm gầ bằ không, mà cảchi phí truyề dẫ nữ và máy n ng n n a, không [vào ban đ tính thì bỏ êm].” Vì tấcả lí do này tôi tin Y2K phảlà ngày nghỉ c lễ Ấ t các i quố ở n Đ , Ngày Đ c Lậ thứ hai củ Ấ Đ , ngoài ngày 15-8. Như ộ ộp anộ Michael Mandelbaum chuyên gia chính sách đi ngoạ củ Johns ố ia Hopkins, ngư i đ số mộ phầ thờ trẻ a mình ởẤ Đ , diễ ờ ã ng t n i củ nộn đt, “ ạ Y2K phảđ ợ gọ là Ngày Phụthuộ Lẫ nhau củ Ấ Đ ,” i ưc i cn anộ bở vì nó là khảnă củ Ấ Đ đ cộ tác vớ các công ti i ng a n ộ ể ng i Phư ng Tây, nhờ sựphụ ơ có thuộ lẫ nhau do các mạ cáp quang cn ng tạ ra, đ thự sựkhiế nó nhả lên phía trư c và trao cho nhiề o c n y ớ u ã ngư i Ấ Đ hơ bao giờhếquyề tựdo lự chọ về làm việ ờn ộn t n a n họ c nào, cho ai và ởđ âu. thế Trình bày theo cách khác, ngày 15 tháng Tám kỉ m tựdo vào niệ nử đ Y2K làm cho công ă việ làm vào nử đ là có thể a êm. c a êm n - như không có bấcứ c làm nào, việ làm cho nhữ ngư i lao t việ c ng ờ ng đng tri thứ giỏ nhấ củ Ấ Đ . 15 tháng Tám mang lạ sựđc ộ c i tanộ i ộ lậ cho Ấ Đ . Như Y2K mang lạ đc lậ cho nhữ ngư i Ấ p nộ iộp ng ờn ng Đ - không phảcho tấcảdẫ có tưng tư ng đn mấ như cho ộ i t,u ở ợ ế y, ng nhiề ngư i hơ nhiề so vớ nă mưi nă trư c, và nhiề trong u ờn u im ơmớ u số là từphầ sinh lợ nhấcủ dân cư Theo nghĩđ đ họ n i ta a ó, úng, Ấ n . Đ đ may mắ như nó cũ gặhái thành quả đ gieo thông ộã n, ng t nó ã ng qua công việ nặ nhọ và sựgiáo dụ và sựthông thái củ các c ng c c a bậ chư ng lão nhữ ngưi đ xây dự các trưng IIT đ c ở ng ờã ng ờ ó. Louis Pasteur nói từlâu: “ n may biệđ đu óc có chuẩ bị Vậ t ãi ầ n” .
  119. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 114 LỰ LÀM PHẲ C NG # 5 OFFSHORING [LÀM ỞHẢ NGOẠ I I] Chạ vớLinh dư ng Gazelle, Ă vớSưtử yi ơ ni gày 11-12-2001, Trung Quố chính thứ gia nhậ Tổchứ c c p c N Thư ng mạ Thếgiớ WTO, đ u có nghĩ rằ Bắ Kinh ơ i i, iề a ng c đng ý theo cùng các quy tắ chi phốnhậ khẩ xuấkhẩ và đu ồ c i p u, t u, ầ tưnư c ngoài mà hầ hếcác nưc trên thế i theo. Nó có nghĩ ớ ut ớ giớ a Trung Quố đng ý, vềnguyên tắ làm cho sân chơ củ riêng cồ c, ia mình cũ bằ phẳ như n còn lạcủ thế i. Vài ngày sau, ng ng ng ia giớ phầ mộ nhà quả lí Trung Quố đ ợ đ tạ ởMĩ a mộ nhà máy t n c ư c ào o củ t bơ nhiên liệ ởBắ Kinh, nhà máy củ Jack Perkowski bạ tôi, u c a n m chủtị và CEO củ ASIMCO Technologies, mộ nhà sả xuấcác ch a t n t phụ n ôtô Mĩ i Trung Quố ông dán câu tụ ngữPhi Châu sau, kiệ tạ c, c đ ợ dị ra tiế Trung, trên sàn nhà máy củ ông: ư c ch ng a Mỗbuổ sáng ởChâu Phi, con gazelle thứ dậ i i c y. Nó biếphả chạ nhanh hơ con sưtửnhanh nhấhoặ nó bị t. t i y t c giế n Mỗbuổ sáng con sưtửthứ dậ i i c y. Nó biếphả chạ vư t con gazelle chậ nhấhoặ nó chếđ t i yợ m t c t ói. Không thành vấ đ bạ là sưtửhay linh dư ng gazelle. nền ơ Khi mặ trờlên, tố hơ bạ bắđu chạ ti t n n tầ y. Tôi không biếai là linh dư ng gazelle ai là sưtử như tôi biế t ơ , t ng đ u này: Kể khi Trung Quố gia nhậ WTO, cả và phầ còn từ c p họ n iề lạ củ thế i phảchạ nhanh hơ và nhanh hơ Đ u này là vì ia giớ i y n n. iề việ Trung Quố gia nhậ WTO tạ mộ cú hích khổ lồcho mộ c c p o t ng t hình thứ khác củ cộ tác – offshoring (sả xuấ ởhả ngoạ c a ng n t i i). Offshoring, việ đ có đ đ hàng thậ kỉlà khác outsourcing. cã p, ó ây Outsourcing có nghĩ là lấ chứ nă cụthểnào đ như hạ y c ng ng n a ó, chế mà công ti củ bạ đ tựlàm – nhưnghiên cứ call center, , a nã u, tính toán các khoả phảtrả và khiế công ti khác thự hiệ chính n i n cn - xác cùng chứ nă đ cho bạ và sau đ tích hợ công việ củ họ c ng ó n p ca ó lạ vào hoạ đng toàn bộcủ bạ Offshoring, ngưc lạ là khi i tộ a n. ợ i, mộ công ti lấ mộ trong các nhà máy củ họởCanton, Ohio, và t y t a chuyể toàn bộnhà máy ra hảngoạ sang Canton [Quả Đ n i i ng ông], Trung Quố Ởđ nó tạ ra cùng sả phẩ theo cùng cách, chỉ i c. ó, o n m vớ lao đng rẻ n, và thuế p hơ nă lư ng đợ bao cấ và các ộ hơ thấ n, ng ợ ưc p,
  120. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 115 chi phí chă sóc sứ khoẻ p hơ Hệ nhưY2K đ đ a Ấ Đ c thấ n. t ãư nộ m và thế i lên mộ mứ hoàn toàn mớ về giớ t c i outsourcing, việ Trung c Quố gia nhậ WTO đa Bắ Kinh và thế i đn mộ mứ hoàn c p ưc giớ ế t c toàn mớ vềoffshoring- vớ nhiề công ti hơ chuyể sả xuấ ra i i u nn t n hảngoạvà rồtích hợ nó vào các chuỗcung toàn cầ củ họ i i i p i ua. Trung Quố Đ ng Tiể Bình đa Trung Quố cặ u ư c Nă 1977, lãnh tụ m lên con đ ờ tưbả chủnghĩ tuyên bốmuộ hơ “làm giàu là ư ng n a, nn vinh quang.” Khi đu tiên Trung Quố mởcử nề kinh tếkhá ầ c an đ củ mình, các công ti ởcác nư c công nghiệ coi nó như t óng a ớ p mộ thị ờ mớ lạ ờ cho xuấkhẩ Mọ nhà sả xuấPhư ng trưng i, thư ng t u. i n t ơ Tây hay Á châu đu mơ hàng tư ng tựnhư1 tỉôi quầ áo lót ề ơ đ n bán cho mộ thị ờ duy nhấ Mộ sốcông ti nưc ngoài đ lậ cử t trư ng t. t ớ ãpa hàng ởTrung Quố đ làm đ việ đ Song vì Trung Quố cể c ó. c úng không chịcác quy tắ thư ng mạthế i, nó đ có khả ng hạ u c ơ i giớ nă n ã chế công ti Phưng Tây thâm nhậ thị ờ củ nó thông qua ơ p trư ng a các các rào cả thư ng mạvà đu tưkhác nhau. Và khi nó không làm n ơ i ầ việ đ mộ cách chủý, các khó khă kinh khủ vềquan liêu và có t n ng vă hoá kinh doanh ởTrung Quố đ có cùng kếquả Nhiề nhà cã t . u n đu tưtiên phong ởTrung Quố đ mấ cảchì lẫ chài – và đ ầ cã t n ã chẳ thểng trông cậ mấ vào hệ ng pháp lí Miề Tây Hoang Dã y y thố n củ Trung Quố a c. Vào đu các nă 1980, nhiề nhà đu tư đc biệcác Hoa kiề ầ m u ầ ,ặ t u, biế cách hoạ đng ởTrung Quố bắ đu nói, “ nế chúng ta t tộ c, t ầ Ừ, u bán nhiề thứthế ngư i Trung Quố bây giờvì sao u cho ờ c , không thể lạ không sửdụ quỹlao đng có kỉ t củ Trung Quố đ làm i ng ộ luậ a cể các thứởđ và bán chúng ởnư c ngoài?” Việ này khớ vớ mố ó ớ c pi i quan tâm củ các nhà lãnh đo Trung Quố Trung Quố muố thu a ạ c. c n hút các nhà chế nưc ngoài và công nghệcủ họ không đn tác ớ a- ơ giả đ sả xuấ1 tỉ ôi quầ áo lót đ bán ởTrung Quố mà đ n ển t đ n ể c ể dùng lao đng Trung Quố rẻ ể cả tỉ ôi quầ áo lót cho mọ ộ c đ bán 6 đ n i ngư i khác trên thế i, vớ giá là phầ nhỏcủ giá mà các công ti ờ giớ i n a quầ áo lót ởChâu Âu hay Mĩ thậ chí Mexico vẫ đ n hay m n òi. Mộkhi quá trình offshoring bắđu trong mộloạngành - từdệ t tầ tt t may đn đ n tửtiêu dùng đn đ gỗđn gọ kính đn các linh ế iệ ếồ ế ng ế kiệ ôtô – cách duy nhấ mà các công ti khác có thểcạ tranh là n t nh cũ offshoring sang Trung Quố (lợ dụ cơsởchi phí thấ chấ ng c i ng p, t lư ng cao) hay tìm các trung tâm chế khả khác ởĐ ợ tác dĩ ông Âu, Caribbe, hay ở i khác nào đ trong thế i đ phát triể nơ giớ ang n. ó
  121. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 116 Bằ gia nhậ WTO nă 2001, Trung Quố đm bả các công ti ng p m cả o nư c ngoài rằ nế họchuyể nhà máy đn Trung Quố họsẽ ớ ng u n ế c, đ ợ luậquố tế các tậ quán kinh doanh chuẩ bả vệĐ u ưc t c và p n o . iề này làm tă đ kểtính hấ dẫ củ Trung Quố nhưcơsởsả pna c n ng áng xuấ Dư i các quy tắ WTO, Bắ Kinh đng ý - vớ mộ thờ gian t. ớ c c ồ i t i đ thự hiệ đ coi các công dân hay hãng phi-Trung Quố cứnhư ểc n- ể c chúng là Trung Quố vềmặ quyề và nghĩ vụkinh tếdư i luậ c t n a ớt Trung Quố Đ u này có nghĩ là các công ti nư c ngoài có thể c. iề ớ a bán hầ nhưmọ thứởbấ cứđ tạ Trung Quố Tưcách thành u i t âu i c. viên WTO cũ có nghĩ là Bắ Kinh đng ý coi tấ các các quố c ồ t c ng a gia WTO mộ cách bình đng, có nghĩ là cùng thuế t ẳ a quan và cùng các quy chế ư c áp dụ ngang nhau cho mọngư i. Và nó đng đợ ng i ờ ồ ý phụ tùng trọ tài quố tế u có bấđng thưng mạvớ nư c c ng c nế tồ ơ iiớ khác hay vớ mộ công ti nư c ngoài. Đ ng thờ các quan chứ i t ớ ồ i, c chính phủ nên thân thiệ hơ vớ khách hàng, các thủ c đu tư trở nni tụ ầ đ ợ hợ lí hoá, và các Web site tă nhanh ởcác bộkhác nhau ưc p ng giúp ngưi nư c ngoài hiể các quy chếkinh doanh củ Trung ờớ u a Quố Tôi không biế bao nhiêu ngưi Trung Quố đ mua Mao c. t ờ cã Tuyể nhỏmàu đ, còn các quan chứ sứquán Mĩ Trung Quố n ỏ c ở c bả tôi là 2 triệ bả cuố quy tắ WTO bằ tiế Trung đ đ ợ o un n c ng ng ã ưc bán trong các tuầ ngay sau khi Trung Quố kí gia nhậ WTO. Nói n c p cách khác, Trung Quố dưi Mao đ đ và cô lậ khỏ các lự cớ p i c ã óng lư ng làm phẳ khác củ thờ ông, và kếquả Mao thự sựchỉ ợ ng a i t là c là thách thứ cho nhân dân củ chính ông. Đ ng Tiể Bình khiế c a ặ u n Trung Quố mởcử và hấ thu nhiề trong mư i cái làm phẳ và c a p u ờ ng, làm vậ biế Trung Quố thành mộthách thứ cho cả giớ y, n c t c thế i. Trư c khi Trung Quố kí gia nhậ WTO, đ có cả giác rằ ớ c p m ng, ã trong khi Trung Quố đ mởcử đ có các lợ thế ơ mạvớ cã aể i thư ng ii Phư ng Tây, chính phủvà các ngân hàng sẽbả vệcác doanh ơ o nghiệ Trung Quố khỏ bấ cứsựcạ tranh nư c ngoài triệ hạ p c it nh ớ t nào, Jack Perkowski củ ASIMCO nói. “ gia nhậ WTO củ a Sự p a Trung Quố là mộ tín hiệ cho cộ đng ngoài Trung Quố rằ c t u ng ồ c ng bây giờnó đ vĩ viễ ởtrên đ ờ tưbả chủnghĩ ông nói ã nh n ư ng n a,” thêm. “Trư c kia, bạ có suy nghĩ đng sau tâm trí củ bạ rằ ớ n ởằ a n ng có thểcó sựquay trởlạ vớ chủnghĩ cộ sả nhà nư c. Vớ ii a ng n ớ i WTO, Trung Quố nói, ‘ c Chúng ta ởtrên mộcon đ ờ .” t ư ng’ Vì Trung Quố có thể t đng nhiề đn vậ công nhân lư ng c chấ ố uế y ơ thấ ởmứ không có kĩ ng, có nử kĩ ng, và có kĩ ng, vì nó p c nă a nă nă
  122. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 117 có sựthèm khát vô cùng về máy, thiếbị việ làm trí tuệ ể nhà t , và c đ cho ngưi dân có việ làm, và vì nó là mộ thị ờ tiêu thụto ờ c t trư ng lớ và tă nhanh, nó đ trởthành khu vự vô song cho offshoring. n c ng ã Trung Quố có hơ 160 thành phố 1 triệ dân hay hơ Bạ có c có u n. n n thểđn các thành phốven biể miề đ Trung Quố ngày nay ế n n ông c mà bạ chư bao giờnghe thấ và khám phá ra là thành phốnày n y a sả xuấhầ hế gọ kính trên thế i, còn thành phốbên cạ n t u t ng giớ nh sả xuấ nhiề bậlử nhấtrên thế i, và thành phốkế p sả n t uta t giớ tiế n xuấ nhiề màn hình máy tính nhấ cho Dell, và thành phốkhác t u t chuyên vềđ n thoạ di đng. Kenichi Ohmae, nhà tưvấ kinh iệ i ộ n doanh Nhậ đ giá trong cuố sách Hợ Chủ Quố Trung Hoa t, ánh n p ng c củ ông rằ ởriêng Đ ng bằ Zhu Jiang, phía bắ Hong Kong, a ng ồ ng c có nă mư i ngàn nhà cung cấ linh kiệ đ n tửTrung Quố ơ p n iệ c. m “Trung Quố là mộ đ doạTrung Quố là mộ khách hàng, và c te , c t Trung Quố là mộ cơhộ Ohmae nói cho tôi mộ hôm ởTokyo. c t i,” t “Bạ phả tiế thu Trung Quố đ thành công. Bạ không thể n ip cể n bỏ qua nó.” Thay cho việ cạ tranh vớ Trung Quố như t kẻ c nh i c mộ thù, Ohmae lí lẽbạ phảchia nhỏviệ kinh doanh củ mình và nghĩ ,n i c a xem phầ kinh doanh nào bạ muố làm ởTrung Quố phầ nào n n n c, n muố bán cho Trung Quố và phầ nào muố mua từTrung Quố n c, n n c. Ở đ chúng ta đn khía cạ làm phẳ thậ sựcủ sựmởcử ây ế nh ng t a a củ Trung Quố vào thị ờ thế i. Trung Quố càng làm cho a c trư ng giớ c mình hấ dẫ nhưmộ cơsởoffshoring, thì các nưc khác cạ pn t ớ nh tranh vớ nó, nhưMalaysia, Thái Lan, Ireland, Mexico, Brazil, và i ViệNam, càng phảlàm cho mình hấ dẫ hơ Tấcả đu nhìn t i p n n. t họ ề vào cái gì đ xả ra ởTrung Quố và vào việ làm di chuyể đn ang y c c nế đ và nói vớ chính mình, “Trờ ơ chúng ta nên bắ đu đa ra i i i, tầư ó cùng nhữ khuyế khích này.” Đ u này tạ ra mộquá trình tranh ng n o t iề đ làm phẳ trong đ các nư c tranh giành đ xem ai có thể ng, ó ớ ể cho ua các công ti ư đ thuế t nhấ nhữ khuyế khích giáo dụ và tố t, ng n c, u ãi bao cấ bên trên lao đng rẻđ cổ offshoring vào nư c họ p, ộ , ể vũ ớ. Oded Shenkar giáo sưthư ng mạ Đ i họ Bang Ohio, tác giả ơ iạc cuố Thếkỉ n Trung Quố nói vớ tạ chí BusinessWeek ( 6-12- c, ip 2004) rằ ông công kích trự tiế các công ti Mĩ“ u bạ vẫ ng cp : Nế n n làm bấcứthứgì tố nhân công, thoát khỏ bây giờhơ là đ máu t n i ổ n đn chế Cắxén 5% ởđ ởđ sẽ ế t. t ó ây không hoạđng.” tộ Các nhà sả n xuấTrung Quố có thể n hành các hiệ chỉ hệvậ “ n cầ t c tiế u nh t y. Bạ n mộ mô hình kinh doanh hoàn toàn mớ đ cạ tranh,” t i ể nh ông nói.
