The Gioi Phang
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

The Gioi Phang

on

  • 8,047 views

the world is flat!

the world is flat!

Statistics

Views

Total Views
8,047
Views on SlideShare
8,035
Embed Views
12

Actions

Likes
0
Downloads
426
Comments
3

3 Embeds 12

http://www.slideshare.net 10
http://192.168.10.100 1
http://localhost 1

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
  • cam on ban nhe!
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
  • http://www.fioricetsupply.com is the place to resolve the price problem. Buy now and make a deal for you.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
  • Best Regard!
    ................................................
    Dung, Pham Viet( Mr)
    Address: 30 Tay Son, 32 Road, Phung town,Dan Phuong Dist., HN, Vietnam
    Tel: 0433.885.192
    Mobile: 0982. 038.229
    Email: Dungpv299@gmail.com
    YM: Dungpv299
    Skype: Dungpv299
    Blog: 360.yahoo.com/con_vietdung

    Thank you.Have a goodday
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

The Gioi Phang Presentation Transcript

  • 1. Converted to PDF by RED HOT CHILIPEPPERS@ UPDATESOFTS.COM THOMAS L. FRIEDMAN THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG Tóm tắLị sử t ch Thế Hai mư i Mố kỉ ơt Farrar, Straus and Gioux / New York 1
  • 2. Mụ Lụ cc 1. Khi Tôi Còn Đ ang Ngủ ......................................................... 4 2. Mư i Lự làm Phẳ Thế i .......................................... 48 ờc ng giớ LỰC LÀM PHẲ NG # 1: KHI CÁC BỨC TƯ NG Đ XUỐ Ờ Ổ NG VÀ WINDOWS Đ LÊN...................................................... ……48 I LỰC LÀM PHẲ # 2: KHI NETSCAPR LÊN SÀN ............... 56 NG LỰC LÀM PHẲ # 3: PHẦ MỀ WORK FLOW .............. 71 NG N M LỰC LÀM PHẲ # 4: OPEN-SOURCING .............................. 81 NG LỰC LÀM PHẲ # 5: OUTSOURCING................................ 103 NG LỰC LÀM PHẲ # 6: OFFSHORING ................................... 114 NG LỰC LÀM PHẲ # 7: XÂU CHUỖ CUNG .......................... 128 NG I LỰC LÀM PHẲ # 8: INSOURCING.................................... 141 NG LỰC LÀM PHẲ # 9: IN-FORMING .................................... 150 NG LỰC LÀM PHẲ # 10: CÁC STEROID ................................ 159 NG 3. Ba SựHộtụ i ......................................................................... 173 SỰHỘ TỤI ............................................................................... 176 I SỰHỘ TỤII .............................................................................. 177 I SỰHỘ TỤIII............................................................................. 181 I ZIPPIE” TIẾ TRUNG QUỐ NÓI THẾNÀO? ................... 192 NG C VỚ TÌNH YÊU TỪNGA .......................................................... 195 I BA SỰ HỘ TỤKHÁC............................................................... 197 I 4. Sự p xế Vĩ ạ............................................................... 201 Sắ p đi INDIA Đ I LẠ INDIANA:AI BOC LOT AI............................ 205 Ố I CÁC CÔNG TI DỪ VÀ BẮ Đ U ỞĐ NG TẦ ÂU? ...................... 208 TỪ MỆ LỆ & CHỈ NH NH HUY Đ N CỘ TÁC VÀ KẾ NỐ Ế NG T I ..................................................................................................... 212 NHIỀ RỐ LOẠ BẢ SẮ U I N N C................................................... 214 AI SỞHỮ GÌ? .......................................................................... 217 U CÁI CHẾ CỦ NHỮ NGƯ I BÁN HÀNG...................... 219 T A NG Ờ 5. Mĩ Tự Thưng mạ do ơ i.................................................. 225 và Ricardo Vẫ còn Đ n úng? ........................................................ 225 6. Nhữ Tiệ dân................................................................... 237 ng n 7. Cuộ Khủ hoả Thầ lặ c ng ng m ng........................................ 250 BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 1: LỖHỔ SỐLƯ NG .......... 256 T U NG Ợ BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 2: LỖHỔ HOÀI BÃO ........... 260 T U NG BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 3: LỖHỔ GIÁO DỤ ........... 265 T U NG C 2
  • 3. 8. Đ Không phảlà mộThử i t nghiệ ............................. 276 m ây SỰLÃNH Đ O .......................................................................... 280 Ạ P CƠBẮ ....................................................................................... 284 MỠTỐ Nhữ cái Đ m Đ Giữ i..................................... 293 T: ng ệ áng lạ CHỦNGHĨ TÍCH CỰ XÃ HỘ ............................................ 297 A C I NUÔI DẠ CON CÁI ................................................................ 303 Y 9. Đ c Mẹ ồ Trinh Guadalupe...................................... 309 ứ Đ ng TỰ XEM XÉT ............................................................................. 312 TÔI CÓ THỂBÁN BUÔN CHO BẠ ....................................... 313 N TÔI CHỈ THỂBÁN LẺCHO BẠ ..................................... 316 CÓ N NG: GLOCALIZATION ............... 324 VĂ HOÁ LÀ QUAN TRỌ N NHỮNG Đ U VÔ HÌNH .......................................................... 329 IỀ 10. Các công ti đi phó ra sao............................................... 339 ố QUI TẮ #1: KHI THẾGIỚ TRỞNÊN PHẲ .................... 340 C I NG QUI TẮ #2: VÀ BÉ SẼHÀNH Đ NG LỚ ....................... 345 C Ộ N… QUI TẮ #3: VÀ LỚ SẼHÀNH Đ NG BÉ… ....................... 350 C N Ộ QUI TẮ #4: CÁC CÔNG TY TỐ NHẤ LÀ NHỮ NGƯ I C T T NG Ờ CỘ TÁC TỐ NHẤ ............................................................ 353 NG T T QUI TẮ #5: TRONG MỘ THẾGIỚ PHẲ ..................... 357 C T I NG QUI TẮ #6: CÁC CÔNG TY GIỎ NHẤ OUTSOUCE Đ C I T Ể NG THẮ ....................................................................................... 360 QUI TẮ #7: OUTSOUCING KHÔNG CHỈ C CHO BENEDICT ARNOLDS .................................................................................. 363 11. Thế i không phẳ ...................................................... 371 giớ ng CẤ SÚNG VÀ Đ N THOẠ DI Đ NG ................................ 371 M I Ộ IỆ QUÁ Ố YẾ ............................................................................ 375 M U QUÁ THIẾ QUYỀ ................................................................. 382 U N QUÁ THẤ VỌ .................................................................... 391 T NG QUÁ NHIỀ XE TOYOTA ....................................................... 407 U 12. Lí thuyếDell về n ngừ xung đt ......................... 414 t ngă a ộ THỜ XƯA Đ I LẠ KỊ THỜ [Just-in-Time] ........................ 414 I Ố IP I INFOSYS Đ I LẠ AL-QAEDA ............................................... 429 Ố I QUÁ BẤ AN VỀMẶ CÁ NHÂN.......................................... 436 T T 13. 9/11 đi lạ11/9................................................................. 441 ối EBAY .......................................................................................... 453 ẤĐN Ộ......................................................................................... 456 TAI HOẠTỪ DẦ MỎ............................................................. 460 U CHỈ T TẤ GƯƠ TỐ .................................................. 463 MỘ M T NG TỪ CÁC TIỆ DÂN -> Đ I GIA .............................................. 464 N Ạ 3
  • 4. LỜ CẢ Ơ ..............................................................................471 I MN CHỈ C ................................................................................... 475 MỤ 4
  • 5. LỜ GIỚ THIỆ I I U Bạ đc cầ trên tay cuố thứmưi ba* củ tủsách SOS2, nọm n ờ a cuố Thế i Phẳ củ Thomas L. Freedman. Cuố sách đ ợ in n giớ ng a n ưc và phát hành lầ đu vào tháng 4-2005. Đ là cuố sách thứtưcủ nầ n a ây Freedman, cuố thứhai, Xe Lexus và Cây Ôliu, vừ đợ Nhà xuấ n a ưc t bả Khoa Họ Xã hộ xuấ bả bằ tiế Việ T. L. Freedman là n c i t n ng ng t. nhà báo nổ tiế củ tờNew York Times, đ nhiề gặ gỡvớ rấ i ng a u, p it i nhiề nhân vậnổtiế vớ con mắhếsứ sắ sả ông trình bày u t i ng, i t t c c o, nhữ vấ đ toàn cầ hoá rấsúc tích và sinh đng, ông trình bày ng n ề u t ộ nhữ vấ đ khô khan, khó hiể mộ cách sáng sủ dí dỏ dùng ng n ề u t a, m, nhiề ẩ dụ un giúp bạ đc lĩ hộvấ đ mộcách dễ n ọ nh i n ề t dàng. Tôi nghĩ n sách rấ bổích cho các nhà chính trịcác nhà cuố t , hoạ đnh chính sách, vì nó trình bày nhữ thách thứ củ thế ch ị ng ca giớ phẳ đi vớ Mĩ i thế i đ phát triể vớ các công ti, i ng ố i , vớ giớ ang n, i nên các loạ đc giảnày sẽcó thểthấ thông tin và ý tư ng củ iộ y ở a Freedman gây kích thích. Các họ giảchắ sẽ c đ ợ cách trình c c họ ư c bày đ n giả nhiề vấ đ phứ tạ Tôi nhiệ thành khuyên giớ ơ n u n ề c p. t i trẻvà các doanh nhân hãy đc cuố sách này, vì nó sẽ ích cho ọ n bổ họ ể đ lạmình trong họ tậ khở nghiệ họ và làm việ đ xác ị inh c p, i p, c c suố đi. Tấnhiên cuố sách cũ bổ cho tấcả ng ai quan tờ t n ng ích t nhữ tâm đn tư ng lai, việ làm, công nghệkhoa họ và sáng tạ ếơ c , c, o. Ngưi dị đ cốhếsứ đ làm cho bả dị đ ợ chính xác ờ ch ã t cể n ch ư c và dễ ọ song do hiể biếcó hạ nên khó thể đc, u t n tránh khỏ sai sót. i Phầ chỉ c nộ dung, ởmỗ mụ chính (và cảởmụ phụnế n mụ i i c c u chúng tôi thấ thuậ ngữcó thể lạ có kèm theo thuậngữtiế y t là ), t ng Các quyể trưc gồ n ớ m: * 1. J. Kornai: Con đ ờ dẫ tớ nề kinh tế trư ng, HộTin họ Việ ư ng n i n thị ờ i c t Nam 2001, Nhà Xuấbả Vă hoá Thông tin (NXB VHTT) 2002. tn n 2. J. Kornai: Hệ ng Xã hộ chủnghĩ NXB Vă hoá Thông tin 2002 thố i a, n 3. J. Kornai- K. Eggleston: Chă sóc sứ khoẻ ng đng, NXB VHTT c cộ ồ m 2002 4. G. Soros: Giảkim thuậtài chính, sắ xuấbả t p tn 5. H. de Soto: Sựbí ẩ củ tưbả sắ xuấbả na n, p tn 6. J. E. Stiglitz: Chủ hĩxã hộđ về âu? sắ xuấbả ng a ii đ p tn 7. F.A. Hayek: Con đờ dẫ tớ chế ộnông nô, sắ xuấbả ưng n i đ p tn 8. G. Soros: Xã hộMởsắ xuấb ả i ,p tn 9. K. Popper: SựKhố cùng củ Chủnghĩlị sửsắ xuấbả n a a ch , p t n. 10. K. Popper: Xã hộmởvà nhữ kẻ ù củ nó, I, Plato i ng th a 11. K. Popper: Xã hộmởvà nhữ kẻ ù củ nó, II, Hegel và Marx i ng th a 12. Thomas S. Kuhn: Cấ trúc củ các cuộ Cách mạ Khoa họ u a c ng c 5
  • 6. Anh đ bạ đc tiệ tham khả tác giả ểnọ n o; dùng nhiề từ i, mộsố u mớ t từđ ợ đ nguyên bằ tiế Anh, phầ giảthích nghĩcó thể ưc ể ng ng n i a tìm thấ ởChỉ c. y mụ Nhữ ngư i dị cuố sách này gồ Cao Việ Dũ (các ng ờ ch n m: t ng Chư ng 9, 10, 11, 12) và Nguyễ Tiên Phong (Chư ng 13), phầ ơ n ơ n còn lạtôi dị và đm đơ việ hiệ đ chung. Tôi thành thậ i ch ả ư ng c u ính t xin lỗ các cộ sựvì đ soát lạvà sử từ câu củ các chư ng i ng i a ng a ơ ã đ Làm vậ có thểmấ cái hay củ bả dị ban đu, kểcả y t a n ch ầ cách ó. viế chính tả ng đ cho bả dị đợ nhấquán tôi đ sử rấ t như ể n ch ư c t ãat nhiề phầ hay là củ họ các lỗ và thiế sót là củ tôi. Tôi chị u, n a, i u a u trách nhiệ về i lỗ và sai sót củ toàn bộ n dị m mọ i a bả ch. Mọ chú thích củ tác giảđ ợ đ bằ số Tấ cảcác chú i a ư c ánh ng . t thích đ dấ sao (*) ởcuố trang là củ ngưi dị Trong vă ánh u i a ờ ch. n bả đ khi ngư i dị có đ a thêm từhay cụ từđ cho câu đ ợ n ôi ờ ch ư m ể ưc rõ nghĩ phầ đ đợ đt trong dấ [nhưthế a, n ó ưc ặ u này]. Bả dị chắ n ch c còn nhiề thiế sót mong bạ đc thông cả lư ng thứ và chỉ u u nọ m, ợ , bả xin liên hệtheo đ chỉ p chí Tin họ và Đ i số 54 o; ị a Tạ c ờ ng, Hoàng Ngọ Phách Hà Nộ [25/B7 Nam Thành Công], hoặ qua c i c đ n thưthds@hn.vnn.vn hay nqa@netnam.vn iệ 09-2005 Nguyễ Quang A n 6
  • 7. Thế i giớ thành Phẳ ng Trở nào Thế
  • 8. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 4 T MỘ Khi Tôi Còn Đang Ngủ Tâu các Hoả tử vớ tưcách nhữ ngư i Công giáo Cơđc, và các ng , i ng ờ ố hoàng tửnhữ ngưi yêu mế và thúc đy niề tin Công giáo linh ng ờ n ẩ m thiêng, và là nhữ kẻ củ họ thuyếMohamet, và củ mọsự ng thù a c t a i sùng bái thầ tư ng và dị nợ giáo, đ quyếđnh cửtôi, Christopher Columbus, tị ã đ đn các miề nói trên củ Ấ Đ , đ xem các hoàng tử nhân dân, và iế n a n ộể , các vùng đt ấ và đ tìm hiể tính khí củ họvà phư ng pháp thích ấ y, ể u a ơ hợ nhằ cả biế họtheo niề tin linh thiêng củ chúng ta; và hơ p mi n m a n nữ đ chỉ n rằ tôi không đ ợ đ bằ đ ờ bộtheo hư ng aã dẫ ng ư c i ng ưng ớ Đ ông, nhưlệ ờ mà bằ đ ờ phía Tây, theo hư ng mà đn nay thư ng, ng ưng ớ ế chúng ta không có bằ chứ chắ chắ nào rằ đ có bấcứai đ ng ng c n ng ã t i. - Từnhậkí củ Christopher Columbus về t a chuyế đ1492 củ ông ni a hẳ ai đ từ chỉ ớ cho tôi nhưthếnày trên mộ sân ng ã ng hư ng t C golf trư c đ “ nhắ vào hoặ Microsoft hay IBM”Tôi ớ ây: Hãy m c . đ ng ởđ m phát bóng đu tiên tạsân golf KGA Golf Club ởkhu ứ iể ầ i Bangalore, miề nam Ấ Đ , khi bạ chơ củ n nộ n ia trung tâm thành phố tôi trỏvào hai cao ố bằ kính-và thép bóng loáng nổ bậ lên ở c ng it đng xa, đ sau thả cỏxanh đu tiên. Cao ố Goldman Sachs ằ úng m ầ c vẫ chư xong; nế không thì anh ta đ có thể vào cái đ nữ và n u trỏ óa a ã biế nó thành bộba. HP và Texas Instrument có vă phòng củ họ n a n ởsau lỗthứchín, dọ theo lỗthứmư i. Đ không phả là tấ cả c ờó i t. Các mố phát bóng là củ Epson, công ti máy in, và mộ trong c a t nhữ ngưi xách gậ củ chúng tôi đi mũ ng ờ ya ộ 3M. Bên ngoài, mộsốt biể hiệ giao thông cũ do Texas Instrument tài trợ và bả n , ng u ng 4