  123. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 118 Sứ mạ làm phẳ củ Trung Quố cũ đ ợ tiế nhiên liệ c nh ng a c ng ư c p u bở sựthự là nó đ phát triể mộ thị ờ nộ đ khổ lồ i c n t trư ng i ị a ng ang riêng. Cùng bài báo củ BusinessWeek lư ý là đ u này đ lạtiế a em i t u iề kiệ theo quy mô, sựtranh đ cụ bộgay gắ giữgiá thấ mộ m ua c t p, t đi quân kĩ ộ sưtă 350.000 ngư i hàng nă các nhà quả lí và ờ n ng m, công nhân trẻ n sàng làm 12 giờmộ ngày, mộ cơsởsả xuấ sẵ t t n t linh kiệ vô song vềđ n tửvà công nghiệ nhẹ “ mộ nhiệ n iệ p , và t t huyếnghiệ chủđ làm bấ cứgì cầ đ làm hài lòng các nhà bán t p ể t nể lẻ n nhưWal-Mart Stores, Target, BestBuy và J. C. Penney.” lớ Các nhà phê bình các tậ quán kinh doanh Trung Quố nói rằ p c ng quy mô và sứ mạ kinh tếcủ nó có nghĩlà nó sẽ c nh a a mau chóng thiếlậ sàn toàn cầ không chỉ lư ng thấ mà cho cả t lao tp u cho ơ p luậ đng lỏ lẻ và các tiêu chuẩ nơ làm việ Trong giớ kinh ộ ng o n c. i i doanh đ u này đợ biếđn như“cái giá Trung Quố . ưc t ế c” iề Như cái thự sựkinh hoàng là Trung Quố không thu hút c c ng nhiề đu tưtoàn cầ đn vậ bằ đn giả chạ đ vớ mọ uầ u ế y ng ơ n y ua i i ngư i đn đ Đ chỉ chiế lư c ngắ hạ Sai lầ lớ nhấmà ờ ế áy. ó là nợ n n. mn t bấcứ t doanh nghiệ nào có thể c phảkhi đn Trung Quố là đ p mắ i ế c i nghĩ ng nó chỉ ng về ơ và không cả thiệ chấ lư ng và rằ thắ lư ng i n tợ nă suấ Ở khu vự tưnhân, ngoài quố doanh, củ công nghiệ t. c c a p ng Trung Quố nă suấ tă 17 phầ tră mộ nă – tôi nhắ lạ c, ng t ng nm tm c i, 17 phầ tră mộ nă giữ 1995 và 2002, theo mộ nghiên cứ nm t m- a t u củ U.S. Conference Board. Đ u này là do Trung Quố hấ thu cả a cp iề các công nghệ i lẫ các tậ quán kinh doanh hiệ đi, khở đu mớ n p nạ iầ từcơsởrấthấ Tình cờnghiên cứ củ Conference Board lư ý, t p. , ua u Trung Quố đ mấ15 triệ việ làm ở cã t uc nghành chế trong thờ kì tác i này, so vớ 2 triệ ởHoa Kì. “Khi nă suấchế gia tă Trung i u t tác ng, ng Quố mấ các việ làm trong ngành chếtác- nhiề hơ Hoa Kì c t c u n nhiề và lấ lạchúng trong các ngành dị vụ mộ hình mẫ đ u- yi ch , t uã xả ra ởthế i phát triể suốnhiề nă nghiên cứ viế y giớ n t u m,” u t. Chiế lưc dài hạ thự sựcủ Trung Quố là đ vư t Mĩ các nợ n c a c ểợ và nư c E.U. đ lên đnh, và ngưi Trung Quố xuấ phát vớ mộ ớ ể ỉ ờ c t i t khở hành tố Các nhà lãnh đo Trung Quố chú tâm hơ các đng i t. ạ c ồ n sựPhư ng Tây củ họnhiề đ làm sao đ tạ thanh niên củ họ ơ a uể ào o a vềtoán họ khoa họ và kĩ ng máy tính cầ cho thành công c, c, nă n trong thếgiớ phẳ làm sao đ xây dự hạtầ vậ lí và viễ i ng, ể ng ng t n thông cho phép ngưi dân Trung Quố cắ và chơ [plug and play] ờ cm i nhanh hơ và dễhơ nhữ ngư i khác, và làm thế ng ờ nào đ tạ ra ểo n n
  124. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 119 nhữ khuyế khích thu hút các nhà đu tưtoàn cầ Cái các nhà ng n ầ u. lãnh đo Trung Quố thự sựmuố là thế tiế theo củ quầ áo ạ c c n hệ p a n lót hay cánh máy bay cũ đợ thiế kếtạ Trung Quố nữ Và ng ưc t i c a. đ là nơ sựviệ đ hư ng tớ trong mộ thậ niên nữ Nhưthế c ang ớ i t p a. ó i trong 30 nă chúng ta sẽ i từ“ tạTrung Quố đn “ n xuấ đ bán i c” ế sả t m tạ Trung Quố tớ “thiế kế i Trung Quố và cho tớ “ ở i c” i t tạ c” i Tư ng tư ng ra tạTrung Quố - hay từmộ Trung Quố nhưmộ ngư i ợ i c” t c t ờ cộ tác vớ các nhà sả xuấtoàn cầ không dự trên cái gì cả ế ng i n t u a đn mộ Trung Quố nhưmộ ngư i cộ tác có chi phí thấ chấ t c t ờ ng p, t lư ng cao, và siêu hiệ quả i các nhà sả xuấtoàn cầ về i ợ u vớ n t u mọ thứ Đ u này cho phép Trung Quố duy trì vai trò củ nó nhưmộ c a t . iề lự làm phẳ chủ u, vớ đ u kiệ sựbấổ chính trị c ng yế i iề n tn không phá vỡquá trình. Quả c, trong khi nghiên cứ đ viế chư ng này, thự uểt ơ tôi gặ mộ bả tin trự tuyế ởThung lũ Silicon gọlà Inquirer, p tn c n ng i theo dõi công nghiệ bán dẫ Cái bắmắ tôi là mộ bài báo ngày p n. t t t 5-11-2001 có đu đ “ ầ ề Trung Quố sẽ thành Trung tâm củ Mọ c Trở a i thứ- China to Become Center of Everything.” Nó trích mộ bài củ t a Nhân dân Nhậ báo Trung Quố cho rằ bố tră trong 500 công t c ng n m ti đ ợ Forbes bình chọ đ đu tưvào hơ hai ngàn dự ở ưc nãầ án Trung n Hoa lụ đ Và đ là con số a bố nă trư c. cị a. củ n m ớ ó NhậBả ngay sát cạ Trung Quố đ có mộ cách tiế cậ rấ t n, nh c, ã t pnt nă nổ ể p thu thách thứ Trung Quố Osamu Watanabe, chủ đ tiế c c. ng tị Tổchứ Ngoạ Thư ng NhậBả (JETRO), cơquan xúc tiế ch c i ơ tn n xuấ khẩ chính thứ củ Nhậ Bả nói vớ tôi ởTokyo, “ t u ca t n, i Trung Quố đ phát triể rấnhanh và chuyể từcác sả phẩ thấ cấ c ang nt n n mpp sang sả phẩ cao cấ công nghệ n m p, cao.”Kếquả Watanabe nói t là, thêm, các công ti Nhậ đ vẫ có tính cạ tranh toàn cầ phả t, ể n nh u, i chuyể phầ sả xuấ nào đ và nhiề việ lắ ráp các sả phẩ n nn t u cp n m ó cấ trung sang Trung Quố trong khi ởtrong nưc chuyể sang p c, ớ n làm “các sả phẩ có giá trị tă còn cao hơ nữ . Nhưthế n m gia ng n a” NhậBả và Trung Quố “ang trởthành mộ phầ củ cùng chuỗ tn cđ t na i cung.” Sau mộ suy thoái kéo dài, nề kinh tế t Bả bắđu trở t n Nhậ n t ầ lạ bình thư ng nă 2003, nhờbán hàng ngàn tấ máy móc, các i ờ n m robot lắ ráp, và các linh kiệ cơbả khác ởTrung Quố Nă p n n c. m 2003, Trung Quố đ thay thếHoa Kì vớ tưcách nhà nhậ khẩ cã i p u lớ nhấvề sả phẩ Nhậ Tuy nhiên, chính phủ t Bả vẫ n t các n m t. Nhậ n n cốthuyế phụ các công ti Nhậ cẩ thậ đng đu tưquá vào t c tn nừ ầ Trung Quố Nó khuyế khích chúng thi hành cái Watanabe gọ là c. n i
  125. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 120 chiế lưc “ n ợ Trung Quố cộ mộ : giữmộ chân sả xuấở c ng t” t n t Trung Quố như chân khác ởmộ nư c Á châu khác - đ phòng nhỡ c tớ ể ng mộ ngày nào đ rốloạ chính trị t ói n không làm phẳ Trung Quố ng c. Nhân tốTrung Quố làm phẳ này đ gây tổ thư ng các công c ng n ơ ã nhân chế nào đ khắ thế i, song là củ trờ cho vớ tấ cả tác p giớ ai it ó nhữ ngư i tiêu dùng. Tạ chí Fortune (4-10-2004) trích mộ ng ờ p t nghiên cứ củ Morgan Stanley ư c lư ng rằ riêng từgiữ các ua ớợ ng a nă 1990, hàng nhậ khẩ rẻtừTrung Quố đ tiế kiệ cho p u cã t m m ngư i tiêu dùng Hoa Kì khoả 600 tỉ và đ tiếkiệ cho các nhà ờ ng $ ãtm chếtác Hoa Kì không biếbao nhiêu tỉ về t $ linh kiệ rẻn trong các sả phẩ củ họFortune lư ý, các khoả tiếkiệ này, đn lư t, n ma. ntm ếợ u đ giúp cho Cụ DựtrữLiên bang giữlãi suấ thấ dài hơ cho c t p ã n, ngư i Mĩ ờ cơhộđ mua nhà hay tái tài trợnhà mà họ ã có, và cho iể đ các doanh nghiệ nhiề vố hơ đ đu tư nhữ đi mớmớ p u n n ể ầ vào ng ổ i i. Nhằ hiể kĩ n offshoring vào Trung Quố hoạđng ra sao, m u hơ c tộ tôi đ ngồ vớ Jack Perkowski củ ASIMCO, đ tiên phong về ii a i hình ã thứ cộ tác này, ởBắ Kinh. Giả c ng c nhưnế có môn “ nghĩtư u chủ a bả cự đ n c oan”ởOlympic, hãy đ cư c Perkowski đợ huy ánh ợ ưc chư ng vàng. Nă 1988 ông từchứ vớ tưcách nhà ngân hàng ơ ci m đu tưchóp bu ởPaine Webber và đ sang mộ hãng mua thôn tính ầ t i bằ vố vay, như hai nă sau ởtuổ bố hai, ông quyếđnh đ ng n in tị ã ng m đn lúc cho thách thứ mớ Vớ vài đi tác, ông huy đng 150 triệ ế c i. i ố ộ u $ đ mua các công ti ởTrung Quố và lao vào cuộ phiêu lư củ ể c c ua đi ông. Từđ ông đ mấvà lấ lạhàng triệ dollar, đ họ đ ợ ờ ó ãt yi u ã c ưc mọ bài họ mộ cách gian nan, như đ số sót đ trở i c t ng ã ng ể thành tấ m gư ng có tác đng mạ vềcái offshoring sang Trung Quố có ơ ộ nh c nghĩlà gì và nó có thể mộcông cụ ng tác hùng mạ ra sao. là t cộ nh a “Khi tôi mớ bắ đu nă 1992-1993, mọ ngư i đu nghĩ n i tầ m i ờề phầ khó là thự sựtìm thấ và thâm nhậ đợ vào các cơhộ ởTrung c y p ưc i Quố Perkowski nhớlạ Hoá ra là đ có dưdả c,” i. cơhộ như có i ã ng sựthiế hụ nghiêm trọ vềcác nhà quả lí Trung Quố ngư i ut ng n c ờ hiể phảvậ hành mộ nhà máy linh kiệ ôtô ra sao theo lố tưbả u in t n i n chủnghĩ nhấ mạ đn xuấ khẩ và tạ ra các sả phẩ hàng a, n nh ế t u o n m đu thế i cho thị ờ Trung Quố NhưPerkowski diễ đt, ầ giớ trư ng c. nạ phầ dễlà dự mộ cử hàng ởTrung Quố Phầ khó là kiế n ng ta c. n m đ ợ đ ngư i quả lí đ phư ng có thểvậ hành cử hàng. ư c úng ờ n ịa ơ n a Cho nên khi ông bắ đu mua phầ sởhữ đ sốtrong các công ti tầ n ua linh kiệ ôtô Trung Quố ban đu Perkowski nhậ khẩ các nhà n c, ầ p u
  126. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 121 quả lí từnư c ngoài. Ý tư ng tồ Quá đt, và hoạ đng ởTrung n ớ ở i. ắ tộ Quố đ là quá xa lạ ốvớ ngư i nư c ngoài. Xoá kế ch A. c úng đi i ờớ hoạ chúng tôi cho tấcả ờ nưc ngoài về ớ gây ra các t ngư i ớ nư c, “Vì thế vấ đ vớ cơsở ầ tưcủ tôi, và sang kế ch B,” nói. “ nềi đu a hoạ ông Khi đ chúng tôi thửcả biế các nhà quả lí ‘ i n n Trung Quố Cũ nhữc ’ ng ó ngư i thưng đn cùng vớ các nhà máy chúng tôi mua, như kế ờ ờế i ng hoạ đ cũ chẳ chạ Đ n giả họquá quen làm việ trong ch ó ng ng y. ơ n c nề kinh tếkếhoạ nơ họchẳ bao giờphả đ ơ đu vớ n ch ng i ư ng ầ i i thư ng trư ng, chỉ ơ ờ hoàn thành chỉ tiêu. Các nhà quả lí nhữ n ng ngư i có nhạ cả kinh doanh đ say ngay từngụ tưbả chủ ờ ym m n ã nghĩđu tiên và sẵ sàng thửmọ thứ aầ n i . “Ngư i Trung Quố rấmáu kinh doanh,” ờ ct Perkowski nói, “ ng như khi đ trư c khi Trung Quố gia nhậ WTO, không có pháp trị ó, ớ c p và không có thị ờ trái phiế hay cổphiế đ kiề chếsựham trư ng u uểm kinh doanh này. Sựlự chọ duy nhấcủ bạ là các nhà quả lí từ a n tan n khu vự quố doanh, rấquan liêu, hay các nhà quả lí từlàn sóng c c t n đu tiên củ các công ti tưnhân, nhữ ngư i thự hành chủnghĩ ầ a ng ờc a tưbả cao bồ Bạ không muố cảhai. Nế nhà quả lí củ bạ n i. n n u n an quá quan liêu, bạ chẳ thể n việ gì đ ợ làm - họchỉ n n ng khiế c ưc biệ minh vềTrung Quố khác thếnào – và nế họquá máu kinh c u doanh, ban đ bạ không thểngủđợ vì bạ chẳ hềcó ý êm n ưc, n ng tư ng nào về sẽ gì”. Perkowski đ có nhiề đ không ngủ ở họ làm u êm . ã Mộ trong các món mua đu tiên củ ông ởTrung Quố là lợ ích t ầ a c i ởmộ công ti làm các phầ cao su. Khi sau đ ông đt mộ thoả t n ó ạt thuậ vớ đi tác Trung Quố đ mua phầ củ ông ta trong công ti, n iố cể na đi tác Trung Quố kí mộ đ u khoả không cạ tranh nhưmộ ố c t iề n nh t phầ củ giao dị Tuy vậ ngay sau khi thư ng vụhoàn tấ đi na ch. y, ơ t, ố tác Trung Quố đ mởmộ nhà máy mớ “ ci t i. Không cạ tranh”đnh ã không hoàn toàn đợ dị sang tiế Quan thoạ Xoá kế ch B. ư c ch ng i. hoạ Khi ấ hãng củ Perkowski xuấhuyếtiề - họ phí củ ông đ y, t tn c a ể a họ kinh doanh ởTrung Quố thếnào- và ông thấ mình sởhữ c c y u mộ chuỗ các nhà máy linh kiệ ôtô Trung Quố “ t i n c. Khoả 1997 là ng đ m đ ông nói. “ tổ thể iể áy,” Về ng công ti củ chúng tôi bị lạvà a co i chúng tôi không thể lờ Trong khi mộvài trong các công ti củ có i. t a chúng tôi làm ă đ ợ nhìn chung chúng tôi bị n ư c, khó khă Tuy n. chúng tôi có sởhữ đ số về thuyếcó thể ặbấcứai chúng u a và lí t đt t tôi muố trên thự đa, tôi ngó đn chuẩ [quả lí] củ tôi và không n cị ế n n a có ai đ dư vào cuộ chơ Đ n lúc cho kế ểa c i. ế hocạ C.h
  127. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 122 “Cơbả chúng tôi kế luậ rằ trong khi chúng tôi thích Trung n t n ng, Quố chúng tôi không muố phầ nào cả a ‘ c, n n củ Trung Quố Cũ, và c’ thay vào đ muố đ cư c vào các nhà quả lí ‘ n ánh ợ n Trung Quố c ó Mớ ,”Perkowski nói. “Chúng tôi bắ đu tìm giố mớ củ các i’ tầ ng ia nhà quả lí Trung Quố nhữ ngư i có đu óc cở mở có dạ n c ng ờ ầ i và ng đ tạ nào đ vềquả lí. Chúng tôi tìm các cá nhân có kinh ào o n ó nghiệ hoạ đng ởTrung Quố như quen thuộ vớ phầ còn m tộ c ci n ng lạ củ thếgiớ hoạ đng ra sao và biế Trung Quố phả đ đn ia i tộ t c iiế đ Nhưthếgiữ 1997 và 1999, chúng tôi tuyể cả t đi các a n mộ ộ âu. nhà quả lí ‘ n Trung Quố Mớ , đ n hình là ngư i Hoa lụ đa đ c i’ iể ờ c ịã làm cho các công ti đ quố gia, và vớ tưcách các nhà quả lí c i n a tham gia vào, từ ngư i mộ chúng tôi bắđu thay các nhà quả ng ờt tầ n lí ‘Trung Quố Cũ ở công ti củ chúng tôi.” c ’ các a Mộ khi đ có thế mớ củ các nhà quả lí, hiể các thị ờ t hệ i a n u trư ng ã và khách hàng toàn cầ và có thể oàn kếxung quanh tầ nhìn về u đ t m công ti chung- và biế Trung Quố ASIMCO bắ đu có lờ Nay t c- tầ i. ASIMCO có doanh thu khoả 350 triệ $ mộ nă về ng u tm linh kiệ n ôtô từmưi ba nhà máy Trung Quố ởchín tỉ Công ti bán cho ờ c nh. các khách hàng ởHoa Kì, và cũ có ba mư i sáu vă phòng bán ơ ng n hàng khắ Trung Quố phụ vụ các nhà sả xuấôtô ởđ nữ p c c cho n t ó a. Từcơsởnày, Perkowski đ nư c đ lớ tiế theo - lấ lợ nhuậ i ới n p yi n từoffshoring mang về . “ Mĩ Tháng Tư2003, chúng tôi mua cơsở trụ cam Bắ Mĩ a Federal-Mogul Corporation, mộ công ti linh c c củ t kiệ dòng-cũhiệ bị n n phá sả Perkowski nói. “ n,” Chúng tôi mua doanh nghiệ đu tiên đ tiế cậ đn các khách hàng củ nó, mà pầ ểp nế a chủyế là Big Three [Ba Nhà sả xuấ ôtô Lớ cộ Caterpillar u n t n], ng và Cummins. Trong khi chúng tôi có quan hệlâu dài vớ Cat và i Cummins – và việ mua này tă cư ng vị củ chúng tôi vớ c ng ờ thế a i họ bán trụ cam cho Big Three là lầ đu tiên. Lí do thứhai đ c nầ ể - mua là nhậ đ ợ công nghệ chúng tôi có thể n ưc mà mang về Trung Quố Giố hầ hế công nghệ i vào các xe chởkhách và xe tả c. ng u t đ i, ngư i ta coi công nghệ c cam là nghiễ nhiên. Tuy vậ các trụ ờ trụ m y, c cam [phầ đng cơđ u khiể piston lên xuố là các sả phẩ kĩ nộ n ng] n m iề thuậ cao cố yế cho hiệ suấ đng cơ Việ mua doanh nghiệ t tu u tộ c p . này về bả cho chúng tôi know-how và công nghệ chúng tôi cơ n mà dùng đ trởthành nhà sả xuấ trụ cam hàng đu ởTrung ể n tc ầ có thể Quố Kếquả bây giờchúng tôi có công nghệ c cam tố nhấ c. t là, trụ t t và mộcơsởkhách hàng cả Trung Quố lẫ ởHoa Kì.” t ở cn
  128. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 123 Đ là mộ đ m rấ quan trọ vì cả tư ng chung rằ t iể t ng, mở ng ây offshoring là mộ đ đ thua-thua cho các công nhân Mĩcái gì tịề nh - đ đ ởđ và đ chuyể sang đ và đy là kế thúc củ câu ây n ó, ấ t a óã ã chuyệ Thự tế c tạ hơ nhiề n. c phứ p n u. Hầ hế các công ti xây dự các nhà máy hảngoạ không đn ut ng i i ơ giả có lao đng rẻ n ộ cho các sả phẩ họ n m muố bán ởMĩ Châu n hay Âu. Đ ng cơkhác là đ phụ vụthị ờ nư c ngoài mà không ộ ểc trư ng ớ phảlo về rào cả thư ng mạvà đ có chỗ ứ chi phố ở ó- i các n ơ i ể đng iđ đc biệ ởthị ờ khổ lồnhưTrung Quố Theo BộThư ng ặt trư ng ng c. ơ mạMĩgầ 90 phầ tră đu ra củ các mhà máy hảngoạdo Mĩ i,n n mầ a i i sởhữ đ ợ bán cho ngư i tiêu dùng nưc ngoài. Như đ u này u ưc ờ ớ ng iề cũ kích thích xuấkhẩ củ MĩCó đ loạnghiên cứ cho thấ ng t ua. ủi u y mỗ dollar mà mộ công ti đu tưvào nhà máy hảngoạ tạ thêm i t ầ i io xuấkhẩ cho đt nư c họbở vì khoả mộ phầ ba thư ng mạ t u ấớ,i ng t n ơ i thếgiớ ngày nay là ởbên trong các công ti đ quố gia. Nó hoạ i c t a đng theo cách khác nữ Ngay cả sả xuấđợ di ra hảngoạ ộ a. khi n t ưc i i đ tiếkiệ lưng, nó thư ng không di chuyể tấcả hả ngoạ ểt mơ ờ n t ra i i. Theo nghiên cứ Tạ Việ làm và đ ThuếThu nhậ Nguồ u o c p n ánh Nư c ngoài, ngày 26-1-2004 củ Heritage Foundation, các công ti ớ a Mĩ n xuấ ởtrong nư c và nư c ngoài, cho cả trư ng Mĩ sả t ớ ớ thị ờ và Trung Quố tạ ra hơ 21 phầ tră đu ra kinh tếcủ Mĩ56 c, o n mầ a , n phầ tră xuấ khẩ củ Mĩvà sửdụ ba phầ nă tổ số n m t ua , ng n m ng ngư i làm trong ngành chế khoả 9 triệ công nhân. Nhưthế ờ tác, ng u nế General Motors xây dự mộnhà máy ởThư ng Hả nó cũ u ng t ợ i, ng tạ ra việ làm ở bằ xuấkhẩ nhiề hàng hoá và dị vụ o c Mĩ ng t u u ch cho nhà máy riêng củ nó ởTrung Quố và đợ lợ từchi phí linh kiệ a c ưc i n thấ ởTrung Quố cho các nhà máy củ nó ở . Cuố cùng, nư c p c a Mĩ i ớ Mĩ ư c lợ từcùng hiệ tư ng. Trong khi ngưi ta chú ý nhiề đợ i nợ ờ u đn các công ti Mĩ n xuấ ởTrung Quố ngư i ta ít chú ý đn ế sả t c, ờ ế khoả đu tưhảngoạkhổ lồ ổvào Mĩ i nă bở vì nhữ nầ i i ng đ mỗ m, i ng ngư i nư c ngoài muố thâm nhậ thị ờ và lao đng Mĩ t ờớ n p trưng ộ hệ nhưchúng ta muố thâm nhậ thị ờ củ họNgày 25-9-2003, n p trư ng a . DaimlerChrysler kỉ m mư i nă quyế đ xây dự nhà máy niệ ờm tị nh ng xe hơ Mercedes-Benz đu tiên bên ngoài nư c Đ c, ở ầ ớ ứ Tuscaloosa, i Alabama, bằ tuyên bố t khoả mởrộ nhà máy 600 triệ $. ng mộ n ng u “ỞTuscaloosa chúng ta đ chứ tỏmộ cách ấ tư ng rằ chúng ng t nợ ng ã ta có thể o ra mộ loạsả phẩ mớ vớ mộ lự lư ng lao đng tạ t tn m ii tcợ ộ mớ trong mộnhà máy mớ và chúng ta cũ chứ tỏ có thể i t i, ng ng là có
  129. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 124 các xe ‘do Mercedes Sả xuấ thành công ngoài nưc Đ c,” n t’ ớ ứ Giáo sưJürgen Hubert, thành viên củ Ban Quả lí DaimlerChrysler phụ a n trong lễ niệ kỉ m. trách Mercedes Car Group, tuyên bố Không ngạ nhiên, ASIMCO sẽdùng hoạ đng sả xuấ trụ c tộ n t c cam mớ củ nó ởTrung Quố đ xử nguyên liệ thô và các hoạ ia c ể lí u t đng gia công thô trên máy, xuấkhẩ bán thành phẩ về máy ộ t u m nhà trụ cam củ nó ởMĩ i các công nhân Mĩ kĩ ng hơ có thể c a , nơ có nă n hoàn tấ các hoạ đng gia công trên máy quyế đ nhấđn chấ t tộ tị nh tế t lư ng. Bằ cách này, các khách hàng Mĩ a ASIMCO đợ lợ ợ ng củ ưc i từchuỗ cung Trung Quố và đng thờ đợ thoảmái làm ă vớ i c ồ i ưc i ni mộ nhà cung cấ Mĩã quen biế t p đ t. Lư ng trung bình củ mộ thợmáy có tay nghề ởMĩ 3.000 ơ a t cao là đn 4.000 $ mộ tháng. Lư ng trung bình củ mộ công nhân nhà ế t ơ a t máy ởTrung Quố là khoả 150 $ mộ tháng. Ngoài ra, ASIMCO c ng t đ ợ yêu cầ tham gia vào sơđ trợcấ do chính phủTrung Quố ưc u ồ p c tài trợbao gồ chă sóc sứ khoẻnhà ở và các phúc lợ hư trí. m m c , , iu Khoả 35 đn 45 phầ tră lư ng tháng củ mộ công nhân ng ế n mơ a t Trung Quố chuyể thẳ cho sởlao đng đ phư ng đ trảcho c n ng ộị a ơể các phúc lợ này. Sựthự rằ bả hiể y tế Trung Quố là rẻ i c ng o m ở c đn mứ – vì lư ng thấ phúc lợ dị vụy tế n chế n nhiề ế c ơ p, i ch hạ hơ u, và không có kiệ tụ do sơsuấ đ u trị “chắ chắ làm cho n ng t iề c n – Trung Quố là mộ nơ hấ dẫ đ mởrộ và đa thêm ngư i làm c t i p nể ng ư ờ vào,” Perkowski giảthích. “ t cứthứgì có thể i Bấ làm đ giả trách ểm nhiệ củ mộcông ti Mĩố vớ phạ vi đm bả y tế ề là mộ ma t đi i m ảo đu t ư thế ể việ làm ởHoa Kì.” đ giữ c u Bằ tậ dụ thế i phẳ đ cộ tác theo cách này- giữ các ng n ng giớ ng ể ng a nhà máy trong nư c và hảngoạ và giữ các công nhân Mĩ ơ ớ i i, a lư ng cao, kĩ ng cao, ởgầ thị ờ củ họvà các công nhân Trung nă n trư ng a Quố lưng thấ gầ thị ờ củ họ- Perkowski nói, “chúng tôi cơ p, n trư ng a làm cho các công ti Mĩ tính cạ tranh hơ nhưthếnó nhậ có nh n n, đ ợ nhiề đn hàng hơ và thự tế ưc uơ c chúng tôi làm tă việ kinh c n ng doanh. Và đ là cái nhiề ngư i ởMĩ u ờ không thấ khi họnói về y ó offshoring. Thí dụ kểtừkhi mua thâu tóm chúng tôi đ tă gấ , ã ng p đ kinh doanh củ mình vớ Cummins, và kinh doanh củ chúng a i a ôi tôi vớ Caterpillar đ tă đ kể Tấ cảcác khách hàng củ i ã ng áng . t a chúng tôi đu phơ ra cho cạ tranh toàn cầ và thự sựcầ cơsở ề nh u c n i cung ứ củ họ ng a làm đ việ trong chừ mự về nh tranh chi c ng c cạ úng muố làm việ vớ các nhà cung cấ nhữ ngư i hiể thế n ci p ng ờu phí. Họ
  130. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 125 giớ phẳ Khi tôi đ thă các khách hàng Mĩ a tôi đ giảthích i ng. i m củ ểi chiế lưc củ chúng tôi về nợa kinh doanh trụ cam, họ t lạ quan về c rấ c việ chúng tôi làm, vì họcó thể y chúng tôi sắ xế việ kinh c thấ pp c doanh củ mình theo cách cho phép họ tính cạ tranh hơ a có nh n.” Mứ đ cộ tác này đ là có thểchỉ nă gầ đ thôi. c ộ ng vài m n ây ã “Chúng tôi đ không thể làm việ đ ởTrung Quố nă 1983 hay có cm ã 1993,” Perkowski nói. “Từ1993, nhiề thứđ cùng đn. Thí dụ u ế , ã ngư i ta luôn nói vềInternet đ làm lợ bao nhiêu cho Hoa Kì. ờ i ã Đ m mà tôi luôn nói là Trung Quố đ đợ lợ còn hơ Cái đ c ã ưc i iể n. ã giữTrung Quố lạ hậ trong quá khứchính là ngưi dân ởngoài ccu ờ Trung Quố không có khảnă có thông tin về ấ nư c này, và c ng đt ớ ngư i dân bên trong Trung Quố đ không có khả ng nhậ thông ờ cã nă n tin vềphầ còn lạ củ thế i. Trư c Internet, cách duy nhấ đ n ia giớ ớ tể thu hẹ lỗhổ thông tin đ là đ du hành. Bây giờbạ có thểở p ng ó n i nhà và làm việ đ vớ Internet. Bạ không thểđ u hành chuỗ có i n iề i cung toàn cầ củ chúng tôi mà không có nó. Bây giờ ua chúng tôi chỉ e-mail các bả thiế kếvà kếhoạ qua Internet- chúng tôi thậ n t ch m chí không cầ đn FedEx [mộ hãng phát chuyể nhanh lớ nế t n n].” Các ư thếcho chếtác ởTrung Quố đi vớ các ngành nhấ c, ố i t u đ trở lấ át, quá mạ Perkowski nói thêm, và không thể ị nh, nên n nh, bị bỏqua. Hoặ bạ trởnên phẳ hoặ Trung Quố làm bạ phẳ cn ng c c n ng. “Nế bạ ngồ ởHoa Kì và không tính làm sao đ vào Trung un i ể Quố ông nói, “ c,” trong mư i hay mư i lă nă nữ bạ sẽ ờ ờ m m a n không còn là mộ ngưi dẫ đu toàn cầ t ờ nầ u.” ây giờTrung Quố đ vào WTO, nhiề khu vự truyề thố cã u c n ng, B chậ chạ phi hiệ quả và đ ợ bả hộcủ nề kinh tế m p, u , ưc o an Trung Quố bị i ra cho cạ tranh toàn cầ gây tàn lụ - đ u c phơ nh u i iề này đợ đ nhậ cũ nhiệtình ởCanton [Quả Đ ưc ón n ng t ng ông], Trung Quố cũ như Canton, Ohio. Giả c, ng ở nhưchính phủTrung Quố đcã đ a vấ đ tư ư n ề cách thành viên WTO cho nhân dân bỏ phiế “ có u, nó thểchẳ bao giờđ ợ thông qua,”Pat Powers, ngư i đ ng đu ng ưc ờứ ầ vă phòng Hộ đng Doanh nghiệ Mĩ iồ p -Trung ởBắ Kinh trong c n thờ gian gia nhậ WTO, nói. Lí do cố yế vì sao ban lãnh đo i p tu ạ Trung Quố tìm kiế tưcách thành viên WTO là dùng nó như t c m mộ câu lạ bộ ể c bộ c đ buộ máy quan liêu củ Trung Quố phảhiệ đi a c i nạ hoá và tháo dỡcác bứ tư ng đ u tiế bên trong và các ổra quyế c ờ iề t t
  131. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 126 đ tuỳtiệ Ban lãnh đo Trung Quố “ t là Trung Quố phả ị nh n. ạ c biế c i hộ nhậ toàn cầ và nhiề đnh chếhiệ tồ củ họsẽđn giả i p u uị nna ơ n không thay đi hay cảcách, cho nên họdùng WTO nhưđ bẩ ổ i òn y chố lạ bộmáy quan liêu củ chính họ Và trong hai nă rư i ng i a . mỡ vừ qua họ ã đu tranh cho ngã ngũ a đấ .” Vớ thờ gian, sựtôn trọ các tiêu chuẩ WTO sẽlàm cho nề i i ng n n kinh tếTrung Quố còn phẳ hơ và là mộ lự làm phẳ hơ c ng n tc ng n mộ cách toàn cầ Như quá đ này sẽ t u. ộ không dễvà các khả ng , nă ng củ mộ sựkiệsứ chính trị kinh tế a t tc hay gây đ vỡhay làm chậ ổ m quá trình là không phảkhông đ kểNhư cho dù Trung Quố i áng . c ng có thự hiệ tấ cảcác cả cách WTO, nó sẽkhông có khảnă c nt i ng nghỉNó mau chóng đt mộ đ m khi tham vọ củ nó vềtă . ạ t iể ng a ng trư ng kinh tế đ hỏ nhiề cả cách chính trị n. Trung Quố ở sẽ òi i ui hơ c sẽchẳ bao giờdứ khỏ tham nhũ mà không có tựdo ngôn ng t i ng luậ và các đ chế hộ dân sựtích cự Nó chẳ bao giờcó n ị nh xã i c. ng thể c sựtrởnên có hiệ quả không có nề pháp trị ư c luậ thự u mà n đợ t hoá hơ Nó sẽchẳ bao giờcó khảnă giả quyế nhữ suy ng ng i t ng n. sụ kinh tế p không thể tránh khỏtrong nề kinh tế a nó mà không i n củ có mộ hệ ng chính trị i mởhơ cho phép ngư i dân bộ lộ t thố cở ờ c n nhữ nỗbấbình củ họDiễ đt theo cách khác, Trung Quố sẽ ng i t a. nạ c chẳ bao giờlà phẳ thậsựcho đn khi nó vư t qua cái ụ m ng ng t ế ợ giả tố khổ lồ i là “cảcách chính trị c ng gọ i ” . nhưnó tiế theo hư ng đ như con đờ phả đ vẫ n ớ ó, ưng ii n Có vẻ ng còn dài. Tôi thích cách mộ nhà ngoạ giao Mĩ Trung Quố diễ t i ở cn đt cho tôi vào mùa xuân 2004: “Hiệ giờTrung Quố đ mơ ạ n c ang n trớ không phả tưnhân hoá. Cảcách ởđ là trong mờ- và đ n, i i ây ôi khi khá mơ trớ bở vì bạ có thể n, i n nhìn thấ các hình thù chuyể y n n đng đng sau màn – như nó không trong suố [minh bạ ộ ằ t ch]. ng [Chính phủvẫ chỉ p] thông tin [về n kinh tế cho vài công ti n cấ nề ] và các nhóm lợ ích đợ chỉ ị Vì sao chỉ i ưc đ nh.” trong mờ Tôi hỏ ? i. Ông ta trả i, “ i vì nế bạ minh bạ hoàn toàn, thì bạ làm gì lờ Bở un ch n vớ phả hồ Họkhông biế giả quyế ra sao vớ vấ đ đ Họ i n i? t i t i n ề ó. [vẫ chư thể i quyếvớ nhữ kếquả a tính minh bạ n] giả ti ng t củ ch.” a Nế và khi Trung Quố vư t qua đ ợ ụ u cợ ư c chính trị ó trên đ ờ đ ư ng, tôi nghĩ không chỉ thành mộ nề tả [platform] lớ hơ nó trở t n ng nn cho offshoring mà thành mộ phiên bả thị ờ tựdo khác củ t n trư ng a Hợ Chủ Quố Trong khi đ u đ có vẻ e doạ ố vớ mộ số p ng c. iề ó đ đi i t ngư i, tôi nghĩ sẽlà mộ sựphát triể tích cự khó tin nổ đi ờ nó t n c iố
  132. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 127 vớ thế i. Hãy nghĩ biế bao nhiêu sả phẩ ý tư ng, việ i giớ về t n m, ở c làm, và nhữ ngư i tiêu dùng mớ đ nả sinh từcác nỗlự củ ng ờ iã y ca Tây Âu và Nhậ Bả đ trởthành các nề dân chủsau Thế t nể n Chiế n II. Quá trình đ mởra mộ thờ kì thị vưng toàn cầ chư từ t i nh ợ u a ng ã có tiề lệ và thếgiớ khi đ vẫ còn chư phẳ Nó đ có bứ n- i ón ng. c a ã tư ng ởgiữ Nế Ấ Đ và Trung Quố đ theo hư ng đ thế ờ a. unộ ci ớ ó, giớ sẽi không chỉ nên phẳ hơ bao giờhế mà, tôi tin, cũ trở ng n t ng thị vư ng hơ bao giờhế Ba Hợ Chủ Quố là tố hơ mộ nh ợ t. p ng c tn t n [Hợ Chủ Quố Hoa Kì], và nă sẽ t hơ ba. p ng c m tố n Như ngay cảvớ tưcách mộ nhà thư ng mạ do, tôi lo về i t ơ i-tự ng thách thứ mà đ u này sẽ ặ ra đi lớ lư ng và phúc lợ củ các c đt ối ơ ia iề công nhân nào đ ởHoa Kì, ít nhấởtầ ngắ hạ Quá muộ cho t m n n. n ó chủnghĩbả hộ đn vớ Trung Quố Nề kinh tế a nó hoàn ao khi ế i c. n củ toàn liên kế vớ các nề kinh tế a thế i đ phát triể và thử ti n củ giớ ã n, phá bỏ i liên kếđ sẽ ra sự n loạ kinh tế đ chính trị mố t ó gây hỗ n và ị a có thể phá nề kinh tế tàn n toàn cầ Nhữ ngư i Mĩ Châu Âu u. ng ờ và sẽ i phát triể các mô hình kinh doanh mớđ cho phép họ m phả n iể kiế đ ợ tố nhấ từTrung Quố và làm nhẹbớ cho họchố lạcái ưc t t c t ng i xấ nhấ NhưtờBusinessWeek, trong bài báo trên trang nhấđy u t. tầ kị tính củ nó ngày 6-12-2004 về“ Giá Trung Quố diễ ch a Cái n c”, đt, “ ạ Trung Quố có thểchi phố mọ thứ Tấ nhiên không. Mĩ c i i ?t vẫ là nhà chế lớ nhấ thế i, tạ ra 75% sả phẩ nó tiêu n tác n t giớ o n m thụ tuy thếlà giả từ90% vào giữ các nă 1990. Các ngành , m a m công nghiệ đ hỏ ngân sách R&D và đu tưvố khổ lồ như p òi i ầ n ng , hàng không vũtrụ dư c, và ôtô, vẫ có các cơsởvữ mạ ở ,ợ n ng nh Hoa Kì … Mĩ c chắ sẽ p tụ đợ lợ từsựbành trưng củ chắ n tiế c ư c i ớ a Trung Quố Trừphi Mĩ thểđi phó vớ thách thứ công c.” có ố i c nghiệ dài hạ do cái giá Trung Quố đ ra trong rấ nhiề lĩ p n cề t u nh vự “nó sẽ mấquyề lự kinh tế ả hư ng.” bị t nc và nh ở c, Hay, diễ đt theo cách khác, nế nhữ ngư i Mĩ Châu Âu nạ u ng ờ và muố đ ợ lợ từsựlàm phẳ thế i và từsựkế nố tấcả n ưc i ng giớ t i t các thị ờ và các trung tâm tri thứ tấ cảhọsẽphảchạ ít nhấ trư ng c, t i y t nhanh nhưcon sưtửnhanh nhấ – và tôi nghi con sưtửđ sẽlà t ó Trung Quố và tôi nghi là sẽ t nhanh. c, rấ
  133. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 128 LỰ LÀM PHẲ C NG # 7 XÂU CHUỖ CUNG [SUPPLY-CHAINING] I Ă Sushi ởArkansas n ôi chư bao giờhiể rõ mộ chuỗ cung nhìn ra sao trong hoạ u t i t T a đng cho đn khi tôi thă tổ hành dinh Wal-Mart ở ộ ế m ng Bentonville, Arkansas. Các chủnhà Wal-Mart đ dẫ tôi đn mộ ãn ế t trung tâm phân phố rộ 1,2 triệ foot vuông [111.480 m ], chúng i ng u 2 tôi leo lên mộchòi quan sát và theo dõi cuộ biể diễ Ởmộ bên t cu n. t toà nhà, rấ nhiề xe moóc trắ củ Wal-Mart đ hạ thùng t u ng a các ang hàng từcả ngàn nhà cung cấ khác nhau. Các thùng to và nhỏ ư c p đợ dẫ lên mộ bă tảởmỗ cầ tả Các bă tả nhỏnày dẫ vào n t ng i i u i. ng i n mộ bă tảlớ hơ giố nhưcác con suố đ vào mộ con sông t ng i n n, ng iổ t hùng vĩHai mư i bố giờmộ ngày, bả ngày mộ tuầ các xe ơn t y t n, . moóc củ các nhà cung cấ đ vào mưi hai dặ suố bă tả và a pổ ờ m i ng i, các suố bă tả đ vào con sông Wal-Mart khổ lồcủ các sả i ng i ổ ng a n phẩ đợ đ thùng. Song đ chỉ mộ nử cuộ biể diễ Khi m ư c óng là ta c u n. ó dòng sông Wal-Mart chả mộ con mắ đ n tửđc mã vạ trên y, t t iệ ọ ch mỗ thùng trên đ ờ củ nó đn bên kia toà nhà. Ởđ dòng sông i ư ng a ế ó, lạtoả hàng tră con kênh. Các cánh tay đ n tửtừmỗ con kênh i ra i m iệ thò ra và hư ng dẫ các thùng- đợ các cử hàng Wal-Mart cá ớ n ưc a biệ đt hàng- ra khỏ dòng sông chính và chuyể sang con kênh tặ i n củ mình, nơ mộ bă tảkhác di chúng vào mộ xe tảWal-Mart a t ng i t i i đ chờsẵ rồ cấ tậ chuyể các sả phẩ này lên các kệ n, i p p n n m hàng ang củ mộ cử hàng Wal-Mart cá biệnào đ trong nưc. Tạđ mộ a ta t ớ i ó, t ó ngư i tiêu dùng sẽlấ mộ trong các sả phẩ này khỏ kệ ờ y t n m i hàng, và nhân viên thu tiề sẽ n [dùng máy đc] quét qua nó, vào thờ đ m ọ i iể đ u đ xả ra, mộ tín hiệ sẽ ư c tạ ra. Tín hiệ đ sẽ iề ó y t u đợ o uó truyề n qua mạ lư i Wal-Mart đn nhà cung cấ sả phẩ đ - dù nhà ng ớ ế pn mó máy củ nhà cung cấ ởven biể Trung Quố hay miề biể a p n c n n Maine. Tín hiệ đ sẽ n lên màn hình máy tính củ nhà cung cấ u ó hiệ a p và nhắ ông ta sả xuấ ra mộ món hàng khác và chuyể nó qua c n t t n chuỗ cung Wal-Mart, và toàn bộ i chu kì sẽ p lạlầ nữ Nhưthế lặ i n a. ngay sau khi tay bạ lấ mộ sả phẩ từkệhàng củ cử hàng ny tn m aa Wal-Mart đ phư ng xuố và đ ra quầ trả n thì mộ cánh tay ịa ơ ng y tiề t i cơkhí bắ đu làm ra mộ món hàng khác ởđ đ trên thế i. tầ t âu ó giớ Hãy gọ nó là “Giao hư ng Wal-Mart gồ nhiề phầ - không có i ở m u n
  134. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 129 kế thúc. Nó chỉ i đ chơ lạ 24/7/365: giao, phân loạ đ t chơ i ii i, óng gói, phân phố mua, sả xuấ đt hàng, giao, phân loạ … i, n t, ặ i, Chỉ t công ti, Hewlett-Packard, bán bố tră ngàn máy tính mộ nm qua bố ngàn cử hàng Wal-Mart khắ thếgiớ mộ ngày trong n a p i t mùa Giáng sinh, đ hỏ HP đ u chỉ chuỗ cung củ mình, đ òi i iề nh i a ể đm bả rằ tấcả chuẩ củ nó giao tiế vớ các chuẩ củ ả o ng t các na pi na Wal-Mart, sao cho các máy tính này chả êm ả con sông Wal- y vào Mart, vào các kênh Wal-Mart, vào các cử hàng Wal-Mart. a Khả ng Wal-Mart chơ hay bả giao hưng này ởquy mô toàn nă n ở i cầ chuyể 2,3 tỉ u- n thùng carton hàng hoá mộ nă xuôi theo chuỗ tm i cung đn các cử hàng củ nó – đ biế nó thành thí dụ ế a a ãn quan trọ ng nhấcủ cái làm phẳ tiế theo mà tôi muố thả luậ tôi gọ nó ta ng p n o n, i là xâu chuỗ cung. Xâu chuỗ cung là phưng pháp cộ tác theo i i ơ ng chiề ngang- giữ các nhà cung cấ nhà bán lẻvà khách hàng - đ u a p, , ể tạ giá trịXâu chuỗ cung là do thếgiớ phẳ làm cho có thể o . i i ng và bả thân nó là mộ cái làm phẳ to lớ vì các chuỗ cung này n t ng n, i càng tă và sinh sôi, chúng càng thúc đy sựthích nghi các tiêuẩ ng chuẩ chung giữ các công ti (sao cho mỗ liên kế củ mọ chuỗ n a i ta i i giao tiế vớ chuỗ tiế theo), chúng loạbỏ pi ip i càng nhiề u cung có thể đ m ma sát ở biên giớ hiệ quả a mộ công ti càng đợ nhiề i, u củ t ưc u iể công ti khác làm theo, và chúng càng thúc đy cộ tác toàn cầ ẩ ng u. Vớ tưcách ngư i tiêu dùng, ta thích các chuỗ cung, vì chúng i ờ i cho chúng ta mọ loạhàng hoá- từgiày tennis đn laptop- vớ giá i i ế i thấ và thấ hơ Đ là cách Wal-Mart trởthành nhà bán lẻ n p p n. ó lớ nhấ thếgiớ Như vớ tưcách công nhân, đ khi chúng ta có t i. ng i ôi thái đ nưc đ hoặ thù đ vớ các chuỗ cung, bở vì chúng đt ộ ớ ôi c ịch i i i ặ ta vào áp lự cao và cao hơ đ cạ tranh, cắchi phí, và v.v., đ c n ể nh t ôi khi, cắ lư ng và phúc lợ Đ là vì sao Wal-Mart trởthành mộ tơ i. ó t trong các công ti gây tranh cãi nhấthế i. Không công ti nào hữ t giớ u hiệ hơ về i thiệ chuỗ cung củ mình (và vì thế phẳ thế un cả n i a làm ng giớ bằ Wal-Mart; và không công ti nào biể hiệ hoàn hả sự i) ng u n o că thẳ mà chuỗ cung gây ra giữ ngư i tiêu dùng trong chúng ng i a ờ ng ta và ngư i lao đng trong chúng ta hơ Wal-Mart. Mộ bài báo ờ ộ t n ngày 30-9-2002 trong Computerwold đ tổ kế vai trò then chố ã ng t t củ Wal-Mart: “Joseph R. Eckroth Jr., CIO củ Mattel Inc. nói ‘ a a Là mộ nhà cung cấ cho Wal-Mart là con giao hai lư i. Họlà mộ t p ỡ t kênh phi thư ng như là mộ khách hàng khó nhai. Họ òi hỏ sự ờ t đ i ng xuấsắ Nó là mộ bài họ mà El Segundo, nhà sả xuấđ chơ ở t c.’ t c n tồ i
  135. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 130 California và hàng ngàn nhà cung cấ khác đ họ nhưnhà bán lẻ p ãc lớ nhấthế i, Wal-Mart Stores Inc., đ xây dự mộ hệ ng n t giớ ng t thố ã quả lí kho hàng và chuỗ cung thách thứ bộmặ kinh doanh. n i c t Bằ đu tưsớ và nhiề và công nghệ i nhọ đ nhậ diệ và ng ầ m u mũ nể n n theo dõi việ bán ởmứ từ món hàng, nhà bán lẻkhổ lồở c c ng ng Betonville, Arkansas đ biế hạ ng IT củ nó thành ư thếcạ n tầ a nh ã u tranh chủyế việ đ đ ợ nghiên cứ và sao chép bở các công ti u, c ã ưc u i khắ thếgiớ ‘ p i. Chúng tôi coi Wal-Mart nhưnhà đ u hành chuỗ i iề cung giỏ nhấ mọ thờ Pete Abel, giám đc bán lẻ công ti tư i t i i,’ ố ở vấ công nghệ AMR Inc. ở n cao Boston, nói.” Đ theo đ i chuỗ cung hữ hiệ nhấ thếgiớ Wal-Mart đ ể i u u t i, uổ ã chấ đng mộ danh mụ xúc phạ kinh doanh qua nhiề nă đ tố t c m u mã mang tiế xấ và chậ bắđu đ cậ đn mộ ng u m t ầềp ế t làm cho công ti bị cách có ý nghĩ Như vai trò củ nó nhưmộ trong mư i lự làm a t ờc a. ng phẳ thếgiớ là không thể i cãi, và đ nắ đ ợ việ này mà ng i chố ể m ưc c tôi đ quyếđnh làm cuộ hành hư ng riêng đn Bentonville. Tôi tị c ơ ế ã không biếvì sao, như trên chuyế bay từLa Guardia, tôi nghĩ t n , ng tôi thự sựmuố ă mộ chút sushi tố nay. Như ởđ tôi tìm c nn t i âu ng thấ sushi ởtây bắ Arkansas? Và cho dù tôi tìm thấ tôi có muố y c y, n ă nó không? Anh có thể c sựtin vào lư n ở thự ơ Arkansas? n Khi tôi đn Hilton gầ đi bả doanh Wal-Mart, tôi sữ sờđ ế nạn ng ể thấ nhưmộ ả ả mộ hiệ ă Nhậ Bả khổ lồbán sushi y, t o nh, t un tn ng ngay sát cạ Khi tôi nói vớ nhân viên tiế tân lo phòng rằ tôi nh. i p ng chẳ bao giờcho là mình có món sushi ởBetonville, anh ta bả ng o tôi, “Chúng tôi có ba hiệ ă Nhậnữ sắ khai trư ng.” un tap ơ Nhiề hiệ ă Nhậở u un t Bentonville? Cầ về u sushi ởArkansas không phảlà ngẫ nhiên. Nó liên quan i u đn sựthự là xung quanh các vă phòng Wal-Mart, nhữ ngư i ế c ng ờ n bán hàng đ dự các hoạđng [sả xuấ củ họđ gầ tàu mẹ ã ng tộ n t] a ển . Thự vậ khu vự này đợ biế đn như“Vendorville” [thành c y, c ưc tế phốngư i bán hàng]. Đ u kinh ngạ về ng hành dinh củ Wal- ờ c tổ a iề Mart là, nó là nhưvậ phả Wal-Mart mà. Các vă phòng công ti y, i, n đ ợ nhồ nhét vào mộ nhà kho đợ cấ trúc lạ Khi chúng tôi ưc i t ưc u i. qua mộ toà nhà lớ làm bằ tôn múi, tôi hình dung nó là xư ng t n ng ở bả trì. “Đ là các vă phòng quố tế a chúng tôi,” o c củ chủ nhà củ a ó n tôi, phát ngôn viên Willian Wertz, nói. Các dãy phòng công ti trong các vă phòng ởmứ dưi các vă phòng củ hiệ trư ng, hiệ cớ n a u ở u n phó, và cốvấ trư ng củ trư ng trung họ công củ con gái tôi - nở aờ c a
  136. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 131 trư c khi nó đợ tu sử lạ Khi bạ đ qua tiề sả bạ thấ các ớ ưc a i. ni n nh, n y ô hình khố nhỏnơ các nhà cung cấ tiề nă chào hàng củ họ i p m ng a i cho nhữ ngư i mua Wal-Mart. Mộ có các máy khâu khắ trên ng ờ t p bàn, ngư i khác có nhữ búp bê, ngưi khác nữ có áo sơmi nữ ờ ng ờ a . Có cả giác như t sựlai tạ giữ Sam’Club và chợ mái che m p a s có mộ ởDamascus. Các cổđ Wal-Mart chú ý: Công ti hoàn toàn ông không lãng phí tiề củ cổ ông cho sự ờ rà, hoa mĩ nađ rư m . hư làm sao mà nhiề tư u duy đi mớ đn vậ –tưduy đ tạ ổ iế y ão N ng lạ hình dáng phong cả kinh doanh củ thếgiớ theo nhiề i nh a i u cách- lạ nả sinh từmộ chỗao tù nưc đng Li’Abner* như iy t ớọ l vậ Nó thự sựlà thí dụ đ n củ mộhiệ tư ng mà tôi thư ng y? c cổ iể a t nợ ờ chỉ ởcuố sách này: hệsốphẳ Công ti bạ hay nư c bạ ra n ng. n ớn càng có ít nguồ lự tựnhiên, thì bạ sẽ nc n càng đ sâu vào trong ào mình đ đi mớ sáng tạ nhằ số sót. Wal-Mart trởthành nhà ểổ i o m ng bán lẻ n nhấthế i bở vì nó mặ cả li vớ bấcứai nó tiế lớ t giớ i c chi it p xúc vớ Như đ ng lầ lẫ mộ đ u: Wal-Mart cũ trởthành i. ng ừ mn t iề ng sốmộ bở vì công ti nhỏdân quê, tỉ lẻ ởtây bắ Arkansas ti , nh này c đ chấ nhậ công nghệ i khéo léo hơ và nhanh hơ bấcứđi p n mớ nt ố ã n thủ nh tranh nào củ nó. Và nó vẫ thế cạ a n. David Glass, CEO củ công ti từ1988 đn 2000, đ giám sát a ế ã nhiề đi mớ làm cho Wal-Mart là nhà bán lẻ n nhấvà sinh lờ uổ i lớ t i nhấ hành tinh. Tạ chí Fortune mộ lầ đ gán cho ông cái tên t p tnã “CEO bịánh giá thấ nhấtừ ớ đn giờ vì cách thầ lặ mà đ p t trư c ế ” m ng ông xây dự trên tầ nhìn củ Sam Walton. Đ i vớ chuỗ cung ng m a ối i David Glass là cái Bill Gates là đi vớ xửlí vă bả Khi Wal- ối n n. Mart mớ chỉ t đu ởbắ Arkansas vào các nă 1960, Glass giả i bắ ầ c i m thích, nó muố trởthành mộ hãng bán lẻ rẻNhư vào nhữ n t giá . ng ng ngày đ mọ hãng bán lẻ ề lấ hàng từcùng các nhà bán buôn, i đu y ó, thế không có cách nào đ có lợ thế i các đi thủcạ tranh. nên ể i vớ ố nh Cách duy nhấWal-Mart có thể lợ thếông nói, là đ mua hàng t có i , i củ mình vớ sốlư ng lớ trự tiế từcác nhà sả xuấ Như đ a i ợ n cp n t. ng ã không hiệ quả ốvớ các nhà sả xuấđ giao hàng cho vô số a u đi i n ti cử hàng Wal-Mart rả rác khắ nơ thếnên Wal-Mart thành lậ mộ i p i, p t trung tâm phân phố mà tấ cải t các nhà sả xuấ có thể n t giao hàng củ họtạ đ và sau đ Wal-Mart dùng các xe tả riêng củ mình a i ó, i a ó nhân vậchính củ truyệ tranh vui củ Al Capp nổtiế suố 1934-1977. t a n a i ng t *