  • 9. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 5 quả cáo Pizza Hut trên đờ trư mộ miế pizza bố hơ ng ư ng t ng c i, ng dư i đu đ “ miế giga đy Hưng vị ớ ầ ề Các ng ầơ !” Không, đy dứ khoát không phảKansas. Thậ chí không có vẻ ất i m giố Ấ Đ . Đ y là Thế i Mớ Thế i Cũhay Thế i tiế ng n ộ ấ giớ i, giớ , giớ p? Tôi đ đn Bangalore, Silicon Valley củ Ấ Đ , bằ hành trình ãế a n ộ ng khám phá củ riêng tôi giố củ Columbus. Columbus đ đ thuyề a ng a n ãi buồ vớ các tàu Niña, Pinta, và Santa María trong mộ nỗlự đ t cể mi khám phá ra mộ đờ ngắ hơ trự tiế hơ đn Ấ Đ bằ t ư ng n n, c p n ế n ộ ng hư ng về ớ phía tây, qua Đ i Tây Dư ng, mà ông cho là đ ờ biể ạ ơ ư ng n khơ đn Đ i ế ông Ấ – hơ là đ xuố phía nam và đ vòng qua n ng n i ông châu Phi, nhưnhữ ngưi khai phá BồĐ Nha thờ ông đ thử ng ờ i ào ã đ Ấ Đ và các Hòn đo Gia Vị ơ Đ nổ tiế mộ thờ i. n ộ ả phư ng ông i ng t i vàng, ngọ đ quý, và tơlụ củ họ- mộ nguồ vậbáu không c, á aa t nt về kể t. Tìm đờ tắqua biể này đn Ấ Đ , ởthờ khi các thế xiế ư ng t n ếnộ i lự Hồ giáo ngày đ đ chặ các đờ bộtừchâu Âu, đ là mộ c i n ư ng t óã ã Columbus và nề quân chủTây Ban Nha trởnên giàu n cách cho cả có và hùng mạ Khi Columbus că buồ hiể nhiên ông đ nh. ng m, n ã cho rằ Trái đt tròn, đ là vì sao ông lạ tin chắ rằ ông có thể ng ấ i c ng ó đn Ấ Đ bằ cách đ về ơ tây. Tuy nhiên, ông đ tính sai ế n ộ ng i phưng ã quãng đờ Ông nghĩ ưng. Trái Đ t là mộ quảcầ nhỏhơ Ông ấ t u n. cũ đ không dựkiế gặ mộ vùng đt rộ trưc khi ông đn np t ấ ng ớ ế ng ã đ ợ Đ Ấ Tuy nhiên, ông đ gọ các thổ ư c ông n. ãi dân mà ông đ gặ ở ãp thế i mớ là các “Indian-dân da đ” giớ i ỏ [nhữ ngư i Ấ Đ ]. Quay ng ờn ộ vềnhà, tuy thếColumbus đ có thểnói cho nhữ ngư i đ đu , ng ờ ỡầ ã ông, Vua Ferdinand và Hoàng hậ Isabella, rằ mặ dù ông không u ng c thấ Ấ Đ , ông có thể nhậ rằ thế i quả c tròn. ynộ xác n ng giớ thự Tôi bắđu đ Ấ Đ theo đ hưng đ tầi n ộ úng ớ ông, qua Frankfurt. Tôi dùng Lufthansa vớ vé hạ thư ng gia. Tôi biếchính xác hư ng i ng ơ t ớ mình đ nhờbả đ GPS hiệ trên màn hình thòi ra từ n củ ghế nồ n ngă a i ngồ trên máy bay. Tôi hạ i cánh an toàn và đ giờ Tôi cũ đ . ng ã úng gặ nhữ ngư i đ ợ gọlà Indian. Tôi cũ đ đ tìm nguồ giàu p ng ờ ưc i n ng ã i có củ Ấ Đ . Columbus đ tìm phầ cứ – các kim loạquý, tơ anộ n ng i ã lụ và gia vị nguồ giàu có trong thờ ông. Tôi đ tìm phầ mề a, n i n m, - ã nă lự trí óc, các thuậgiả phứ tạ các công nhân tri thứ các ng c t i c p, c, call center [trung tâm phụ vụ c khách hàng qua đ n thoạ các giao i], iệ thứ truyề nhữ đt phá về thuậquang họ – các nguồ giàu c n, ng ộ kĩ t c n có củ thờ chúng ta. Columbus đ vui sư ng biế nhữ ngư i a i ớ n ng ờ ã Indian ông gặ thành các nô lệmộquỹ đng chân tay tự p , t lao ộ do. 5
  • 10. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 6 Tôi chỉ n hiể vì sao nhữ ngư i Indian tôi gặ lạlấ việ muố u ng ờ piy c làm củ chúng ta, vì sao họtrởthành mộ quỹ a t quan trọ nhưvậ ng y cho outsourcing [thuê làm ngoài] dị vụvà việ làm công nghệ ch c thông tin (CNTT) từ Hoa Kì và các nư c công nghiệ khác. ớ p Columbus có hơ mộ tră ngư i trên ba tàu củ ông; tôi có mộ tm ờ a t n nhóm nhỏtừkênh Discovery Times vừ thoả mái trong hai xe tả a i i dã chiế vớ các lái xe Ấ Đ đ chân trầ Khi că buồ ấ là n, i n ội n. ng m, y nói vậ tôi cũ đ cho rằ thế i là tròn, song cái tôi bắgặ ở y, ng ã ng giớ tp Ấ Đ thậđ hếsứ làm lung lay niề tin củ tôi vào ý niệ đ nộtã t c m a m ó. Columbus tình cờgặ châu Mĩ p mình đ khám phá ra song ông nghĩ ã mộ phầ Ấ Đ . Tôi thự sựthấ Ấ Đ và nghĩ u ngưi tôi t nnộ c ynộ nhiề ờ gặ ởđ là nhữ ngư i MĩMộ sốđ thự sựlấ tên Mĩvà p ó ng ờ. t c y ã , nhữ ngư i khác bắ chư c rấ cừgiọ nói Mĩ các call center ng ờ t ớt ng ở và các kĩ t kinh doanh Mĩ thuậ ởcác phòng thí nghiệ phầ mề m n m. Columbus tâu lên vua và hoàng hậ củ mình rằ thế i tròn ua ng giớ và ông đ đ vào lị sửnhưngư i đu tiên khám phá ra đ u này. ch ờầ ãi iề Tôi quay về và chia sẻ phát hiệ chỉ i vợ và chỉ thầ nhà sự n vớ , thì m. “Em yêu”, tôi thủ , “ nghĩ giớlà phẳ . thỉ anh thế i ng” àm sao tôi đ đ đn kế luậ này? Tôi nghĩ n có thể tấ ãiế t n bạ nói t L cảbắ đu trong phòng họ củ Nadan Nilekani ởcông ti tầ p a Infosys Technologies Limited. Infosys là mộ trong các báu vậcủ t ta thếgiớ CNTT Ấ Đ , và Nilekani, CEO [Tổ đ u hành] củ i nộ ng iề a công ti, mộ trong nhữ thuyề trư ng chín chắ và đợ kính t ng n ở n ưc trọ nhấ củ nề công nghiệ Ấ Đ . Tôi đ xe vớ nhóm ng tan pnộ i i Discovery Times đn khu Infosys, khoả bố mư i phút từtrung ế ng n ơ tâm Bangalore, đ thă cơsởvà phỏ vấ Nilekani. Đ n khu ểm ng n ế Infosys bằ con đ ờ sứ sẹ vớ các chú bò linh thiêng, các xe ng ư ng t o, i ngự kéo, và các xe kéo có đng cơtấcả a ộ t cùng chen lấ sát cạ xe n nh chúng tôi. Tuy nhiên, mộ khi bư c vào cổ Infosys bạ ởtrong t ớ ng n mộ thếgiớ khác. Mộ bểbơ lớ cỡkhu nghỉ t i t in mát nép mình gữ a các tả đ mòn và nhữ dả cỏđợ cắ tỉ sát kềmộ bãi cỏ ng á ng i ư c t a, t khổ lồnhư t sân golf nhỏ Có vô số ng . quán ă và mộ câu lạ bộ n t c mộ sứ khoẻtuyệ vờ Các cao ố kính-và-thép dưng nhưmọ lên c t i. c ờ c giố cỏdạ mỗ tuầ Trong mộ sốcao ố đ các nhân viên ng i i n. t c ó, Infosys đ viế các chưng trình phầ mề cụthể ang t ơ n m cho các công ti Mĩ châu Âu; trong các cao ố khác, họ c hiệ nhữ công hay c thự n ng 6
  • 11. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 7 việ hậ trư ng củ các công ti siêu quố gia lớ đt cơsởởMĩ cuờ a c nặ và châu Âu - mọ thứtừbả trì máy tính đn các đ án nghiên cứ cụ i o ế ề u thểđn trảlờ các cuộ gọ củ khách hàng từkhắ nơ trên thế ế i cia pi giớ An ninh là chặ các camera theo dõi các cử và nế anh làm i. t, a, u việ cho American Express, anh không thểđ vào cao ố quả lí c i c n các dị vụvà nghiên cứ cho General Electric. Các kĩ ch u sưẤ Đ nộ trẻ nam và nữ đ nhanh nhẹ từcao ố này sang cao ố kia, lủ , ,i n c c ng lẳ các thẻID [nhậ dạ Mộ ngư i có vẻnhưcó thể các ng n ng]. t ờ lo khoả thuế a tôi. Ngưi khác có vẻ n củ ờ nhưcô có thể tháo rờ máy i tính củ tôi. Và ngư i thứba có vẻ cô ta đ thiếkế a ờ như t nó! ã Sau khi ngồ cho mộ cuộ phỏ vấ Nilekani đ dẫ nhóm TV i t c ng n, ãn chúng tôi dạ quanh trung tâm hộ nghị o i toàn cầ củ Infosys- tầ ua ng zero củ công nghiệ outsourcing Ấ Đ . Nó là mộ phòng sâu a p nộ t thẳ lát ván ô gỗnhìn giố mộ phòng họ đ ợ xế thành dãy từ m ng t c ưc p mộ trư ng luậIvy League. Ở mộ đu có mộ màn hình đ sộcỡ tờ t tầ t ồ bứ tư ng và ởtrên cao có các camera trên trầ cho hộ nghị xa. cờ n i từ “Đ là phòng hộ nghị a chúng tôi, đ có lẽlà màn hình lớ i củ ây n ây nhấ châu Á - gồ bố mư i màn hình số[gộ lạ Nilekani tự t mn ơ p i],” hào giả thích, chỉ màn hình TV lớ nhấ tôi đ từ thấ i lên n t ã ng y. Infosys, ông nói, có thểtổchứ mộ cuộ hộ nghị o củ nhữ c t ci ảa ng ngư i chơ chủchố củ toàn bộchuỗ cung ứ toàn cầ củ nó ờ ta i ng ua i cho bấcứdựán nào vào bấ cứlúc nào trên màn hình siêu cỡđ t t ó. Nhưthếcác nhà thiế kếMĩ a họcó thểnói chuyệ trên màn t củ n hình vớ các nhà viếphầ mề Ấ Đ và các nhà sả xuấÁ châu i t n mnộ n t củ họcùng mộ lúc. “ a t Chúng tôi có thể i ởđ ai đ từNew ngồ ây, ó York, London, Boston, San Francisco, tấcả ề trự tiế [live]. Và t đu c p có thểviệ thự hiệ là ởSingapore, cho nên ngư i ởSingapore c c n ờ cũ có thểtrự tiế ởđ ng cp ây… Đ là toàn cầ hoá,”Nilekani nói. ó u Phía trên màn hình có tám chiế đng hồtóm tắrấkhéo ngày làm cồ tt việ củ Infosys: 24/7/365 [24 giờmộ ngày; 7 ngày mộ tuầ 365 ca t t n; ngày mộ nă Các đng hồđ ợ gắ nhãn Tây MĩĐ t m]. ồ ưc n , ông Mĩ , GMT, Ấ Đ , Singapore, Hong Kong, NhậBả Úc. nộ t n, “Outsourcing chỉ mộ chiề củ mộ thứcơbả hơ nhiề là t ua t n u n đ xả ra hiệ nay trên thế i,” ang y n giớ Nilekani giảthích. “ xả ra i Cái y [vài] nă vừ qua là đ có mộ sựđu tưồạvào công nghệ đc ma t ầ t ,ặ ã biệ trong thờ đi bong bóng, khi hàng tră triệ dollar đợ đu t iạ u ưc ầ m tưđ thiếlậ kếnố khắ nơ trên thế i, cáp biể và tấcả ểtpti pi giớ n, t các thứđ . Đ ng thờ ông nói thêm, máy tính đ trởnên rẻ n và ó” ồ i, hơ ã 7
  • 12. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 8 phân tán khắ thế i, và đ có mộ sựbùng nổ phầ mề – e- p giớ t về n m ã mail, các phư ng tiệ tìm kiế nhưGoogle, và phầ mề sởhữ ơ n m n m u riêng, có thể bấcứcông việ nào và gử mộphầ đn Boston, chẻ t c i t nế mộ phầ đn Bangalore, và mộ phầ đn Bắ Kinh, tạ dễ t nế t nế c o dàng cho bấ cứai đ phát triể từxa. Khi tấcảcác thứnày đt nhiên t ể n t ộ xả ra cùng lúc vào khoả nă 2000, Nilekani nói thêm, chúng y ng m “đ tạ ra mộ nề nơ việ làm tri thứ vố trí tuệcó thểđ ợ ão tni c c, n , ưc giao từbấcứđ Nó có thể ư c chia nhỏ giao, phân phố sả t âu. đợ , i, n xuấ và ráp lạ cùng nhau lầ nữ – và đ u này đ cho cách làm t i na iề ã việ củ chúng ta mộ đ tự hoàn toàn mớ đc biệviệ làm có ca t ộ do i, ặ t c tính chấtrí tuệ Và cái mà anh đ nhìn thấ tạBangalore ngày t … yi ang nay thự sự đ đ m củ tấcả ng đ u trên kếhợ lạ c là ỉ iể a t nhữ iề nh t p i.” Chúng tôi ngồ trên đ vă bên ngoài vă phòng củ Nilekani, i a i ng n đi đi TV dự các camera. Tạmộđ m, tóm tắcác ẩ ý củ tấ ợộ ng i t iể t n at cả iề này, Nilekani đ thố ra mộ cụ từcứlả vả trong đu đu t tm ng ng ầ ã tôi. Ông nói vớ tôi, “ i Tom, sân chơ đ đợ san phẳ . Ý ông i ang ư c ng” muố nói là các nư c nhưẤ Đ bây giờcó khả ng cạ tranh vì n ớ nộ nă nh lao đng tri thứ toàn cầ nhưchư từ bao giờcó - và rằ Mĩ ộ c u a ng ng tố hơ hãy sẵ sàng cho đ u này. Mĩ thách thứ như ông tn n bị c, iề ng, nhấ mạ sựthách thứ sẽ tốcho Mĩ i vì chúng ta luôn sung n nh, c là t bở sứ nhấkhi bị c t thách thứ Khi tôi rờ khu Infosys về c. i Bangalore tố i hôm ấ và bị y xóc suố dọ đờ ổgà, tôi cứngẫ nghĩ về t c ư ng m mãi cụ từđ “ chơđ đ ợ san phẳ . m ó: Sân i ang ư c ng” Cái Nandan nói, tôi nghĩlà sân chơ đ đợ san phẳ i ang ưc ng… , Đ ợ san phẳ Đ ợ san phẳ Trờ ơ ông ta nói vớ tôi thế ưc ng? ư c ng? i i, i giớ là phẳ i ng!” Tôi ởđ ởBangalore – hơ 500 nă sau khi Columbus vư t ây, ợ n m qua đờ chân trờ dùng công nghệ ư ng i, hàng hảthô sơcủ thờ ông, i a i và trởvề toàn đ chứ minh dứ khoát rằ thế i tròn – và an ể ng t ng giớ mộ trong nhữ kĩ t ng sưtinh nhanh nhấẤ Đ , đ ợ đ tạ tạhọ t n ộ ư c ào o i c việ kĩ t hàng đu củ Ấ Đ và đ ợ hỗtrợbở công nghệ n thuậ ầanộ ưc i hiệ đi nhấ hiệ nay, vềcơbả đ nói vớ tôi là thếgiớ này nạ t n nã i i phẳ phẳ nhưmàn hình mà trên đ ông ta có thể ng, ng chủtrì cuộ c ó họ toàn bộchuỗ cung ứ toàn cầ củ mình. Thậ chí lí thú p i ng ua m hơ ông biể dư ng sựphát triể này nhưmộ đ u tố nhưcộ uơ n t iề t, t n, mố mớ trong sựphát triể củ loài ngư i và mộ cơhộ lớ cho c i na ờ t in Ấ Đ và thế i – mộsự c đ khiế thế i chúng ta phẳ nộ giớ t thự ã n giớ ng! 8
  • 13. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 9 Ngồ đng sau chiế xe đ tôi đ viếvộ vàng bố từđ vào sổ iằ c ó, ãti n ó tay củ mình: “Thế i là phẳ . Ngay khi viếchúng, tôi nhậ ra a giớ ng” t n rằ đy là thông đ p cơbả củ mọ thứtôi đ thấ và đ nghe ở ng ấ na i ãy iệ ã Bangalore trong hai tuầ làm phim. Sân chơ cạ tranh toàn cầ n i nh u đ ợ san bằ Thế i đợ san phẳ ưc ng. giớ ư c ng. Khi tôi nhậ rõ đ u này, cả ng khởvà sựkinh hãi tràn đy tôi. n hứ i ầ iề Nhà báo trong tôi hứ khở khi đ tìm thấ mộkhung khổ ể u ng i y t đ hiể ã kĩ n các tin chính buổ sáng và đ giảthích cái xả ra trên thế i ểi y hơ giớ ngày nay. Rõ ràng, hiệ nay là có thể nhiề ngư i hơ bao i n cho u ờn giờhế đ hợ tác và cạ tranh trong thờ gian thự vớ nhiề tểp nh i ci u ngư i hơ vềnhiề loạ việ làm khác nhau hơ từnhiề ngõ ờn u i c u n ngách củ hành tinh hơ và trên cơsởbình đng hơ bấ cứthờ a ẳ nt i n gian nào trư c đ trong lị sửloài ngư i – dùng máy tính, e- ớ ây ch ờ mail, mạ hộnghị xa, và phầ mề mớ nă đng. Đ là cái ng, i từ n m i ng ộ ó Nandan đ nói cho tôi. Đ là cái tôi đ khám phá ra trong hành ã ó ã trình củ tôi đn Ấ Đ và xa hơ Và đ là cái cuố sách này nói a ếnộ n n. ó vềKhi bạ bắ đu nghĩ thế i nhưlà phẳ rấnhiề thứcó . n tầ về giớ ng, t u ý nghĩ theo nhữ cách chúng không có trư c đ Như đ a ng ớ ây. ng ích thân tôi cũ hứ khở bở vì sựsan phẳ thế i có nghĩ là ng ng i, i ng giớ a chúng ta đ kếnố tấ cả trung tâm tri thứ trên hành ang t i t các c bây giờ tinh lạ thành mộ mạ toàn cầ đ n nhấ mà - nế hoạ đng i t ng uơ t, u tộ chính trị chủnghĩ khủ bốkhông cả đờ – thì sẽ thể và a ng n ư ng có mởra mộ kỉ t nguyên thị vư ng và đi mớ gây sử số nh ợ ổi ng t. Như suy ngẫ thế i phẳ cũ làm tôi tràn đy kinh hãi, m giớ ng ng ầ ng về t nghề mặ nghiệ và cá nhân. Sựkinh sợriêng củ tôi xuấ phát p a t từsựthự hiể nhiên rằ không chỉ ng ngư i viếphầ mề c n ng nhữ ờt n m và các geek [các tay cựphách về máy tính đ ợ trao quyề đ ] ưc nể cộ tác trong công việ ởmộthế i phẳ Nó cũ là al-Qaeda ng c t giớ ng. ng và các mạ lư i khủ bốkhác. Sân chơ không đ ợ san bằ ng ớ ng ưc ng i theo cách thu hút và siêu trao quyề mộ nhóm hoàn toàn mớ n t i chỉ củ nhữ ngư i đi mớ sáng tạ Nó đợ san bằ theo cách lôi a ng ờổ i o. ưc ng kéo và siêu trao quyề mộ nhóm hoàn toàn mớ củ nhữ ngư i n t ia ng ờ đ ông và đ bà giậ dữnả chí, và bị nhụ n,n làm c. àn àn nghề nghiệ sựnhậ ra thế i là phẳ làm că thẳ thầ p, n giớ ng ng n Về ng kinh vì tôi nhậ ra rằ sựsan bằ này đ xả ra khi tôi còn đ n ng ng ãy ang ngủ và tôi đ bỏ , quên nó. Tôi thự sựkhông ngủ mà đ bậ việ c , ãn c ã khác. Trư c 11 tháng 9 (11/9), tôi đ tậ trung theo dõi toàn cầ ớ ãp u hoá và khai thác sựcă thẳ giữ các lự “ ng ng a c Lexus”củ sựhộ a i 9
  • 14. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 10 nhậ kinh tế các lự “ Ô liu” a bả sắ và chủnghĩ dân p và c Cây củ n c a tộ – do đ cuố Xe Lexus và Cây Ô liu củ tôi ra đ i 1999. Song c n a ờ ó sau 11/9, các cuộ chiế tranh cây ô liu đ ám ả tôi hoàn toàn. c n nh ã Tôi dành hầ hế thờ gian củ mình chu du trong các thế i Ả ut i a giớ Rậ và Hồ giáo. Vào các nă đ tôi đ mấdấ vếtoàn cầ hoá. p i ãtut u mó Tôi đ lạ tìm thấ vế đ trên hành trình củ tôi đn Bangalore ãi y tó a ế tháng 2 nă 2004. Mộ khi đ tìm thấ tôi nhậ ra rằ có cái gì t y, n ng m ã đ thậsựquan trọ đ xả ra trong khi tôi gắ bó vớ các lùm cây t ng ã y n i ó ô liu củ Kabul và Baghdad. Toàn cầ hoá đ đ đn mộmứ mớ a u ãiế t c i hoàn toàn. Nế bạ đt cuố Xe Lexus và Cây Ô liu và cuố sách u nặ n n này lạvớ nhau, bạ sẽ i đn kếluậ lí lẽ ch sửkhái quát là đ ii n đế t n lị ã nguyên lớ củ toàn cầ hoá. Thờ đi đu kéo dài từ na u i ạầ có ba kỉ 1492- khi Columbus dư ng buồ mởra sựgiao thư ng giữ Thế ơ m, ơ a giớ Cũvà Thế i Mớ – cho đn khoả 1800. Tôi sẽgọ thờ i giớ i ế ng i i đi này là Toàn cầ hoá 1.0. Nó đ làm thế i co lạ từmộ kích ạ u giớ i t ã thư c lớ thành cỡtrung bình. Toàn cầ hoá 1.0 là về nư c và ớn u các ớ sứ mạ cơ p. Tứ là, trong Toàn cầ hoá 1.0 tác nhân then chố c nh c u t bắ củ sự a thay đi, đng lự thúc đy quá trình hộnhậ toàn cầ đ là ổộ ẩ i p uã c nư c bạ có bao nhiêu cơbắ – bao nhiêu sứ cơbắ bao nghiêu ớn p c p, sứ ngự sứ gió, hay, muộ hơ sứ hơ nư c – và bạ đ có thể c a, c n n, c i ớ nã triể khai nó sáng tạ đn thế n oế nào. Trong kỉ nguyên này, các nư c ớ và các chính phủ(thư ng đ ợ tôn giáo hay chủ ờ ưc nghĩđ quố hay aế c sựkếhợ củ cả xúi giụ đ dẫ đ ờ phá bỏ bứ tư ng t p a hai c) ã n ư ng các c ờ và nố chặ thếgiớ lạ vớ nhau, thúc đy sựhộ nhậ toàn cầ i t ii i ẩ i p u. Trong Toàn cầ hoá 1.0, các câu hỏ chủyế là: Nư c tôi hợ vớ u i u ớ pi sựcạ tranh và các cơ i toàn cầ ởchỗ nh u nào? Làm sao tôi có thể hộ đtoàn cầ và cộ tác vớ nhữ ngư i khác thông qua nư c tôi? u ng i ng ờ ớ i nguyên lớ thứhai, Toàn cầ hoá 2.0, kéo dài từ1800 đn n u ế Kỉ gián đ n bở Đ i Khủ hoả và Chiế tranh Thế i I oạ i ạ ng ng n giớ 2000, bị và II. Thờ đi này làm thế i co từcỡtrung bình xuố cỡnhỏ iạ giớ ng . Trong Toàn cầ hoá 2.0, nhân tốthen chố củ thay đi, đng lự u ta ổộ c thúc đy hộ nhậ toàn cầ đ là các công ti đ quố gia. Các công ẩi p u, ã c a ti đ quố gia này tiế hành toàn cầ hoá vì thị ờ và lao đng, c n u trưng ộ a đu tiên do sự ầ bành trưng củ các công ti cổ n Hà Lan và Anh ớ a phầ và Cách mạ Công nghiệ làm mũ nhọ Trong nử đu củ thờ ng p i n. aầ a i đi này, hộ nhậ toàn cầ đợ cấ lự bở sựsụ giả chi phí ạ i p u ưc p c i t m chuyên chở nhờđng cơhơ nư c và đ ờ sắ và trong nử sau , ộ iớ ư ng t, a bở sựsụ giả các chi phí liên lạ - nhờsựphổbiế củ đ n tín, i t m c n a iệ 10
  • 15. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 11 đ n thoạ PC, vệ i, tinh, cáp quang, và phiên bả ban đu củ World n ầa iệ Wide Web (WWW). Chính trong thờ đi này mà chúng ta thự sự iạ c thấ sựra đi và trưng thành củ mộ nề kinh tế y ờ ở a tn toàn cầ theo u, nghĩ rằ đ có sựdị chuyể đ củ hàng hoá và thông tin từ a ng ã ch nủa lụ đ này sang lụ đ khác đ ởđ có mộ thị ờ toàn cầ cị a cị a ểó t trư ng u, vớ sựchênh lệ giá về sả phẩ và lao đng. Các đng lự ở i ch các n m ộ ộ c đng sau kỉ ằ nguyên toàn cầ hoá này là các đt phá về n cứ - u ộ phầ ng từtàu hơ nư c và đờ sắlúc ban đu đn đ n thoạvà các máy iớ ư ng t ầ ế iệ i tính lớ vào lúc cuố Và câu hỏ lớ trong thờ đi này đ là: Công n i. in iạ ã ti tôi hợ vớ nề kinh tế pin toàn cầ ởchỗnào? Nó tậ dụ các cơ u n ng hộ thế i nào? Làm sao tôi có thể i toàn cầ và cộ tác vớ nhữ đ u ng i ng ngư i khác qua công ti củ tôi? Cuố Xe Lexus và Cây Ô liu chủ ờ a n yế là về ỉ đ m củ kỉ u đnh iể a nguyên này, mộ thờ đi khi các bứ t iạ c tư ng bắđu sụ đ trên khắ thế i, và sựhộnhậ và sựphả ờ tầ pổ p giớ i p, n ứ dữdộvớ nó, lên mộ mứ mớ hoàn toàn. Như ngay cả ng ii t c i khi ng các bứ tư ng sụ đ, vẫ còn nhiề rào cả đi vớ sựhộ nhậ cờ pổ n u nố i i p toàn cầ suôn sẻ Hãy nhớ khi Bill Clinton đ ợ bầ làm tổ u . , ưc u ng thố nă 1992, hầ như ng m u không ai ngoài chính phủ giớ hàn lâm và i t có e-mail, và khi tôi viếXe Lexus và Cây Ô liu nă 1998, Internet m và thư ng mạđ n tửvừ mớ cấcánh. ơ i iệ a it Phả chúng đ cấ cánh – cùng vớ nhiề thứkhác nữ đ cùng i, ãt i u aã đn trong khi tôi ngủ Và đ là lí do vì sao tôi lí lẽ ế . trong cuố sáchn ó này rằ vào khoả nă 2000 chúng ta đ bư c vào mộ kỉ ng ng m ớ t ã nguyên mớ hoàn toàn: Toàn cầ hoá 3.0. Toàn cầ hoá 3.0 làm thế i u u giớ co từcỡ i nhỏ ng cỡ tí và đng thờ san bằ sân chơ Và xuố bé ồ i ng i. trong khi đng lự trong Toàn cầ hoá 1.0 là các nư c tiế hành ộ c u ớn toàn cầ hoá và đng lự trong Toàn cầ hoá 2.0 là các công ti tiế u ộ c u n hành toàn cầ hoá, đng lự trong Toàn cầ hoá 3.0 - thứcho nó u ộ c u đc trư đc nhấ vô nhị là nă lự mớ tìm thấ cho các cá ặ ng ộ t ng c i y - nhân đ cộ tác và cạ tranh toàn cầ Và cái đ bẩ cho phép ể ng nh u. òn y các cá nhân và các nhóm đ toàn cầ dễ ế vậ và suôn sẻ ế vậ u đn y đn y i không phảlà sứ ngự không phảlà phầ cứ mà là phầ mề i c a, i n ng, n m- tấ cảcác loạứ dụ mớ – cùng chung vớ sựsáng tạ ra mộ t i ng ng i i o t mạ cáp quang toàn cầ biế tấ cả ng u n t chúng ta thành láng giề sát ng vách. Bây giờcác cá nhân phả và có thểhỏ Tôi hợ vớ cạ i, , i, p i nh tranh và các cơhộ toàn cầ ngày nay ởchỗnào, và làm sao tôi có i u thểtựmình, cộ tác vớ nhữ ngư i khác mộ cách toàn cầ , ng i ng ờ t u? 11
  • 16. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 12 Song Toàn cầ hoá 3.0 không chỉ u khác các kỉ nguyên trư c ởchỗ ớ nó làm thế i co lạvà phẳ thế và nó trao quyề cho các cá giớ i ng n nào nhân ra sao. Nó khác ởchỗ Toàn cầ hoá 1.0 và Toàn cầ hoá 2.0 u u chủyế do các cá nhân và doanh nghiệ Âu Mĩ n dắ Tuy Trung u p dẫ t. Quố thự sựlà nề kinh tế n nhấthế i trong thế mư i tám, c c n lớ t giớ kỉ ờ chính các nư c, các công ti, nhữ ngư i thă dò phư ng Tây tiế ớ ng ờm ơ n hành phầ lớ việ toàn cầ hoá và đ hình hệ ng. Như về nn c u ị nh thố ng sau này, đ u này sẽ ngày càng ít đ hơ Bở vì nó làm thế i i giớ iề úng n. co lạvà phẳ Toàn cầ hoá 3.0 ngày càng nhiề sẽ ư c dẫ dắ i ng, u u đợ n t không chỉ i các cá nhân mà cũ bở các nhóm cá nhân – phi bở ng i Tây phư ng, không da trắ – đ dạ hơ nhiề Các cá nhân từ ơ ng a ng n u. mọ nơ củ thế i phẳ đu đ ợ trao quyề Toàn cầ hoá 3.0 iia giớ ng ề ư c n. u biế thành có thểcho rấ nhiề ngư i đ cắ và chơ [plug and n t u ờểm i play], và bạ sẽ y mọsắ cầ vồ con ngư i tham gia. n thấ i c u ng ờ (Trong khi sựtrao quyề cho các cá nhân đ hành đng toàn cầ n ể ộ u là đc tính mớ quan trọ nhấcủ Toàn cầ hoá 3.0, các công ti- ặ i ng ta u to và nhỏ cũ đợ trao quyề mộcách mớ nữ trong kỉ - ng ư c n t ia nguyên này. Tôi thả luậ chi tiếcả muộ hơ trong cuố sách này). o n t hai nn n Không cầ phảnói, tôi đ chỉ sựđ giá lờ nhấvề t cả n i có ánh mờ t tấ ã đ u này khi tôi rờ vă phòng củ Nandan ngày ấ ởBangalore. in a y iề Như khi tôi ngồ suy ngẫ nhữ thay đi này ởban công củ i m ng ổ a ng phòng khách sạ củ tôi tố hôm đ tôi đ biếmộ thứ tôi muố na i ó, t t : n ã bỏ i thứ viếmộ cuố sách có thể phép tôi hiể quá trình mọ và t t n cho u làm phẳ này đ diễ ra thế ng n nào và các hệ củ nó có thể gì luỵ a là ã đi vớcác nư c, các công ti, và các cá nhân. Cho nên tôi nhấ đ n ối ớ c iệ thoạ gọ cho vợtôi, Ann, và bả cô, “ sẽviế mộ cuố sách ii o anh t t n nhan đ Thế i là Phẳ ề giớ ng”. Cô vừ buồ cưi vừ tò mò - ờ có a nờa , thểbuồ cư i hơ là tò mò! Cuố cùng, tôi đ có khảnă thuyế nờn i ng t ã phụ đ ợ cô, và tôi hi vọ sẽ khả ng làm thế i bạ bạ c ưc ng có nă vớ n, n đc thân mế Hãy đ tôi đa bạ quay về đu củ hành trình ọ n. ể ưn lúc ầ a củ tôi đn Ấ Đ , và các đ m phư ng đ khác, và chia sẻ i a ếnộ ơ ông vớ iể bạ mộ sốcuộ gặ tình cờđ dẫ tôi đn kế luậ rằ thế i n t cp ãn ết n ng giớ ng. không còn tròn – mà phẳ aithirth “Jerry” Rao là mộ trong nhữ ngư i đu tiên tôi gặ ở t ng ờầ p J Bangalore- và tôi gặ anh chư hơ vài phút ởkhách sạ Leela p n an Palace trư c khi anh bả tôi rằ anh có thể lí các tờkhai thuế ớ o ng xử 12
  • 17. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 13 củ tôi và các yêu cầ kế a u toán khác tôi cầ - từBangalore. Không, n cả ơ tôi đ có mộ kếtoán viên rồ ởChicago. Jerry chỉ m m n, t i mỉ ã cư i. Anh ta quá lị sựđ nói - rằ anh ta có thể kế ờ ch ể ng là toán viên củ tôi rồ hay đ hơ kế a i, úng n toán viên củ củ kế aa toán viên củ tôi, a nhờ bùng nổ outsourcing việ chuẩ bị . sự về c n thuế “Đ u này xả ra nhưchúng ta nói”, Rao bả anh quê ở y o, Mumbai, iề trư c là Bombay, hãng củ anh, MphasiS, có mộ đi các kếtoán ớ a tộ viên Ấ Đ có khả ng làm công việ kế nộ nă c toán đợ outsource từ ưc bấcứbang nào củ Mĩ chính phủ t a và liên bang. “Chúng tôi liên kế t vớ nhiề hãng CPA [kiể toán viên (công) có chứ chỉcỡnhỏ i u m ng ] và vừ ởMĩ a ”. “Ý anh nói giố kế ng toán viên củ tôi?” hỏ “ a tôi i. Vâng, giố kế ng toán viên củ anh”Rao nói vớ mộ nụ ờ Công ti củ Rao đ đ a , i t cư i. a ãi tiên phong về t phầ mề work flow [luồ công việ vớ mộ mộ n m ng c] i t đ dạ chuẩ làm cho outsourcing khai thuế và dễ Toàn bộ ị nh ng n rẻ . quá trình bắ đu, Jerry giảthích, vớ mộ kế tầ i i t toán viên ởHoa Kì quét các tờkhai thuế m ngoái củ tôi, cộ vớ các bả kê khai nă a ng i n W-2, W-4, 1099, tiề thư ng, cổphiế củ tôi- mọ thứ vào mộ n ở ua i t - máy chủ đt ởCalifornia hay Texas. “Bây giờkếtoán viên củ ,ặ a anh, nế anh ta xửlí thuế a anh ởhả ngoạ biếrằ anh thích u củ i i, t ng không cho (ai đ ởngoài nư c) biếhọ(tên) hay số sinh Xã hộ ớ t An i ó củ anh, thì anh ta có thể n giữkín thông tin đ , Rao nói. “ a chọ ó” Các toán viên ởẤ Đ [dùng mậ khẩ gọ tấcả nộ t u] i t thông tin thô mộ t kế cách trự tiế từmáy chủ Mĩ họ cp ở , và hoàn tấcác tờkhai thuế a t củ anh, vớ việ anh vẫ giấ tên. Tấ cả i c n u t các sốliệ không ra ngoài u Hoa Kì đ tuân thủcác quy chế ể riêng tư Chúng tôi coi việ bả co … vệ liệ và sựriêng tưrấnghiêm túc. Kế dữ u t toán viên ởẤ Đ có nộ thểnhìn thấ sốliệ trên màn hình củ mình, như anh ta không y u a ng thểtả nó xuố hay in nó ra – chư ng trình củ chúng tôi không i ng ơ a cho phép việ đ Nhiề nhấanh ta có thểlàm là thửnhớnó, giả c ó. u t nhưanh ta có ý đ xấ nào đ Các kếtoán viên không đ ợ ịnh u ưc ó. phép mang thậ chí giấ và bút vào trong phòng khi họlàm việ m y c khai thuế. ” trên các tờ tò chính làm thế dạ tiên tiế này củ dị vụ nào ng n a ch Tôi bị mò về outsourcing đ trởthành. “Chúng tôi làm nhiề ngàn tờ u khai”Rao , ã nói. Hơ nữ “ n a, CPA củ anh ởMĩ a không cầ thậ chí ởvă phòng n m n củ họHọ thể i trên mộbãi biể ởCalifornia và e-mail cho a. có ngồ t n chúng tôi và nói, ‘Jerry, cậ làm các tờkhai thuế u Bang New York 13
  • 18. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 14 thậ cừ vì thếcậ làm các tờkhai củ Tom. Và Sonia, cậ và đi t, u a u ộ củ cậ ởDelhi làm các tờkhai Washington và Florida’. Tiệ thể au n , Sonia làm việ từnhà cô ởẤ Đ , [công ti không phả trả chi phí c nộ i] chung. ‘Và các việ khác này, chúng thự sựphứ tạ cho nên tôi c c c p, tựlàm chúng’.” Nă 2003, khoả 25.000 tờkhai thuếMĩ ư c làm ởẤ Đ . ng đợ nộ m Nă 2004 con số 100.000. Nă 2005, dựkiế là 400.000. Trong là n m m mộ thậ niên, anh sẽ t p cho rằ kế ng toán viên củ anh outsource việ a c chuẩ bị n cơbả củ các tờ na khai thuế a anh - nế không hơ nữ củ u n a. “Anh đ vào nghề thế này nào?” tôi hỏRao. i ã “Bạ tôi Jeroen Tas, mộ ngư i Hà Lan, và tôi đu đ làm cho n t ờ ềã Citigroup ởCalifornia” Rao giả thích. “ là sế củ anh ta và , i Tôi pa mộ hôm chúng tôi cùng trởvề New York trên mộ chuyế bay t từ t n và tôi nói mình có kế ch thôi việ và anh ta bả ‘ cũ thế hoạ c o, Tôi ng ’ . Cảhai chúng tôi đu nói, ‘ sao chúng ta lạ không khở đng ề Vì i iộ doanh nghiệ riêng củ chúng ta?’ thế nă 1997-98, chúng p a Vì vào m tôi cùng nhau đ a ra mộ kế ch kinh doanh đ cung cấ các giả ư t hoạ ể p i pháp Internet cao cấ cho các công ti lớ … Hai nă trư c, tuy p n m ớ vậ tôi đ đ dựmộ hộ nghị y, ti công nghệởLas Vegas và mộ số t ãi toán [Mĩcỡtrung bình đ tiế cậ tôi, và họ rằ họ ] ãpn nói ng hãng kế không thểđ sứ đ đa ra các hoạ đng outsourcing lớ vềthuế ủ c ểư tộ n đn Ấ Đ , như các gã [công ti] lớ có thểvà [nhữ gã vừ ếnộ n , ng a] ng muố vư t họVì lẽ ó chúng tôi đ phát triể mộ sả phẩ phầ nợ. đ n tn m n ã mề gọ là VTR – Virtual Tax Room: Buồ ThuếẢ đ cho mi ng o- ể toán cỡ a này dễ vừ dàng outsource khai thuế .” phép các hãng kế Các hãng cỡvừ này “có đợ mộ sân chơ bằ phẳ hơ mà a ưc t i ng ng n, trư c đ họbị chố Jerry nói. “ ộ nhiên họcó thể p cậ ớ ây từ i,” Đt tiế n đn cùng các lợthế quy mô mà các gã lớ hơ đ luôn có.” ế i về n nã Có phả thông đ p cho nhữ ngư i Mĩ“ đ ng đ các con i iệ ng ờ , Má, ừ ể má lớ lên đlàm kế n toán viên?” Tôi hỏ i. i Không thậvậ Rao nói. “ mà chúng tôi làm là làm công việ t y, Cái c tạ nhạ Anh biế cầ cái gì đ chuẩ bị t tờkhai thuế Việ p p. tn ể n mộ ? c làm rấít sáng tạ Đ y là cái sẽ t o. ấ chuyể ra hảngoạ . n i i” “Cái gì sẽ lạMĩ Tôi hỏ ở i ?” i. toán viên muố ởlạtrong nghề i Mĩ là ngư i tậ trung n i tạ sẽ ờp “Kế vào nghĩ các chiế lư c sáng tạ phứ hợ nhưtránh thuế ra nợ o c p, hay né tránh thuế quả lí các quan hệkhách hàng”, Rao nói. Anh hay , n chị sẽ o các khách hàng củ mình, ‘Tôi đ khiế công việ tạ ta bả a n cp ã 14
  • 19. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 15 nhạ đợ làm rấ hiệ quảBây giờhãy nói về p ưc tu . làm thế chúng nào tôi quả lí tài sả củ anh và anh sẽ n na làm gì cho lũtrẻ a anh. Anh củ có muố đ mộ sốtiề nào đ trong các quỹ n thác [trust] củ nể t n quả a ó mình?’ Nó có nghĩ là có các thả luậ chấ lư ng-thờ gian vớ o n tợ i i a các khách hàng hơ là chạ vòng quanh giố nhữ con gà vớ y ng ng i n đu bị t đt từtháng Hai đn tháng Tư và thư ng đ đn xin gia ầ cắ ứ ế ờ ệơ , hạ đn tháng Tám, bở vì họ ã không có chấlư ng thờ gian vớ nế i đ tợ i i các khách hàng.” Đ ánh giá từmộ tiể luậ trong tạ chí Accounting Today (7 tu n p tháng Bả 2004), quảthự đ u này có vẻlà tư ng lai. L. Gary y, c, iề ơ Boomer, mộ CPA và CEO củ Boomer Consulting ởManhattan, t a Kansas, đ viế “ t, Mùa [thuế vừ rồ đ tạ ra hơ 100.000 tờkhai ] a iã o ã n thuế[đợ outsource] và bây giờđợ mởrộ ngoài các tờkhai ưc ưc ng thuế nhân sang các quỹ n thác, các hộbuôn và các công ti… cá quả i Lí do chủ u khiế ngành kinh doanh đ có khả ng tă quy mô yế n nă ng ã nhanh nhưnó đ có ba nă qua là do đu tư các công ti [đt cơ ầ mà ặ ã m sởởnư c ngoài] này đ tiế hành vào hệ ng, quy trình và đ ớ ãn thố ào tạ Có khoả bả mư i ngàn ngư i tốnghiệ đi họ ngành kế o.” ng y ơ ờt pạ c toán ởẤ Đ mỗnă ông nói thêm, nhiề trong số ó đ làm cho n ộ i m, u đi các hãng đa phưng Ấ Đ khở đu vớ 100 $ mộ tháng. Vớ sự ị ơ nộ iầ i t i giúp đ củ truyề thông tố đ cao, đ tạ nghiêm ngặ và các ỡa n cộ ào o t, mẫ biể chuẩ hoá, nhữ ngưi Ấ Đ trẻ u u n ng ờ n ộ này có thểđợ cả ưc i biế thành các kế n toán viên phư ng Tây cơbả khá nhanh vớ phầ ơ n i n nhỏchi phí. Mộ sốhãng kế t toán Ấ Đ thậ chí bắđu tiế thị nộm tầ p chính họcho các hãng Mĩ hộ nghị xa và bỏqua i từ qua việ đ lạc i i. Boomer kế luậ “ t n, Nghềkếtoán hiệ nay đ biế đi. Nhữ n ang nổ ng ngư i bấ víu vào quá khứvà chố lạ sựthay đi sẽ buộ dấ ờu ng i ổ bị c n sâu hơ vào sựhàng hoá hoá (commoditization). Nhữ ngưi có ng ờ n thểtạ ra giá trị o thông qua sựlãnh đo, các mố quan hệvà sứ ạ i c sáng tạ sẽ o làm biế đi ngành kinh doanh, cũ nhưtă cư ng nổ ng ờ ng các mố quan hệ i các khách hàng hiệ có củ họ i vớ n a .” Cái anh đ nói cho tôi, tôi bả Rao, là bấkể o t nghề a bạ là gì củ n ang – bác sĩluậsư kiế trúc sư kế , t, n toán viên - nế bạ là mộ ngư i un t ờ , Mĩtố hơ bạ hãy giỏ ởthứdị vụnhạ cả bở vì bấcứthứ ,tnn i ch y m, i t gì có thể ư c số đợ hoá có thể ư c outsource cho nhà sả xuấhoặ đợ n t c khéo nhấhoặ rẻnhấ hoặ cả t c t, c hai. Rao trảlờ “ i ngư i phả i, Mỗ ờ i tậ trung vào cái chính xác là giá trị tă củ mình.” p gia ng a 15