  137. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 132 phân phốcác hàng hoá đ đn các cử hàng củ nó. Toán họ hoạ i óế a a c t đng nhưthế ộ này: Trung bình tố hơ khoả 3 phầ tră đ Wal- nn ng n mể Mart duy trì trung tâm phân phố riêng củ nó. Như hoá ra, Glas i a ng nói, việ cắcác nhà bán buôn và mua trự tiế từcác nhà sả xuấ ct cp n t trung bình tiếkiệ đợ 5 phầ tră nhưthế phép Wal-Mart t m ưc n m, cho cắchi phí trung bình 2 phầ tră và rồbù vào bằ khốlưng. t nm i ng iợ Mộkhi đ thiếlậ phư ng pháp cơ n mua trự tiế từcác nhà t tp ơ cp ã bả sả xuấ đ đ ợ bớ giá nhiề nhấ có thể Wal-Mart tậ trung n t ể ưc t u t , p không mệmỏvào ba thứ Thứnhấ làm việ vớ các nhà sả xuấ t i . t, ci n t đ khiế họcắ càng nhiề chi phí càng tố Thứhai, lo cho chuỗ ể n t u t. i cung củ nó từcác nhà sả xuấđ bấ cứhọởđ trên thế i, a n t ó, t âu giớ đn các trung tâm phân phố Wal-Mart, đ làm cho nó càng có chi ế i ể phí thấ và trơ tru càng tố Thứ liên tụ cảthiệ các hệ ng p t. ba, ci n thố n thông tin củ Wal-Mart, đ biế chính xác các khách hàng củ nó a ểt a đ mua gì và có thể ư thông tin đ đn tấcả nhà sả xuấ đa óết các n t, ã nhưthế kệ các hàng luôn có sẵ đ các mặhàng vào đ lúc. n úng t úng Wal-Mart nhanh chóng nhậ ra rằ nế nó có thể t kiệ tiề n ng u tiế m n bằ mua trự tiế từcác nhà sả xuấ liên tụ đi mớ đ cắ chi ng cp n t, cổ iểt phí vậ hành chuỗ cung củ nó, và giữcho các kho hàng củ nó n i a a thấ bằ họ nhiề hơ vềcác khách hàng củ nó, mọ lúc nó có p ng c un a i thểđ bạ các đi thủcạ tranh vềgiá. Đ chẳ có mấ lự ánh i ố nh ng ya ã chọ khi ngồở n i Betonville, Arkansas. “Lí do chúng tôi xây dự toàn bộlogistics [cung ứ hậ cầ ng ng u n] và các hệthố riêng củ mình là bở vì chúng tôi ởnơ rấ hẻ ng a i ito lánh,” Jay Allen, phó chủtị cấ cao vềsựvụcông ti, nói. “ ch p Nó thự ra là mộ thị n nhỏ Nế bạ muố nhờbên thứba lo về c t trấ . un n logistics, đ là việ không thểThuầ tuý là chuyệ số còn. Bây c . n n ng ó giờtấcả chú ý mà chúng tôi nhậ đ ợ là mộgiả t rằ giá t sự n ưc t thiế ng thấ củ chúng tôi là do quy mô củ chúng tôi hay chúng tôi mua pa a Trung Quố hay chúng tôi có khả ng ra đ u kiệ cho các c nă iề n hàng từ nhà cung cấ Sựthự là, giá thấ là do tính hiệ quả Wal-Mart p. c p u mà đ đu tưvào- hệ ng và vă hoá. Đ là mộ vă hoá chi phí rấ ãầ thố tn t n ó thấ [như tấcả hoàn cả bắbuộ tấyế sinh ra.” p, ng] t do nh t c, t u Chuỗ cung càng tă lên, Walton và Glass càng hiể rằ quy i u ng ng mô và hiệ quả chìa khoá cho toàn bộviệ kinh doanh củ họ u là c a. Diễ đt mộ cách đn giả chuỗ cung củ họ nạ t ơ n, i a càng có quy mô và phạ vi, họcàng bán nhiề thứvớ giá ít hơ cho càng nhiề m u i u n càng có tác đng đ bẩ vớ các nhà cung cấ đ ộ òn y i pể khách hàng, họ
  138. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 133 đy giá còn xuố nữ họcàng bán nhiề hơ cho nhiề khách ẩ ng a, u u n hàng hơ chuỗ cung củ họi a càng có quy mô và phạ vi lớ hơ m n n, n, càng thu đợ nhiề lợ nhuậ hơ cho các cổ ông củ họ ưc ui nn đ a… họ Sam Walton là cha đ củ vă hoá đ như khó khă tấyế là ẻa n ó, n, t u ng mẹ a nó, và con cái nó hoá ra là mộbộmáy chuỗ cung thon thả củ t i , lành nghềNă 2004, Wal-Mart mua khoả 260 tỉ hàng hoá và .m ng $ vậ hành nó qua mộ chuỗ cung gồ 108 trung tâm phân phố n t i m i khắ Hoa Kì, phụ vụ p c 3.000 siêu thị Wal-Mart ở . Mĩ Nhữ nă đu, “ ng m ầ chúng tôi còn nhỏ- 4 hay 5 phầ tră củ nma Sears và Kmart,” Glass nói. “Nế bạ nhỏthế bạ dễbịtổ u n , n n thư ng, thếnên cái chúng tôi muố làm nhiề hơ bấ cứthứgì ơ n unt khác là tă thị n. Chúng tôi phảbán rẻ n nhữ ngư i khác. phầ i hơ ng ờ ng Nế tôi có thể m từ3 xuố 2 phầ tră chi phí vậ hành các u giả ng nm n trung tâm phân phố củ chúng tôi, tôi có thểgiả giá bán lẻvà ia m tă thị n củ tôi lên và sau đ không dễ tổ thư ng đi vớ phầ a bị n ơối ng ó bấ kì ai. Nhưthếbấcứhiệ quảnào chúng tôi tạ ra, chúng tôi t t u o đu chuyể cho khách hàng.” ề n Thí dụ sau khi các nhà sả xuấ đ dỡhàng củ họởtrung tâm , n tã a phân phố Wal-Mart, Wal-Mart cầ giao các mặhàng đ theo các i n t ó cụ nhỏcho mỗ siêu thị a nó. Nhưthế m i củ Wal-Mart có các xe tả i đ khắ nư c MĩWalton nhanh chóng nhậ ra rằ nế ông kế p ớ . n ng u t i nố các lái xe củ mình bằ radio và vệ i a ng tinh, sau khi họ hàng ởdỡ mộ siêu thị t Wal-Mart nào đ xe có thể i vài dặ nữ đ lấ hàng đ m a ểy ó, từmộ nhà sả xuấ thế họ t n t, nên không quay về i xe không và như vớ Wal-Mart có thể t kiệ chi phí từnhà sả xuấ đ Vài xu ở tiế m n t ó. thế đ mấ xu ở ó, và kếquả khốlưng, phạ vi, quy mô nhiề y đ t là iợ m u ây, hơ n. Trong cả thiệ chuỗ cung củ mình, Wal-Mart không đ mố i n i a ểi liên kếnào không bị ụ tớ Trong khi tôi đxem trung tâm phân t đng i. i phố Wal-Mart tạBentonville, tôi đ ý thấ mộsố i i ể y t thùng quá to đ ể đ lên bă tảvà đợ các nhân viên Wal-Mart lái các xe tảmini, ng i ưc i i đ tai nghe, di chuyể trên các pallet. Mộ máy tính theo dõi mỗ n t i eo nhân viên kéo đợ bao nhiêu pallet mộ giờđ xế lên các xe tả ưc t ểp i khác nhau, và mộ giọ nói máy tính bả mỗ ng o i cho các siêu thị t ngư i trong sốhọliệ họđt hay chư đt kế ch. “ n có thể ờ u ạ a ạ hoạ Bạ chọ giọ nói máy tính là giọ đ ông hay giọ phụ , và bạ n ng ng àn ng nữ n có thểchọ tiế Anh hay tiế Tây Ban Nha,”Rollin Ford, phó n ng ng
  139. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 134 chủtị đ u hành củ Wal-Mart, ngưi giám sát chuỗ cung và ch iề a ờ i hư ng dẫ tôi đthă giảthích. ớ n i m, i Vài nă trư c, nhữ ngư i di chuyể pallet này nhậ nhữ chỉ mớ ng ờ n n ng thị t trên giấ về c lôi pallet nào đ ở âu và xế nó lên xe tả viế y việ óđ p i nào, như Wal-Mart khám phá ra rằ cấ cho họ t tai nghe đng p mộ ể ng đ vớ giọ nói máy tính thậ đ chỉ n họ các lái xe có thể eo i ng tể dẫ , dùng cả tay và không phả mang các mẩ giấ Và bằ khiế hai i u y. ng n giọ nói liên tụ nhắ nhởhọliệ họ ợ hay chư đt sựmong ng c c u vư t aạ đi, “ ợ chúng tôi tă nă suấ , Ford nói. Chính hàng triệ đi mớ ng ng t” uổ i nhưthế là cái làm cho chuỗ cung củ Wal-Mart khác này i a nho nhỏ t. biệ Như Glass nói, đt phá thự sựlà khi Wal-Mart nhậ ra rằ ộ c n ng ng, trong khi nó phả là mộ ngư i mặ cảcứ rắ vớ các nhà sả i t ờc ng n i n xuấvề đng thờ cả phảcộ tác đ tạ ra giá trị nhau t giá, ồ i hai i ng ểo cho theo chiề ngang nế Wal-Mart sẽ p tụ giữchi phí giả Wal- u u tiế c m. Mart là mộ trong nhữ công ti đu tiên đa máy tính vào đ theo t ng ầ ư ể dõi bán hàng và hàng tồ củ siêu thị là công ti đu tiên phát na và ầ triể mộmạ tin họ hoá nhằ chia sẻ n t ng c m thông tin vớ các nhà cung i cấ Lí thuyếcủ Wal-Mart là, mỗ ngưi có càng nhiề thông tin p. ta i ờ u khách hàng nhấ mặhàng nào khỏkệ c t i hàng, việ mua hàng củ c a về Wal-Mart càng hiệ quảcác nhà cung cấ củ nó có thể u , pa thích ứ ng càng nhanh hơ đi vớsự n ố i thay đi cầ củ thị ờ ổua trư ng. 1983, Wal-Mart đu tưcác máy thanh toán đ m bán hàng [Point- ầ iể of-Sale:POS], đng thờ kéo doanh sốlên và theo dõi giả hàng ồ i m tồ đ tái cấ hàng nhanh chóng. Bố nă sau, nó lắ đt mộ hệ nể p nm pặ t thố vệ ng tinh quy mô lớ nố tấcảcác siêu thị tổ hành dinh nit về ng công ti, cấ dữliệ tồ kho thờ gian thự cho hệthố máy tính p un i c ng tậ trung củ Wal-Mart và dọ đờ cho mộ chuỗ cung đợ bôi p a n ư ng t i ưc trơ bở thông tin và thúc mạ đn nguyên tửcuố cùng củ tính ni nh ế i a hiệ quả Mộ nhà cung cấ lớ bây giờcó thểnố vào hệthố u . t pn i ng extranet riêng, Retail Link, củ Wal-Mart đ xem chính xác các sả a ể n phẩ củ nó đ ợ bán ra sao và khi có thể n đ tă sả xuấ ma ưc cầ ể ng n t. “Mởcơsởdữliệ bán và kho hàng cho các nhà cung cấ là cái u p biế Wal-Mart thành tổchứ mạ hiệ nay, Rena Granofsky hộ n c nh n i viên cấ cao ở C. Williams Group Ltd., mộhãng tưvấ bán lẻ p J. t n ở Toronto, nói trong bài báo 2002 Computerworld vềWal-Mart. “Trong khi đi thủ nh tranh bả vệ ố cạ o thông tin bán hàng, Wal-Mart tiế cậ các nhà cung cấ củ mình cứnhưhọlà các hộ viên, pn pa i
  140. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 135 không nhưcác đi thủ Granofsky nói. Bằ thự hiệ chư ng ố , ng c n ơ trình lậ kế ch, lậ dựbáo cộ tác (CPRF), Wal-Mart bắđu p hoạ p ng tầ mộ chưng trình kho hàng vừ khớ thờ gian (just-in-time) làm t ơ a p i giả chi phí vậ chuyể cho cả m n n nhà bán lẻlẫ các nhà cung cấ n p củ nó. ‘ rấ ít hàng tồ trong chuỗ cung bở vì hệthố đ a Có t n i i ng ó,’ tính hiệ quả a riêng chuỗcung củ nó, chi u củ i a Granofsky nói.” Nhờ phí hàng hoá củ Wal-Mart ư c lư ng 5 đn 10 phầ tră ít hơ a ớợ ế nm n chi phí củ hầ hếcác đi thủ nh tranh củ nó. aut ố cạ a Hiệ nay, trong đi mớ gầ nhấ vềchuỗ cung, Wal-Mart đ n ổ in t i ã đ a ra chip RFID (Radio Frequency IDentification: Nhậ diệ Tầ ư n nn số tuyế gắ vào mỗpallet và thùng hàng đn Wal-Mart, thay Vô n), n i ế cho mã vạ cầ phảđ ợ quét từ cái mộvà có thể rách hay ch n i ưc ng t bị vấ bẩ Tháng Sáu 2003, Wal-Mart đ thông báo cho mộ tră y n. tm ã nhà cung cấ hàng đu củ nó là vào 1-1-2005, tấcả pallet và p ầa t các thùng mà họgiao cho các trung tâm phân phố Wal-Mart phảđ ợ i i ưc gắ các thẻ n RFID. (Theo RFID Journal, “RFID là mộ từkhái quát t dùng sóng vô tuyế đ tựđng nhậ diệ ngư i nể ộ n n ờ cho các công nghệ hay đ vậ Có nhiề phưng pháp nhậ diệ như phư ng pháp ồ t. u ơ n n, ơ ng phổbiế nhấ là lư mộ dãy sốnhậ diệ ngư i hay đ vậ và có n t t n n ờ ồ t, u lẽ thông tin khác, trên mộ vi mạ gắ vớ mộanten- chip và các t ch n i t anten cùng nhau đợ gọ là mộ transponder [máy phát lạ hay ưc i t i] mộ thẻRFID. Anten cho phép chip phát thông tin nhậ diệ cho t n n mộ máy đc. Máy đc biế sóng vô tuyế đợ phả xạ i từthẻ t ọ ọ n n ưc n lạ RFID thành thông tin sốsau đ có thể ó chuyể qua máy tính có thể n tậ dụ nó.” RFID sẽcho phép Wal-Mart theo dõi bấ cứpallet n ng ) t hay thùng nào ởmọ giai đ n củ chuỗ cung củ nó và biếchính i oạ a i a t xác bên trong có sả phẩ nào từnhà sả xuấ nào, vớ thờ gian n m n t i i hế hạ nào. Nế mộ món hàng tạ phẩ phả đợ cấ ởmộ tn u t p m i ưc t t nhiệ đ nhấđnh, thẻ tộ tị RFID sẽ cho Wal-Mart khi nhiệđ quá nói tộ cao hay quá thấ Bở vì mỗ thẻ tố cỡ20¢, Wal-Mart bây giờ p. i i này n dành chúng cho các thùng to và pallet, chứkhông phả từ món i ng hàng. Như đ rõ ràng là làn sóng củ tư ng lai. aơ ng ây “Khi có RFID,” Rollin Ford phó chủ ch cung ứ củ Wal-Mart tị ng a nói, “bạ thấ hiể hơ Bạ có thể biếthậ chí nhanh hơ n u u n.” n cho t m n, thứSáu các siêu thị bán nhiề dầ gộ đu hơ và chủNhậ nào u u iầ n t nào, và liệ ngư i gố Tây Ban Nha thích mua nhiề vào u ờc u siêu thị tố thứBả hơ là thứHai ởcác siêu thị cậ “ tấcả i yn lân n. Khi t thông tin này đợ nạ vào các mô hình cầ củ chúng tôi, chúng tôi có ưc p ua
  141. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 136 thể nên hiệ quả n về nào sả xuấ[ra mộ sả phẩ và trở u hơ khi n t tn m] khi nào giao nó rồ đt nó vào chính xác đ chỗtrong xe tảsao iặ i úng cho nó có thểchả hiệ quảhơ Ford nói thêm. “Chúng tôi y u n,” thư ng đ phả đm từ món, và việ quét đc nó [ởđu nhậ là ờã i ế ng c ọ ầ n] chỗtắ nghẽ Bây giờ[vớ RFID], chúng tôi chỉ ọ toàn bộ c n. i đc pallet, và nó bả có tấcả chụ món bạ đ đt và mỗ thùng cho o t ba c nãặ i bạ biế ‘ là thế và tôi cả thấ thế n t, Tôi này my này, màu củ tôi là thế a này, tôi ởtrong tình trạ tố – cho nên nó làm cho việ tiế nhậ ng t’ cp n dễ n rấnhiề Jeannie Tharrington phát ngôn viên củ Procter hơ t u.” a & Gamble nói cho tờtrự tuyế Salon.com (20-9-2004) về ớ đ c n nư c i củ Wal-Mart đn RFID: “ a ế Chúng tôi thấ việ này có lợ cho toàn y c i bộchuỗ cung. Ngay bây giờcác mứ hế tồ kho củ chúng tôi là i ctn a cao hơ chúng tôi muố và chắ chắ cao hơ mứ ngư i tiêu dùng n c n c ờ n n muố và tôi nghĩ n, công nghệ có thể này giúp chúng tôi giữcác sả n phẩ trên kệ ờ xuyên hơ RFID sẽ ng cho phép sắ xế m thưng cũ pp n.” chuỗ cung lạnhanh hơ khi đi phó vớ các sự n. i i ố i kiệ n Trong các cơ bão, các quan chứ Wal-Mart bả tôi, Wal-Mart c o n biế là ngư i ta ă các thứnhưPop-Tarts – các món ă dễ , đ t ờ n trữ ể n lâu đợ –nhiề hơ và các siêu thị a họ ng bán trò chơ trẻ ưc un củ cũ em i không cầ đ n và có thểthay thếTV nhiề hơ Nó cũ biế là n iệ u n. ng t khi bão đn, ngư i ta có xu hư ng uố nhiề bia hơ Nhưthế ế ờ ớ ng u n. mộ phút sau khi nhà dựbáo thờ tiế củ Wal-Mart nói cho tổ t ita ng hành dinh rằ mộcơ bão đ đn Florida, chuỗcung củ nó tự ng tn ang ế i a đng đ u chỉ mộ cơcấ hàng hợ vớ bão cho các siêu thị ộ iề nh t u pi ở Florida – ban đu nhiề bia hơ sau đ nhiề Pop-Tart hơ ầ u u n, ó n. Wal-Mart liên tụ tìm cách mớ đ cộ tác vớ các khách hàng c i ể ng i củ mình. Mớ gầ đ nó làm cả a i n ây, ngân hàng. Nó thấ ởcác vùng y có nhiề dân gố Tây Ban Nha, nhiề ngưi không có quan hệ i u c u ờ vớ ngân hàng và bị quầ kí séc lấ tiề mặ [check-cashing] vớ các y yn t i giá cắ cổ Cho nên Wal-Mart chào cho họcheck cashing lư ng, t. ơ phiế chuyể tiề chuyể tiề và thậ chí các dị vụchi trả u n n, n n, m ch hoá đn cho các khoả thông thư ng nhưđ n - tấcả i phí rấ thấ ơ n ờ t vớ t p. iệ Wal-Mart có nă lự nộ tạđ làm việ đ cho nhân viên củ nó ng c i i ể có a và đ n giả chuyể nó thành mộ việ kinh doanh bên ngoài. ơ n n tc QUÁ NHIỀ VỀMỘ CÁI TỐ U T T Đ tiế cho Wal-Mart, cũ các nhân tố áng c ng thúc đy bả nă liên ẩ n ng tụ đi mớ củ nó- sựcô lậ khỏthế i, nhu cầ củ nó đ sâu cổ i a p i giớ ua ào
  142. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 137 vào bên trong mình, nhu cầ củ nó đ kếnố các vị hẻ lánh ua ểt i trí o vào mộ chuỗcung- cũ là rắ rố củ nó. Hầ như t i cia u ng không nói quá Bentonville, Arkansas cô lậ thế khỏ dòng chả các cuộ tranh p nào i y c cãi về đng và nhân quyề và dễ u làm sao công ti cách li, lao ộ n, hiể bị ả về rẻ có thể ã đ quá ởmộsố p quán củ nó. ám nh giá này đi t tậ a Sam Walton đ nuôi dư ng không chỉ t loạ truy tìm liên tụ ỡ mộ i c ã tính hiệ quả ể i thiệ chuỗcung củ Wal-Mart mà cả t mứ u đ cả n i a mộ c đ củ mộ thờ kì không thư ng xót. Tôi nói vềmọ thứtừtậ ộa t i ơ i p quán mớ bày ra củ Wal-Mart về các công nhân làm đ trong i a giữ êm các siêu thị a nó, đn cho phép các công ti bả dư ng cho nó củ ế oỡ dùng nhữ ngư i nhậ cưbấhợ pháp làm ngư i trông nom, đn ng ờ p tp ờ ế vai trò củ nó vớ tưcách bịơ trong vụ n nhân quyề lớ nhấ a i đn kiệ nn t trong lị sử đn sựtừchố củ nó đ đt các tạ chí nào đ như ch , ế ia ểặ p ó- Playboy- trên các kệhàng củ nó, ngay cảởcác thị n nhỏnơ a trấ i Wal-Mart là cử hàng lớ duy nhấ Đ y là tấ cảngoài sựthự a n t. ấ t c rằ mộ sốđi thủcạ tranh lớ nhấ củ Wal-Mart than phiề ng t ố nh n ta n rằ họ i cắcác phúc lợ y tế tạ ra mộtầ lớ lưng thấ ng phả t i và o t ng p ơ p hơ đ cạ tranh vớ Wal-Mart, trả ơ thấ hơ và bả đm n ể nh i lư ng pn oả [phúc lợ ít hơ hầ hế các công ti lớ (sẽ i] nut n bàn về c này muộ việ n hơ Ta chỉ thể vọ rằ tấcả ng xấ mà Wal-Mart nhậ có hi ng ng t tiế u n n). đ ợ vài nă vừ qua sẽ c nó hiể rằ có ranh giớ tế giữ ưc ma buộ u ng i nhị a mộ chuỗ cung toàn cầ siêu hiệ quả t i u u giúp ngưi ta tiế kiệ tiề ờ tmn và cảthiệ cuộ số củ họvà mộ chuỗ cung theo đ i cắ chi i n c ng a t i uổ t phí và lãi gộ đn mứ bấcứ i ích xã hộnào đợ mộtay mang pế c t lợ i ưc t biế bị khác lấ mấ u, tay y t. Wal-Mart là Trung Quố củ các công ti. Nó có rấ nhiề tác ca t u dụ đ bẩ đ có thể ng òn y ể nghiề nát bấcứ cung cấ nào đn nử n t nhà p ếa xu cuố cùng. Và nó không hề dựdùng nă lự củ nó đ kích i do ng c a ể các nhà cung cấ nư c ngoài và trong nư c củ nó chố lẫ nhau. pớ ớa ng n Mộ sốnhà cung cấ tìm đ ợ cách thị vư ng dư i áp lự và t p ưc nh ợ ớ c trởnên tố hơ ởcái họlàm. Nế tấcả nhà cung cấ củ Wal- tn u t các pa Wal-Mart vắ kiệ thì Wal-Mart sẽkhông còn nhà cung t t, Mart bị cấ nào. Cho nên hiể nhiên nhiề trong số phát đt nhưcác đi p n u họ ạ ố tác củ Wal-Mart. Như rõ ràng mộ sốđ phả biế áp lự giá a t i n c ng ã không ngớ củ Wal-Mart thành lư ng và phúc lợ thấ cho nhân ta ơ i p viên củ họhay nhìn việ kinh doanh củ họ sang Trung Quố a c a di c, nơ chuỗ cung củ Wal-Mart hút 18 tỉ i a dollar hàng hoá từ5000 nhà i cung cấ Trung Quố “ u Wal-Mart là mộ nề kinh tế p c. Nế tn riêng, nó