  • 20. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 16 Như nế tôi chỉ mộ kế ng u là t toán viên trung bình thì sao? Tôi đ ã đ họ ở t đi họ nhà nư c. Tôi có kếquả i c mộ ạ c ớ t trung bình B+. Cuố i cùng tôi có bằ CPA. Tôi làm việ ởmộ hãng kếtoán lớ làm ng c t n, nhiề việ thông thư ng. Tôi hiế khi gặ khách hàng. Họ tôi u c ờ m p giữ ởđng sau. Như đ là mộ sinh kế tế về ằ t tử và cơbả hãng vừ n a ng ó lòng vớ tôi. Cái gì sẽ y ra vớ tôi trong hệ ng này? i xả i thố “Đ là mộ câu hỏ hay,”Rao nói. “ t i Chúng ta phả chân thậ về i t ó nó. Chúng ta đ ởgiữ mộ sựthay đi công nghệ lớ và khi a t ổ to n, ang bạ số trong mộ xã hộ ởđ củ sựthay đi đ [nhưMĩ khó n ng t i ỉnh a ổó ], đ tiên đ ể tiên đ cho ai đ số ởẤ Đ . Trong mư i ó ng nộ ờ oán. Dễ oán nă chúng tôi sẽlàm nhiề thứđ đ ợ làm ởMĩ u ang ư c ngày nay. m Chúng tôi có thể đ tư ng lai củ mình. Như chúng tôi ở dự oán ơ a ng sau các bạ Các bạ xác đ tư ng lai. Mĩ n. n ịơnh luôn luôn ởtrên đ ỉ nh củ làn sóng sáng tạ mớ Cho nên là khó đ nhìn vào mắ kế a o i… ể t toán viên đ và nói đ là cái sẽlà. Chúng ta không đợ tầ ưc m ó ây thư ng hoá đ u đ Chúng ta phả xửlí nó và nói về mộ cách ờ iề ó. i nó t chân thậ … Bấ cứhoạ đng nào mà chúng ta có thể hoá và t t tộ số phân li chuỗ giá trịvà di chuyể công việ đ đ đ sẽ ư c di i , n c i ó ây, đợ chuyể đ Ai đ sẽ n i. ó nói, ‘ như anh không thể c vụtôi mộ Ừ, phụ t ng miế thịnư ng’Đ ng t ớ . úng, như tôi có thể làm việ đt trư c bàn cặ ớ ng củ anh ngồ ởbấcứđ trên thế i, nế quán ă không có mộ i t âu giớ u n t a ngư i phụtrách. Chúng tôi có thể ờ nói, ‘ Vâng, ông Friedman, chúng tôi có thểdành cho ông mộ bàn gầ cử sổ. Nói cách khác, có t na’ nhữ phầ củ việ đ ă cơ hiệ mà chúng ta có thể ng na cin m u phân li và outsource. Nế bạ quay lạvà đc các sách giáo khoa kinh tế c un i ọ họ cơbả chúng sẽ o: Các hàng hoá đợ trao đi, còn các dị vụ n, bả ưc ổ ch đ ợ tiêu thụvà sả xuấởcùng chỗVà bạ không thể t khẩ ưc n t . n xuấ u việ cắ tóc. Song chúng ta đ đn gầ việ xuấ khẩ cắ tóc, ct ang ế n c t ut phầ việ hẹ Bạ muố cắ kiể tóc gì? Bạ muố thợcắnào? n c n. n nt u n n t Tấcả thứ ó có thể sẽ ư c mộcall center ở t xa làm.” t các đ và đ ợ t rấ Khi chúng tôi kếthúc cuộ nói chuyệ tôi hỏ Rao tiế theo anh t c n, i p làm gì. Anh ta tràn đy sinh lự Anh bả tôi anh đ nói chuyệ ầ c. o n sẽ ã vớ mộ công ti Israel có nhữ bư c tiế lớ về i t ng ớ n n công nghệ cho nén phép truyề các hình quét CAT (Computer Assisted Tomography) n tố hơ và dễhơ qua Internet cho nên bạ có thể tn n mau chóng có n mộ ý kiế thứhai từ t bác sĩ t n mộ cách xa nử vòng trái đt. a ấ 16
  • 21. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 17 Vài tuầ sau khi tôi nói chuyệ vớ Rao, tôi nhậ đ ợ e-mail sau n ni n ưc từBill Brody, hiệ trư ng Đ i họ Johns Hopkins, ngư i tôi vừ u ở ạc ờ a phỏ vấ cho cuố sách này: ng n n Tom mế tôi nói tạ mộ cuộ hộ nghị n, i t ci giáo dụ y tếtiế tụ c pc củ trư ng Hopkins cho các bác sĩ chẩ [radiologist] (tôi đ aờ xạ n ã từ là mộ radiologist) … Tôi chợ thấ mộtình hình rấhấ ng t t y t tp dẫ mà tôi nghĩ có thểquan tâm. Tôi vừ đ ợ biế rằ n anh a ưc t ng nhiề bệ việ nhỏvà mộ sốbệ việ vừ ởHoa Kì, các u nh n t nh na radiologist đ outsourcing việ đc các ả quét CAT cho cọ nh ang các bác sĩ Ấ Đ và Úc!!! Hầ hế việ này xả ra vào ban ởn ộ ut c y đ (và có thể i tuầ khi các radiologist không có đ nhân cuố n) ủ êm viên đ lo việ yể trợtrong bệ việ Trong khi mộ số ể cm nh n. t nhóm xạ n sẽchẩ dùng xạ n từxa [teleradiology] đ chuyể chẩ ể n các ả từbệ việ vềnhà củ họ(hay đn Vail hay Cape nh nh n a ế Cod, tôi giả ) nhưthế có thể n giảcác ả và cho chẩ sử họ diễ i nh n đ 24/7, hiể nhiên các bệ việ nhỏchuyể các bứ ả n nh n n c nh oán quét cho các radiologist nư c ngoài. Lợ thế ban ngày ởÚc ớ i là hay Ấ Đ khi ban đ ởđ – cho nên yể trợ nộ ây m ngoài giờ trở êm làm hơ bằ chuyể các ả qua trái đt. Vì các ả n ng n nh ấ nh nên dễ CAT (và MRI-Magnetic Resonance Imaging) đ ởdạ sốrồ ng i ã và có sẵ đ dùng trên mạ vớ mộ giao thứ chuẩ không nể ng i t c n, có vấ đ gì đ xem các ả ởbấ cứđ trên thếgiớ …Tôi nề ể nh t âu i cho rằ các radiologist ởđu kia … phảđ ợ đ tạ ởHoa ng ầ i ư c ào o Kì và có các bằ chứ chỉ khảnă phù hợ ng, ng và ng p… Các nhóm thự hiệ việ đc ngoài giờ đ ợ các radiologist Mĩ cn cọ này ư c thuê họ i là “các Cú ă đ – Nighthawks”. gọ n êm Chúc tốlành, t Bill hờtrờ tôi là mộ nhà báo và không phảlà mộ kế i t i t toán viên N hay mộ radiologist. Không có outsourcing nào đi vớ tôi- t ối cho dù mộ số n đc nào đ củ tôi có thể t bạ ọ óa muố mụ báo củ tôi n c a chuyể đ Bắ Triề Tiên. Ít nhấ đ là cái tôi nghĩSau đ ni c u tó có thể . ó tôi nghe về t đng củ Reuters ởẤ Đ . Tôi đ không có thờ hoạ ộ a nộ i ã gian đ thă vă phòng Reuters ởBangalore, như tôi đ có khả ểm n ng ã nă nắ đ ợ Tom Glocer, CEO củ Reuters, đ nghe ông đ làm ng m ư c a ể ã 17
  • 22. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 18 gì. Glocer là ngư i đ tiên phong vềoutsourcing các yế tốcủ ời u a chuỗ cung tin thứ i c. Vớ 2.300 nhà báo quanh thế i, ở197 vă phòng, phụ vụ t i giớ n c mộ thị ờ bao gồ các nhà ngân hàng đu tư các nhà buôn bán trư ng m ầ, các công cụphái sinh, các nhà môi giớ chứ khoán, các báo, đ i ng ài phát thanh, truyề hình, và các đi lí Internet, Reuters đ luôn có n ạ ã mộ khán-thính-đc giả t phứ tạ đ thoả t ộ rấ cpể mãn. Sau sựphá sả n dot-com, tuy vậ khi nhiề khách hàng củ nó trởnên rấcó ý thứ y, u a t c về phí, Reuters bắđu tựhỏmình, vì các lí do cả chi phí và chi tầ i về hiệ quảChúng ta thự sựcầ đt ngư i củ chúng ta vào đ đ u : c nặ ờa âu ể cung ứ cho chuỗ cung tin tứ toàn cầ củ chúng ta? Và chúng ng i c ua ta có thể c sựchia nhỏcông việ củ mộ nhà báo và giữmộ thự ca t t phầ ởLondon và New York và chuyể mộphầ sang Ấ Đ ? n n t n nộ Glocer bắ đu ngó đn chứ nă kiế cơ cơbả nhấ mà tầ ế c ng mm n t Reuters cung cấ là tin số dẻ về nhậ công ti và nhữ tiế p, to thu p ng n triể kinh doanh liên quan, từ giây củ mỗ ngày. “Exxon tiế lộ n ng a i t thu nhậ củ nó và chúng ta cầ đ a đ u đ càng nhanh càng tố pa n ư iề ó t lên các màn hình khắ thếgiớ ‘ p i: Exxon kiế đợ ba mư i chín m ưc ơ cent quý này trái vớ ba mư i sáu cent quý trư c’Nă lự cốlõi i ơ ớ . ng c t ởđ là tố đ và sựchính xác”Glocer giảthích. “ ó cộ , i Chúng ta không cầ nhiề phân tích. Ta chỉ n đ a tin cơbả càng nhanh càng tố n u cầ ư n t. Tin khẩ phả ra tính bằ giây sau công bốcủ công ti, và bả n i ng a ng [cho thấ lị sửgầ đ về nhậ quý] vài giây muộ hơ y ch n ây thu p n n”. Các loạ tin đc biệ vềthu nhậ đ đi vớ kinh doanh tin là i ặ t póố i vanilla đi vớ kinh doanh kem - mộ hàng hoá cơbả thự sựcó ối t n c thểđợ làm ởbấcứđ trong thế i phẳ Việ làm tri thứ ưc t âu giớ ng. c c có giá trị tă thự xả ra trong nă phút tiế theo. Đ là khi gia ng cy m p ó anh cầ mộ nhà báo thậ ngư i biế làm sao đ có mộ bình luậ n t t, ờt ể t n từcông ti, mộ bình luậ từhai nhà phân tích hàng đu trong lĩ t n ầ nh vự và thậ chí vài lờ từ đi thủ nh tranh đ đt báo cáo thu c, m i các ố cạ ểặ nhậ vào viễ cả “ iề đ cầ mộ tậ kĩ ng báo chí cao hơ p n nh. Đ u ó n t p nă n – ai đ có các quan hệ thị ờ ngư i biếai là các nhà phân trên trư ng, ờt ó tích ngành giỏnhấvà đ đ a đ ngưi đă trư Glocer nói. i t ã ư úng ờ i n a”, phá sả dot-com và sựlàm phẳ thế i đ buộ Glocer phả n ng giớ ã c i Sự nghĩ i Reuters cung cấ tin thếnào - liệ nó có thể lạ p u chia nhỏcác chứ nă củ mộ nhà báo và chuyể các chứ nă có giá trị c ng a t n c ng gia tă thấ sang Ấ Đ . Mụ tiêu chính củ ông là đ giả sựchồ p nộ c a ểm ng ng chéo tổ tiề lư ng củ Reuters, trong khi bả tồ càng nhiề việ ng n ơ a on u c 18
  • 23. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 19 làm báo giỏ càng tố “ i t. Cho nên việ đu tiên chúng tôi đ làm”, cầ ã Glocer nói, “là đ thuê sáu phóng viên ởBangalore nhưmộ thử t i nghiệ Chúng tôi bả ‘ bả họlàm chỉ tóm tắtin đc biệ m. o, Hãy o các t ặt và các bả và bấcứ gì khác có thể họ ng t thứ sai làm ở Bangalore’ .” Nhữ ngư i Ấ Đ mớ đợ thuê này có kiế thứ kế ng ờ n ộ i ưc n c toán và đ ợ Reuters huấ luyệ song họđợ trả ơ ngày nghỉ trợ ưc n n, ưc lư ng, và cấ y tế p theo chuẩ đ phưng. “Ấ Đ là mộ đ đ m phong phú nị a ơ nộ t ị iể a không thể nổ đ tuyể ngư i, không chỉ kĩ ng kĩ t mà tin i ể n ờ có nă thuậ cả nă tài chính,” Glocer nói. Khi mộ công ti công bố nhậ kĩ ng t thu p củ mình, mộ trong nhữ việ đu tiên nó làm là trao cho các a t ng cầ hãng đ n tín – Reuters, Dow Jones, và Bloomberg - đ phân phát. ể iệ “Chúng tôi sẽ y dữliệ thô đ ông nói, “ rồ là mộcuộ chạ lấ u ó,” và i t c y đ xem chúng tôi có thể quay vòng nó nhanh ra sao. Bangalore là ua mộ trong nhữ nơ đợ nố mạ nhấtrên thế i, và mặ dù t ng i ư c i ng t giớ c có mộ chút trễ mộ giây hay ít hơ – đ kéo thông tin sang đ t t ể ó, - n hoá ra là bạ có thể i ởBangalore và có đợ phiên bả đ n tử n ngồ ưc n iệ củ mộ thông cáo báo chí và biế nó thành mộ câu chuyệ dễ a t n t n dàng hệnhư n có thể t làm ở London hay New York” . bạ Sựkhác biệ tuy vậ là lư ng và tiề thuê nhà ởBangalore ít t, y, ơ n hơ mộphầ nă so vớ ở thủ ô phư ng Tây đ t nm i các đ ơ n ó. Trong khi kinh tế c và sựlàm phẳ thế i đ đy Reuters họ ng giớ ã ẩ xuố con đ ờ này, Glocer đ cốvui vẻ ng ư ng làm vì đng nào cũ ằ ã ng phả làm. “Chúng tôi nghĩ i trút gánh nặ báo cáo ng chúng tôi có thể đ bị ã hàng hoá hoá và khiế việ đ đ ợ làm mộcách có hiệ quả n c ó ưc t u ởnơ khác trên thế i,” giớ ông nói, và rồtạ cơhộcho các nhà báo io i i Reuters theo quy ư c đ tậ trung vào việ làm báo và phân tích có ớ ểp c giá trị tă cao và thoả gia ng mãn cá nhân hơ nhiề “ giảnhư u. Hãy n anh là mộnhà báo Reuters ở t New York. Anh đt sự ạ thoả mãn cuộ c số củ mình bằ chuyể các công bố chí thành các hộ trên ng a ng n báo p các màn hình hay làm việ phân tích?”Glocer hỏ Tấ nhiên, là c i. t việ sau. Outsourcing các thông báo tin tứ cho Ấ Đ cũ cho c c n ộ ng phép Reuters mởrộ bềngang củ việ làm phóng sựcủ nó tớ ng a c a i nhiề công ti có vố nhỏhơ các công ti đ không có hiệ quả u n u về n, ã chi phí đi vớ Reuters đ theo dõi trư c đ vớ các nhà báo đ ợ ối ể ớ ây i ưc trảlư ng cao hơ ởNew York. Như vớ các phóng viên Ấ Đ ơ ng i nộ n có lư ng thấ có thể ơ p, thuê nhiề ngư i vớ chi phí củ mộ phóng u ời a t viên ởNew York, bây giờ thể việ đ từ có làm c ó Bangalore. Mùa hè 2004, Reuters đ tă hoạđng nộ dung Bangalore củ nó lên ba tộ i a ã ng 19
  • 24. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 20 tră nhân viên, nhắ cuố cùng đn tổ sốmộ ngàn rưi. Mộ m i ế ng t ở t m vài trong sốđ là các phóng viên Reuters kì cự đ ợ cửsang đ ó u ưc ể huấ luyệ các đi Ấ Đ , mộ sốlà các phóng viên làm các tin thu n n ộn ộ t nhậ đc biệ như hầ hế là các nhà báo làm phân tích dữliệ pặ t, ng u t u chuyên biệhơ mộchút – nghiề số tn t n [number crunching: tính toán số u]- cho chào bán chứ khoán. liệ ng “Rấ nhiề khách hàng củ chúng tôi đ t u a ang làm cùng việ c,” Glocer nói. “Nghiên cứ đu tư ã bóc toạ số ợ chi phí khổ uầ đ c lư ng ng lồ vì thế t nhiề hãng dùng làm ca ởBangalore đ làm việ kiế , rấ u ể cm cơ phân tích công ti”. Cho đn gầ đ các hãng lớ ởWall ế n ây n m Street đ tiế hành nghiên cứ đu tưbằ tiêu hàng triệ dollar ãn uầ ng u cho các nhà phân tích ngôi sao và sau đ tính mộ phầ chi phí t n ó lư ng củ họcho các phòng môi giớ chứ khoán củ họ chúng ơ a i ng a, chia sẻkế quảphân tích vớ các khách hàng tố nhấ củ họ và t i t ta, tính mộ phầ chi phí cho kinh doanh ngân hàng đu tưcủ họ t n ầ a, thư ng dùng các phân tích tô hồ củ mộ công ti đ nhửviệ ờ ng a t ể c kinh doanh ngân hàng củ nó. Theo sau các vụđ u tra củ Eliot a iề a Spitzer Tổ Chư ng lí Bang New York vềcác tậ quán Wall ng ở p Street, tiế theo nhiề vụbê bố hoạ đng ngân hàng đu tưvà p u i, tộ ầ môi giớ chứ khoán đ phảtách bạ rõ ràng – sao cho các nhà i ng i ch ã phân tích sẽngừ thổ phồ các công ti nhằ nhậ đợ hoạ ng i ng m n ưc t đng ngân hàng đu tưcủ họ Như nhưmộ kế quảcác hãng ộ ầ a. tt , ng đu tưlớ ở ầ n Wall Street đ phả cắgiả mạ chi phí nghiên cứ itm nh u ã thị ờ củ họtấcả giờ riêng các phòng môi giớ chứ trư ng a , t bây do i ng khoán chi trảVà đ u này tạ mộ khuyế khích lớ đi vớ họđ . o t n nố i ể iề outsource mộ sốcông việ giả tích cho các nơ nhưBangalore. t c i i Bên cạ việ có khảnă trảmộ nhà phân tích ởBangalore nh c ng t khoả 15.000 $ tổ đn bù, trái vớ 80.000 $ ởNew York hay ng ng ề i London, Reuters đ thấ rằ các nhân viên Ấ Đ củ nó cũ y ng n ộa ã ng thư ng hay có họ về chính và tậ tuỵ có đng cơcao nữ ờ c tài n do ộ a. Mớ đ Reuters cũ đ mở t trung tâm phát triể phầ mề ở i ây ng ã mộ n n m Bangkok vì hoá ra là mộ chỗtố đ tuyể các nhà phát triể phầ t tể n n n mề nhữ ngư i mà tấcả công ti phư ng Tây ganh đ vì tài m ng ờ t các ơ ua nă ởBangalore đ không đ ý tớ ể i. ng ã Bả thân tôi bị hưng này giằ xé. Sau khi bắđu sựnghiệ n xu ớ ng tầ p củ mình nhưmộ phóng viên đ n tín vớ hãng UPI-United Press a t i iệ International, tôi có đng cả lớ lao vớ các phóng viên đ n tín ồ mn i iệ và vớ các áp lự cả i c, chuyên môn và tài chính, mà dư i đ họlàm ớó 20
  • 25. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 21 việ cậlự Song UPI có thể n phát đt ngày nay nhưmộ hãng c t c. vẫ ạ t đ n tín, mà nó không là, nế giả u nhưnó đ có khả ng outsource nă iệ ã việ kinh doanh cấ thấ hơ củ nó khi tôi bắ đu vớ tưcách c p pna tầ i mộ phóng viên ởLondon hai mư i lă nă trư c. t ơm m ớ “Khó xửvớ nhân viên,” Glocer nói, ngư i đ cắgầ mộ phầ i ờã t n t n tưtoàn bộnhân viên Reuters, mà không có nhữ tổ thưng sâu ng n ơ sắ giữ các phóng viên. Ông nói, nhân viên Reuters hiể rằ việ c a u ng c này phảlàm sao cho công ti có thể ng sót và rồthị vư ng lạ i số i nh ợ i. Đ ng thờ Glocer nói, “ấ là nhữ ngư i sành đ u làm phóng ồ i, đy ng ờ iệ sự Họthấ các khách hàng củ chúng tôi làm chính xác cùng việ . y a c. Họnắ đ ợ cố truyệ … Quan trọ là phả chân thậ vớ con m ưc t n ng i ti ngư i về chúng ta làm và vì sao và không tô vẽ ờ cái thông đ p. Tôi iệ tin vữ chắ vào bài họ củ các nhà kinh tế đ n về chuyể ng c ca cổ iể di n công việ đn nơ nó có thể ưc làm tốnhấ Tuy nhiên, ta không cế i đợ t t. đ ợ bỏqua rằ trong mộ sốtrư ng hợ cá nhân nhữ ngư i ưc ng t ờ p, ng ờ lao đng sẽ ộ không dễ việ làm mớ Đ i vớ họ việ giữlạvà tìm c i. ố i , c i mộ mạ lư i an sinh xã hộthích đ là cầ thiế . t ng ớ i áng n t” Trong mộ nỗlự đ giảquyế trự tiế vớ nhân viên Reuters, t cểi t cpi David Schlesinger đng đu Reuters Mĩđ gử cho tấcả nhân ứầ ,ã i t các viên biên tậ mộ thưbáo, chứ đ n trích sau: p t a oạ OFF-SHORING VỚ NGHĨ VỤ I A Tôi lớ lên ở n New London, Connecticut, trong thế mư i chín kỉ ờ đ là mộ trung tâm să cá voi lớ Trong các nă 1960 và 70 t n n. m ã cá voi đ hế từlâu và các nhà sửdụ lao đng chính ởvùng ãt ng ộ đu gắ vớ quân đi – không là mộ đ u ngạ nhiên trong kỉ ềni ộ t iề c nguyên Việ Nam. Bốmẹbạ họ củ tôi đ làm việ tạ t n ca ci ã Electric Boat, Tổchứ Hả quân và Tuầ Duyên hả Cổtứ c i n i. c hoà bình lạlàm thay đi vùng này mộ lầ nữ và bây giờnó i ổ t n a, nổ tiế nhấ vì các casino cờbạ lớ củ Mohegan Sun và i ng t cna Foxwoods và vì các nhà nghiên cứ dư c củ Pfizer. Các việ uợa c làm mấ đ các việ làm đợ tạ ra. Các kĩ ng không còn t i; c ưc o nă đ ợ sửdụ cầ đn các kĩ ng mớ Vùng đ thay đi, ưc ng; n ế nă i. ổ ã ngư i dân đ thay đi. New London, tấnhiên, đ không là đc ờ ổ t ộ ã ã nhấ Bao nhiêu thị n xay xát đ thấ các cố xay củ mình t. trấ y i a ã đ cử bao nhiêu thành thị giày đ thấ ngành giày di óng a; làm y ã đ nơ khác; bao nhiêu thị n mộ thờ đ rấmạ về t may trấ t i ã t nh dệ ii bây giờmua tấcảđ vảlanh từTrung Quố Sựthay đi là t ồi c? ổ 21
  • 26. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 22 khắ nghiệ Sựthay đi là khắ nghiệ nhấ vớ nhữ ngư i c t. ổ c t ti ng ờ bị t ngờgiáng xuố Sựthay đi cũ khắ nghiệ nhấđi bấ ng. ổ ng c t tố vớ nhữ ngư i có khó khă thay đi. Song sựthay đi là tự i ng ờ n ổ ổ nhiên; sựthay đi không phảlà mớ sựthay đi là quan trọ ổ i i; ổ ng. Cuộ tranh cãi hiệ thờ vềoff-shoring là gay gắ mộ cách c n i t t nguy hiể Song tranh cãi về m. công việ di sang Ấ Đ , Trung c nộ Quố và Mexico thự sựkhông khác cuộ tranh luậ mộ thờ c c c n t i vềviệ làm tàu ngầ bỏNew London hay việ làm giày bỏ c m c Massachusetts hay việ làm dệ may bỏBắ Carolina. Công c t c việ đ ợ làm ởnơ nó có thể ư c làm có kếquả hiệ quả c ưc đợ t và u i nhấ Đ u đ cuố cùng giúp các New London, New Bedford, t. iề ó i và các New York củ thếgiớ này thậ chí nhiề hơ các a i m u n Bangalore hay Thẩ Khuyế Nó giúp bở vì nó giả phóng m n. i i con ngư i và vố đ làm công việ khác, tinh xả hơ và nó ờ nể c o n, giúp bở vì nó tạ cơhộ đ sả xuấ sả phẩ cuố cùng rẻ i o iển tn m i hơ làm lợ cho các khách hàng ngang nhưnó giúp công ti. i n, Chắ chắ khó đi vớ các cá nhân đ nghĩ công việ “ a c n ối ể về c củ họ rờ đ đợ làm xa hàng ngàn dặ bở ai đ kiế ít hơ ” i i, ư c mi ó m n hàng ngàn dollar mộ nă Như đ là lúc đ nghĩ cơhộ t m. ể về i ng ây cũ nhưvềnỗ đ đ nhưlà lúc đ nghĩ các nghĩvụ i au, úng ể về a ng củ off-shoring cũ nhưvề cơhộ… Mỗ ngưi, hệ như a các i i ờt ng mỗ công ti, phảchă lo vậ mệ kinh tế i i m n nh riêng củ mình, hệ a t nhưcha ông chúng ta trong các cố xay, các hiệ và nhà máy i u giày đ chă lo. ã m “MÀN HÌNH ĐANG CHÁY?” nh có biếmộcall center Ấ Đ nghe giố thế t t nộ ng nào? A Trong khi làm phim tài liệ về u outsourcing, đi TV và tôi đ ộ ã ởmộ buổ tố tạcall center “ t iii 24/7 Customer” ngư i Ấ Đ sở do ờnộ hữ ởBangalore. Call center này là mộ thứlai tạ giữ mộ kí túc u t p a t xá đi họ dành cho cảnam lẫ nữvà mộ ngân hàng đ n thoạ ạc n t i iệ huy đng tiề cho đ TV công cộ đa phư ng. Có nhiề tầ vớ ộ n ng ị ơ u ng i ài các phòng đy khoả hai mư i mấ ngưi làm việ vớ đ n thoạ ầ ng ơy ờ c i iệ i - tổ cộ khoả hai ngàn rư i ngư i. Mộ số ư c biếnhưcác ng ng ng ở ờ t đợ t 22
  • 27. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 23 nhân viên “outbound-từbên ngoài”, bán mọ thứtừthẻtín dụ i ng đn sốphút đ n thoạ Nhữ ngư i khác xử lí các cuộ gọ ế iệ i. ng ờ ci “inbound-về - mọ thứtừtìm hành lí thấlạ cho các khách hàng ” i tc củ các hãng hàng không Mĩ châu Âu đn giảquyếcác vấ đ a ếi t nề và máy tính cho nhữ ngư i tiêu dùng Mĩ lẫ lộ Các cuộ gọ ng ờ bị n n. ci đ ợ chuyể đn đ bằ vệtinh và cáp quang dư i biể Mỗ ưc n ế ây ng ớ n. i tầ mênh mông củ call center gồ các cụ nhữ ngă khố ng a m m ng n i nhỏ Nhữ ngư i trẻ . ng ờ làm việ trong các đi nhỏdư i ngọ cờcủ c ộ ớ n a cung cấ hỗtrợ iệ thoạ Như mộgóc có thể p đn i. thế t là công ti mà họ nhóm Dell, góc khác có thể cờbay củ Microsoft. Đ u kiệ làm là a iề n việ củ họ ca nhìn giố nhưởcông ti bả hiể trung bình củ bạ ng o m a n. Tuy tôi chắ là có các call center hoạđng nhưcác cơsởbóc lộ c tộ t công nhân tàn tệ24/7 không phảlà mộtrong số ó. , i t đ Hầ hếthanh niên tôi đ phỏ vấ đu đ a tấcả mộ phầ ut ng n ề ư t hay t n ã lư ng củ họcho bốmẹ . Thự ra, nhiề trong sốhọcó lư ng ơ a họ c u ơ khở đ m cao hơ lư ng hư củ bốmẹ Đ i vớ việ làm mứ i iể nơ ua .ối c c mớ vào nề kinh tế i n toàn cầ đy là khoả gầ như nhậ đợ u, ấ ng n n ưc. nó Tôi lang thang quanh khu Microsoft khoả sáu giờchiề theo ng u giờBangalore, khi hầ hế các bạ trẻ ut n này bắ đu ngày làm việ tầ c củ họ ể a đ trùng vớ rạ sáng ở , khi tôi hỏmộ chuyên gia máy i ng Mĩ it tính trẻ ờ Ấ Đ ởđ mộ câu hỏ đn giả Trên tầ này kỉ ngư i n ộ ó t iơ n: ng lụ về c gọ dài nhấđ giúp ngư i Mĩ đ bị c trong mê c cuộ i tể ờ nào ó lạ cung phầ mề củ mình là bao nhiêu? nma “Mư i mộgiờ anh ta trả i ngay tứ khắ ờt ,” lờ c c. “Mư i mộgiờ tôi la lên. ờt ?” “Mư i mộgiờ anh ta nói. ờt ,” Tôi chẳ có cách nào đ kiể tra liệ đ u này có đ không, ng ểm u iề úng như bạ có nghe các mẩ củ các cuộ nói chuyệ quen thuộ kì ng n ua c n c quặ khi bạ lang thang trên sàn ở c n 24/7 và chỉ nghe qua vai củ các a nhân viên khác nhau củ call center khi họlàm việ Đ là mộ a c. ây t mẫ nhỏcủ cái chúng tôi đ nghe tố đ khi chúng tôi quay phim u a ió ã cho Discovery Times. Nó phả đợ đc, nế bạ có thểtư ng i ưc ọ un ở tư ng đ u này, theo giọ củ ai đ vớ giọ Ấ Đ cố t chư c ợ iề ng a ói ng n ộ bắ ớ giọ Mĩ Anh. Cũ tư ng tư ng rằ bấ kể giọ nói ở ng hay ng ở ợ ng t các ng đu bên kia có thô lỗbuồ rầ cáu kỉ hay xấ tính đn thế ầ , n u, nh, u ế nào, nhữ ngư i Ấ Đ trẻ không ngừ và lúc nào cũ lị sự ng ờ n ộ này ng ng ch . Nhân viên call center nữ “ : Chào [buổ chiề tôi có thểnói i u], chuyệ vớ …?” đ ở ầ bên kia vừ dậ đ n thoạxuố ni (Ai ó đu a p iệ i ng). 23
  • 28. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 24 Nhân viên call center nam: “Dị vụbuôn bán đ tôi là Jerry, ch ây, giúp?” (Các nhân viên call center Ấ Đ lấ tên phư ng n ộy ơ tôi có thể Tây do họtựchọ Ý tư ng, tấnhiên, là đ khiế các khách hàng n. ở t ển Mĩ châu Âu cả thấ thoả mái hơ Hầ hế các thanh niên hay m y i ut n. Ấ Đ mà tôi nói về nộ chuyệ này đ không bự mình mà coi nó như n c ã mộ cơhộ đ có mộ chút vui đ Trong khi mộ vài ngư i chỉ t iể t t ờ ùa. chọ Susan hay Bob, mộ số c sựsáng tạ n t thự o). Nhân viên nữởBangalore nói vớ mộ ngư i Mĩ“ tên là Ivy i t ờ : Tôi Timberwoods và tôi gọngài …” i Nhân viên nữởBangalore nhậ diệ mộ ngư i Mĩ“ thể n n t ờ : Có cho tôi bố số i củ số n cuố a Anh sinh Xã hộcủ anh?” ia Nhân viên nữở Bangalore cho lờchỉ n cứ i dẫ nhưcô ởManhattan và nhìn ra cử sổphòng cô: “Vâng, chúng tôi có mộ chi nhánh ở a t Đ ờ Bả Mư i Tưvà ThứHai, mộ chi nhánh ở[Đ ờ Nă ư ng y ơ t ư ng] m ơ Mư i Tưvà Lexington …” Nhân viên nam ởBangalore bán thẻ dụ mà anh chẳ bao tín ng ng giờcó thể mua cho bả thân mình: “Thẻ là thẻ phí suấtín n này có t dụ hàng nă APR [Annual Percentage Rate] thấ nhấ ng p t…” m Nhân viên nữởBangalore giả thích cho mộ bà Mĩ lí tài i t xử khoả séc củ mình thế n a nào: “Séc số sáu-sáu-nă là tám mư i mố ơt m dollar và nă mư i lă cent. Bà vẫ còn mộ khoả phả trảba ơm n t n i m mư i dollar. Bà hiể rõ tôi không?” ơ u Nhân viên nữởBangalore sau khi dẫ mộ ngư i Mĩ n t ờ qua mộ t trụ trặ máy tính: “ cc Không có vấ đ gì, ông Jassup. Cả ơ ông nề mn đ dành thờ gian. Cẩ thậ nhé. Bye-bye”. i nn ã Nhân viên nữởBangalore sau khi ai đ vừ chỉ óa trích gay gắ cô t trên đ n thoạ “ i: Alô? Alô?” iệ Nhân viên nữởBangalore xin lỗ vì gọ ai đ ởMĩ sớ i i ó quá m: “Đ chỉ mộ cuộ gọ xã giao, tôi sẽ i lạmuộ hơ vào buổ là t ci gọ i nn i ây tố …” i Nhân viên nam ởBangalore rấ muố thửbán mộ thẻ dụ t n t tín ng hàng không cho ai đ ởMĩ ờ có vẻ ngưi không muố “ phả vìn: Có i ó bà có quá nhiề thẻtín dụ hay bà không thích đ máy bay, bà u ng, i Bell?” Nhân viên nữởBangalore thửnói chuyệ vớ mộ ngư i Mĩ ni t ờ vì máy tính củ bà ta bị ng: “Bắ đu chuyể giữ merory OK và a hỏ tầ n a memory test …” 24
  • 29. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 25 Nhân viên nam ởBangalore làm cùng việ “ t, sau đ hãy gõ c: Tố ó, vào ba và ấ nút Enter …” n Nhân viên nữởBangalore thửgiúp mộ ngư i Mĩ t ờ không thể nán thêm mộgiây nữ trên đờ dây trợgiúp: “ t a ưng Vâng, cô ạtôi hiể là , u cô đ vộđ lúc này. Tôi chỉ giúp cô ra …” ang i úng thử Nhân viên nữởBangalore bị t chỉ mộ trích gay gắkhác: “ t Vâng, ôi, thế nào sẽ khi …” Cũ nhân viên ấ ở y Bangalore bị t chỉ mộ trích gay gắkhác: “ t Vì ng sao, Bà Kent, đ không phảlà …” i ó Cũ nhân viên ấ ởBangalore bị t chỉ y mộ trích gay gắ khác: t ng “Nhưmộbả [sao] an toàn … Alô?” tn Cũ nhân viên ấ ởBangalore ngư c lên từđ n thoạcủ mình: y ớ iệ ia ng “Tôi hẳ có mộngày xui xẻ n t o!” Nhân viên nữởBangalore thửgiúp mộ bà ngư i Mĩ i mộ sự t ờ vớ t cốmáy tính mà cô chư bao giờ nghe thấ trư c đ “ vấ đ gì y ớ ây: Có n ề a vớ chiế máy này, thư bà? màn hình đ cháy à?” i c a ang iệ tạ có khoả 245.000 ngư i Ấ Đ trả i các cuộ gọ ni ng ờ n ộ lờ ci H đ n thoạđn từmọnơ trên thế i hay quay số đ khẩ iế ii giớ ra ể n iệ khoả chào mờ ngư i ta mua thẻ dụ hay đ n thoạ di đng n i ờ tín ng iệ i ộ hay hố phiế quá hạ Nhữ việ làm call center này là các việ i u n. ng c c làm lư ng thấ uy tín thấ ởMĩnhư khi chuyể qua Ấ Đ ơ p, p , n nộ ng thành nhữ việ làm có lư ng cao, uy tín cao. Tinh thầ ng c ơ n chúng trở đng đi ở24/7 và các call center khác mà chúng tôi đ đn thă ồộ ãế m có vẻ cao, và nhữ ngư i trẻ hoàn toàn háo hứ đ chia sẻ khá ng ờ này cể mộ sốcuộ nói chuyệ đ n thoạ kì quái mà họđ có vớ nhữ t c n iệ i i ng ã ngư i Mĩ ã quay số ờ đ 1-800-HELP, nghĩ nhưhọ t thúc nói chuyệ kế n vớ ai đ quanh khố [nhà], chứ i ó không phảquanh thế i. i giớ i C. M. Meghna, mộ nhân viên nữ a 24/7 call center, nói vớtôi, t củ i “tôi có rấ nhiề khách hàng gọ đn [vớ các câu hỏ thậ chí t u iế i i] m không liên quan gì đn sả phẩ mà chúng tôi buôn bán. Họgọ ến m i đn bở vì họ mấví củ họhay chỉ ể chuyệ vớ ai đ Tôi ếi bị t a đ nói ni ó. nói chẳ hạ ‘ đợ thôi, có thể phả ngó ởgầ giư ng ng n, OK, ư c chị i m ờ [đ tìm chiế ví] hay ngó nơ chị ờ đ nó,’ chị nói giố ể c thư ng ể và ta ng i như ‘OK, cả ơ rấnhiề vì sựgiúp đ’ mnt u ỡ.” , Nitu Somaiah: “Mộtrong nhữ khách hàng hỏ tôi lấ ông ta.” t ng i y 25
  • 30. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 26 Sophie Sunder làm việ cho phòng hành lí thấ lạ củ hãng c tca Delta: “Tôi nhớbà này gọ từTexas,” nói, “ bà ta, giố như i cô và ng khóc trên đ n thoạ Bà đ bay hai chuyế nốtiế nhau và bà mấ i. nip t iệ ã túi xách củ mình, trong túi xách có áo cư i và nhẫ cư i củ con a ớ nớa gái bà và tôi cả thấ rấbuồ cho bà và tôi chẳ có thể m yt n ng làm gì. Tôi đ không có thông tin nào”. ã “Hầ hếkhách hàng đu giậ dữ Sunder nói. “ c đu tiên họ ut ề n ,” Việ ầ nói là, ‘Túi củ tôi đ Tôi muố túi củ mình bây giờ Chúng tôi a âu? n a !’ chẳ hạ phảnói, ‘ lỗ có thể tôi biếhọ tên?’ ‘Như ng n i Xin i, cho t và ng túi củ tôi đ Mộ số ờ hỏtôi là ngư i nư c nào? Chúng tôi a âu!’ t ngưi i ờớ đ ợ bả phả nói thậ [nên] chúng tôi bả họẤ Đ . Mộ số ưc o i t, o nộ t ngư i nghĩ Indiana. Tôi bả đ là nư c cạ Pakistan”. ờ là oó ớ nh Tuy tuyệđi đ sốcuộ gọ là khá thông thư ng và nhàm chán, t ạa ci ờ cạ tranh vì các việ làm này là mãnh liệ – không chỉ họtrả nh c t vì lư ng khá, mà vì bạ có thể ơ n làm việ ban đ và đ họ trong mộ c ic t êm phầ ban ngày, cho nên chúng là bàn đp đn mộ cuộ số có n ạế t c ng tiêu chuẩ cao hơ P. V. Kannan, CEO và đng sáng lậ củ 24/7, n ồ pa n. đ giả thích cho tôi tấcả t đng thế i t hoạ ộ nào: “Ngày nay chúng tôi ã có hơ bố ngàn cộ tác viên trảra ởBangalore, Hyderabad, và nn ng i Chennai. Các cộ tác viên củ chúng tôi khở đu vớ lư ng đ a ng a iầ i ơ ư về khoả 200 $ mộtháng, rồ lên 300 $ đn 400 $ mộ tháng nhà ng t i ế t sau sáu tháng. Chúng tôi cũ cấ (vé) tàu xe, bữ trư và bữ tố ng p a a, ai mà không phả trảthêm đng nào. Chúng tôi cung cấ bả hiể i ồ po m nhân thọbả hiể y tế toàn bộ đ và các phúc lợ khác” ,o m cho gia ình i . Vì thếtoàn bộchi phí cho mỗ nhân viên call center thự sựlà , i c khoả 500 $ mộ tháng khi họkhở đu và gầ 600 $ đn 700 $ ng t iầ n ế mộ tháng sau sáu tháng. Mỗ ngư i cũ đ ợ hư ng các phầ t i ờ ng ư c ở n thư ng theo thành tích cho phép họkiế đợ trong các trư ng ở m ưc, ờ hợ nhấ đ tư ng đơ vớ 100 phầ tră lư ng cơbả củ p tị nh, ơ ư ng i nmơ na họ “. Khoả 10 đn 20 phầ tră các cộ tác viên củ chúng tôi ng ế nm ng a theo đ i bằ cấ về uổ ng p kinh doanh hay khoa họ máy tính trong các c giờban ngày,” Kannan nói, thêm vào đ hơ mộphầ ba tham gia t n ón loạ huấ luyệ thêm nào đ về i n n máy tính hay kinh doanh, cho dù ó không nhằ đt bằ cấ “ m ạ ng p. Khá thư ng xuyên ởẤ Đ đi vớ ờ n ộố i ngư i dân theo đ i giáo dụ suố các nă tuổ hai mư i - tựcả ờ uổ c t m i ơ i thiệ là mộ chủđ lớ và đ ợ cha mẹvà các công ti khuyế n t ền ưc n khích mộ cách tích cự Chúng tôi tài trợmộ chư ng trình MBA t c. t ơ cho nhữ ngư i làm kiên đ vớ các lớ cả ng ờ ịnh i p ngày vào cuố tuầ i n. 26