  143. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 138 đ ợ xế hạ là đi tác thư ng mạthứ ư c p ng ố ơ i tám củ Trung Quố trên a c, Nga, Úc, và Canada,” Xu Jun, phát ngôn viên củ Wal-Mart Trung a Quố nói cho China Business Weekly (29-11-2004). c, Thế kế p đi vớ sựlãnh đo củ Sam Walton có vẻ n ra hệ tiế ố i ạa nhậ rằ nó cầ cả t hình ả và mộ thự tạ đ sử Wal-Mart sẽ ng n mộ nh t c i ể a. đ u chỉ đn đ còn phảxem. Như khi tôi hỏCEO củ Wal- nh ế âu i i a iề ng Mart, H. Lee Scott Jr., trự tiế vềcác vấ đ này, ông đ không cp nề ã lẩ tránh, thự ra ông muố nói về “ tôi nghĩ n c n nó. Cái mình phảlàm i là thể hoá cả nhậ nghĩvụ vớ xã hộtheo cùng phạ vi chế m n a này i i m nhưchúng tôi đ thểchế hoá cam kế vớ khách hàng,” Scott nói. ti ã “Thế i đ thay đi và chúng tôi đ bỏlỡđ u đ Chúng tôi đ giớ ã ổ iề ó. ã ã tin rằ ý đnh tố và các cử hàng tốvà giá tốsẽ n ngư i dân ng ịt a t t khiế ờ thứlỗ cho cái chúng tôi chư tố và chúng tôi đ sai.” Trong các i a t, ã lĩ vự nhấđ ông nói thêm, “chúng tôi không tố nhưchúng nh c tị nh, t tôi phảlà. Chúng tôi phảlàm tốhơ i i t n.” Mộ xu hư ng mà Wal-Mart cứ ng khă nó không chịtrách t ớ khă ng u nhiệ là offshoring chế “ m tác. Chúng ta sẽ hơ nhiề nế có thể khá n uu mua đ ợ hàng hoá sả xuấ ởHoa Kì,” Glass nói. “Tôi mấ hai ưc n t t nă đ quanh đt nư c này thửkhuyên ngư i ta sả xuấ ởđ ấớ ờ n t ây. mi Chúng tôi sẽ nhiề hơ đ mua ởđ bở vì các cơsởchế ở trả u nể ây i tác các thành phốđ [sẽtạ việ làm cho] nhữ ngư i mua hàng ở ó o c ng ờ các siêu thị a chúng tôi. Sanyo đ có mộ nhà máy tạ đ [ở củ t i ây ã Arkansas] sả xuấ TV cho Sears, và Sears cắ họđ cho nên họ n t t i, quyếđ đ cử nhà máy và di phầ sang Mexico và phầ sang t ị óng a nh n n Châu Á. Thố đc bang chúng tôi hỏ nế chúng tôi có thể ng ố iu giúp. Chúng tôi quyế đ sẽ tị nh mua máy TV củ Sanyo [nế họgiữnhà a u máy ởArkansas], và họkhông muố làm đ u đ Họmuố di n iề ó. n chuyể nó, và [thố đc] thậ chí nói chuyệ vớ gia đ [chủ n ng ố m ni ình ngư i Nhậ đ thửthuyế phụ họởlạ Giữ các nỗlự củ ông ờ t] ể t c i. a ca và củ chúng tôi, chúng tôi thuyếphụ họở i. Bây giờhọlà nhà a t c lạ sả xuấ TV lớ nhấ thếgiớ Chúng tôi vừ mua máy thứnă n t n t i. a m mư i triệ từhọNhư phầ lớ ngư i dân ởnư c này đn thuầ ơu . nn ờ ớ ơ n ng bỏquá trình sả xuấ Họnói, ‘ muố bán cho anh, như tôi n t. tôi n ng không muố trách nhiệ về toà nhà và các nhân viên [và chă n m các m sóc ý tế Tôi muố tìm nguồ từnơ nào đ khác’. Cho nên chúng ]. n n i ó tôi buộ phả tìm nguồ hàng từcác nơ khác trên thế i.”Ông c i n giớ i nói thêm, “ Mộ trong các mố lo củ tôi là, vớ việ sả xuấđ ra t i a icn ti
  144. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 139 khỏ đt nư c này, rồ mộ ngày tấ cảchúng ta sẽ iấớ i t t bán hamburger cho nhau.” ách tố nhấđ nế vị quyề lự củ Wal-Mart vớ tưcách t t ể m về nca i C mộlự làm phẳ toàn cầ là đ thă NhậBả tc ng u t n. im Thuyề trư ng Matthew Calbraith Perry đ mởcử xã hộ Nhậ n ở a i t ã phầ lớ còn đ đi vớ thế i Phưng Tây vào ngày 8-7-1853, nn óng ố i giớ ơ khi ông đn Vị Edo (Tokyo) vớ bố tàu hơ nưc màu đ tua ế nh in iớ en tủ súng đi bác. Theo Web site củ Trung tâm Lị sửHả quân, a ạ a ch i nhữ ngư i Nhậ không biếrằ tàu hơ nư c đ từ tồ tạ đ ng ờ t, t ng i ớ ã ng n i, ã bị c bở cả tư ng củ chúng và nghĩ số i nh ợ a ng chúng là “các con rồ phụ khói.”Thuyề trư ng Perry quay lạ mộ nă sau, và kí kế t n ở i tm t Hiệ ư c Kanagawa vớ chính quyề Nhậ cho các tàu Mĩ p cậ pớ i n t, tiế n đn các cả Shimoda và Hakodate và mởlãnh sựquán Mĩ ế ng ở Shimda. Hiệ ưc này dẫ đn sựbùng nổthư ng mạ giữ Nhậ pớ nế ơ i a t Bả và Hoa Kì, giúp mở a NhậBả vớ thế i Phưng Tây nói n cử tni giớ ơ chung, và đợ ghi công rộ rãi vớ việ khở đng sựhiệ đi ưc ng i c iộ nạ hoá nhà nư c NhậBả vì ngư i Nhậ đ nhậ ra họlạ hậ đn ớ t n, ờ tã n c uế thếnào và gấ gáp đ i kị Và họđ đ i kị Trong rấ nhiề p uổ p. ã uổ p. t u lĩ vự từ ô tô đn đ n tửtiêu dùng đn máy công cụ từ nh c, ế iệ ế , Walkman củ Sony đn xe Lexus, ngư i Nhậ đ họ mọ bài họ a ế ờ tã c i c từcác quố gia Phư ng Tây và đ đn đ bạ chúng ta trong ơ i ế ánh i c chính trò chơ củ chúng ta- trừmộ lĩ vự bán lẻđc biệbán ia t nh c: ,ặ t lẻ hạNhậBả có thể cho các công ti Sony không giố ai giá . tn làm ng khác, như khi đn việ bán hạgiá chúng, phả đ là chuyệ ế c i, ó n ng khác. Cho nên hầ nhưchính xác 150 nă sau khi Thuyề trư ng u n ở m Perry kí hiệ ư c đ mộhiệ ư c khác ít ngư i biếhơ đ đ ợ p ớ ó, t pớ ờ t n ã ưc kí, thự ra là mộ việ chung vố kinh doanh. Gọ nó là Hiệ ư c c t c n i pớ Seiyu-Wal-Mart nă 2003. Không giố Thuyề trưng Perry,ng n ở m Wal-Mart đ không đt nhậ vào Nhậ Bả vớ tàu chiế Uy tín ộ p tni n. ã củ nó đ đ trư c, đ là vì sao nó đ ợ mờ bở Seiyu, mộ chuỗ a ãi ớ ó ưc ii t i bán lẻ t vậlộ mộ cách vô vọ đ thuầ hoá công thứ Wal- Nhậ t n t ng ể n c Mart ởNhậ Bả mộ nư c khét tiế vì chố lạ các siêu thị t n, tớ ng ng i thùng lớ bán giá hạKhi tôi đ tàu siêu tố từTokyo đn Numazu, n . i c ế NhậBả đ đ m mà siêu thị t n, ị iể a Seiyu đu tiên sửdụ các phư ng ầ ng ơ pháp Wal-Mart nằ cách Shimoda và lãnh sựquán Mĩ ầ tiên m đu
  145. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 140 khoả mộtră dặ ngư i phiên dị củ New York Times chỉ ng t m m, ờ ch a ra Thuyề trư ng Perry sẽthích mua ởsiêu thị n ở Seiyu cho tôi. Có lẽ mớ nơ tấ cảnhạ đ ợ dẫ vào là các giai đ u Phư ng Tây i, it c ưc n ơ iệ đ ợ nghĩ đ ru nhữ ngư i mua hàng chấ hàng vào các xe ưc ra ể ng ờ t đy củ họ và là nơ anh có thể ẩa, mua mộ bột com lê nam - sả xuấ n t i tạ Trung Quố vớ giá 65 $ và mộáo sơ trắ đ cùng vớ giá i c- i t mi ng i i 5 $. Đ là cái ngưi ta gọkhắ nơ là Wal-Mart EDLP- Every Day ờ i pi ó Low Prices [Các Giá Hạ i Ngày]- và đ là cụ từđu tiên mà Mỗ m ầ ó nhữ ngư i củ Wal-Mart họ đ nói bằ tiế Nhậ ng ờa cể ng ng t. Nhữ ả hư ng làm phẳ củ Wal-Mart đ ợ bày tỏ ầ đ ở ng nh ở ng a ưc đy ủ Seiyu tạ Numazu- không chỉ giá hạ i ngày, mà là i các mỗ siêu thị các lố đ rộ các pallet lớ chứ các hàng nộ trợ các kí hiệ i i ng, n a i , u khổ lồchỉ giá thấ nhấ trong mỗ loạ hàng, và hệthố ng các p t i i ng máy tính chuỗ cung Wal-Mart sao cho các nhà quả lí siêu thị i n có nhanh chóng đ u chỉ hàng tồ iề nh n. thể Tôi hỏ CEO củ Seiyu, vì sao ông quay sang Wal-Mart. “Lầ i a n đu tiên tôi biếWal-Mart là khoả mư i lă nă trưc,” ầ t ng ờ m m ớ Kiuchi giả thích. “ đn Dallas đ xem các siêu thị i Tôi ế ể Wal-Mart, và tôi nghĩ ây là mộ phư ng pháp rấhợ lí. Nó gồ hai thứ Mộ là hệ đ t ơ tp m : t thố kí hiệ chỉ cảRấdễ ể ng u giá . t đ chúng tôi hiể nó.” u Thứ hai, ông nói, là ngư i Nhậđ nghĩ t cử hàng hạ có nghĩlà anh bán ờ tã mộ a giá a các sả phẩ rẻ i giá rẻCái anh ta nhậ ra ởviệ mua tạWal- n m vớ . n c i Mart, và thấ mọthứ các TV plasma đn các sả phẩ ư thích, y i từ ế n ma là, Wal-Mart bán các sả phẩ chấlư ng vớgiá hạ n m tợ i . “Tạcử hàng ởDallas, tôi đ chụ ả và mang các bứ ả đ ia p nh, c nh ó ã cho các đng nghiệ ởSeiyu và bả họ ‘ ồ p o , Này, chúng ta phảxem i Wal-Mart làm gì ởnử kia củ hành tinh’. Như giớ thiệ các a a i u ng bứ ả đ là không đ tố vì làm sao bạ có thể u chỉ c nh ã ủ t, n hiể nhìn vào các bứ ả c nh?”Kiuchi nhớlạ Cuố cùng, Kiuchi đ tiế cậ Wal- i. i ãpn Mart, và họ ã kí mộ thoả đ t thuậ đ u kiệ chung vố ngày 31-12- n iề n n 2003. Wal-Mart mua mộ phầ Seiyu; đi lạ Wal-Mart đng ý dạ t n ổ i, ồ y Seiyu hình thứ cộ tác vô song củ nó: xâu chuỗ cung toàn cầ c ng a i u đ đa cho nhữ ngưi tiêu dùng các hàng hoá tố nhấvớ giá hạ ểư ng ờ t ti t. nhấ Tuy vậ có mộ việ lớ mà Seiyu phả dạ Wal-Mart, Kiuchi y, t cn iy bả tôi: bán cá tư i thếnào. Các cử hàng giá hạvà các siêu thị o ơ a Nhậđu có các bộphậ tạ phẩ và tấcả tề np m, t chúng đu có bán cá ề
  146. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 141 cho nhữ ngư i tiêu dùng Nhậrấcó đu óc phán xét. Seiyu sẽ ng ờ tt ầ hạ giá cá nhiề lầ mỗngày, theo mứ giả đ tư i. un i c m ộơ “Wal-Mart không hiể cá tư i,” Kiuchi nói. “Chúng tôi kì vọ u ơ ng giúp đ củ họ i việ buôn bán câu khách nói chung.” ỡ a vớ c sự Hãy cho Wal-Mart thờ gian. Tôi kì vọ rằ trong tưng lai i ng ng ơ không xa chúng ta sẽ y sushi Wal-Mart. thấ Ai đ thích cá thu nóng hơ ó n. LỰ LÀM PHẲ C NG # 8 INSOURCING [LÀM THUÊ Ở TRONG] Các Gã mặ Áo Nâu Ngồ c ngộ ó Thự sựđ Làm gì đ c ang ộtrong nhữ thứthú vị tìm kiế [tưliệ cho cuố sách t ng về m u] n M này là sựkhám phá ra đ mọ thứxả ra trên thế i quanh ủi y giớ tôi mà tôi chẳ có manh mố nào. Chẳ gì lí thú đn sử số ng i ng ế ng t hơ là vén bứ màn đng sau [công ti phát chuyể nhanh] UPS, c ằ n n United Parcel Service. Phả nhữ ngư i đ nhữ ngư i mặ áo i, ng ờ ó, ng ờc sơmi màu nâu giả dị ó và lái các xe tảnâu xấ xí đ Hoá ra là nđ i u ó. trong khi tôi đ ngủUPS ù lì cổ đ trở , lỗ ã thành mộ lự khổ lồ tc ng ang làm phẳ thế i. ng giớ Lạ lầ nữ chính mộ trong các gia sưẤ Đ củ tôi, Nandan i n a, t n ộa Nilekani, CEO củ Infosys, đ mách nư c cho tôi đn đy. “ a ớ ế ấ FedEx ã và UPS phảlà mộ trong các lự làm phẳ củ anh. Họ i t c ng a không chỉ phát chuyể bư kiệ họlàm logistics [cung ứ hậ cầ mộ nu n, ng u n],” t hôm ông bả tôi trên đ n thoạ từBangalore. Tấnhiên, tôi xế ý o i t p iệ tư ng này vào hồsơ ghi chú đ kiể tra cho rõ, mà chẳ có ở ểm ng , manh mố vềông ta đ ám chỉ ế cái gì. Vài tháng sau tôi đ i đn ã i Trung Quố và khi ởđ tôi bị c, ó khổsởvì sựmệ mỏ sau chuyế t i n bay dài mộ đ và đ xem CNN International đ cho mộ chút t êm ể t ang thờ gian buổ sáng trôi đ Tạ mộ đ m, đn mộ quả cáo i i i. i t iể ế t ng thư ng mạ cho UPS, và dòng nhãn là khẩ hiệ mớ củ UPS: ơ i u u ia “Thế i củ Bạ đợ Đ ng bộ Your World Synchronized.” giớ a n ư c ồ - Ý nghĩ t hiệ trong tôi: Đ phảlà cái Nandan nói về UPS, xuấ n ó i ! tôi đợ biế không chỉ chuyể bư kiệ nữ nó đng bộ ưc t, còn nu n a; ồ các chuỗ cung toàn cầ cho các công ti lớ và nhỏ Ngày hôm sau tôi i u n .
  147. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 142 hẹ đthă tổ hành dinh UPS ởAtlanta. Muộ hơ tôi đ đ dạ n i m ng nn ãi o thă trung tâm phân phốUPS Worldport [Cả Thế i] sát ngay i ng giớ m Sân bay Quố tế c Louisville, mà vào ban đ về cơbả đ ợ tiế n ưc p êm quả bở đi máy bay vậ tả phả lự củ UPS, vì các bư kiệ n iộ ni nca n u đ ợ chuyể từmọ nơ trên thếgiớ đ ợ phân loạ và chuyể ưc n ii i, ư c i, n quay lạ vài giờmuộ hơ (Đ i 270 máy bay củ UPS là hãng i n n. ộ a hàng không lớ thứmư i mộ trên thếgiớ Cái tôi khám phá ra n ờt i). trong các cuộ viế thă này không phảlà UPS củ thờ cha bạ c ng m i a i n. Phả UPS vẫ kéo vào hầ hế củ 36 tỉ doanh thu củ nó bằ i, n uta $ a ng cách chuyể hơ 1,3 triệ bư kiệ mỗ ngày từđ m A đn đ m nn uu n i iể ế iể B. Như đng sau bềmặ vô hạ đ công ti đ ợ thành lậ ở ng ằ t i ó, ưc p Seattle nă 1907 nhưmộ công ti dị vụđa tin đ tái phát minh t ch ư m ã mình như t nhà quả lí chuỗcung nă đng. n i ng ộ mộ Hãy suy xét đ u này: Nế bạ có mộ laptop Toshiba vẫ còn un t n iề trong thờ hạ bả hành và bị ng và bạ gọ Toshiba đ họsử ino hỏ ni ể a nó, Toshiba sẽ o bạ đa nó đn mộ hiệ UPS và đ họchuyể bả n ư ế tu ể n nó cho Toshiba, và máy sẽ ư c sử và chuyể lạcho bạ Như đợ a ni n. ng đ là cái họkhông nói cho bạ UPS không chỉ n và giao máy n: nhậ ây xách tay Toshiba củ bạ UPS thự sựchữ máy củ bạ trong a n. c a an xư ng riêng dành cho sử chữ máy tính và máy in do UPS vậ ở a a n hành ởtrung tâm Louisville. Tôi đ dạ thă trung tâm đ chờ ợ ão m ó đi sẽ y chỉ bư kiệ di chuyể quanh, và thay vào đ tôi thấ thấ các u n n y ó mình mặ mộ áo khoác xanh, trong mộ phòng đc biệ sạ theo c t t ặ t ch, dõi các nhân viên UPS thay các bo mạ chính trong các máy xách ch tay Toshiba bị ng. Toshiba đ gây ra vấ đ về hỏ n ề hình ả nhiề nh u ã nă trư c, vớ mộ sốkhách hàng kếluậ rằ quá trình sử các ớ i t t n ng a m máy hỏ củ nó quá kéo dài. Thếnên Toshiba đn UPS và yêu ng a ế cầ nó thiếkế t hệ ng tố hơ UPS bả “ u t mộ thố t n. o, Này, thay cho việ c nhậ máy từkhách hàng củ anh, đ a đn trung tâm củ chúng tôi, n a ưế a rồ đa nó từtrung tâm củ chúng tôi đn cơsởsử chữ củ các iư a ế a aa anh và sau đ chuyể trởlạtrung tâm củ chúng tôi và sau đ từ n i a ó ó trung tâm củ chúng tôi đn khách hàng củ các anh, hãy cắtấ cả a ế a tt các bư c trung gian. Chúng tôi, UPS, sẽ n nó, tựchúng tôi chữ ớ nhậ a nó, và chuyể thẳ lạ cho khách hàng củ các anh.” n ng i a Bây giờcó thể i máy xách tay Toshiba củ bạ vào mộngày, khiế nó đ ợ gử an t n ưc sử ngày tiế theo, và nhậ lạ nó vào ngày thứba. Các thợsử a p ni a chữ củ UPS đu đ ợ Toshiba cấ giấ chứ nhậ và than aa ề ưc p y ng n, phiề củ khách hàng giả xuố đt ngộ na m ng ộ t.
  148. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 143 Như đy chỉ mả nhỏ a cái UPS làm ngày nay. Ă pizza ng ấ là nh củ n Papa John muộ à? Nế bạ thấ xe cung ứ hiệ Papa John đ n un y ng u i qua, hỏ ai phái lái xe và lên lị trình lấ hàng cung cấ nhưcà i ch y p, chua, nư c xố pizza, và hành. Câu trả i: UPS. Hiệ nay UPS vào ớt lờ n bên trong nhiề công ti và tiế quả các xe có nhãn hiệ củ họđ u p n ua ể đm bả giao đ giờ trong trư ng hợ củ Papa John bao gồ ả o úng , ờ pa m cảlấ bộ pizza từcác lò bánh đn đi lí vào thờ đ m chính xác yt ếạ i iể mỗ ngày. Chán mua giày tennis ở i siêu thị ? Lên mạ và đt mộ ư ng ặt đ Nike từWeb site củ nó, Nike.com. Đ n hàng, tuy vậ thự sự a ơ y, c ôi gử đn UPS, và mộ nhân viên UPS lấ kiể tra, đ gói, và iế t y, m óng giao giày củ bạ đợ đt trự tuyế từmộ kho hàng ởKentucky a n ưc ặ c n t do UPS quả lí. Nhưtrên nế bạ đt đ lót nào đ từJockey.com. n u n ặồ ó Các nhân viên UPS quả lí các sả phẩ Jockey ởmộ nhà kho n n m t UPS, sẽ c sựđ n đn hàng, bỏ vào túi, gắ nhãn nó, và giao thự iề ơ nó n nó cho bạ Máy in HP củ bạ hỏ ởChâu Âu hay Mĩ n. a n ng Latin? Thợsử ởthự đ ngư i đn nhà bạ sử nó, là ngưi làm việ a cị a, ờế na ờ c cho UPS, UPS quả lí các bộphậ thay linh kiệ và sử chữ cho n n n a a HP ởcác thị ờ đ Đ t cá nhiệ đi nào đ từcác Trang trạ trưng ó. ặ tớ i ó Segrest ởFlorida đợ UPS giao tạ cử cho bạ ởCanada? UPS ưc ia n làm việ vớ mộ công ti đ phát triể cách đ gói đc biệcho cá cit ể n óng ặt sao cho chúng không bị ơ khi đ qua hệ ng phân loạ củ thư ng thố ia i UPS. Cá thậ chí còn đ ợ gây mê nhẹ m ưc cho du hành an toàn (như trẻcon uố thuố chố say Dramamine). “Chúng tôi muố ng c ng n chúng có mộchuyế đ thoảmái,” t ni i Steve Holmes ngư i phát ngôn ờ củ UPS nói. a Cái gì xả ra ởđ Nó là mộquá trình đ ợ gọlà insourcing - y ây? t ưc i mộ hình thứ hoàn toàn mớ về ng tác và tạ giá trị t c i cộ o theo phư ng ơ nằ ngang, do thế i phẳ làm cho có thể làm phẳ nó còn m giớ ng và ng nhiề hơ nữ Trong các mụ trư c tôi đ thả luậ vì sao xâu u n a. c ớ o n ã chuỗ cung là quan trọ đn vậ trong thếgiớ phẳ Như i ng ế y i ng. ng không phả mọ công ti, quả c rấít công ti, có đ sứ đ phát i i thự t ủcể triể và hỗtrợmộ chuỗ cung toàn cầ phứ tạ cỡquy mô và n t i u cp phạ vi mà Wal-Mart đ phát triể Đ là cái đ sinh ra insourcing. m n. ó ã ã Insourcing xả ra bở vì mộ khi thế i trởnên phẳ ngư i nhỏ y i t giớ ng, ờ hành đng lớ – các công ti nhỏđt ngộ có thểthấ khắ ộ n ộ t y p có thể thếgiớ Mộ khi họđ thấ họthấ nhiề chỗnơ họcó thể i. t y, y u bán ã i hàng củ mình, sả xuấ hàng củ mình, hay mua nguyên liệ củ a n t a ua họtheo cách hữ hiệ hơ Như nhiề trong sốhọhoặ không u u n. u c ng
  149. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 144 biế thự hiệ tấ cảcác thứnày hay không thểcó đ sứ đ tự t c nt ủcể mình cai quả mộ chuỗ cung toàn cầ phứ tạ Nhiề công ti lớ n t i u c p. u n đ không muố quả lí đ phứ tạ này, mà họcả thấ không n n ộcp m y ã phả là mộ phầ củ khả ng cố lõi củ họ Nike thích tiêu tiề i t na nă t a. n và nă lự củ mình đ thiếkế ng c a ể t giày tennis tố hơ chứ t n, không cho các chuỗ cung. i Đ u này tạ ra cơhộ kinh doanh toàn cầ hoàn toàn mớ cho o i u i iề các hãng giao nhậ bư kiệ như nu n UPS. Nă 1996, UPS đ vào kinh m i doanh về các giảpháp thư ng mạđợ đng bộ. Nó đ tiêu 1 tỉ “ i ơ i ưc ồ ” ã $ kểtừđ đ mua hai mưi lă hãng logistics và giao nhậ toàn óể ơm n cầ khác nhau đ có thể c vụhầ nhưbấcứchuỗ cung nào từ u ể phụ u t i mộ góc đn góc kia củ trái đt phẳ Việ kinh doanh cấ cánh t ế a ấ ng. c t đ khoả nă 2000. Tôi thích thuậngữ“ ng m t insourcing” i vì các bở úng sưUPS đn thẳ bên trong công ti củ bạ phân tích các quá ế ng a n; kĩ trình sả xuấ đ gói, và giao hàng củ nó; và sau đ thiếkếtái n t, óng a t, ó thiếkếvà quả lí toàn bộchuỗ cung củ bạ Và, nế cầ ngay t, n i a n. u n, cảtài trợcác phầ việ đ nhưcác khoả phả thu và các khoả n c ó, n i n thanh toán COD (Cash On Delivery- Thu tiề khi giao hàng). Ngày n nay có các công ti (nhiề trong sốđ không muố tên củ họ ư c u ó n a đợ nhắ đn) không hề chạ đn các sả phẩ riêng củ họ a. cế còn mế n m a nữ UPS giám sát toàn bộhành trình từnhà máy đn kho hàng đn ế ế khách hàng đn sử chữ Nó thậ chí còn thu tiề từkhách hàng ếa a. m n nế cầ Hình thứ cộ tác sâu này, cầ phảcó mộ lư ng tin cậ u n. c ng n i tợ y và mậthiế lớ giữ UPS, các khách hàng củ nó, và khách hàng t tn a a củ các khách hàng củ nó, là mộlự làm phẳ mớ vô song. a a tc ng i “Anh có biếđ số khách hàng và đi tác củ chúng tôi là ai? t a các ố a Các doanh nghiệ nhỏ chủtị và CEO củ UPS Mike Eskew p ,” ch a úng thế… Họyêu cầ chúng tôi biế họthành toàn cầ u n u. nói. “Đ Chúng tôi giúp các công ti này đt sự ạ bình đng vớ các gã lớ ẳ i n.” Thự vậ khi bạ là mộ doanh nghiệ nhỏ c y, n t p hay mộ cá nhân làm t việ ởnhà, và bạ có thể c n plug [cắ vào UPS và khiế họthành m] n nhà quả lí chuỗ cung toàn cầ củ bạ bạ có thể vẻ bạ lớ n i u a n, n ra là n n hơ nhiề so vớ bạ là. Khi kẻ u in nhỏcó thể hành đng lớ nó làm ộ n, n phẳ sân chơ còn hơ nữ UPS đ mua Mail Boxes, Etc. (bây ng n a. i ã giờlà “The UPS Store” ởHoa Kì) đ có thể ể cung cấ cho các cá p nhân và các doanh nghiệ nhỏsứ mạ củ các dị vụchuỗ p c nh a ch i cung toàn cầ củ nó. Như UPS cũ giúp [công ti] lớ hành ua ng n ng đng nhỏKhi bạ là mộ tậ đ khổ lồnhưHP, và bạ có thể ộ . n t p oàn ng , n
  150. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 145 khiế các bư kiệ đợ giao hay hàng hoá đ ợ sử chữ nhanh n n ưc ưc a a u chóng ởbấcứ âu trên thế i, bạ có thể tđ giớ n hành đng thự sự . ộ c nhỏ Ngoài ra, bằ làm cho giao hàng và dị vụkhắ thếgiớ siêu ng ch p i hiệ quả siêu nhanh –và vớkhố lư ng khổ lồ UPS giúp làm u và i iợ ng - phẳ các rào cả hả quan và hài hoà hoá thư ng mạ bằ khiế ng ni ơ i ng n ngày càng nhiề ngư i chấ nhậ cùng các quy tắ và các nhãn và u ờ p n c các hệthố theo dõi đ chuyên chởhàng hoá. UPS có mộ nhãn ng ể t thông minh trên tấcả bư kiệ củ nó đ bư kiệ có thể ư c t các u na ểu n đợ theo dõi và lầ vếở t cứ âu trong mạ lư i củ nó. n t bấ đ ng ớ a Làm việ vớ Cụ Hả Quan MĩUPS đ thiếkế t phầ mề cici , t mộ n m ã cho phép hảquan nói vớUPS, “ muố xem bấkể u kiệ nào i i tôi n t bư n chuyể qua trung tâm WorldPort củ các anh đợ gử đ từCali, n a ưc i i Colombia, đn Miami bở ai đ có tên là Carlos.” Hay, “tôi muố ế i ó n xem bấcứbư kiệ nào đ ợ gử từĐ c sang Mĩ i ai đ có tên t n ưc i ứ bở ó u Osama.” Khi bư kiệ đn đ phân loạ các máy tính UPS sẽ nếể i, tự u đng đnh tuyế bư kiệ đ đn mộ nhân viên hả quan ởtrung ộị nu nóế t i tâm UPS. Mộ cách tay đợ đ u khiể bằ máy tính theo nghĩ t ưc iề n ng a đ sẽđy nhẹ khỏ bă tả và vứ nó vào mộ thùng đ xem ẩ nó i ng i t t ể en xét kĩ n. Nó làm cho quá trình kiể tra hiệ quảhơ và không m u hơ n gây gián đ n dòng chả chung củ các bư kiệ Hiệ quả về y a n. u này oạ u thờ gian và quy mô tiế kiệ tiề củ các khách hàng củ UPS, i t mna a quay vòng vố và tài trợnhiề đi mớ hơ Song mứ n u ổ i n. c cho phép họ cộ tác cầ đn giữ UPS và khách hàng củ nó là khác thư ng. ng nế a a ờ Plow & Hearth là mộ nhà bán lẻ n theo catalog ởtrong nư c t lớ ớ và trên Internet ởquy mô quố tế c chuyên về Các Sả phẩ cho “ n m Sinh hoạThôn dã –Products for Country Living.” Mộ hôm P&H t t đn UPS và nói rằ quá nhiề đ đc đợ giao củ họđn vớ ế ng u ồ ạ ưc a ếi các khách hàng vớ mộ mẩ bị . UPS có ý tư ng nào không? i t u vỡ ở UPS cử“ kĩ óng gói” củ nó đn và tiế hành mộ seminar các sưđ a ế n t về óng gói cho nhóm thu mua hàng củ P&H. UPS cũ cung cấ đ a ng p các hư ng dẫ cho họ ể ớ n đ dùng trong chọ lọ các nhà cung cấ củ nc pa họMụ tiêu là giúp P&H hiể rằ các quyếđ thu mua củ nó . c u ng tị nh a từcác nhà cung cấ phả bị nh hưng không chỉ i chấ lư ng p ả ở bở tợ i củ các sả phẩ đợ chào, mà bở cảcác sả phẩ này đ ợ a n m ưc i n m ưc đ gói và giao thế nào. UPS không thể giúp khách hàng củ nó, a óng P&H, mà không nhìn sâu vào bên trong việ kinh doanh củ nó và c a sau đ vào việ kinh doanh củ các nhà cung cấ củ nó - họ c pa dùng ó a các thùng và vậliệ đ gói nào. Đ là insourcing. t u óng ó
  151. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 146 Hãy xét sựcộ tác hiệ nay giữ nhữ ngưi bán eBay, UPS, ng n a ng ờ PayPal, và nhữ ngư i mua eBay. Thí dụtôi chào bán mộ gậ ng ờ ty đ golf trên eBay và bạ quyế đ mua nó. Tôi e-mail cho bạ n tị nh n ánh mộ hoá đn PayPal có tên và đa chỉ a bạ Đ ng thờ eBay cho t ơ ị củ n. ồ i, tôi mộ icon trên Web site củ nó đ in ra mộ nhãn thưcho bạ t a ể t n. Khi tôi in nhãn thưđ ra trên máy in củ tôi, nó hiệ ra vớ mộ mã a n i t ó vạ theo dõi củ UPS trên đ Đ ng thờ UPS, qua hệ ng máy ch a ó. ồ i, thố tính củ nó, tạ ra mộ sốtheo dõi tư ng ứ vớ nhãn đ sốnày a o t ơ ng i ó, đ ợ tựđng e-mail cho bạ - ngư i đ mua gậ đ golf củ tôi ưc ộ n ờã y ánh a – cho nên tựmình bạ có thể n theo dõi, trự tuyế bư kiệ ấ trên c n, u ny cơsởđu đn và biếchính xác khi nào nó sẽ i bạ ềặ t tớ n. Nế UPS đ không làm việ kinh doanh này, ai đ hẳ đ phả u c ó nã i ã phát minh ra nó. Vớ rấnhiề ngư i làm việ xa nhà thông qua các it u ờ c chuỗ cung toàn cầ theo chiề ngang, ai đ phả lấ các lỗhổ i u u ó ip ng tránh khỏ và siếchặcác mố yế Kurt Kuehn, phó chủ i t t i u. không thể tị cấ cao củ UPS về ch p a bán hàng và marketing, nói, “Gã bán linh kiệ máy ởTexas lo rằ khách hàng ởMalaysia là mộ rủ ro tín n ng ti dụ Chúng tôi bư c vào nhưmộ nhà môi giớ đợ tin cậ Nế ng. ớ t i ưc y. u chúng tôi kiể soát gói hàng đ chúng tôi có thể tiề tuỳ m thu n thuộ c ó, vào sựchấ thuậ và loạ bỏthưtín dụ Sựtin cậ có thể ư c p n i ng. y đợ tạ ra qua các quan hệ nhân hay qua các hệ ng và kiể soát. o cá thố m Nế không có sựtin cậ bạ có thểdự vào mộ nhà gử hàng, u y, n a t i không giao [bư kiệ củ bạ cho đn khi anh ta trả n. Chúng n a n] ế tiề u tôi có nhiề khảnă hơ mộ ngân hàng đ quả lí việ này, vì u ng n t ển c chúng tôi nắ bư kiệ và mố quan hệliên tụ vớ khách hàng mu n i ci như[tài sả đm bả nên chúng tôi có hai đ m mạ n] ả o, nh.” iể Hơ sáu mưi công ti đ chuyể hoạđng củ họđn gầ trung ơ n tộ a ến n ã tâm UPS hơ ởLouisville kểtừ1997, nhưthếhọcó thể làm các n thứvà gử chúng đ thẳ từtrung tâm, mà không phả lư kho. i i ng iu Như không chỉ các gã nhỏ ư c lợ từlogistics tố hơ và các có đợ i tn ng chuỗ cung hiệ quảhơ mà insourcing có thểcung cấ Nă i u p. m n 2001, Ford Motor Co. giao hệthố phân phố rố ren và chậ ng ii m chạ củ mình cho UPS, cho phép UPS đ sâu vào bên trong Ford pa i đ hình dung ra các vấ đ là gì và làm nhẵ chuỗcung củ nó. ể nề n i a “Trong nhiề nă nguyên nhân suy sụ củ các đi lí Ford đ là u m, pa ạ ã hệthố giố Rube Goldberg củ nhà sả xuấ ôtô cho việ đ a ng ng a n t cư xe từnhà máy đn showroom,” ế BusinessWeek tư ng thuậtrong số ờ t ngày 19-7-2004. “Xe có thểmấ cảtháng mớ đn - tứ là, khi t iế c
  152. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 147 chúng không bị t dọ đờ Và Ford Motor Co. đ không luôn mấ c ư ng. ã có khảnă nói cho các đi lí củ mình chính xác cái gì đn, hay ng ạ a ế thậ chí có gì trong kho hàng ởga xe lử gầ nhấ ‘ m an t. Chúng tôi đ ã mấ theo dõi cả t đ tàu lử chởxe’Jery Reynolds, chủcủ t mộ oàn a , a Prestige Ford ởGarland, Texas, nhớlạ ‘ t là đ rồ.” i. Thậ iên ’ Như ng sau khi UPS đ đi mũ ãộ Ford, “ kĩ UPS … đ thiếkế i hoàn các sư t lạ ã toàn mạ lư i giao hàng Bắ Mĩ a Ford, hợ lí hoá lạmọ thứ ng ớ c củ p i i từlộtrình xe lấ từnhà máy đn chúng đợ xửlí ra sao ởcác y ế ưc trung tâm phân loạkhu vự - kể dán mã vạ lên kính chắ gió i c” cả ch n củ 4 triệ xe ra khỏ các nhà máy củ Ford đ chúng có thể ư c a u i a ể đợ theo dõi hệnhưcác bư kiệ Kếquả UPS đ cắngắ 40 phầ t n. t là, ãt n n u tră thờ gian xe đn các đi lí, xuố còn trung bình mư i ngày. i ế ạ ng ờ m BusinessWeek tư ng thuậ “ c đ tiế kiệ cho Ford hàng triệ ờ t: Việ ó t m u vố lư đng mỗ nă và làm cho 6.500 đi lí củ nó dễ n uộ im ạ a theo dõi các model có nhu cầ nhấ ‘ ó là sựbiế đi kinh ngạ nhấmà u t… Đ nổ c t tôi từ thấ Reynolds ngạ nhiên. ‘Bình luậ cuố cùng củ tôi ng y,’ c n i a cho UPS là: Các anh có gửcác bộ n cho tôi nhưthế i phậ không’ ?” UPS duy trì mộ think-tank, Bộphậ Vậ trù họ ởTimonium, t n n c, Maryland, nghiên cứ các thuậ toán chuỗ cung. “ ờ phái” u t i Trư ng toán họ này đ ợ gọ là “công nghệluồ bư kiệ và đ ợ c ưc i ng n,” ưc u thiếkế ể tụ khớ việ đ u đng xe tả tàu thuỷmáy bay và t đ liên c p c iề ộ i, , nă lự phân loạ củ UPS vớ luồ các bư kiệ ngày đ khắ ng c ia i ng n p u ó thếgiớ “ n nay chúng tôi có thểthay đi vềmạ lư i trong i. Hiệ ổ ng ớ mấ giờđ đ u chỉ theo khố lư ng,”UPS CEO Eskew nói. y ể iề nh iợ “Tôi tố ư hoá toàn bộ iu chuỗ cung thế là bí quyếtoán [họ i nào t c].” Nhóm sáu mưi ngư i củ UPS ởTimonium chủyế gồ nhữ ơ ờa um ng ngư i có bằ kĩ t và toán, kể nhiề tiế sĩ ờ ng thuậ cả u n . UPS cũ dùng các nhà khí tư ng và các nhà phân tích đ doạ ợ ng e chiế lư c riêng củ mình đ theo dõi các cơ bão khí tư ng và đ nợ a ể ợ ịa n chính trị nó sẽ i giảquyế trong bấ cứngày cho trư c nào. mà phả i t t ớ Đ bôi trơ hơ nữ cho các chuỗ cung củ nó, UPS là ngư i sử ể nna i a ờ dụ riêng lớ nhấcủ công nghệ ng n ta không dây trên thế i, vì riêng giớ các lái xe củ nó gọ hơ 1 triệ cuộ đ n thoạ mộ ngày trong a in u c iệ i t quá trình nhậ và giao các bư kiệ thông qua tám mưi tám ngàn n n ơ u xe, xe tả máy kéo, và xe máy củ nó. Trong bấcứngày cho trư c i, a t ớ nào, theo UPS, có thể y 2 phầ tră GDP củ thế i trong các thấ nm a giớ xe tảgiao hàng hay xe chở u kiệ củ UPS. Chà, tôi đ nhắ đn i bư na cế ã là UPS cũ có mộ nhánh tài chính củ nó – UPS Capital - sẽ p ng t a cấ
  153. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 148 tiề cho việ biế đi chuỗ cung củ bạ đc biệnế bạ là mộ n c nổ i a n, ặ t u n t doanh nghiệ nhỏ không có vố p và n. Thí dụ Eskew lư ý, UPS làm ă vớ mộ công ti công nghệ , ni t sinh u họ nhỏ Canada bán chấdán máu, mộlự chọ khả dễ c ở t ta n dĩ hưcho các mũ khâu. Công ti có mộ thị ờ gia tă giữ các chuỗ i t trư ng ng a i bệ việ lớ như nó có vấ đ theo kị vớ cầ và đ không thể nh n n, nề piu ng ã kiế đợ tài trợ Nó có các trung tâm phân phố ởbờ ông và bờ m ưc . i Đ Tây. UPS đ thiế kếlạ hệ ng củ công ti dự vào mộ trung t i thố a a t ã tâm tủlạ ởDallas và cấ tài trợcho nó qua UPS Capital. Kế nh p t quảEskew nói, là ít hàng tồ hơ dòng tiề mặtố hơ dị vụ , n n, n t t n, ch khách hàng tố hơ – và là mộ khách hàng đ ợ cấ sẵ củ UPS. tn t ưc y n a Mộ nhà sả xuấ mũvà mạ trang đ m cho cô dâu ởMontreal t n t ng iể muố cả thiệ luồ kinh doanh củ nó vớ UPS. Eskew nhớlạ ni n ng a i i, “Chúng tôi thiếkế t hệ ng cho thông quan hợ nhấ nhưthế t mộ thố p t, mạ che mặ và mũcủ họkhông phả qua [biên giớ từ cái ng t a i i] ng mộ Và sau đ chúng tôi đt [hàng hoá] ởmộ kho hàng ở[phía t. ặ t ó bắ bang] New York. Chúng tôi lấ các đ n hàng từInternet, gắ c y ơ n nhãn lên, chúng tôi giao bư kiệ và thu tiề và chúng tôi đ a tiề n n, ưn u đ qua UPS Capital vào ngân hàng củ họ ng đ n tửnhưthế a bằ iệ họ ó nhậ đ ợ tiề Đ u đ cho phép họtham gia các thị ờ mớ n ư c n. iề ó trư ng i và tốthiể hoá kho hàng củ họ i u a .” Eskew giảthích, “ ông củ chúng ta có cử hàng, tồ kho là i Khi a a n cái ởtrong phòng sau. Bây giờnó là mộ thùng cách xa hai giờtrênt mộ xe chởbư kiệ hay có thểlà hơ hàng tră [thùng] đ qua t n, u n m i đt nư c bằ đờ sắ hay máy bay, và bạ có hơ hàng ngàn ấ ớ ng ư ng t n n [thùng] đ qua biể Và bở vì tấcả n. i t chúng ta đu có khả ng nhìn ề nă i vào chuỗ cung đ chúng ta có thểđ u phố tấ cảcác phư ng i ó, iề it ơ thứ giao thông đ c ó.” Thự vậ vì nhữ ngưi tiêu dùng đợ trao quyề hơ đ kéo c y, ng ờ ưc n nể các sả phẩ riêng củ họqua Internet và tuỳbiế chúng [làm n m a n chúng theo yêu cầ củ khách hàng] cho chính họ UPS thấ mình ua , y trong vị lí thú đ không chỉ công ti thự sựlấ đ n hàng mà, thế ể là c yơ nhưdị vụ ch giao hàng, cũ là công ti giao hàng cho ngư i mua ở ờ ng cử trư c. Kếquả các công ti nói, “Hãy thửđy càng nhiề thứ aớ t là, ẩ u tạ sựkhác biệ vào cuố chuỗ cung, hơ là vào đu.”Và bở vì o t i i ầ i n UPS là khâu cuố trong chuỗ cung trư c khi các hàng hoá này i i ớ đ ợ xế vào các máy bay, tàu hoảvà xe tả nó tiế quả nhiề ưc p , i, p n u trong các chứ nă này, tạ ra mộ loạkinh doanh mớ hoàn toàn c ng o ti i
  154. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 149 đ ợ gọ là Cuố củ các Dị vụ Cầ tàu (End of Runway ưc i i a ch u Services). Ngày tôi thă Louisville, hai nữnhân viên trẻ a UPS củ m đ lắ ráp các camera Nikon, vớ các thẻbộ ang p i nhớvà bao da, mà cử hàng nào đ đ chào như t món cuốtuầ đc biệ Họ m a i n ặ t. thậ óã mộ chí đt chúng vào các thùng đc biệ chỉ ặ ặ t cho cử hàng đ Bằ a ó. ng tiế quả chứ nă này, UPS cho các công ti nhiề quyề lự p n c ng u na chọ hơ đ tuỳ n các sả phẩ vào phút cuốcùng. n n ể biế n m i UPS cũ lợ dụ đy đ các lự làm phẳ Netscape và work ng i ng ầ ủ c ng flow. Trư c 1995, tấcả c theo dõi và lầ vếcác bư kiệ UPS ớ t việ nt n u cho các khách hàng đ ợ làm qua mộ call center. Bạ gọ mộ số ưc t ni t UPS 800 và hỏnhân viên trự bư kiệ củ bạ ở âu. Trong tuầ i cu nanđ n trư c Nô-en, các nhân viên tổ đ UPS trả i sáu tră ngàn cuộ ớ ng ài lờ m c gọ trong nhữ ngày cao đ m. Mỗ cuộ gọ đ đ tố củ UPS i ng i c ióãn a iể 2,1 $ đ xửlí. Rồ suố các nă 1990, khi ngày càng nhiề khách ể i, t m u hàng củ UPS đ ợ trao quyề và thoả mái vớ Internet, và vì hệ a ưc n i i thố theo dõi và lầ vếriêng củ nó đ ợ cảthiệ vớ nhữ tiế ng nt a ưc i ni ng n bộvề công nghệ không dây, UPS đ mờ bả thân khách hàng củ in a ã mình theo dõi qua Internet, vớ mộ chi phí đi vớ UPS giữ 5¢ và i t ối a 10 ¢ mộ truy vấ t n. “Nhưthếchúng tôi đ giả đt ngộ các chi phí dị vụcủ mộ t ch a ã chúng tôi và tă dị vụ Ken Sternad phó chủ ch UPS nói, đc ng ch ,” tị ặ biệ vì hiệ nay UPS xửlí trung bình 7 triệ truy vấ theo dõi mộ t n u n t ngày và 12 triệ truy vấ trong nhữ ngày cao đ m, con sốgây u n ng iể sử số Đ ng thờ các lái xe củ nó cũ ngày càng đợ trao ng t. ồ i, a ng ưc quyề hơ vớ DIAD – Driver Delivery Information Acqusition n i n Device – các dụ cụthu nhậ thông tin giao nhậ củ lái xe. Đ y ng n na ấ là các bìa kẹ hồsơ iệ tửmàu nâu mà bạ luôn nhìn thấ các lái p đn y n xe UPS mang khắ nơ Thế mớ nhấcủ chúng nói cho mỗlái p i. hệ i ta i xe đ mỗ bư kiệ ởchỗ trong xe- chính xác ởvị nào trên ểiu n nào trí kệ Nó cũ bả anh ta đ m dừ tiế theo củ anh ta ởđ và . ng o iể ng p a âu, nế anh ta đ sang đa chỉ hệ ng GPS [đnh vị tinh] gắ u i ị sai, thố ị vệ n sẵ trong DIAD không cho phép anh ta giao bư kiệ Nó cũ cho n n. ng u phép Mẹ mạ và tìm ra khi nào lái xe sẽởlân cậ bà ta và lên ng n giao bư kiệ cho bà. n u Insourcing là khác xâu chuỗ cung bở vì nó đ xa hơ nhiề việ i i u c i n quả lí chuỗ cung. Bở vì nó là logistics đ ợ bên thứba quả lí, n i i ưc n nó đ hỏ loạcộ tác thân thiếvà sâu rộ hơ nhiề giữ UPS òi i i ng t ng n u a và các khách hàng củ nó và các khách hàng củ các khách hàng a a
  155. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 150 củ nó. Trong nhiề trưng hợ ngày nay, việ UPS và các nhân a u ờ p c viên củ nó ởsâu bên trong hạ ng củ các khách hàng củ họlà tầ a a a cái làm cho hầ nhưkhông thể đnh ởđ ngư i này dừ và u xác ị âu ờ ng ngư i kia bắ đu. Nhữ ngư i UPS không chỉ ngư i đng bộ ờ tầ ng ờ là ờồ các bư kiệ củ bạ họđng bộtoàn bộcông ti củ bạ và sự n a n- ồ an u tư ng tác củ nó vớcả khách hàng lẫ các nhà cung cấ ơ a i các n p. “Đ y không còn là quan hệ ờ bán-khách hàng nữ Eskew ấ ngư i a,” nói. “Chúng tôi trả i đ n thoạcủ bạ chúng tôi nói vớ khách lờ iệ i a n, i hàng củ bạ chúng tôi vậ hành kho hàng củ bạ chúng tôi bả a n, n a n, o bạ cái gì bán đợ và cái gì không bán đ ợ Chúng tôi truy cậ n ưc ư c. p đn hệ ng thông tin củ bạ và bạ phảtin chúng tôi. Chúng tôi ế thố an n i quả lí các đi thủcạ tranh, và cách duy nhấ đ cho đ u này n ố nh tể iề hoạ đng, nhưcác nhà sáng lậ củ chúng tôi đ nói cho [các tộ pa ã chuỗ siêu thịGimbel và Macy, là ‘hãy tin chúng tôi’. Tôi không i ] vi phạ đ u đ Vì chúng tôi yêu cầ ngưi ta bỏmộ phầ kinh m iề ó. u ờ t n doanh củ họ a [cho chúng tôi], và đ u đ thự sự n sự cậ iề ó c cầ tin y.” UPS đ tạ ra các platform [nề cho phép bấcứai đa việ ang o n] t ư c kinh doanh củ mình ra toàn cầ hoặ đ cả thiệ rấ nhiề tính a u c ểi nt u hiệ quả a chuỗcung củ mình. Đ là mộ việ kinh doanh hoàn u củ i a t c ó toàn mớ như UPS tin chắ nó có triể vọ hầ nhưvô hạ i, c n ng u n. ng Thờ gian sẽ lờ Tuy lãi gộ vẫ còn mỏ trong công việ loạ i trả i. pn ng ci này, riêng nă 2003 insourcing mang về2,4 tỉ doanh thu cho $ m UPS. Bả nă mách bả tôi nhữ ngư i mặ áo nâu ngồ n ng o ng ờc ngộ này trong các xe tảnâu là lạ đ làm cái gì đ to lớ cái gì đ là i này ang n- ó ó có thể do sựlàm phẳ thế i và cái gì đ sẽ chỉ ng giớ ó làm phẳ thế ng giớ hơ nhiề in u. LỰ LÀM PHẲ C NG # 9 IN-FORMING [CẤ TIN] P Google, Yahoo!, MSN Web Search Bạ tôi và tôi gặ mộ gã ởmộ quán ă Bạ tôi rấbị ta n p t t n. n t anh lôi cuố như tôi tò mò mộ cách ngờvự về này. Sau vài n, t c gã ng phút Googling, tôi tìm ra hắ ta đ bị t vì trọ tộ hành n bắ ng i ã hung. Mặ dù tôi lạbị t vọ vớchấlư ng củ nhóm đ c i thấ ng i tợ a ịnh ngày, chí ít tôi đ có khảnă cả báo cho bạ mình về ng nh n quá ã khứdữ i củ gã này. dộ a - Lờkhen từngư i dùng Goggle i ờ
  156. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 151 Tôi hoàn toàn hài lòng vớ dị vụphiên dị Đ i tác củ tôi i ch ch. ố a dàn xế hai ngư i làm đn đ giúp phá dỡ Đ có mộsựthông p ờ ếể .ã t tin sai: cô ta yêu cầ nhữ ngưi làm đn vào 11 giờsáng, và u ng ờ ế dị vụ đng gử họ ế lúc 8:30. Họ nói tiế Tây Ban ch lao ộ i đn chỉ ng Nha, còn tôi nói tiế Anh và mộ chút tiế Pháp. Các hàng ng t ng xóm gố Tây Ban Nha củ chúng tôi không có nhà. Vớ sự c a i giúp đ củ dị vụdị tôi đ có khả ng truyề thông vớ ỡ a ch ch, nă n i ã nhữ ngư i lao đng, đ xin lỗ vì thông tin sai, xác lậ kì ng ờ ộ ể i p vọ và yêu cầ họquay lạ vào 11 giờ Cả ơ đ cung cấ ng, u i . mnã p mố liên lạ này … Cả ơ Google. i c mn - Lờ khen từngưi dùng Goggle i ờ Tôi chỉ n cả ơ Google vì đ dạ tôi tìm tình yêu ra sao. muố m n ãy Trong khi tìm ngư i anh xa lánh củ tôi, tôi tình cờgặ mộ ờ a p t Web site Mexico cho nhữ ngư i múa thoát y nam – và tôi bị ng ờ số Anh tôi làm việ nhưmộ đ đc! Cơhộ đu tiên tôi có, c. c t ĩự iầ tôi đ bay sang thành phốanh làm việ đ giảphóng anh khỏ cểi i ã nghề t phẩ giá này. Tôi đ đn câu lạ bộ i anh làm việ mấ m iế c nơ c và tìm thấ anh tôi. Như nhiề hơ thếtôi gặ mộtrong các y un, p t ng cộ sựcủ anh … Chúng tôi đ cư i nhau cuố tuầ qua [ở ng a ãớ i n Mexico], và tôi quảquyế là không có các dị vụGoogle thì t ch tôi chẳ bao giờ thấ anh tôi, chồ tôi, hay tính chấsinh ng tìm y ng t lợ đ ngạ nhiên củ ngành múa thoát y nam ởMexico!! i áng c a Cả ơ Google! m n, - Lờ khen từ ờ dùng Goggle i ngư i ổ hành dinh củ Google ở ng a Moutain View, California, có mộ t T chút cả giác Epcot Center đi vớ nó - rấ nhiề đ chơ thờ m ối t uồ i i vũtrụvui nhộ đ chơ rấ ít thờ gian. Ởmộ góc là mộ quả u n ể i, t i t t cầ quay phát ra các tia sáng dự vào sốngư i tìm kiế trên Google. a ờ m Nhưbạ có thể n mong đi, hầ hếcác tia sáng đ ợ phát ra từBắ ợut ưc c MĩChâu Âu, Hàn Quố Nhậ Bả và duyên hả Trung Quố c, t n, i c. , Trung Đ ông và Châu Phi vẫ khá tố Ở mộ góc khác mộ màn n i. t t hình cho thấ mẫ củ thứgì ngư i ta đ tìm kiế ởthờ đ m y ua ờ ang m i iể đ trên khắ thế i. Khi tôi ởđ nă 2001, tôi hỏ các chủnhà p giớ óm i ó, củ tôi đ tài đợ tìm kiế nhiề nhấ mớ đ là gì. Mộ tấ a ề ưc m u t i ây t, t nhiên, là “sex,” mộ đ tài ư thích vĩ cử củ các Googler. Cái tề nh u a a khác là “Chúa”. Nhiề ngư i tìm Ngài. Thứba là “việ làm”- anh u ờ c