  • 31. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 27 Mọ ngư i làm tám giờmộ ngày, nă ngày mộ tuầ vớ hai đ t i ờ t t n, i ợ m giảlao [mỗđ t] mưi lă phút và mộgiờă trư hay ă tố i iợ ờm t na n i”. Không ngạ nhiên, trung tâm dị vụkhách hàng 24/7 nhậ đ ợ c ch n ưc khoả bả tră đn xin việ mộ ngày, như chỉ phầ tră ng y m ơ c t 6 nm ng ngư i xin việ đ ợ thuê. Đ là mộ mẩ từbuổ tuyể nhân viên ờ c ưc tu i n ây call center ở t trư ng chuyên nghiệ nữở mộ ờ p Bangalore: Tuyể mộ n viên 1: “Chào các em”. Cả p đng thanh: “ lớ ồ Chào cô ạ. ” Tuyể mộ n viên 1: “Chúng tôi đợ mộ số ưc t công ti đ quố gia ở a c đ thuê làm việ tuyể ngư i cho họKhách hàng chính mà chúng c n ờ . ây tôi tuyể [cho] hôm nay là Honeywell. Và cả America Online” n cho . Các nữthanh niên - nhiề trong sốhọ sau đ sắ hàng vớ đn u óp iơ - xin việ và đi đ đợ tuyể mộviên phỏ vấ ởmộ bàn gỗ c ợ ể ưc n ng n t . Đ là thí dụ t số c phỏ vấ nghe giố thế mộ cuộ ng n ng nào: ây Tuyể mộ n viên 1: “Em kiế loạviệ làm nào?” mic Ngưi xin việ 1: “ phả dự vào đ giá, rồ ởđ em có ờ c Nó ia i, âu ánh phát triể em có thể ng tiế trong sựnghiệ củ em” n, thă n pa . thể Tuyể mộviên 1: “Em phả tựtin hơ vềmình khi nói. Em rấ n i t n bồ chồ Chị n em lo mộ chút vềviệ đ và rồ liên hệ i n n. muố t có i vớ chúng tôi”. Tuyể mộviên 2 vớ mộ ứ viên khác: “Nói cho chị t chút n i t ng mộ về n thân em” bả . Ngưi xin việ 2: “ đ qua [kì thi] SSC vớ kếquả t sắ P ờ c Em ã it xuấ c. đ nhị ng vớ đ m ư tú. Và em cũ có 70 phầ tră tổ hợ ệ cũ i iể u ng n m ng p trong hai nă trư c” (Đ là biệ ngữẤ Đ tư ng đơ vớ ớ. ây t n ộ ơ ư ng i m đ m trung bình GPA [Grade Point Average] và đ m trắ nghiệ c m iể iể SAT [Scholastic Aptitude Test]). Tuyể mộviên 2: “Chậ hơ mộ chút. Đ ng că thẳ Hãy n mn t ừ ng ng. bình tĩ nh”. Bư c tiế theo cho các ứ viên đ ợ thuê ởmộ call center là ớp ng ưc t chư ng trình huấ luyệ mà họđợ trảtiề đ tham dự Nó kế ơ n n, ưc nể . t hợ việ họ làm thếnào đ giả quyế các quá trình đc thù cho p cc ểi t ặ công ti mà các cuộ gọ củ nó họsẽ i nhậ hay gọ và tham dự cia phả n i, cái gọ là “lớ trung hoà giọ nói”Đ y là các buổ họ suốngày i p ng .ấ ic t vớ mộ thày giáo ngữvă chuẩ bị nhữ ngư i Ấ Đ mớ i t n n cho ng ờn ộ i đ ợ thuê che giấ giọ đc sệẤ Đ củ họ nói tiế Anh ưc u ng ặ t n ộ a khi ng và thay chúng bằ giọ MĩCanada, hay Anh - tuỳthuộ vào ng ng , c phầ nào củ thế i họ nói chuyệ vớ Thậkhá kì lạ ể n a giớ sẽ n i. t đ xem. 27
  • 32. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 28 Lớ mà tôi dựđ huấ luyệ đ nói giọ trung lậ miề giữ p ang n nể ng p n a nư c MĩCác họ sinh đợ yêu cầ đc đ đc lạmộ đ n ngữ ớ. c ưc uọiọ i t oạ âm đ n nhấđ ợ thiếkế ể y họ ơ t ưc t đ dạ làm thế đ làm mề âm t nào ể m củ họ rung âm r củ họ a và a. Cô giáo củ họ mộ thiế phụduyên dáng có chử tám tháng a, t u a mặ sari Ấ Đ truyề thố chuyể suôn sẻ a giọ Anh, Mĩ c nộ n ng, n giữ ng , và Canada khi cô đc minh hoạmộ đ n đ ợ nghĩ đ nhấ ọ t oạ ư c ra ể n mạ ngữ nh âm. Cô nói vớ lớ “ nhớngày đu cô đ nói vớ các i p, Hãy ầ i ã em rằ ngưi Mĩ t âm ‘ ? Các em biế nó nghe giố hầ ng ờ bậ tuh’ t, ng u nhưâm ‘duh’ – không giòn và sắ như củ ngưi Anh. Cho nên c âm a ờ không nói” ởđ cô nói giòn và sắ – “‘Betty bought a bit ây c cô sẽ - nói of better butter’ hay ‘Insert a quarter in the metter.’ Mà cô sẽ - ởđ giọ cô rấbằ – “‘Insert a quarter in the meter’ hay ‘Betty ây ng t ng bought a bit of better butter’. Vì thế sẽ đc cho các em mộ cô chỉ ọ t lầ và sau đ chúng ta cùng đc. Đ ợ không? ‘ n, ọ ưc Thirty little turtles ó in a bottle of bottled water. A bottle of bottled water held thirty little turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles.’ “Đ ợ rồ ai sẽđc đu tiên?” cô giáo hỏ Rồ mỗ thành viên ư c i, ọầ i. i i củ lớ lầ lư t thửnói câu khó đc này theo giọ MĩMộ vài apnợ ọ ng . t trong sốhọđ đt trong lầ thửđu tiên, và nhữ ngư i khác, ừ ãạ n ầ ng ờ , hãy nói thậ rằ bạ sẽ t ng n không nghĩ ng họởKansas City nế họ rằ u trả i cuộ gọ củ bạ gọ đn số lờ c i a n i ế hành lí thấlạ củ hãng Delta. tca Sau khi nghe họvấ bài ngữâm này mộ nử giờ tôi hỏ cô giáo p ta , i nế cô có muố tôi cho họmộ phiên bả đ thự – vì tôi xuấ u n t n ích c t thân từMinnesota, ngay giữ miề Trung-Tây, và vẫ nói giố a n n ng nhưai đ từphim Fargo. Tấ nhiên, cô nói. Thếlà tôi đc đ n t ọ oạ ó sau: “A bottle of bottled water held thirty little turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles, a total turtle delicacy … The problem was that there were many turtle battles for less than oodles of noodles. Every time they thought about grappling with the haggler turtles their little turtle minds boggled and they only caught a little bit of noodles.” Lớ họ đ lạ nồ nhiệ Đ y là lầ đu tiên từtrư c đn giờ p c áp i ng t. ấ nầ ớế tôi đợ hoan hô vì đc giọ Minesota. Trên bề t, có cái gì đ ưc ọ ng mặ ó không hấ dẫ về tư ng khiế ngưi khác làm phẳ giọ củ pn ýở n ờ ng ng a họ ể nh tranh trên mộ thế i phẳ Như trư c khi bạ miệ đ cạ t giớ ng. ng ớ n t 28
  • 33. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 29 thị bạ phảnế trảnhữ đa trẻ khao khát đn thế nó, n imi ng ứ này ế nào đ thoát khỏ mứ thấ củ tầ lớ trung lư và tiế lên. Nế sử ể i c p a ng p n ua u đi giọ mộ chút là cái giá họ i trả ể y mộ bậ củ chiế ổ ng t phả đ nhả t c a c thang, thì đ vậ thôi - họ ành y nói. “Đ là mộ môi trư ng stress cao,”Nilekani CEO củ Infosys t ờ a ây nói, ngư i cũ đ u hành mộ call center lớ “ mư i bố ờ ng iề t n. Hai ơn /ngày] trên bả [ngày/tuầ Bạ làm việ ban ngày, rồ ban y n]. n c i [giờ đ rồ sáng hôm sau” Như môi trư ng làm việ ông nhấ êm, i . ờ c, n ng mạ “ nh, không phả là sựcă thẳ gây xa lánh. Nó là sựcă i ng ng ng thẳ củ sựthành công. Họđi đu vớ các thách thứ vềthành ng a ốầ i c công, về ờ số áp lự cao. Nó không phảlà thách thứ củ nỗ đi ng c i cai lo lắ về u họ mộthách thứ hay không” ng liệ có t c . Đ chắ chắ là cả giác tôi có đ ợ từnói chuyệ vớ nhiề c n m ưc ni u ó nhân viên call center ởtrên sàn. Giố nhưbấcứsựbùng nổhiệ ng t n đi nào, outsourcing thách thứ các chuẩ mự và cách số truyề ạ c n c ng n thố Như nhữ ngư i Ấ Đ có giáo dụ đ bị n lạ bao ng. ng ờnộ c ã ngă i ng nhiêu nă bở cảsựnghèo đ và bộmáy quan liêu xã hộ chủ mi i ói nghĩđn mứ nhiề trong sốhọcó vẻ n sàng hơ đ chị đng aế c u sẵ nểuự giờlàm. Và chẳ cầ nói, dễ n và thoả ng n hơ mãn hơ nhiề đi vớ uố i n họđ làm việ chă chỉ Bangalore hơ là thôi và làm mộ khở ể c m ở t i n đu mớ ởMĩTrong thếgiớ phẳ họcó thể lạ Ấ Đ , kiế ầ i . i ng ởi n ộ m đng lư ng tửtếvà không phả xa gia đ bạ bè, thứ ă và ồ ơ , i ình, n c n, vă hoá. Sau khi cân nhắ kĩ ỡ các việ làm mớ này thự sự c lư ng, c i c n cho phép họlà Ấ Đ hơ Anney Unnikrishnan, mộ giám đc n ộ n. t ố nhân sựở24/7, nói, “Tôi đ hoàn thành MBA và tôi nhớviế bài t ã thi GMAT (Graduate Management Admission Test) và vào Đ i họ ạc Purdue. Song tôi đ không thể i vì tôi không đ sứ Tôi đ không đ ủ c. ã ã có tiề cho việ đ Bây giờtôi có thể[song] tôi thấ cả ngành n c ó. , y lô công nghiệ Mĩ ã đn Bangalore và thự sựtôi không cầ sang p đế c n đ Tôi có thể làm việ cho mộ công ti đ quố gia ởngay đ c t a c ây. ó. Nhưthếtôi vẫ có thểă cơ và sambar [mộ món ă Ấ Đ n nm t nnộ truyề thố Anh biế tôi không cầ họ đ ă xà lách trộ và thị n ng]. t, n c ển n t bò nguộ Tôi vẫ tiế tụ vớ thứ ă Ấ Đ củ mình và vẫ làm i. npci cn n ộa n việ cho mộcông ti đ quố gia. Vì sao tôi phảđ Mĩ c t a c i i ?” Mứ số tưng đi cao mà bây giờcô có thểhưng - đ cho c ng ơ ố ở ủ mộ că hộnhỏ mộ xe hơ ởBangalore – là tố cho cả nữ tn và t t Mĩ a. i Khi ngó quanh call center củ 24/7, bạ thấ tấ cả a n yt các máy tính đu chạ Microsoft Windows. Các chip do Intel thiếkếĐ n thoạ ề y t . iệ i 29
  • 34. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 30 thì từLucent. Máy đ u hoà nhiệđ củ Carrier, và ngay cả ớ iề tộa nư c đ chai là củ Coke. Ngoài ra, 90 phầ tră cổphầ trong 24/7 a nm n óng là do các nhà đu tưHoa Kì sởhữ Đ u này giảthích vì sao, tuy ầ u. iề i Hoa Kì đ mấ mộ sốviệ làm dị vụ ãt t c ch cho Ấ Đ trong các nă nộ m vừ qua, tổ xuấkhẩ từcác công ti có cơsởở – hàng hoá và a ng t u Mĩ dị vụ- sang Ấ Đ đ tă từ2,5 tỉ nă 1990 lên 5 tỉ nă ch n ộ ã ng $m $m ngay cả i outsourcing mộ số c làm dị vụ vớ t việ ch từ 2003. Nhưthế Hoa Kì sang Ấ Đ , nề kinh tế ng lên củ Ấ Đ tạ ra cầ cho nộn tă a n ộo u nhiề hàng hoá và dị vụ hơ u ch Mĩ n. Cái đvòng, sẽ quay trởlạ i. i hín nă trư c, khi NhậBả vư t Mĩ ớ tnợ trong ngành ôtô, tôi đ C m ã viế mộ cộ báo vềchơ trò chơ máy tính vềđ lí Carmen tt ị a t i i Sandiego ởĐ trên Thế i? vớ con gái chín tuổ củ tôi, Orly. âu giớ i ia Tôi đ thửgiúp nó bằ cho nó mộ manh mố bằ gợ ý rằ ng t i ng i ng ã Carmen đ sang Detroit, vì thếtôi hỏ nó, “ đ ợ sả xuấ ở i Ôtô ư c n t ã đ âu?” Và ngay lậ tứ nó trả i, “ t Bả . pc lờ Nhậ n” Ố i! Thếđy, tôi đ nhớlạ câu chuyệ đ trong khi thă Global ấ i nó m ã Edge, mộ hãng thiếkế n mề Ấ Đ ởBangalore. Giám đc t t phầ mnộ ố tiế thị a công ti, Rajesh Rao, bả tôi ông vừ có mộ cuộ gọ p củ o a t ci lạ nhạ đn Phó Tổ giám đc kĩ t củ mộ công ti Mĩthử nh tế ng ố thuậ a t , đ trố khua chiêng việ kinh doanh. Ngay sau khi ông Rao tự ánh ng c giớ thiệ mình nhưgọ từmộhãng phầ mề Ấ Đ , ngư i đ u i u i t n mnộ ờ iề hành Mĩ vớ ông, “ nói i Namaste”, lờ chào phổbiế tiế Hindi. i n ng Ông Rao nói, “Vài nă trư c chẳ ai ởMĩ n nói chuyệ vớ mớ ng muố ni chúng tôi. Bây giờhọháo hứ . Và mộ vài ngư i thậ chí còn c” t ờm biế chào thế theo kiể Hindu. Cho nên bây giờtôi tựhỏ Nế t nào u i: u mộ ngày nào đ tôi có mộ đa cháu gái, và bả nó tôi đ Ấ Đ , t tứ o inộ ó nó sẽ o, “ ơ có phảđ là nơ phầ mề bắnguồ bả Ông i, ió n mt n?” i Không, vẫ chư phả cháu yêu. Mọ sả phẩ mớ - từphầ n i, in m i n a mề đn đ dùng - trảqua mộ chu kì bắđu vớ nghiên cứ cơ mếồ i t tầ i u bả rồ nghiên cứ ứ dụ rồthờ kì ấ ủ rồphát triể rồthử n, i u ng ng, i i p, i n, i nghiệ rồ sả xuấ rồ triể khai, rồ hỗtrợ rồ đn mởrộ kĩ m, i n t, i i , iế ng n thuậ đ cả tiế Mỗ trong các pha này đ ợ chuyên môn hoá và t ể i n. i ưc đn nhấ và cả n Đ và Trung Quố lẫ Nga đu không có khố ơ t, Ấộ cn ề i lư ng tớ hạ về nă có thểquả lí toàn bộchu kì sả phẩ ợ in tài ng n n m 30
  • 35. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 31 cho mộ công ti đ quố gia Mĩ n. Song các nư c này đ phát t a c lớ ớ ang triể đu đn nă lự nghiên cứ và phát triể củ họđ quả lí n ề ặ ng c u na ển ngày càng nhiề các pha này. Khi đ u đ tiế tụ chúng ta thự sự u iề ó p c, c sẽthấ phầ đu củ cái mà Satyam Cherukuri củ Sarnoff, mộ y nầ a a t hãng nghiên cứ và phát triể Mĩđ gọ là “sựtoàn cầ hoá về ổ u n ,ã i u đi mớ và sựkếthúc củ mô hình cũ a mộ công ti đ quố gia Mĩ i” t a củ t a c hay châu Âu đn đc giả quyế mọ yế tốcủ chu kì phát triể ơộ i t iu a n sả phẩ từnguồ lự riêng củ nó. Ngày càng nhiề công ti Mĩ n m nc a u và châu Âu outsourcing đ kể nhiệ vụ các m nghiên cứ và phát u áng triể cho Ấ Đ , Nga, và Trung Quố n nộ c. Theo cụ IT chính phủbang Karnataka, mà Bangalore ởđ các c ó, đn vị n Đ củ Cisco Systems, Intel, IBM, Texas Instruments và ơ Ấ ộa GE đ đ 1.000 đn xin cấ bằ sáng chế i Cụ Sáng chế . ãệ ơ p ng vớ c Mĩ Riêng Texas Instruments đợ cấ 225 bằ sáng chế cho hoạ ưc p ng Mĩ t đng Ấ Đ củ nó. “ ộ Intel ởBangalore đ phát triể các ộ nộa Đi ang n chip vi xửlí cho công nghệ không dây dảrộ tố đ cao, đ tung i ng c ộ ể ra nă 2006,” cụ IT Karnataka nói, trong mộ tuyên bốđ a ra c t ư m cuố nă 2004, và “ởTrung tâm Công nghệ im John F. Welch củ GE a ởBangalore, các kĩ ang phát triể các ý tư ng mớ cho đng cơ sưđ n ở i ộ máy bay, các hệthố giao thông và ngành nhự Thự vậ qua ng a.” c y, nhiề nă GE đ thư ng xuyên chuyể các kĩ um ờ n sưẤ Đ làm việ nộ c ã cho nó ởMĩ quay lạ Ấ Đ đ tích hợ toàn bộnỗ c nghiên cứ i n ộể p lự u toàn cầ củ nó. Bây giờGE thậ chí cửnhữ ngư i phi Ấ Đ ua m ng ờ nộ đn Bangalore. Vivek Paul là tổ giám đc Wipro Technologies, ế ng ố mộ công ti khác củ các công ti công nghệ t a tinh tuý củ Ấ Đ , anộ song ông đt cơ ởSilicon Valley cho gầ các khách hàng Mĩ a ặ sở n củ Wipro. Trư c khi đn Wipro, Paul đ quả lí kinh doanh máy quét ớ ế n ã CT củ GE ởMilwaukee. Lúc đ ông có mộ đng nghiệ Pháp a ó tồ p quả lí kinh doanh máy phát đ n củ GE cho các máy quét ở n iệ a Pháp. “Tôi gặ anh ta trên máy bay mớ đ Paul nói, “ anh ta bả p i ây,” và o tôi anh ta đ chuyể sang Ấ Đ đ cầ đu việ nghiên cứ nă n n ộể m ầ c u ng ã lư ng cao củ GE ởđ . ợ a ó” Tôi bả Vitek rằ tôi thích nghe mộ ngư i Ấ Đ đ từ cầ o ng t ờ n ộ ã ng m đu việ kinh doanh CT củ GE ởMilwaukee như bây giờđ u ầ c a iề ng hành kinh doanh tưvấ củ Wipro ởSilicon Valley nói cho tôi về na mộ cự đng nghiệ Pháp đ chuyể sang Bangalore đ làm việ t uồ p n ể c ã cho GE. Đ là mộthế i phẳ t giớ ng. ó 31
  • 36. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 32 ỗkhi tôi nghĩ i mình đ tìm thấ việ làm cuốcùng, khó hiể yc i u M ã nhấ có thể ư c outsource cho Bangalore, tôi phát hiệ ra t đợ n mộ việ làm mớ Bạ tôi Vivek Kulkarni đ từ cầ đu mộ cơ t c i. n ã ng m ầ t quan chính phủởBangalore chị trách nhiệ vềthu hút đu tư u m ầ toàn cầ công nghệcao. Sau khi rờ chứ vụđ nă 2003, ông u i c óm khở đng mộ công ti gọ là B2K, vớ mộ bộphậ gọ là iộ t i i t n i Brickwork [Xây Gạ nó chào cho các nhà đ u hành toàn cầ ch], u iề bậ rộ trợlí cá nhân riêng củ họởẤ Đ . Giả bạ đ u hành nn a nộ sử n iề mộ công ti và đợ mờ nói chuyệ và trình bày bằ PowerPoint t ưc i n ng hai ngày nữ “ lí đ u hành từ xa”củ bạ ởẤ Đ , do a. Trợ iề an nộ Brickwork cung cấ sẽ p, làm mọ việ tìm kiế cho bạ soạ bài i c m n, n trình bày PowerPoint, và e-mail toàn bộcho bạ vào ban đ sao n êm cho nó ởtrên bàn bạ ngày bạ phảtrình bày. n n i “Bạ có thể n giao việ cho trợ đ u hành từxa củ mình khi bạ c lí iề a n rờ cơquan vào cuố ngày ởThành phốNew York, và việ sẽ n i i c sẵ sàng cho bạ sáng hôm sau,” n Kulkarni giảthích. “ i vì thờ gian i Bở i chênh lệ vớ Ấ Đ , họ thể việ đ ợ giao khi bạ ngủ ch i n ộ có làm c ưc n và đ a lạcho bạ vào buổ sáng”Kulkarni gợý tôi thuê mộ trợ từ ưi n i . i t lí xa ởẤ Đ đ làm tấcả c tìm kiế cho cuố sách này. “Anh n ộể t việ m n hay chị cũ giúp anh theo kị vớ cái anh muố đc. Khi anh ta ng pi nọ thứ dậ anh sẽthấ tóm tắ đy đ trong in-box củ anh” (Tôi c y, y tầủ a . bả ông ta không ai có thểgiỏ hơ trợlí lâu đ i củ tôi, Maya o in ờa Gorman, ngư i ngồ cách xa mư i bư c!). ờ i ờớ Có mộ trợlí đ u hành từxa tố khoả 1.500 đn 2.000 $ mộ t iề n ng ế t tháng, và că cứvà quỹ ng ngư i tố nghiệ đi họ Ấ Đ mà nhữ ờt pạcnộ n từđ Brickwork có thể n, nă lự trí tuệ bạ có thểthuê ó tuyể ng c mà n dollar lấ dollar là đ kểNhưtài liệ quả cáo củ Brickwork y áng . u ng a nói, “Quỹ nă củ Ấ Đ tạ cho các công ti tiế cậ đn mộ tài ng a n ộ o p nế t dả phổrộ củ nhữ ngư i có trình đ cao. Bên cạ nhữ i ng a ng ờ ộ nh ng ngư i mớ tố nghiệ đi họ khoả 2,5 triệ mỗ nă nhiề ờ it p ạ c, ng u i m, u ngư i nộ trợcó trình đ cũ tham gia thị ờ việ làm”. Các ời ộ ng trư ng c trư ng kinh doanh Ấ Đ , nó nói thêm, tạ ra khoả tám mư i ờ nộ o ng ơ chín ngàn MBA mỗnă i m. “Chúng tôi có sựđ ứ tuyệ vờ Kulkarni nói, từcác khách áp ng t i,” hàng đn từhai lĩ vự chính. Mộlà các nhà tư n chă sóc sứ ế nh c t m c vấ khoẻMĩthư ng cầ tính toán rấ nhiề sốliệ và thả các trình , ờ n t u u o bày PowerPoint. Thứhai, ông nói, là các ngân hàng đu tưvà các ầ 32
  • 37. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 33 công ti dị vụtài chính Mĩthư ng cầ chuẩ bị sách mỏ ch ờ n n các ng , bóng loáng vớ các đ thị i ồ minh hoạ i ích củ mộ IPO (ra niêm lợ a t yế trên thị ờ chứ khoán) hay mộ đ xuấsát nhậ Trong t trư ng ng tề t p. trư ng hợ sát nhậ Brickwork sẽ ờ p p, chuẩ bị đ n củ báo cáo n các oạ a đ cậ đn các đ u kiệ và xu hư ng thị ờ chung, nơ phầ ềpế iề n ớ trư ng n i lớ nghiên cứ có thể ợ lặđ ợ từWeb và tóm tắởmộ dạ n u lư m t ư c t t ng chuẩ “ ánh giá về ị giá thư ng vụra sao là việ củ bả thân n. Đ đnh ơ can các nhà ngân hàng đu tư Kulkarni nói. “Chúng tôi làm công việ ầ .” c chấlư ng thấ và họsẽ tợ p, làm các việ cầ sự ánh giá phê phán và cnđ kinh nghiệ sát vớ thị ờ m, trư ng.” ộ củ ông tham gia càng nhiề Đi a u i dựán, họtích đợ càng nhiề tri thứ Kulkarni nói, họ ng đy ưc u c. cũ ầ khát vọ đ giả vấ đ cao hơ “Ý tư ng là họ liên tụ Bạ ng ể i n ề ở c c. n n. luôn tham gia mộ kì thi. Không có kế thúc đi vớ việ họ … t t ối cc Không có giớ hạ thự sự ố vớ cái có thể ư c làm bở ai đ in c đi i đợ i ó.” hông giố Columbus, tôi đ không dừ vớ Ấ Đ . Sau khi ng ng i n ộ K ã vềnhà, tôi quyế đ tiế tụ thám hiể phư ng Đ tị nh p c m ơ ông tìm nhiề dấ hiệ hơ về giớ là phẳ Vì thế Ấ Đ , tôi mau uu un thế i ng. sau n ộ chóng đ Tokyo, nơ tôi đ có cơhộ phỏ vấ Kenichi Ohmae, i ng n i i ã nguyên là nhà tưvấ huyề thoạ củ McKinsey & Company ở n n ia Nhậ Bả Ohmae đ rờ McKinsey và lậ ra doanh nghiệ riêng t n. ãi p p củ mình, Ohmae & Associates. Và họlàm gì? Không còn làm tư a vấ nữ Ohmae giảthích. Bây giờông đ tiên phong trong nỗ c n a, i i lự đ outsource các việ làm chấ lưng thấ cho các call center và ể c tợ p các nhà cung cấ dị vụnói tiế Nhậ ởTrung Quố “ p ch ng t c. Ông nói gì?” tôi hỏ “i. Sang Trung Quố Chẳ phảmộ thờ ngư i Nhậ c? ng i t i ờ t đ thuộ đa hoá Trung Quố đ i vị t khó chị trong miệ cị c, ểlạ rấ u ng ã ngư i Trung Quố ờ c?” Thế ấ phả Ohmae nói, như ông giảthích rằ ngư i Nhậ đy, i, i ng ờ t ng cũ đ lạ mộ sốđ ngư i nói tiế Nhậ nhữ ngưi đ duy ng ể i t ông ờ ng t ng ờã trì mộ phầ vă hoá Nhậ từsushi đn karaoke, ởbắ Trung t nn t, ế c Quố đc biệ quanh thành phốcả đ bắ Đ i Liên. Đ i vớ c, ặ t ng ông c ạ ối NhậBả Đ i Liên đ trởthành cái mà Bangalore đ trởthành đi tnạ ố ã ã vớ Mĩ các nưc nói tiế Anh khác: trung tâm outsourcing. i và ớ ng Ngưi Trung Quố có thể ờ c không bao giờtha thứcho Nhậ Bả vì tn cái nó đ làm đi vớ Trung Quố trong thế trư c, như ngư i ối c kỉ ớ ờ ã ng Trung Quố hế sứ tậ trung vào việ lãnh đo thế i trong thế ctcp c ạ giớ 33
  • 38. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 34 kỉ p đn mứ họ n sàng xem lạtiế Nhậcủ họ đm nhậ tiế ế c sẵ i ng ta và ả n mọ việ NhậBả có thể ic tn outsource. “Việ tuyể mộlà khá dễ Ohmae nói đu nă 2004. “Khoả c n ,” ầm ng mộ phầ ba dân sốở t n vùng này [quanh Đ i Liên] đ họ tiế Nhậ ạ ã c ng t nhưsinh ngữthứhai ởtrư ng trung họ Cho nên tấcả công ti ờ c. t các Nhậnày đu tham gia”Công ti củ Ohmae chủyế vào số u ở t ề . a u liệ Trung Quố nơ các công nhân Trung Quố lấ các tưliệ viếtay c, i cy u t tiế Nhậ đ ợ quét, fax, hay đợ e-mail từNhậBả sang Đ i ng t, ư c ưc tn ạ Liên, và sau đ gõ chúng vào mộ cơsởdữliệ số ng kí tựNhậ t u bằ t. ó Công ti củ Ohmae đ phát triể mộ phầ mề lấ dữliệ phả a n t n my u i ã nhậ và bẻnó thành các gói. Các gói này sau đ có thểđ ợ p ưc ó chuyể quanh Trung Quố hay Nhậ Bả đ đ máy, tuỳthuộ n c t n ể ánh c vào chuyên môn cầ phả có, và sau đ đợ ghép lạởcơsởdữ n i ó ưc i liệ củ công ti tạhộ sởcủ nó ởTokyo. “ ua ii a Chúng tôi có khả ng nă phân công việ làm cho cá nhân ngư i am hiể vềlĩ vự giỏ c ờ u nh c i nhấ . Công ti củ Ohmae thậ chí còn có hợ đng vớ hơ bả t” a m pồ iny mư i ngàn bà nộtrợmộsố ơ i, t trong sốhọ chuyên gia về thuậ là các t ngữy họ hay luậ đ vào số u ởnhà. Hãng mớ đ đ mở ng c t, ể liệ i ây ã rộ sang thiế kếvớ sựtrợgiúp củ máy tính cho mộ công ti nhà ở t i a t Nhậ Bả “ bạ thư ng lưng vớ khách hàng ởNhậ Bả đ t n. Khi n ơ ợ i t nể xây mộ că nhà”, ông giảthích, “ n sẽ tn i bạ phác hoạ ồmặbằ sơđ t ng - hầ hếcác công ti này không dùng máy tính”. Cho nên các sơ ồ ut đ vẽ đ ợ chuyể bằ đ n tửsang Trung Quố nơ chúng đ ợ tay ư c n ng iệ c, i ưc biế đi thành các bả thiếkế , sau đ đ ợ e-mail lạcho hãng nổ n t số ó ưc i xây dự Nhậ biế chúng thành các bả kếhoạ xây dự ng t, n n ch ng. “Chúng tôi kiế các nhà nhậ liệ Trung Quố có thành tích tố m pu c t nhấ , Ohmae nói, “ bây giờ xửlí nhiề nhà mộngày”. t” và họ t u Ngưi Trung Quố làm đ hoạ ờ c ồ máy tính cho các că nhà Nhậ n t, gầ bả mư i nă sau khi quân đi Nhậ tham tàn chiế đ ny ơm ộ t m óng Trung Quố phá trụ nhiề nhà đ xây. Có lẽ hi vọ cho thế c, i u có ng ang giớ phẳ này … i ng ôi phảtrự tiế xem Đ i Liên, Bangalore này củ Trung Quố icp ạ a c, T cho nên tôi tiế tụ đ quanh phưng Đ pci ơ ông. Đ i Liên uy nghi ạ không chỉ mộ thành phố cho t Trung Quố Vớ các đi lộ ng rãi, c. i ạ rộ không gian xanh tư i đp, và mố liên hệ a các trư ng đi họ ơẹ i củ ờ ạ c, các cao đng kĩ t, và công viên phầ mề đ sộcủ nó, Đ i ẳ thuậ n mồ a ạ 34
  • 39. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 35 Liên có thể i bậở nổ t Silicon Valley. Tôi đ ởđ nă 1998, như ây m ã ng đ có rấnhiề cao ố mớ từkhi đ khiế tôi không nhậ ra vị t u c i ó n n trí. ã Đ i Liên, nằ ởđ bắ cách Bắ Kinh khoả mộ giờbay, ạ m ông c c ng t tư ng trư cho hầ hếcác thành phốhiệ đi củ Trung Quố – ợ ut nạa c ng và vẫ còn rấ nhiề thành phốkhố khổ lạ hậ chộ lấ việ n t u n , c u- py c kinh doanh nhưcác trung tâm tri thứ nhanh thế c nào, chứkhông nhưcác trung tâm sả xuấ Các bả hiệ trên các cao ố nói n t. ng u c chỉ toàn bộ câu chuyệ GE, Microsoft, Dell, SAP, HP, Sony, và n: Accenture - tấ cả ề có công việ hậ trư ng làm ởđ đ hỗ t đu cu ờ ây ể trợ hoạ đng Á châu củ họcũ nhưnghiên cứ và phát triể phầ tộ a , ng u n n mề mớ m i. Vì gầ Nhậ Bả và Hàn Quố cách mỗ nưc chỉ n tn c, iớ khoả mộ ng t giờbay, số ợ lớ ngư i nói tiế Nhậ bă thông Internet dư lư ng n ờ ng t, ng dảvà nhiề bãi đ xe và mộsân golf tầ cỡ giớ củ nó (tấcả , u ỗ t m thế i a t đu hấ dẫ các lao đng tri thứ Đ i Liên đ trởthành nơ hấ ềpn ộ c), ạ ip ã dẫ outsourcing Nhậ Các hãng Nhậ có thểthuê ba kĩ n t. t n sưphầ mề Trung Quố vớ giá củ mộ ở t Bả và vẫ còn tiề lẻ ể m ci t Nhậ n n nđ a trảcả phòng đy nhân viên call center (lư ng khở đ m 90 $ mộ ầ ơ i iể t tháng). Không ngạ nhiên rằ khoả hai ngàn bả tră công ti c ng ng ym Nhậ đ có hoạ đng ởđ hay kế hợ vớ các đi tác Trung tã tộ ây tp i ố c. Quố “Tôi đ đa nhiề ngư i Mĩ ế Đ i Liên, và họđu kinh ngạ ãư u ờ đn ạ ề c vềnề kinh tế n Trung Quố phát triể nhanh ra sao trong lĩ vự c n nh c cao này”, Win Liu, giám đc dựán U.S./EU cho DHC, ố công nghệ mộ trong các hãng phầ mề cây nhà lá vư n lớ nhấ củ Đ i t n m ờn taạ Liên, mởrộ từba mư i lên mộ ngàn hai tră nhân viên trong ng ơ t m sáu nă nói vậ “ ờ Mĩ y. Ngư i không nhậ ra thách thứ ởmứ họ n c c m, phả[nhậ ra] ” i n . Thị ở nă đng củ Đ i Liên, Xia Deren, bố mư i chín trư ng ng ộ aạ n ơ tuổ nguyên hiệ trư ng mộ trư ng cao đng. (Đ i vớ mộ hệ i, u ở t ờ ẳ ối t thố Cộ sả đc đ ng ng n ộ oán, Trung Quố đ làm mộ việ rấ tố về cã t ctt cấ nhắ ngưi theo công trạ Vă hoá Quan lạ trọ dụ tài t c ờ ng. n i ng ng nă [Mandarin meritocratic] vẫ ă rấ sâu ởđ Xong bữ ă nn t ây). an ng tố mưi món truyề thố ởmộ khách sạ đ phư ng, thị ở i ờ n ng t nị a ơ trư ng bả tôi Đ i Liên đ tiế xa thế o ạ ãn nào và ông muố dẫ nó tớ đ nn i âu. “Chúng tôi có hai mư i hai trưng đi họ và cao đng vớ hơ hai ơ ờ ạc ẳ in tră ngàn sinh viên ởĐ i Liên,” ông giả thích. Hơ nử sốsinh ạ i na m viên đ tốnghiệ có bằ kĩ t hay khoa họ và ngay cả ng ót p ng thuậ c, nhữ 35
  • 40. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 36 ngư i không [có bằ đ nhữ ngư i họ lị sửhay vă họ ờ ng ó], ng ờ c ch n c, vẫ đ ợ bả họ mộ nă tiế Nhậ hay tiế Anh, cộ vớ n ưc o c t m ng t ng ng i khoa họ máy tính, sao cho họcó thểdùng đợ Thị ở ư c c ư c. trư ng ớ lư ng hơ nử dân cưĐ i Liên có truy cậ Internet ởcơquan, ở ợ na ạ p nhà, hay ởtrư ng. ờ “Ban đu các công ti NhậBả khở đng mộ số ầ tn iộ t ngành xửlí dữ liệ ởđ u ây,”thị ở nói thêm, “và vớ việ này nhưcơsởbây trư ng i c giờhọchuyể sang R & D và phát triể phầ mề … Trong mộ n n n m t hay hai nă qua, các công ti phầ mề Mĩ ng có nỗ c nào đ n m cũ lự m ó đ chuyể outsourcing phầ mề từHoa Kì sang thành phố ể n m chúng n tôi… Chúng tôi tiế gầ và bắkị nhữ ngư i Ấ Đ . Xuấkhẩ nn tp ng ờn ộ t u phầ mề [từĐ i Liên] đ tă 50 phầ tră mỗ nă Và Trung n m ạ nm i m. ã ng Quố hiệ nay trởthành nưc tạ ra sốlư ng ngư i tố nghiệ đi cn ớo ợ ờt pạ họ lớ nhấ Tuy nhìn chung tiế Anh củ chúng tôi không đ ợ cn t. ng a ưc thông thạ nhưcủ ngư i Ấ Đ , chúng tôi có dân số n hơ [vì o a ờn ộ lớ n, thế chúng tôi có thể n ra các sinh viên thông minh nhấnhữ ] chọ t ng ngư i có thể tiế Anh giỏ nhấ . ờ nói ng i t” Ngưi dân Đ i Liên có khó chị không khi làm việ cho ngư i ờ ạ u c ờ Nhậ mà chính phủcủ họvẫ chư bao giờxin lỗ chính thứ về t, a n i c a cái chính phủ t Bả thờchiế tranh đ làm vớ Trung Quố Nhậ n i n i c? ã không bao giờquên rằ mộ cuộ chiế tranh lị ng t c n ch “Chúng tôi sẽ sửđ xả ra giữ hai quố gia,” ãy a c ông trả i, “ ng khi nói về nh lờ như lĩ vự kinh tếchúng tôi chỉ p trung vào các vấ đ kinh tếđc biệ c , tậ nề -ặ t nế chúng tôi nói vềkinh doanh outsourcing phầ mề Nế các u n m. u công ti Mĩ Nhậ làm sả phẩ củ họởthành phốchúng tôi, t n ma và chúng tôi coi đ là mộ việ tố Nhữ đ a trẻ a chúng tôi cố t c t. ng ứ củ ó họ tiế Nhậ đ làm chủcông cụnày sao cho họcó thểcạ c ng t, ể nh tranh vớ các đi tác Nhậ Bả củ họđ giành đ ợ các vị i ố t na ể ưc trí lư ng cao cho bả thân họ ơ n trong tưng lai”. ơ Thị ở sau đ nói thêm vào, “Cả giác riêng củ tôi là lũtrẻ trưng ó m a Trung Quố có tham vọ hơ thanh niên Nhậ hay Mĩ c ng n t trong các nă gầ đ song tôi không nghĩ có tham vọ đ, vì họ m n ây, họ ng ủ không có khát vọ nhưthếhệ ng chúng tôi. Vì thế chúng tôi, trưc khi hệ ớ vào đi họ hay cao đng, bị ư đ các vùng nông thôn xa xôi và ạc ẳ đa i các nhà máy và các đi quân sự và trả qua mộ thờ kì rấ khắ ộ , i t i t c nghiệ nên vềmặ tinh thầ khắ phụ và đi mặ vớ khó khă t, t n c c ốti n, [thế chúng tôi phảcó nhiề khát vọ hơ lũ bây giờ. hệ i u ng] n trẻ ” 36
  • 41. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 37 Thị ở Xia có mộ cách trự tiế quyế rũđ mô tả giớ trư ng t cp n ể thế i, và tuy mộ số iề ông nói bị t lạ do phiên dị ông hiể nó – t đu thấ c ch, u và ngư i Mĩ ng phả[hiể “ tắ củ nề kinh tế trư ng,” ờ cũ i u]: Quy c a n thị ờ quan chứ Cộ sả này giả thích cho tôi, “ nế ởđ đ có c ng n i là u âu ó nguồ nhân lự phong phú nhấvà lao đng rẻ t, tấ nhiên các n c t ộ nhấ t doanh nghiệ và các hãng sẽ nhiên đ đn đ . Về n xuấ ông p tự i ế ó” sả t, chỉ đu tiên ngư i Trung Quố đ là ngư i làm công và làm cho ra, ầ ờ cã ờ các nhà sả xuấ lớ nư c ngoài, sau nhiề nă sau khi chúng tôi n tnớ u m, đ họ đợ tấcả quy trình và các bư c, chúng tôi có thể i ã c ưc t các ớ khở đng các hãng riêng củ mình. Phầ mề sẽ ộ a n m theo cùng đ ờ … ư ng Đ u tiên chúng tôi sẽphả đ nhữ ngư i nưc ngoài thuê các ầ i ể ng ờớ thanh niên củ chúng tôi, và sau đ chúng tôi sẽkhở đng các a iộ ó công ti riêng củ mình. Giố như dự mộcao ố Ngày nay, a ng xây ng t c. Hoa Kì, các bạ là nhữ ngư i thiế kế các kiế trúc sư và các n ng ờ t, n , nư c đ phát triể là các thợnề các cao ố Như mộngày ớ ang n cho c. t ng nào đ tôi hi vọ chúng tôi sẽ các kiế trúc sư ng là n ó ”. ôi vừ mớ tiế tụ khám phá – đ và tây. Vào mùa hè 2004, a i pc T ông tôi đ nghỉ Colorado. Tôi đ nghe về ở hãng hàng không giá rẻ i ã này đợ gọ là JetBlue, khai trưng nă 1999. Tôi không có ý ưc i ơ m tư ng nào về họ hoạ đng ở đ như tôi cầ bay giữ ở tộ âu, n a ng hoàn toàn có đ ợ giờ tôi ưc bay Washington và Atlanta, và không thể muố cho nên tôi quyếđnh gọ JetBlue và xem chính xác họ n, tị i bay ởđ Tôi thú nhậ mình đ có mộ đng cơkhác. Tôi nghe là âu. n tộ ã JetBlue đ outsource toàn bộhệthố giữchỗcủ nó cho các bà ng a ã nộ trợ Utah, và tôi muố kiể tra việ này. Cho nên tôi đ gọhệ i ở n m c ãi thố giữ củ JetBlue và có đi thoạsau vớ ngư i đi lí: ng chỗ a ố i i ờạ “Alô, đ là Dolly, tôi có thể giúp ông?” t giọ nhưcủ bà mộ ng a ây trả i cho cháu. lờ “Vâng, tôi muố bay từWashington đ Atlanta”tôi nói. “ n i , Hãng có bay đ ờ ấ không ạ ư ng y ?” “Không, tôi rấ tiế chúng tôi không. Chúng tôi bay từ t c Washington đFt. Lauderdale”, Dolly nói. i “Thế Washington đ New York City?” tôi hỏ còn i. i “Không, tôi rấtiế chúng tôi không bay đ ờ đ Chúng tôi có tc ư ng ó. bay từWashington đn Oakland và Long Beach”, Dolly nói. ế 37