  157. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 152 có thể y đ các thứđ Và món đợ tìm nhiề thứtưvào lúc tôi thấ ủ ó. ưc u đn thă Tôi không biếliệ phảcư i hay khóc: “ấ vậchuyên ế m? tu iờ đu t nghiệ . Kì lạ t, tuy vậ là sách công thứ món ă Google, nơ p” nhấ y, c n i ngư i ta chỉ tủlạ củ mình, xem có gì trong đ gõ chúng ờ mở nh a ó, vào Google, và thấ nó cho ra công thứ nào! y c May thay, không từkhoá hay chủđ [tìm kiế đ n nhấnào đt ề m] ơ t ạ 1 hay 2 phầ tră tấ cả ng ngư i tìm kiế trên Google ởbấ nmt nhữ ờ m t cứthờ gian cho trư c nào, nhưthế i ớ không ai phảlo về phậ củ i số n a loài ngưi ởbấ cứthờ gian cho trư c nào trên cơ các món tìm ờ t i ớ sở kiế cao nhấxả trong bấcứngày cá biệnào. Quả c, tính đ m ty t t thự a dạ đ chú ý củ việ tìm kiế qua Google, trong rấ nhiề ng áng a c m t u ngôn ngữkhác nhau, là cái làm cho công cụtìm kiế Google (và m các công cụ kiế nói chung) là các lự làm phẳ khổ lồ ế tìm m c ng ng đn vậ Chư bao giờtrư c đ trong lị sửhành tinh lạ có nhiề y. ớ ây ch i u a ngư i đn vậ -tựhọ có khả ng đ tìm nhiề thông tin đn vậ ờế y nă ể u ếy - về t nhiề thứ về u ngưi khác đn vậ u và nhiề ờ ế y. rấ Sergey Brin sinh ởNga, đng sáng lậ củ Google, nói, “ u ai ồ pa Nế đ có [kếnố bă rộ dial-up [quay số hoặ truy cậ vào mộ t i] ng ng, ] c p t ó café Internet, bấluậ mộ đ a trẻ Campuchia, giáo sưđi họ t n tứ ở ạ c, hay tôi ngư i vậ hành công cụtìm kiế này, tấ cảđu có truy ờn m t ề cậ cơbả đn tấ cả p nế t thông tin nghiên cứ mà bấcứai có. Nó là u t cái làm phẳ hoàn toàn. Đ y là rấ khác cách tôi đ lớ lên. Sự ng ấ t ãn tiế cậ tố nhấ củ tôi là tớ thưviệ nào đ và nó đ không có pnt ta i n ó, ã ngầ ấ thông tin, và bạ hoặ phảhi vọ mộ phép mầ hay tìm ny n c i ng t u kiế cái gì đ rấđn giả hay cái gì đ rấmớ đ Khi Google m ó tơ n ót i ây.” xuấ hiệ ông nói thêm, đt ngộ đa trẻ ó có “ cậ phổ p” t n, ộ tứ đ truy p cậ đn thông tin trong các thư n trên khắ thế i. ế p giớ việ Đ chắ chắ là mụ tiêu củ Google- làm cho tri thứ củ toàn c n c a ca ó thếgiớ trong mọ ngôn ngữcó thể m đợ mộ cách dễ i i kiế ưc t dàng. Và Google hi vọ theo thờ gian, vớ mộ PalmPilot hay mộ đ n ng i i t t iệ thoạ di đng, mọ ngư i ởbấ cứđ sẽ khả ng mang theo i ộ i ờ t âu có nă khắ nơ sựtruy cậ đn tri thứ củ thế i trong túi củ họ“ i pi pế ca giớ a . Mọ thứ và “mọ ngư i” các từthen chố mà bạ lúc nào cũ nghe ” i ờ là t n ng quanh Google. Quả c, lị sửchính thố củ Google đợ đ a thự ch ng a ưc ư lên trang nhà củ nó lư ý rằ tên “Google” là mộ trò chơ “chữ a ng t u i ‘googol’ có nghĩ là con sốgồ số1 tiế theo 100 sốkhông. m p a Google dùng từấ đ phả ánh sứmệ củ công ti đ tổchứ yể n nh a i c lư ng thông tin bao la, có vẻ tậ có thểkiế đợ trên Web,” ợ vô n m ưc
  158. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 153 đ cho bạ Cái mà thành công củ Google phả ánh là biếbao n. a n t úng nhiêu ngư i quan tâm có đ cái đ - tấ cả thứ củ thế i ờ úng ó t tri ca giớ trên đu ngón tay họKhông có cái làm phẳ lớ hơ ý tư ng làm ầ . ng n n ở cho tấcả thứ củ thế i, hay thậ chí chỉ t khúc lớ củ t tri ca giớ m mộ na nó, sẵ có cho bấcứ và mọ ngưi, bấcứ nào, bấcứ âu. n t ai i ờ t lúc tđ “Chúng tôi có phân biệđi xửở ng mự rằ nế bạ không tố chừ c ng u n biế dùng máy tính hoặ không có truy cậ đn máy tính, thì bạ t c pế n không đ dùng Google, như ngoài đ u đ ra, nế bạ có thể ể iề ó un gõ ng chữ bạ có thể ,n dùng Google,” Eric Schmidt CEO củ Google nói. a Và chắ chắ nế sựlàm phẳ thế i có nghĩlà bấcứgì, ông c nu ng giớ a t nói thêm, nó có nghĩ rằ “ a ng không có sựphân biệđi xửnào về tố truy cậ đn tri thứ Hiệ nay Google có thểtìm kiế bằ mộ pế c. n m ng t tră thứ ng, và mỗ khi chúng tôi thấ mộ ngôn ngữ tiế i y t khác chúng m tôi làm tă nó. Hãy tư ng tưng mộ nhóm vớ mộ Google iPod ở ợ t i t ng mộ ngày nào đ và bạ có thểbả nó tìm kiế bằ âm thanh- t n o m ng ó đ u đ sẽ m lo cho nhữ ngư i không biếsửdụ máy tính – iề ó chă ng ờ t ng và khi đ [truy cậ Google] sẽchỉ vềgiá mà chúng ta có thể p là ó kiế các công cụ tiề đ đa vào tay ngư i dân.” m rẻ n ể ư ờ Việ tìm kiế khớ ra sao vớ khái niệ cộ tác? Tôi gọ nó là c m p i m ng i “in-forming”. In-forming là sựtư ng tựriêng củ cá nhân đi vớ ơ a ối i open-sourcing, outsourcing, insourcing, supply-chaining [xâu chuỗ cung], và offshoring. In-forming là nă lự đ xây dự và triể ng c ể ng n khai chuỗ cung cá nhân riêng củ bạ - mộ chuỗ cung về i an t i thông tin, tri thứ và giảtrí. In-forming là về tự ng tác - trởthành c, i sự -cộ nhà nghiên cứ biên tậ viên, và ngưi lự chọ giảtrí tự ớ u, p ờa n i -hư ng dẫ và tự n -trao quyề riêng củ chính bạ mà không phảđ đn thư n a n, iiế việ hay rạ chiế phim hay thông qua mạ truyề hình. In- n p u ng n forming là tìm kiế tri thứ Là vềtìm kiế nhữ ngư i và các m c. m ng ờ cộ đng có ý kiế giố nhau. Tính đi chúng toàn cầ phi ng ồ n ng ạ u thư ng củ Google, đ u đ thúc Yahoo! và Microsoft (thông qua ờ a iề ã MSN Search mớ củ nó) cũ biế nă lự tìm kiế và in- ia ng n ng c m forming thành các đc tính nổ bậ củ các Web site củ họ cho ặ ita a, thấ ngư i dân khao khát ra sao đi vớ hình thứ cộ tác này. y ờ ối c ng Hiệ nay Google xửlí khoả mộ tỉ kiế mỗ ngày, tă từ ng t tìm m i n ng 150 triệ mớ chỉ nă trư c. u i ba m ớ Larry Page mộ đng sáng lậ khác củ Google nói thêm, việ tồ p a c tìm kiế càng trởnên dễ m dàng và chính xác, thì cơsởngư i dùng ờ Google càng trởnên toàn cầ và nó trởthành mộ lự làm phẳ u, tc ng
  159. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 154 càng hùng mạ Mỗ ngày càng nhiề ngư i hơ có khả ng in- nh. i u ờn nă form [cấ tin cho] chính mình bằ ngôn ngữriêng củ họ Ngày p ng a. nay, Page nói, “chỉ t phầ ba số kiế là ởMĩ ít hơ mộ mộ n tìm m , và t n nử là bằ tiế Anh.” n nữ ông nói thêm, “khi ngư i ta tìm a ng ng Hơ a, ờ kiế các thứkhó hiể hơ ngư i ta công bố thứcàng khó hiể m u n, ờ các u hơ đ u đ làm cho tác đng làm phẳ củ in-forming còn n,” iề ó ộ ng a nhiề hơ nữ Tấcả công cụ kiế chủyế mớ đ cũ u n a. t các tìm m u i ây ng cho thêm khả ng cho ngư i dùng tìm kiế không chỉ nă ờ m Web đ lấ ểy thông tin mà cả đ cứ củ máy tính riêng củ họ ể các từ ổ ĩ ng a a a đ tìm hay dữliệ hay e-mail mà họbiếlà ở âu đ như lạquên mấở u t đó ng i t đ Khi bạ có thể kiế bộ n tìm m nhớ a bạ hữ hiệ hơ đ thự củ n u u n, ó c âu. sựlà in-forming. Cuố 2004, Google công bốkế ch quét toàn bộ i hoạ nộ dung củ các thưviệ củ cảĐ i họ Michigan và Đ i họ i a na ạc ạc Stanford, làm cho hàng chụ ngàn cuố sách sẵ có và có thể c n n tìm kiế đ ợ trự tuyế m ưc c n. Trong nhữ ngày ban đu củ các công cụtìm kiế ngư i ta ng ầa m, ờ sử số và thích thú bắgặ thông tin mà họ m; giây phút thấ ng t tp kiế y rồ là sựngạ nhiên bấngờ Jerry Yang đng sáng lậ củ Yahoo! i c t , ồ pa nói. “Ngày nay thái đ củ họcó cơsởhơ nhiề Họcho rằ ộa u. ng n thông tin mà họtìm chắ chắ là sẵ có và chỉ vấ đ nhà công c n n là n ề nghệlàm cho dễ m hơ bằ ít gõ phím hơ ông nói. “Dân kiế n, ng n,” chủhoá thông tin có tác đng sâu sắ đn xã hộ Ngư i tiêu dùng ộ cế i. ờ ngày nay hữ hiệ hơ nhiề - họcó thểtìm thông tin, sả phẩ u un u n m, dị vụ [qua các công cụtìm kiế nhanh hơ các phư ng tiệ ch , m] ơ n n truyề thố Họđợ thông tin tố hơ vềcác vấ đ liên quan n ng. ưc tn nề đn công việ sứ khoẻvui chơ v.v. Các thị n nhỏ ế c, c , trấ không còn i, bấlợ so vớ các thành phố truy cậ thông tin tốhơ Và ngư i ti i có p t n. ờ dân có khả ng kếnốtốhơ đn các thứhọ nă t i t nế quan tâm, đ nhanh ể dàng trởthành chuyên gia về chủđ cho trư c và các ề ớ chóng và dễ đ kếnốvớ nhữ ngư i khác chia sẻ mố quan tâm củ họ ểt i i ng ờ các i a .” Nhữ ngư i sáng lậ Google hiể rằ vào cuố các nă 1990 ng ờ p u ng i m hàng tră ngàn trang Web đợ đa thêm vào Internet mỗ ngày, ưc ư i m và rằ các công cụ kiế hiệ có, có xu hư ng tìm các từkhoá, ng tìm m n ớ theo kịbư c. Brin và Page, họ p nhau vớtư pớ gặ i cách các không thể sinh viên cao họ vềkhoa họ máy tính nă 1995, đ phát triể c c m n ã mộ công thứ toán họ xế hạ mộ trang Web bằ số trang t c c p ng t ng các Web khác kếnố vớ nó, trên giảthiếrằ càng nhiề ngư i kế tii t ng u ờt nố đn mộ trang nào đ thì trang đ càng quan trọ Đ t phá iế t ng. ộ ó, ó
  160. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 155 then chố cho phép Google trởthành sốmộ giữ các công cụtìm t t a kiế là khả ng củ nó đ kếhợ công nghệ p hạ Trang củ m nă a ểt p Xế ng a nó vớ mộ phân tích nộ dung trang, xác đnh trang nào là thích i t i ị đ nhấ cho sựtìm kiế cụthểđ đ ợ tiế hành. Cho dù t m ang ư c n áng Google tham gia thị ờ sau các công ti tìm kiế chủ u khác, trư ng m yế các câu trả i củ nó đợ ngư i dân cho là chính xác hơ và thích lờ a ưc ờ n hợ hơ đi vớ cái họ p nố i tìm. Sựthự rằ mộ công cụ kiế chỉ c ng t tìm m tố hơ chút ít so vớ cái khác đ dẫ đn mộ đ t triề dâng ngư i tn i ã nế tợ u ờ ta chuyể sang nó. (Bây giờ n Google sử ng rấnhiề nhà toán họ dụ t u c nghiên cứ các thuậtoán tìm kiế trong mộ nỗ c đ luôn luôn u t m, t lự ể giữcho họ mộbư c thích đ hơ các đi thủ nh tranh.) có tớ áng n ố cạ Vì lí do nào đ Brin nói, “ngư i ta đ giá thấ tầ quan trọ ờ ánh pm ng ó, củ tìm thông tin, ngưc lạ vớ nhữ thứkhác mà bạ có thể a ợi i ng n làm trự tuyế Nế bạ tìm cái gì đ giố vấ đ sứ khoẻbạ thự c n. un ng n ề c ,n c ó sựmuố biế trong mộ sốtrư ng hợ nó là vấ đ số n t; t ờ p n ề ng-chế t. Chúng tôi có nhữ ngư i tìm Google về triệ chứ cơ đ ng ờ các u ng n au tim và sau đ gọ sốchín-mộ t.”Như đ khi bạ thự sự ói t-mộ n c ng ôi muố thông tin cho mình về gì đ đn giả hơ nhiề n cái óơ nn u. Khi tôi ởBắ Kinh tháng Bả 2004, mộ buổ sáng tôi đ thang c y t i i máy xuố cùng vợtôi, Ann, và con gái mư i sáu tuổ Natalie, nó ng ờ i, cầ mộ nắ bư thiế viế cho bạ nó. Ann bả nó, “ m tmu p t n o Con có mang đa chỉ a chúng theo không?”Natalie nhìn bà cứnhưbà ị củ chắ chắ là ngư i thếkỉ ờ chín. “ c n ờ mư i Không,”nó nói, vớ giọ i ng -quá-lạ u-rồ “ chỉ c-hậ i. Con Google sốđ n thoạcủ chúng, iệ ia nói mẹ và đa chỉ củ chúng hiệ ra.” ị nhà a n Sổ ịchỉmẹ c, Mẹ i. đ a? ngố ơ Tấ cảcái Natalie đ làm đ là in-forming, dùng Google theo t ã ó, cách tôi đ chẳ có ý tư ng gì là thậ chí có thểTrong lúc ấ ng ở m . y, ã tuy nhiên, nó cũ có iPod củ nó, cái trao quyề cho nó đ tựin- ng a n ể form nó theo cách khác - vớ giả trí thay cho tri thứ Nó đ trở i i c. ã thành biên tậ viên âm nhạ củ mình và tảxuố tấ cảcác bài p ca i ng t hát nó ư thích nạ vào iPod củ nó và mang tấcả p a t chúng theo sang a Trung Quố Hãy nghĩ việ đ Hàng thậ niên ngành phát c. về c ó: p thanh truyề hình đ đ ợ xây dự quanh ý tư ng là bạ phi các n ã ưc ng ở n quả cáo ra trên mạ truyề hình và phát thanh và hi vọ ai đ ng ng n ng ó xem hay nghe. Như nhờcác công nghệ làm phẳ trong giảtrí, ng i ng thế i đ biế mấđnhanh chóng. Ngày nay vớ TiVo bạ có thể giớ ó n ti i n trởthành biên tậ viên TV củ riêng bạ TiVo cho phép ngư i p a n. ờ
  161. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 156 xem ghi lạ các chư ng trình ư thích củ mình và nhả qua các i ơ a y a quả cáo, trừquả cáo bạ muố xem. Bạ xem cái bạ muố ng ng n n n n n khi bạ muố Bạ không phả có hẹ vớ mộ kênh TV ởthờ n n. n i ni t i đ m và chỗ ai đ khác đt ra và xem các quả cáo áp đt cho do ó ặ ng ặ iể bạ Vớ TiVo bạ có thểxem chỉ show củ riêng bạ và các n. i n các a n quả cáo bạ muố về sả phẩ mà bạ có thể ng n n các n m n quan tâm. Như hệ nhưGoogle có thểtheo dõi cái bạ tìm kiế Tivo ng t n m, cũ có thể nó biế show nào và quả cáo nào đợ bạ đ ng , t ng ưc n óng bă lạ phân loạ và quay lạtrên TV củ riêng bạ Cho nên đ ng i, i, i a n. ây là mộ cuộ thi đ tin tứ Hãy đ giây phút nào đợ quay lạ t ố c: ưc i c oán nhiề nhấ trong lị sửTV? Trả i: Janet Jackson phô ngự hay, u t ch lờ c, có thểgọ mộ cách hoa mĩ“ áo củ cô bị c trặ ởSuper i t , bộ a trụ c,” Bowl [Siêu Cup Bóng đ Mĩnă 2004. Hãy hỏTiVo. Trong mộ i t á]m thông cáo báo chí ngày 2-2-2004, TiVo nói, “Justin Timberlake và Janet Jackson đ đ cắ cuộ diễ [show] ngày Thứbả Super ã ánh p c n y Bowl, thu hút nhiề gấ gầ hai lầ nhữ ngư i xem so vớ các upn n ng ờ i giây phút hồ hộ nhấ trên sân diễ theo mộ đ lư ng hàng nă ip t n, to ờ m về ngưi xem từ giây mộ trong các hộgia đ có TiVo. Sự số ờ ng t ình kiệ Jackson-Timberlake tạ ra mộđnh về n ứ củ khán giả n o tỉ phả ng a mà TiVo đ từ đ TiVo nói sốngư i xem nhả lên 180 phầ ã ng o. ờ y n tră khi hàng tră ngàn gia đ sửdụ các khả ng đc nhấvô ng nă ộ t m m ình nhị a TiVo đ ngừ và chơ lạ đ n truyề hình trự tiế đ củ ể ng i i oạ n c pể xem sự hếlầ này đn lầ khác.” cố t n ến Nhưthế u mọngư i ngày càng có thể nế i ờ xem cái anh ta muố dù n bao nhiêu lầ anh ta muố và khi nào anh ta muố tấcả n n n, t khái niệ m về quả bá - tứ là chúng ta quă các show ra mộ lầ cùng TV ng c t n, ng vớ các quả cáo thư ng mạ rồ sau đ thửđ u tra ai xem - sẽ i ng ơ i, i ó iề ngày càng có ít ý nghĩ Các công ti bạ muố đ cư c vào là a. n n ánh ợ các công ti, nhưGoogle hay Yahoo! hay TiVo, họ đ cộ tác vớ c ể ng i nhữ ngư i sửdụ củ họvà chào cho họcác show và quả ng ờ ng a ng cáo may đ sẵ đ cho họTôi có thể o n úng . hình dung mộngày không t xa khi các nhà quả cáo sẽ ng không trả n cho bấcứthứgì khác. tiề t Các công ti nhưGoogle, Yahoo!, Amazon.com, và TiVo đ họ ãc đ phát đt không phả bằ đy các sả phẩ và dị vụlên các ể ạ i ng ẩ n m ch khách hàng củ họmà bằ xây dự các hệ ng cộ tác cho a ng ng thố ng phép các khách hàng lôi [các sả phẩ và dị vụ củ riêng họ , n m ch ] a về và sau đ phả ứ nhanh nhưchớ đi vớ cái họ xuố Hiệ n ng pố i lôi ng. u ó quả n rấnhiề hơ t u.
  162. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 157 “Tìm kiế mang tính cá nhân cao đn mứ việ tìm kiế là trao m ế c c m quyề cho con ngưi không giố gì khác,” Eric Schmidt CEO củ n ờ ng a Google nói. “Nó là phả đ củ đ ợ chỉ o và đ ợ dạ Nó là về n ề a ưc bả ư c y. -trao quyề nó trao quyề cho các cá nhân đ làm cái họnghĩ n; n ể là tự tố nhấ vớ thông tin họmuố Nó rấkhác bấcứthứgì trưc nó. t ti n. t t ớ Radio là mộ i-nhiề TV là mộ i-nhiề Đ n thoạlà mộ i- t-tớ u. t-tớ u. iệ i t-tớ mộ Tìm kiế là sựbiể lộtố thư ng về t. m u i ợ quyề lự củ cá nhân, nca dùng mộ máy tính, nhìn ra thếgiớ và tìm thấ chính xác cái họ t i, y muố và mỗngư i là khác nhau khi đ u đ xả ra.” n- i ờ iề ó y Tấnhiên cái làm cho Google không chỉ mộ công cụtìm kiế t là t m mà là mộdoanh nghiệ sinh lợ lớ là các nhà sáng lậ ra nó nhậ t p in p n ra rằ họ thể dự mộmô hình quả cáo có mụ tiêu giớ ng có xây ng t ng c i thiệ cho bạ quả cáo thích hợ vớ bạ khi bạ tìm mộ đ tài u n ng pin n tề cụthể sau đ có thể òi tiề nhà quả cáo trên cơ số n các và đ n ng sở lầ ó ngư i dùng Google nháy chuộ vào quả cáo củ họ Trong khi ờ t ng a. CBS phát mộ bộphim và có ý tư ng ít chính xác hơ vềai xem t ở n phim hay quả cáo, Google biế chính xác bạ quan tâm đn gì - ng t n ế rố cuộ bạ tìm kiế nó – và có thể t nố bạ trự tiế vớ nhà t cn m kế i n cpi quả cáo hay gián tiế vớ sựtìm kiế củ bạ Cuố 2004, ng p i m a n. i Google bắ đu mộ dị vụnhờđ nế bạ dạ quanh Bethesda, tầ t ch óuno Maryland, và muố ă shusi, bạ chỉ i cho Google mộ tin nhắ n gử t n nn SMS trên đ n thoạdi đng củ bạ “ i ộ a n, Shusi 20817” 20817 là mã iệ – vùng củ Bethesda – và nó sẽ i lạ cho bạ mộ tin nhắ về a gử i n t n các lự chọ Chỉ Trờ mớbiếviệ này sẽ i đn đ a n. có i itc đ ế âu. In-forming, tuy vậ cũ dính đn việ tìm kiế bạ các đng y, ng ế c m n, ồ minh, và các cộ tác viên. Nó cho phép lậ ra các cộ đng toàn ng p ng ồ cầ qua tấcả biên giớ quố tế vă hoá, mộ chứ nă làm u, t các i c và n t c ng phẳ quan trọ cơbả khác. Bây giờngư i ta có thể các bạ ng ng n ờ tìm n cộ tác về t cứchủđ, dựán, hay đ tài nào – đc biệ thông ng bấ ề ề ặt qua các cổ [portal] nhưYahoo! Groups [Nhóm]. Yahoo! có cỡ ng 300 triệ ngư i dùng và 4 triệ nhóm hoạ đng. Các nhóm đ có u ờ u tộ ó 13 triệ cá nhân truy cậ vào hàng tháng trên khắ thế i. u p p giớ “Internet tă lên trong lĩ vự tự c vụ và Yahoo! Groups nh c -phụ , ng minh hoạxu hư ng này,” Jerry Yang nói. “Nó cung cấ mộ diễ ớ p t n đ mộ platform, mộ tậ các công cụcho ngưi dân đ có các t tp ờ ể àn, cuộ tụhọ tư nử tư hay công khai trên Internet bấ chấ đ lí c p,a, t pị a hay thờ gian. Nó cho phép nhữ ngư i tiêu dùng tụhọ quanh i ng ờ p các chủđ có ý nghĩđi vớ họtheo nhữ cách hoặ phi thự tế ề aố i ng c c
  163. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 158 hay không thể u làm] ngoài mạ Các nhóm có thể ư c dùng [nế ng. đợ nhưcác nhóm hỗ cho nhữ ngư i hoàn toàn xa lạ ng ngư i trợ ng ờ nhữ ờ đ ợ kích đng bở mộ vấ đ chung (đi phó vớ các bệ hiế ưc ộ i t nề ố i nh m, nhữ ngưi vừ mớ thành cha mẹ phu nhân [quân] củ công ng ờa i , a chứ đơ nhiệ hay nhữ ngư i tìm nhữ ngư i khác có các c ư ng m) ng ờ ng ờ mố quan tâm giố nhau (các nhóm có sởthích huyề bí nhưxe i ng n trư t tuyế do chó kéo, dùi cui, làm nâu da trong nhà [không tắ ợ t m nắ có số ng] thành viên đ ông). Các cộ đng hiệ hữ có thể cư ng ồ nu di trự tuyế và hư thị trong mộmôi trư ng tư ng tác (liên đ c n ng nh t ờ ơ oàn bóng đ trẻ đa phư ng, nhóm thanh niên nhà thờ các tổchứ em ị ơ , c á cự sinh viên), tạ ra mộ nhà ả cho các nhóm quan tâm về u o t o chia sẻ tổchứ và truyề thông tin có giá trị , c, n cho các cộ đng tung ồ dư ng đy sứ số Mộ sốnhóm chỉ n tạtrên mạ và chẳ ỡ ầ c ng. t tồ i ng ng bao giờcó thểthành công ngoài mạ còn các nhóm khác phả ng, n ánh các cộ đng mạ trên thế i thự Các nhóm có thể ư c ng ồ nh giớ c. đợ tạ ra ngay lậ tứ và giảtán; các đ tài có thể o pc i ề thay đi hay không ổ thay đi. Xu hư ng này sẽ tă lên khi nhữ ngưi tiêu dùng ổ ớ chỉ ng ng ờ ngày càng trởthành các nhà xuấ bả và họcó thểtìm sựđng t n, ồ cả và cộ đng họ n- họ n nó khi nào, ở âu, và thế m ng ồ chọ đ nào.” chọ Có mặ khác nữ củ in-forming mà ngư i dân sẽ i quen vớ t aa ờ phả i, và đ là khả ng củ ngư i khác thông tin cho chính họvề n từ nă a ờ bạ ó tuổ rấsớ Các công cụ kiế làm phẳ thế i bằ loạbỏ i t m. tìm m ng giớ ng i tấ cảcác thung lũ và đ t ỉ tấ cảtưng và đ mà ngư i ta nh, t ờ ờ ng á, thư ng dùng đ ẩ nấ ởbên trong, ở ỉ ởđng sau, hay ởdư i ờ ển p đnh, ằ ớ nhằ che giấ [danh] tiế củ họhay nhữ phầ củ quá khứ m u ng a ng na củ họ Trong mộ thế i phẳ bạ không thể y, không thể a. t giớ ng, n chạ ẩ nấ và các tả đ nhỏhơ và nhỏhơ đu bị t [lên]. Hãy n p, ng á nề lậ n số cuộ số củ bạ mộ cách chân thậ bở vì bấ kể n làm ng c ng a n t t, i t bạ gì, bấ cứsai lầ nào bạ mắ phả sẽ thểtìm kiế đ ợ mộ t m n c i, có m ưc t ngày nào đ Thếgiớ càng trởnên phẳ hơ ngư i dân thư ng i ng n, ờ ờ ó. càng trởnên minh bạ –và rả hơ Trư c khi con gái tôi Orly ra ch nh n. ớ đ đn trư ng nộ trú vào mùa thu 2003, nó nói vớ tôi về bạ iế ờ i i vài n cùng phòng củ nó. Khi tôi hỏ làm sao nó biếmộ số nó biế a i t t thứ t- nó đ nói chuyệ vớ chúng hay nhậ e-mail từchúng?- nó bả tôi ni n o ã nó không làm cả việ Nó chỉ hai c. Google chúng. Nó tìm ra các thứ đ từcác báo củ trư ng, các báo đa phưng, v.v, và may thay aờ ị ơ ó không có hồ cả sát nào. Đ y là lũ họ sinh trung họ sơ nh ấ trẻ c c!
  164. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 159 “Trong thếgiớ này tố hơ bạ hãy làm đ i tnn úng- bạ không phả n i tă tố và chuyể sang thịtrấ tiế theo dễđn vậ Dove ng c n n p ế y,” Seidman, ngư i vậ hành mộ hãng tưvấ phụ tùng pháp luậ và ờn t n c t đo đc kinh doanh, LRN, nói. “ ạứ Trong thế i Google, danh tiế giớ ng củ bạ sẽtheo bạ và đ trư c bạ ởtrạ tiế theo. Nó đn đ an n ớn mp ếó i trư c khi bạ đn … Bây giờdanh tiế bắ đu từsớ Bạ ớ nế ng t ầ m. n không phảtố bố nă đ nghiệ rư u. Danh tiế củ bạ đ ợ i n n mể nợ ng a n ư c đ sớ hơ nhiề trong đ i. ‘ ị nh m n u ờ Luôn nói thậ , Mark Twain nói, t’ ‘bằ cách đ bạ sẽkhông phả nhớbạ đ nói gì’.” Rấ nhiề ng ón i nã t u ngư i có thể nhà đ u tra tưngó vào đ i bạ và họ thể ờ là ờ n, có chia sẻ iề nhữ đ u họ thấ vớ rấnhiề ngư i. ng iề tìm yit u ờ Trong thờ đi củ sựtìm kiế siêu mạ mỗ ngư i là mộ iạa m nh, i ờ t ngư i nổ danh. Google san phẳ thông tin- nó không có các biên ời ng giớ giai cấ hay giáo dụ “ u tôi có thể i p c. Nế thao tác Google, tôi có thểtìm bấ cứthứgì,” Alan Cohen, phó chủtị củ Airespace t ch a không dây, nói. “ Google giố Chúa. Chúa là ng hãng bán công nghệ không dây, Chúa ởmọ nơ và Chúa thấ mọ thứ Bấcứcâu hỏ i i, y i .t i nào trên thế i, bạ hỏGoogle.” giớ n i Vài tháng sau khi Cohen đa ra nhậ xét đ vớ tôi, tôi tình cờ ư n ói bắ gặ câu chuyệ kinh doanh ngắ sau trên CNET News.com: tp n n “Nhà tìm kiế khổ lồGoogle hôm Thứtưnói rằ nó đ mua m ng ng ã Keyhole, mộ công ti chuyên về n mề cơsởWeb cho phép t phầ m ngư i ta xem các ả vệtinh từkhắ đ cầ Phầ mề cho ờ nh p ị u… a n m ngư i dùng khả ng zoom vào từmứ vũtrụ trong mộsố ờ ờ nă c ; t trư ng hợ nó có thểzoom vào suố đn cả mứ đờ phố Công ti p, t ế nh c ư ng . không có hình ả phân giả cao cho toàn đ cầ như Web site nh i ị u, a ng củ nó chào mộ danh mụ các thành phốsẵ có cho xem chi tiế a t c n t hơ Công ti tậ trung chủyế vào phủcác khu vự đ thị n ở p u cô lớ n. Hoa Kì và làm việ đ mở ng tầ bao phủ a nó.” c ể rộ m củ LỰ LÀM PHẲ C NG # 10 CÁC STEROID SốDi đng, Cá nhân, và Ả , ộ o [Digital, Mobile, Personal, and Virtual] Như sựkhác biệthậsựcủ iPaq này là tính không dây củ t t a a ng nó. Nó là máy palmtop đu tiên có thể t nố không dây vớ ầ kế i i
  165. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 160 Internet và các dụ cụkhác theo bố cách. Đ i vớ khoả ng n ối ng cách đn 30 inch [76 cm], iPaq có thểrọ thông tin, giố thẻ ế i ng kinh doanh đ n tửcủ bạ vào mộ palmtop khác dùng mộ a n, t t iệ máy phát hồ ngoạ Cho khoả cách đn 30 feet [9 m], nó ng i. ng ế có mạ Bluetooth cấ sẵ Cho khoả cách đn 150 feet ch y n… ng ế [46 m], nó có mộ anten Wi-Fi. Và cho truyề quanh cảhành t n tinh, iPaq dựphòng mộ mẹ khác: nó cũ là mộ đ n thoạ t o ng t iệ i di đng. Nế vă phòng củ bạ không thể i tớ bạ bằ cái ộ un an vớ i n ng này, thì bạ phảở n i trên Trạ Vũ Quố tế m trụ c . -Từmộ bài báo về t PocketPC mớ củ HP, New York Times, ia 29-7-2004. ôi ởtrên tàu lử siêu tố chạ nhanh xuố phía nam từTokyo a c y ng T đn Mishima. Phong cả ngoạ mụ bên trái là các làng chài ế nh n c: và bên phả là Núi Phú Sĩ t phủ Đ ng nghiệ củ tôi Jim i tuyế .ồ pa Brooke, trư ng đi diệ The New York Times tạTokyo, ngồởbên ởạn i i kia lốđ và không đ ý đn phong cả Anh mê mảvớ máy tính ii ểế nh. ii củ mình. Thự sựtôi cũ thế như anh ta online qua kế nố a c ng , ti ng không dây, còn tôi chỉ liên tụ lên mộ cộ trên máy xách tay gõ c tt không đợ kế nố củ tôi. Suố từđ chúng tôi cùng lấ mộ taxi ưc t i a t ó y t vào mộ ngày khác ởtrung tâm Tokyo và Jim rút nhanh máy xách t tay có khảnă không dây ra và e-mail cho tôi cái gì đ qua ng ó Yahoo!, tôi đ thố lên bở mứ đ thâm nhậ không dây và sựkế t i cộ p t ã nố đ kinh ngạ ởNhậ Bả Trừvài hòn đo xa và làng miề i áng c t n. ả n núi, nế bạ có card không dây trong máy tính, hay bấ cứđ n un t iệ thoạ di đng Nhậnào, bạ có thể i ộ t n online ởbấcứđ - từcác ga t âu tầ đ n ngầ sâu hút đn tàu lử siêu tố chạ nhanh khắ miề u iệ m ế a c y p n quê. Jim biếtôi hơ bị ả vớ sựthự là NhậBả không kể t i ám nh i c t n, đn hầ hếphầ còn lạ củ thếgiớ có đ kế nố không dây tố ếut n ia i, ột i t hơ Mĩ t nhiề Dù sao đ nữ Jim thích nói đ nói lạ rấ u. i a, i i. n “Này, Tom, tôi đ online,” anh nói, khi miề quê Nhậvút qua. n t ang “Mộ anh bạ tôi, cộ tác viên củ Times ởAlma Ata vừ có mộ t n ng a a t đ a con và tôi đ chúc mừ anh ta. Tố qua anh đ có mộ đ a ứ ng i tứ ang ã con gái.” Jim tiế tụ cậ nhậ tôi. “ giờtôi đc đ m báo pcp t Bây ọ iể đ ây!”- tóm tắ các tin chính trong ngày củ New York Times. Cuố t a i cùng, tôi hỏ Jim, anh thành thạ tiế Nhậ đ bả ngư i lái tàu i o ng t, ể o ờ ghé lạ Anh ta nhẹ i. nhàng đ qua. Tôi bả Jim hỏ lái tàu chúng ta o i i chạ nhanh thếnào. Họliế thoắ qua lạ bằ tiế Nhậ vài y n ng i ng ng t
  166. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 161 giây trư c khi Jim dị “ km mộ giờ Tôi lắ đu. Chúng tôi ớ ch: 240 t .” cầ trên mộ tàu siêu tố chạ 240 km mộgiờ tứ là 150 dặ t c y t -c m/giờ và - đng nghiệ củ tôi đ trả i e-mail từKazakhstan, và tôi không ồ pa lờ ang thể xe từnhà mình ở lái ngoạô Washington vào trung tâm DC mà i đ n thoạdi đng củ tôi không bị t quãng ít nhấhai lầ Ngày i ộ a ngắ t n. iệ hôm trư c, ởTokyo tôi đ i cuộ hẹ vớ Todd Zaun đng nghiệ ớ ợ cni ồ p củ Jim, và anh ta bậ vớ đ n thoạ di đng Nhậ củ anh ta, kế a n i iệ i ộ ta t nố dễ i dàng vớ Internet từbấ cứđ “ là mộ tay lư t sóng,” i t âu. Tôi t ớ Todd giả thích, khi anh dùng ngón tay củ mình đ thao tác bàn i a ể phím. “Vớ 3$ mộtháng tôi đng kí vào site [Nhậ này, nó cho tôi i t ă t] biế mỗ sáng sóng cao bao nhiêu ởcác bờbiể gầ nhà tôi. Tôi t i nn kiể tra trư c, và quyếđ đ là chỗ t nhấđ lư t hôm đ m ớ t ị âu nh tố t ể ớ ó.” (Tôi càng nghĩ chuyệ đ tôi càng muố ra ứ cửtổ thố về n ó, n ng ng ng vớ chư ng trình ứ cử t-vấ đ: “ hứ nế đ ợ bầ trong i ơ ng mộ n ề Tôi a, u ư c u, vòng bố nă Mĩ có đ phủsóng đ n thoạ di đng tố như nm sẽ ộ iệ i ộ t Ghana, và trong vòng tám nă sẽ t nhưNhậBả vớ đ u kiệ m tố t n- i iề n ngư i Nhậkí mộthoả ớ đ ng yên và sẽ ờ t t ưc ứ không đi mớ suốtám ổi t nă đ chúng ta có thể uổ kị Khẩ hiệ vậ đng [có thể mể đ i p.” u u nộ dán lên ôtô] củ tôi rấđn giả “ Có Nghe Đ ợ Tôi Không?” a tơ n: Giờ ưc ) Tôi biếlà sớ muộ Mĩ đ i kị phầ còn lạcủ thế i về t m n sẽ uổ p n ia giớ không dây. Nó đ xả ra rồ Song mụ này là về u ang y i. c yế công nghệ tốlàm phẳ thứmư i không chỉ không dây. Nó là về tôi gọ ng ờ về cái i là “các steroid.” Tôi gọ công nghệmớ nào đ là steroid bở vì i i i ó chúng khuyế đi và tă nạ [turbocharge] tấ cảcác lự làm ch ạ ng p t c phẳ khác. Chúng đ theo tấ cảcác hình thứ cộ tác đ ợ ng em t c ng ưc nêu bậ ở mụ này – outsourcing, offshoring, open-sourcing, t c supply-chaining [xâu chuỗ cung], insourcing, và in-forming – và i làm cho có thể n hành mỗ thứvà mọ thứtrong sốchúng theo tiế i i mộ cách [mang tính] “ , di đng, ả và cá nhân,” nhưcự CEO t số ộ o, u củ HP Carly Fiorina diễ đt trong các bài nói củ bà, bằ cách a nạ a ng ấ nâng cao mỗcái và làm cho thế i phẳ hơ mỗ ngày. y i giớ ng n i Bằ “ -digital,” Fiorina muố nói rằ nhờcác cuộ cách ng số n ng c mạ PC-Windows-Netscape-work flow, tấ cảnộ dung và các ng t i quá trình tưng tự[analog] -tấcả i thứtừnghề ơ t mọ nhiế ả đn p nh ế vui chơ đn truyề thông đn xửlí vă bả đn thiế kế n trúc iế n ế n nế t kiế đn quả lí hệ ng phun tư i cỏ a nhà tôi - đu đợ số ế n thố ớ củ ề ư c hoá và vì thếcó thểđợ tạ hình, thao tác, và truyề qua các máy tính, ưc o n Internet, vệtinh, hay cáp quang. Bằ “o-virtual,” bà muố nói ng ả n
  167. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 162 rằ quá trình tạ hình, thao tác, và truyề nộ dung đợ sốhoá ng o ni ưc này có thể ư c tiế hành vớ tố đ rấ cao, vớ sựdễ đợ n i cột i dàng hoàn toàn, nhưthế n chẳ bao giờ i nghĩ nó- nhờtấcả ố bạ ng phả về t các ng sốcác giao thứ và các chuẩ cơ này đ đ ợ cài đt hiệ nay. , c, n ã ưc ặn sở Bằ “ đng-mobile,” bà muố nói rằ nhờcông nghệkhông ng di ộ n ng dây, tấcả iề này có thể ư c tiế hành từbấcứđ vớ bấcứ t đu đợ n t âu, i t ai, qua bấ cứdụ cụnào, và có thể t ng mang theo ởbấcứđ Và t âu. bằ “ nhân-personal,” bà muố nói rằ nó có thểđợ tiế ng cá n ng ưc n hành bở bạ chỉ bạ trên dụ cụ a riêng bạ i n, cho n, ng củ n. Thế i phẳ nhìn nhưthế khi bạ lấ tấcả hình thứ giớ ng nào n y t các c cộ tác mớ ấ và tă nạ chúng theo cách này? Hãy đ tôi cho ng iy ng p ể chỉ t thí dụ Bill Brody, hiệ trư ng Johns Hopkins, nói cho tôi mộ . u ở câu chuyệ này mùa hè nă 2004: “Tôi ngồ trong mộ cuộ hộ n i t ci m nghị họ ở y c Vail và [bác sĩtrình bày báo cáo trích mộnghiên cứ t u ] từĐ i họ Johns Hopkins. Và gã đ đ đ xuấmộ cách tiế cậ ạc ó ang ề t t pn mớ đ đ u trị i ể iề ung thưtuyế tiề liệ và đ ngư c phưng pháp nnt ợ ơ i phẫ thuậhiệ hành. Nó là mộ cách tiế cậ xâm lấ tố thiể đi u t n t pn ni uố vớ ung thưtuyế tiề liệ Vì thế n trích mộ nghiên cứ củ Dr. i n n t. hắ t ua Patrick Walsh, ngư i đ phát triể chuẩ tiên tiế vềchă sóc ờã n n n m phẫ thuậ tuyế tiề liệ Gã này đ xuấ mộ phư ng pháp thay u t n n t. ềt t ơ tranh cãi – như hắ trích từnghiên cứ củ Walsh ở ng n ua thế- bị Hopkins theo mộ cách ủ hộcách tiế cậ củ hắ ta. Khi hắ t ng pnan n nói đ u đ tôi bả mình, ‘Đ u đ nghe có vẻ iề ó, o iề ó không giố nghiênng cứ củ Dr. Walsh.’Vì thếtôi lấ mộ PDA [personal digital ua y t assistant], và lậ tứ lên trự tuyế [không dây] và vào portal củ pc c n a Johns Hopkins rồ vào Medline và tiế hành tìm kiế đ khi tôi i n m úng ngồ ở ó. Hiệ lên tấcả tóm tắcông trình củ Walsh. Tôi bậ iđ n t các t a t mộ [tóm tắ lên và đc, và nó không hề cái gã kia đ nói nó là. t t] ọ là ã Vì thếtôi giơtay trong phiên Hỏ và Đ (Q&A) và đc hai dòng i ọ áp từtóm tắ và mặgã ta đ lử vì thẹ t, t ỏ ng n.” Việ sốhoá và lư trữtấcả ng nghiên cứ củ các khoa củ c t nhữ ua a u Johns Hopkins trong các nă vừ qua đ làm cho Brody có thể ma tìm ã kiế nó tứ thì và hầ nhưkhông phảsuy tính. Nhữ tiế bộvề m c u i ng n công nghệkhông dây khiế ông ta có thể n hành việ tìm kiế n tiế c m đ từbấcứđ vớ bấcứdụ cụ t âu i t ng nào. Và máy tính cá nhân cầ m ó tay củ ông đ cho phép ông tựtiế hành việ tìm kiế đ bở a n c m ó, i ã chính ông, chỉ chính ông. cho Các steroid nào đ làm cho tấcả iề này có thể t đu ? ã
  168. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 163 ộ cách đn giả đ nghĩ tính toán, ởbấkì qui mô nào, là t ơ nể về t M nó bao gồ ba thứ khả ng tính toán, khả ng lư trữ và m : nă nă u, khảnă vào/ra - tố đ mà thông tin đợ đy vào và kéo ra từ ng cộ ưc ẩ phứ hợ máy tính/lư trữ Và tấ cảcác thứnày đ tă lên liên cp . t u ã ng tụ kể ngày củ các máy tính lớ cồ kề đu tiên. Sựtiế bộ c từ a n ng nh ầ n tă cưng lẫ nhau này tạ thành mộ steroid quan trọ Kếquả ng ờ n o t ng. t là, hếnă này sang nă khác chúng ta đ có khả ng số tm nă hoá, tạ o m ã hình, nhai, và truyề nhiề lờ nói, từ âm nhạ dữliệ và giảtrí n ui , c, u, i hơ bao giờ t. hế n Thí dụ MIPS có nghĩ là “millions of instructions per second- , a triệ lệ trên giây,” và nó là mộsố o củ khả ng tính toán củ u nh tđa nă a vi mạ củ mộ máy tính. Nă 1971, bộ xửlí Intel 4004 tạ ra ch a t m vi o 0,06 MIPS, hay xửlí 60.000 lệ mộ giây. Bả Extreme củ Intel nh t n a Pentium 4 ngày nay có cự đi lí thuyế10,8 tỉ nh mộgiây. Nă cạ t lệ t m 1971, vi xửlí Intel 4004 chứ 2.300 transistor. Itanium 2 ngày nay a chứ 410 triệ transistor. Trong khi ấ đ a dữliệ vào và lấ dữ a u y, ư u y liệ ra đ nhả lên phía trư c vớ tố đ chóng mặ Vớtố đ củ u y ớ i cộ t. i cộa ã các ổ ĩhoạđng ở i củ các chip 286 và 386, cầ khoả mộ đa tộ thờ a n ng t phút đ tả duy nhấ mộ ả sốtừmáy ả sốmớ nhấ củ tôi. ểi t t nh nh i ta Ngày nay tôi có thểlàm việ đ nhanh hơ mộ giây trên mộ ổ có t t n USB 2.0 và mộ bộxửlí Pentium. Khố lư ng dữliệ mà bạ có t iợ u n thể u trữbây giờcho input [vào] và output [ra] “vư t ra ngoài đ lư ợ ồ thịnhờsựtiế bộkhông ngừ vềcác dụ cụlư trữ Craig , n ng ng ,” u Mundie, Tổ Giám đc Công nghệcủ Microsoft, nói. “ u trữ ng ố a Lư tă theo hàm sốmũ và đ u này thự sựlà mộ nhân tốcách , c t ng iề mạ nhưbấ kể gì khác,” Nó là cái cho phép tấ cả dạ ng t thứ t các ng nộ dung trởthành digital [số và ởmứ đ nào đ có thểmang i ] cộ ó theo đ ợ [di đng]. Nó cũ trởnên đ rẻ ể n có thể ư dung ưc ộ ng ủ đ bạ đa lư ng lớ vào thậ chí các dụ cụ nhân mà ngư i ta mang theo ợ n m ng cá ờ mình. Nă nă trư c, không ai có thể rằ bạ có thể các mmớ tin ng n bán máy iPod vớ ổ i nhớ40 gigabyte, có khả ng lư trữhàng ngàn bài nă u hát, vớ giá mà trẻ thành niên có đ sứ đ mua. Bây giờ đ ợ i vị ủcể nó ư c cho là nhàm. Và khi đn việ di chuyể tấcả bit này khắ nơ ếc n t các p i, thếgiớ tính toán đ đợ tă nạ Nhữ tiế bộvề i ã ư c ng p. ng n quang họ c sợ quang sẽmau chóng cho phép mộ sợ dây duy nhấ mang 1 i ti t terabit mộ giây. Vớ 48 sợ trong mộ cáp, đ là 48 terabit/giây. t i i t ó Henry Schacht, cự CEO củ Lucent, chuyên vềcông nghệnày, u a chỉ rằ vớ khả ng nhưthếbạ có thể truyề tấcả liệ ra ng i nă ,n “ n t tài u
  169. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 164 đ in củ thế i bằ phút trên mộ cáp duy nhấ Đ u này có a giớ ng t t. iề ã nghĩlà nă lự truyề dẫ là không có giớ hạ vớ chi phí tă ng c nn ini ng a thêm là zero.” Cho dù tố đ mà Schacht nói đn chỉ dụ cho cộ ế áp ng xư ng số củ mạ cáp quang, và không phả [củ dây] dặ ơ ng a ng i a m cuố kéo đn nhà củ bạ và vào máy tính củ bạ chúng ta vẫ i ế an a n, n nói về t bư c nhả vọlên phía trư c. mộ ớ yt ớ Trong Xe Lexus và Cây Ô liu, tôi đ viế về t quả cáo củ t mộ ng a ã Qwest cho thấ mộ nhà doanh nghiệ mệmỏ và vô vịđng kí y t p, t i ,ă phòng tạ mộ motel cạ đờ ởnơ rấ hẻ lánh. Anh ta hỏ i t nh ư ng ito i nhân viên trự liệ họcó dị vụphòng và các tiệ nghi khác. Cô cu ch n nói có. Sau đ anh ta hỏ cô liệ có giảtrí trên TV ở i u i phòng anh ta ó không, và cô nhân viên trả i vớ mộ giọ lên mặđu đu, “ i lờ i t ng t ề ề Mọ phòng có tấ cả phim từ đ ợ sả xuấbằ mọ ngôn ngữ t các ng ư c n t ng i , bấ cứkhi nào, ngày hay đ t êm.” Tôi đ viế về iề đ khi ấ như t đu ó y ã mộ thí dụvềcái gì sẽxả ra khi bạ đ ợ kế nố vào Internet. t y n ưc t i Nay nó là mộ thí dụvềbây giờchúng ta có thểcắ rờ ra khỏ t ti i Internet bao nhiêu, bở vì vài nă nữ khi ổnhớlư trữtiế tụ i m a, pc u tiế bộvà trởnên ngày càng nhỏhơ bạ sẽ khả ng mua đ n n, n có nă ủ nhớ u trữ ể lư đ mang theo các phim đ trong túi bạ ó n. bộ Rồ đa thêm mộ steroid khác vào danh sách: file-sharing [chia iư t file]. Nó bắđu vớ Napster lót đ ờ cho hai chúng ta chia sẻ tầ i ư ng sẻ các bài hát chứ trên các máy tính củ nhau. “ đnh đ m củ nó,” a a Ở ỉ iể a theo Howstuffworks.com, “Napster có lẽđ là Web site nổ tiế i ng ã nhấtừ đợ tạ ra. Trong ít hơ mộ nă nó đ từzero đn 60 t ng ư c o t m, i ế n triệ ngư i thă mộ tháng. Rồnó bị óng cử bở lệ củ toà án u ờm t i đ a i nh a vì vi phạ bả quyề và không đ ợ mởcử lạcho đn 2003 vớ mn n, ưc ai ế i tưcách mộ site tảnhạ hợ pháp. Napster ban đu trởnên rấnổ t i cp ầ ti tiế rấ nhanh bở vì nó chào mộ sả phẩ đc nhấ nhạ miễ ng t i tn mộ t- c n phí mà bạ có thể n đợ gầ nhưkhông cầ nỗ c nào từ t n nhậ ư c n n lự mộ cơsởdữliệ khổ lồ Cơsởdữliệ đ thự tếlà mộ cấ trúc u ng .” uó c tu file-sharing theo đ Napster tạ thuậ lợ cho kếnố giữ máy tính o ni ti a ó củ tôi và bạ đ chúng ta có thểđ đi các file nhạ Napster a nể ánh ổ c. ban đu đ chế song công nghệfile-sharing vẫ còn và trởnên ầã t, n càng tinh vi hơ mỗ ngày, nâng cao sự ng tác lên rấnhiề i cộ t u. n Cuố cùng, kể i thêm mộ steroid phầ cứ cuố cùng đ a các đt t n ng i ư ộ phá công nghệ lạvớ nhau cho nhữ ngư i tiêu dùng: sựđt này i i ng ờ ộ phá liên tụ vềcác công cụđ nă các laptop ngày càng nhỏvà c a ng- mạ các đ n thoạ di đng, và các sổtay đ n tử[organizer] cá nh, iệ i ộ iệ
  170. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 165 nhân cầ tay có thể các cuộ hẹ gọ đ n thoạ gử e-mail, m giữ c n, i iệ i, i chụ ả và thậ chí dùng nhưmáy quay video. p nh, m Cộ tác vớ tấ cả liệ đ ợ sốhoá này sẽ ư c làm cho dễ ng it dữ u ư c đợ dàng hơ và rẻhơ nhờmộ steroid khác đ sinh sôi nhanh – t ang n n dị vụ ch giao thứ thoạqua Internet, đợ biếnhư c i ưc t VoIP. VoIP cho phép bạ gọ đ n thoạ trên Internet bằ biế âm thanh thành các n i iệ i ng n gói dữliệ đợ truyề đ qua mạ Internet và biế trởlạ thành u ưc ni ng n i âm thanh ởđu kia. VoIP cho phép bấ cứai đng kí dị vụqua ầ t ă ch công ti đ n thoạ củ mình hay nhà cung cấ tưnhân đ nhậ ia p ển iệ không giớ hạ các cuộ gọ nộ hạ hay đ ờ dài, qua Internet, in ciit ư ng trên máy tính, laptop, hay PDA cá nhân - vớ chỉ t microphone i mộ nhỏ n vào. Nó là cá nhân và sẽ ư c chuyể giao ả – các đ ờ gắ đợ n o ư ng ố cơsởsẽ ng làm cho nó xả ra mà bạ không hề i nghĩ nó. y n phả về Nó sẽ cho mọ cuộ gọ kinh doanh hay cá nhân đn bấcứđ làm i ci ết âu trên thế i rẻ giớ nhưcuộ gọnộ hạ- tứ là gầ như n phí. Nế ciit c n u miễ đ u đ không khuyế đi mọ hình thứ cách tiế cậ thì tôi iề ó ch ạ i c p n, không biếcái gì sẽ t khuyế đi.ch ạ Xét khoả này từ1-11-2004, BusinessWeek, vềcông ti VoIP n Skype đ tiên phong: “Eriksen Translation Inc. là mộdoanh nghiệ t p i nhỏ i mộ vếchân lớ Công ti ởBrooklyn (N.Y.) dự vào 5.000 vớ t t n. a ngư i làm nghề do rả rác khắ thế i đ giúp dị các hồsơ ờ tự i p giớ ể ch kinh doanh bằ 75 thứtiế cho các khách hàng Hoa Kì. Đ u đ ng ng iề ó có nghĩ là các hoá đ n đ n thoạ khoả 1.000 $ mộ tháng. Vì ơ iệ i ng t a thếkhi giám đc phát triể kinh doanh Claudia Waitman nghe về ố n mộ công ti mớ Skype Technologies chào các cuộ gọ miễ phí t i ci n qua Internet đn nhữ ngư i dùng Skype khác ởbấ cứđ trên ế ng ờ t âu thếgiớ bà nhả vô. Sáu tháng sau khi đng kí, các chi phí đ n i, y ă iệ thoạ củ Eriksen đ hạ ng 10 phầ tră rồ Còn tố hơ các ia xuố n m i. t n, ã nhân viên củ nó và nhữ ngư i làm việ tựdo bàn bạ thư ng a ng ờ c c ờ xuyên hơ cho phép họlàm việ nhanh hơ và hiệ quả n. ‘Nó c u hơ n, n đ thay đi toàn bộ ổ cách chúng tôi làm việ Waitman nói.” c,’ ã VoIP sẽcách mạ hoá ngành viễ thông, mà, từkhở đu, đ ng n iầã dự vào mộ khái niệ đn giả rằ các công ti tính tiề bạ theo a t mơ n ng nn thờ gian bạ nói chuyệ dài bao nhiêu và qua khoả cách nào. i n n ng Khi nhữ ngư i tiêu dùng có nhiề lự chọ VoIP hơ cạ tranh ng ờ ua n n, nh sẽđn nỗ các công ti viễ thông sẽ ếi n không còn có khảnă tính ng tiề theo thờ gian và khoả cách nữ Thoạsẽtrởthành không n i ng a. i mấ tiề Cái mà các côn