  • 42. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 38 “Bà ơ tôi có thể i bà việ này? Thậ sựbà ởnhà à? Tôi đc hỏ c t ọ i, thấ các đi lí củ JetBlue chỉ việ ở y ạ a làm c nhà”. “Vâng, đ vậ Dolly nói vớ giọ vui vẻnhấ (Muộ hơ úng y,” i ng t. nn tôi xác minh vớ JetBlue rằ họ đy đ củ bà là Dolly Baker). i ng tên ầ ủ a “Tôi ngồ trong vă phòng củ mình ởlầ trên trong nhà củ tôi, i n a u a nhìn ra cử sổthấ trờ nắ đp. Đ a y i ng ẹ úng nă phút trư c ai đ đ m ớ óã gọ và hỏ tôi cùng câu hỏ ấ và tôi bả họvà họnói, “ t, tôi i i iy o Tố nghĩ sẽ o tôi là bà ở bà bả New Delhi” . “Bà số ởđ ng âu?” hỏ tôi i. “Salt Lake City, Utah,” Dolly nói. “Chúng tôi có ngôi nhà hai tầ và tôi thích làm việ ởđ đc biệ vào mùa đ khi tuyế ng, c ây, ặ t t ông xoáy tít và tôi ởtrên này trong vă phòng ởnhà”. n “Làm thế bà có mộviệ làm nhưvậ tôi hỏ nào tc y?” i. “Anh biế đy, họkhông quả cáo,” Dolly nói vớ giọ ngọ tấ ng i ng t ngào nhấ có thể “ t cả do truyề miệ Tôi đ làm việ cho t . Tấ là n ng. c ã bang và tôi đ về u, và [sau mộ thờ gian] tôi nghĩ ã hư t i tôi chính phủ phảlàm việ gì đ khác và đ tôi thích nó”. i c ó úng David Neeleman, ngưi sáng lậ và CEO củ JetBlue Airways ờ p a Corp., nổ tiế về t cả c này. Ông gọ nó là “homesourcing- i ng tấ việ i thuê làm ởnhà”. JetBlue bây giờcó bố tră đi lí giữchỗ giố n mạ , ng Dolly, làm việ ở c nhà ở vùng Salt Lake City, lấ việ đt chỗ giữ y cặ a - chừ trông trẻ ng con, tậ luyệ viếtiể thuyế và nấ ă tố p n, t u t, u n i. Vài tháng sau tôi đn thă Needleman tạ hộ sởcủ JetBlue ở ế m ii a New York, và ông đ giả thích cho tôi nhữ ư đ m củ i ng u iể a ã homesourcing, mà ông thự sựkhở đu ởMorris Air, việ đu tư c iầ cầ mạ hiể đu tiên củ ông vào kinh doanh hàng không. (Nó đ ợ o mầ a ưc Sothwest mua lạ “ i). Chúng tôi có 250 ngư i ởnhà củ họ ờ a làm việ c giữchỗtạ Morris Air,” i Needleman nói. “ có nă suấ hơ 30 Họ ng tn phầ tră - họbán vé đ ợ nhiề hơ 30 phầ tră chính do họ nm ưc un n m, thấ hạ phúc hơ Họtrung thành hơ và ít mệ mỏ hơ Cho y nh i n. n. n t nên khi tôi khở đng JetBlue, tôi nói, “ iộ Chúng ta sẽcó 100 phầ n tră giữchỗ nhà”. ở m Needleman có mộ lí do cá nhân đ muố làm việ này. Ông là t ể n c ngư i [theo giáo phái] Mormon và tin rằ xã hộsẽ m khá hơ ờ ng i khấ n nế nhiề bà mẹ n có thể nhà vớ các con trẻ a mình như u u hơ ở i củ ng đng thờ có cơhộ là ngư i ă lư ng. Cho nên ông đt cơsởhệ ồ i i ờn ơ ặ thố giữchỗtạ gia củ ông ởSalt Lake City, nơ tuyệđi đ số ng i a t ạa i phụnữtheo phái Mormon và nhiề ngư i là các bà mẹởnhà. u ờ 38
  • 43. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 39 Nhữ ngư i giữ ng ờ chỗ i gia làm việ hai mư i lă giờmộtuầ và tạ c ơm tn phả vào vă phòng khu vự củ JetBlue ởSalt Lake City bố giờ i ca n n mộ tháng đ họ các kĩ ng mớ và đ đ ợ cậ nhậvề gì xả t ểc nă i ể ưc p t cái y ra ởbên trong công ti. không bao giờ outsource sang Ấ Đ ,”n ộ Needleman “Chúng tôi sẽ nói. “Chấlư ng mà chúng tôi có thể đ ợ ởđ là tố hơ rấ tợ có ư c ây tnt nhiề … [Nhữ ngư i sửdụ lao đng] muố outsource sang Ấ u ng ờ ng ộ n n Đ hơ là cho các gia đ củ chính họvà tôi không thể u đ u ộn ình a , hiể iề đ Không hiể sao họlạ nghĩ ng cầ phả đt ngư i ta ngồ u i rằ n iặ ờ i ó. trư c họhay sế nào đ mà họđ bổnhiệ Nă suấchúng tôi ớ p m. ng t ó ã có ởđ nhiề hơ thành phầ cho nhân tố ơ Ấ Đ ” ây un n [lư ng] n ộ. Mộ bài báo củ Los Angeles Times về t a JetBlue (9-5-2004) lư ý u rằ “ m 1997, 11,6 triệ nhân viên củ các công ti Mĩ việ ng nă u a làm c từnhà ít nhấmộ phầ thờ gian. Ngày nay con sốnày đ tă vọ t t n i ã ng t lên 23,5 triệ – 16% lự lư ng lao đng Mĩ u cợ ộ . (Trong lúc đ đi ngũ ó, ộ củ nhữ ngưi tựlàm chủ nhữ ngư i thư ng làm việ ởnhà, a ng ờ , ng ờờ c đ phình lên 23,4 triệ từ18 triệ trong cùng thờ kì). Trong con u u i ã mắ củ mộ sốngưi, homesourcing và outsourcing không phả là ta t ờ i các chiế lư c cạ tranh nhau mà chúng là nhữ biể lộcủ n ợ nh ng u a cùng thứ mộ sựthúc đy tàn nhẫ bở corporate America [nư c : t ẩ ni ớ Mĩ mộcông ti] đ giả chi phí và tă hiệ quảbấcứ đ như t ểm u , t ở âu ng đ u đ có thể n đn” dẫ ế . iề ó Đ chính xác là cái tôi đ họ đ ợ trong các chuyế du hành củ ã c ưc n a ó tôi: Homesourcing sang Salt Lake City và outsourcing sang Bangalore chỉ các mặcủ cùng đng xu – sourcing. Và thứmớ là ta ồ i, mớ tôi cũ họ đợ là mứ đ theo đ ngày nay là có thể i, ng c ư c, cộ ó cho các công ti và các cá nhân đ source việ làm ởbấcứđ ể c t âu. ôi cứtiế tụ di chuyể Mùa thu 2004, tôi đ theo chủtị Bộ pc n. ch T i Tổ Tham mư Liên quân, Tưng Richard Myers, trong mộ ng ớ t u cuộ kinh lí các đ m nóng ởIraq. Chúng tôi thă Baghdad, tổ c iể m ng hành dinh quân sựMĩ Fallujah, và Đ n vị n Chinh Lính Thuỷ ở ơ Viễ đ Bộ(MEU) thứ24 bên ngoài Babil, ởtrung tâm củ cái gọ là a i ánh Tam giác Sunni củ Iraq. Că cứMEU thứ24 tạ thờ là mộ loạ a n m i t i Công sự[củ ngư i] Apache, ởgiữ dân cưHồ giáo Sunni Iraq a ờ a i khá thù đch. Trong khi Tư ng Myers đ gặ các sĩ ị ớ ang p quan và các binh nhì ởđ tôi đợ tựdo lang thang quanh că cứ và cuốcùng ó, ưc n, i 39
  • 44. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 40 tôi thơthẩ vào trung tâm chỉ n huy, nơ mắtôi chợ thấ mộ màn t ty t i hình TV phẳ Trên màn hình đ ợ truyề trự tiế cái có vẻ ng. ưc n cp như đn từloạcamera nào đ ởtrên cao. Nó cho thấ mộ số ờ di ế i y t ngư i ó chuyể quanh sau mộ că nhà. Cũ trên màn hình, dọ bên phả n tn c i, ng là mộ chat room thông đ p tứ thờ [instant-messaging ] tích cự t iệ c i c, như o luậ cả trên TV. thả n nh có vẻ “Cái gì đ tôi hỏ anh lính theo dõi cẩ thậ tấ cả ả từ i n nt các nh ó?” mộ máy xách tay. Anh ta giảthích rằ mộ Predator drone Mĩ t i ng t - mộ máy bay không ngưi lái nhỏvớ camera TV công suấ cao – t ờ i t đ bay trên mộlàng Iraq, trong khu vự hoạđng củ MEU thứ t c tộ a ang 24, và truyề các ả tình báo thờ gian thự về n nh i c máy xách tay củ a anh ta và vềmàn hình phẳ này. Máy bay không ngư i lái này ng ờ thự sự“ c bay” đợ đ u khiể bở mộ chuyên gia ngồ ởCă và ư c iề ni t i n CứKhông Quân Nellis ởLas Vegas, Nevada. Đ úng thế máy bay , không ngư i lái trên [bầ trờ Iraq thự sựđ ợ đ u khiể từxa ờ u i] c ư c iề n từLas Vegas. Trong khi đ các ả video mà nó phát vềđ ợ ó, nh ưc MEU thứ24, tổ hành dinh Chỉ Trung Tâm Hoa Kì ởTampa, ng huy tổ hành dinh khu vự CentCom ở ng c Quatar, Lầ Nă Góc, và có lẽ um CIA, theo dõi đng thờ Các nhà phân tích khác nhau quanh thế ồ i. giớ đ tiế hành chat trự tuyế về n giảthếnào cái đ xả iã n c n diễ i ang y ra và phảlàm gì vớ nó. Chính cuộ nói chuyệ củ họlà cái cuộ i i c na n xuố ở phảmàn hình. ng bên i Trư c khi tôi có thể m chí biể lộ kinh ngạ củ mình, mộ ớ thậ u sự ca t quan khác đ cùng chúng tôi đ làm tôi sử số khi nói rằ ng t ng sĩ i ã công nghệ đ “làm phẳ hệ ng thứ c quân sự- bằ cho này ã ng” thố bậ ng nhiề thông tin đn vậ cho sĩ u ếy quan cấ thấ hay thậ chí cho p p, m binh nhì, ngư i đ cho máy tính hoạ đng, và trao quyề cho ờ ang tộ n anh ta đ ra các quyếđ về ể tị nh thông tin anh ta thu thậ Trong khip. tôi tin chắ rằ không trung uý nào sẽđợ phép khai hoảmà c ng ưc không hỏ ý kiế cấ trên, ngày mà chỉ các sĩ i np có quan cấ cao có p bứ tranh lớ đ qua rồ Sân chơ quân sựđợ làm bằ c nã i. ưc ng. i Tôi kểchuyệ này cho bạ tôi Nick Burns, đi sứHoa Kì ở n n ạ NATO và mộ thành viên trung thành củ Red Sox Nation [câu lạ t a c bộngư i hâm mộhộ bóng chày Red Sox- Tấ Đ ]. Nick bả tôi ờ i tỏ o anh ta đ ở ng hành dinh CentCom ở ã tổ Quatar tháng Tư 2004, đ ợ ưc Tư ng John Abizaid và ban tham mư củ ông chỉ n. Đ i củ ớ ua dẫ ộ a Abizaid ngồ ởbên kia bàn từNick vớ bố màn hình phẳ TV ở i in ng đng sau họ Ba chiế đu tiên có các ả từcao do các máy bay ằ . cầ nh 40
  • 45. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 41 không ngư i lái Predator truyề tiế về các quân khu khác nhau ờ np từ củ Iraq trong thờ gian thự Màn hình cuố mà Nick tậ trung a i c. i, p vào, đ chiế mộtrậ Yankees-Red Sox. u tn ang Trên mộmàn hình là Pedro Martinez đi lạDerek Jeter, và trên t ối ba màn hình khác là các tay Jihadist đi lạ Sưđ CơĐ ng số ối ộ oàn Mộ(First Cavalry). t MÓN THỊ BĂ PHẲ VÀ THỊ CHIÊN T M NG T ôi cứdi chuyể - suố lộtrình quay lạ nhà mình ởBethesda, n t i T Maryland. Vào lúc tôi ngồ thoả mái ởnhà mình sau hành i i trình này đn rìa trái đt, đu tôi quay cuồ Như ngay khi tôi ế ấầ ng. ng về nhiề dấ hiệ về làm phẳ đn gõ cử tôi hơ Mộsố nhà uu u sự ng ế a t n. đn ởdạ các tin chính gây că thẳ cho bấ cứcha mẹ ế ng ng ng t nào lo lắ vềcon cái ởtuổ trung họ củ họsẽhợ vào đ Thí dụ ng i ca p , âu. Forrester Research, Inc., đ tiên đ hơ 3 triệ việ làm dị vụ u c ch ã oán n và chuyên môn sẽ chuyể khỏ đt nư c vào nă 2015. Như di n iấớ m ng tôi thự sự há hố mồ kinh ngạ khi đc mộ bài báo từ c c m c ọ t International Herald Tribune ngày 19-7-2004 có đu đ: “ n ầ ề Muố Các món ThịChiên Vớ Outsourcing?” t i “Đ xa khỏ Đ ờ Cao Tố 55 Giữ các bang Hoa Kì gầ Cape i ư ng c a n i Girardeau, Missouri, và rẽ làn lái-thẳ [đ mua (vé, hàng) mà vào ng ể không cầ xuố xe] củ mộ quán McDonald’sát đ ờ cao tố n ng a t s ư ng c và bạ có dị vụ n ch nhanh, thân thiệ cho dù ngư i lấ đn hàng củ n, ờyơ a bạ không ởtrong quán ă – hay thậ chí ởMissouri,”bài báo n n m viế “ ờ lấ đn hàng là mộ call center ởColorado Springs, t. Ngư i y ơ t cách xa hơ 900 dặ hay 1.450 kilomet, đ ợ nố vớ khách hàng m, ưc i i n và vớ nhữ ngư i lao đng chuẩ bị c ă bằ các đ ờ dữ i ng ờ ộ n thứ n ng ư ng liệ tố đ cao. Ngay cả t sốviệ làm nhà hàng ă có vẻkhông u cộ mộ c , n, miễ khỏoutsourcing” n i . “Chủtiệ ă ởCape Girardeau, Shannon Davis, đ kếnố nó và mn ãti ba trong 12 quán đc quyề kinh tiêu McDonald’s củ ông vớ call ặ n a i center ởColorado, đợ vậ hành bở mộ ngư i đ ợ đc quyề ưc n i t ờ ưc ặ n kinh tiêu khác củ McDonald’ Steven Bigari. Và ông đ làm việ a s, c ã đ vì cùng các lí do mà các chủ doanh nghiệ khác nắ lấ các call p my ó center: các chi phí thấ hơ tố đ nhanh hơ và ít sai sót hơ p n, c ộ n n”. 41
  • 46. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 42 “Các đờ truyề thông rẻ nhanh và tin cậ cho phép nhữ ư ng n , y ng ngư i nhậ thự đn ởColorado Springs trò chuyệ vớ các khách ờ n cơ ni hàng ởMissouri, chụ mộ ả đ n tửnhanh về , hiể thị c p t nh iệ họ n thự đn củ họ ơa trên mộ màn hình nhằ đm bả rằ nó đ t m ả o ng úng, rồgử ii đn hàng và ả đn bế củ tiệ ă Ả đợ huỷ ơ nh ế p a m n. nh ư c ngay khi thự c đn đ ợ hoàn tấ Bigari nói. Ngư i dân mua món thịbă củ ơ ưc t, ờ tma mình chẳ bao giờbiếđ n hàng củ họđngang hai bang và bậ ng tơ a i t lạtrư c khi họ thể m chí lái xe đn cử sổ ể y thứ ă . iớ có thậ ế a đ lấ c n” “Davis nói rằ anh đ mơlàm cái gì đ giố thế trong hơ ng ng này ã ó n mộ thậ niên. ‘Chúng tôi không thể ợ đ đ theo nó’anh nói t p đi ể i , thêm. Bigari, ngư i đ lậ ra call center cho các tiệ ă riêng củ ờã p mn a giúp đ – lấ mộkhoả phí nhỏ mỗ giao dị . ỡy t n cho i ch” mình, vui vẻ Bài báo lư ý là Công ti McDonald’s nói thấ ý tư ng call center y ở u là đ lí thú đ khở đng mộ thửnghiệ vớ ba cử hàng gầ tổ ủ ể iộ mi a n ng t hành dinh ở Oak Brook, Illinois, vớ phầ mề khác vớ phầ mề i nm i n m Bigari dùng. “Jim Sappington, mộ phó chủtị củ McDonald’ t ch a s về nói rằ còn ‘quá, quá sớ đ nói nế ý tư ng call center IT, ng m’ ể u ở có thểhoạ đng chéo qua mưi ba ngàn tiệ ă McDonald’ ở tộ ờ mn s Hoa Kì… Tuy nhiên, nhữ ngư i đ ợ kinh tiêu củ hai tiệ ă ng ờ ưc a mn McDonald’s khác, ngoài củ Davis, đ outsource việ lấ đ n hàng a c yơ ã lái-thẳ củ họcho Bigari ởColorado Springs. (Hai tiệ khác ở ng a m Brainerd, Minnesota, và Norwood, Massachusetts). Cái chính cho thành công củ hệthố Bigari nói, là cách nó sóng đ ả củ a ng, ôi nh a khách hàng vớ đ n hàng củ họ bằ tă sựchính xác, hệ ng iơ a ; ng ng thố cắ giả sốcác khiế nạ và vì thế tm ui khiế việ phụ vụnhanh hơ n c c n. Trong kinh doanh thứ ă nhanh, thờ gian thự sựlà tiề cắthậ cn i c n: t m chí nă giây khỏthờ gian xửlí mộ đn hàng là đ kể bài báo i i tơ áng ,” m lư ý. “Bigari nói anh đ cắ ngắ thờ gian đt hàng trong các cử ãt n i ặ a u hiệ hai làn lái-thẳ củ anh hơ 30 giây mộ chút, xuố trung u ng a t ng n bình còn khoả 1 phút 5 giây. Ít hơ mộ nử thờ gian trung bình ng ta i n 2 phút 36 giây, cho tấ cảcác tiệ McDonald’ giữ các tiệ t m s, a m nhanh nhấởtrong nư c, theo QSRweb.com, trang theo dõi nhữ t ớ ng việ nhưvậ Các tiệ lái-thẳ củ anh hiệ nay phụ vụ260 xe c y. m ng a n c mộ giờ Bigari nói, 30 phầ tră nhiề hơ chúng đt trư c khi t , nm un ạớ anh khở đng call center … Tuy các nhà đ u hành củ anh kiế iộ a m, iề trung bình, đ ợ 40 cent mộ giờcao hơ các nhân viên tuyế củ ưc t na n anh, anh đ cắ tổ chi phí lao đng củ mình đ ợ mộ đ m ã t ng ộ a ưc t iể phầ tră ngay cả lưng bán hàng lái-thẳ tă lên … Các n m, khi ợ ng ng 42
  • 47. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 43 trắ nghiệ đợ tiế hành bên ngoài các công ti cho thấ các tiệ c m ưc n y m lái-thẳ củ Bigari hiệ nay có lỗ ít hơ 2 phầ tră củ tấ cả ng a n i n mat n các đn hàng, xuố từkhoả 4 phầ tră trưc khi anh bắđu ơ ng ng nmớ tầ sử ng các call center, Bigari nói”. dụ Bigari “say mê ý tư ng call center đn mứ bài báo nhậ xét, ở ế c,” n “anh đ mởrộ nó quá cử sổ ng a lái-thẳ ở y tiệ ă củ anh có ng bả m n a ã dùng hệ ng. Trong khi anh vẫ chào dị vụquầ ởcác tiệ ă thố n ch y mn đ hầ hếkhách hàng bây giờđt hàng qua call center, dùng đ n ó, u t ặ iệ thoạvớ máy đc thẻ dụ ở ii ọ tín ng trên các bàn trong khu vự ngồ . c i” ộ sốdấ hiệ về t u u làm phẳ mà tôi bắ gặ ởnhà, tuy vậ ng tp y, M chẳ liên quan gì đn kinh tế c. Ngày 3-10-2004, tôi xuấ ng ế họ t hiệ trên chư ng trình buổ sáng Tin Chủnhậ củ CBS, Đ i mặ n ơ i ta ốt vớ Quố gia, do phóng viên kì cự củ CBS Bob Schieffer dẫ i c ua n. CBS đ lên tin rấ nhiề trong các tuầ trưc bở vì phóng sự60 t u n ới ã Phút củ Dan Rather về phụ vụở c Vệ a sự c cụ binh Quố gia Không c quân củ Tổ thố George W. Bush hoá ra là dự vào các tài liệ a ng ng a u giả Sau chư ng trình Chủnhậ đ Schieffer kểrằ thứlì quặ . ơ t ó, ng c nhấxả ra vớ ông ta vào tuầ trư c. Khi ông bư c ra khỏ studio ty i nớ ớ i củ CBS, mộ phóng viên trẻ ã đi ông ở a hè. Đ y không hề a t đợ vỉ ấ lạ thư ng, bở vì nhưvớ tấcả chư ng trình sáng Chủnhậ các ờ i it ơ t, các mạ tin lớ – CBS, NBC, ABC, CNN, và Fox – luôn cửngư i ng n ờ đn các studio củ nhau đ chộ các cuộ phỏ vấ vớ các khách ế a ểp c ng n i mờ Như gã trẻ i. này, Schieffer giả thích, đ không từmộ mạ i t ng ng ã chính nào. Anh ta lị sựgiớ thiệ mình là phóng viên củ mộ ch i u a t Web site gọlà InDC Journal và hỏ liệ anh ta có thể i Schieffer i iu hỏ vài câu hỏ Schieffer, do là mộ tay lị sự nói chắ chắ Gã trẻ i. t ch , c n. phỏ vấ ông ta vớ mộ dụ cụmà Schieffer không nhậ ra và ng n i t ng n sau đ hỏ nế anh ta có thể p ả ông. Ả à? Schieffer thấ óiu chụ nh nh y gã trẻkhông có máy ả Anh ta chẳ cầ máy ả Anh ta quay nh. ng n nh. máy đ n thoạdi đng củ mình và nháy mộả củ Schieffer. i ộ a t nh a iệ sáng hôm sau tôi đn và ngó vào trang Web site này và ế “Vì thế ả củ tôi ởđ vớ bài phỏ vấ và đ có rồ ba tră bình luậ nh a ói ng n i m n ã nó,”Schieffer nói, ông, tuy biếrấ kĩ t t nghềbáo trự tuyế tuy c n, về thếvẫ sử số vềcách nhanh không thể nổ rẻ n, và đn n ng t tin i, tiề ơ đc mà gã trẻnày đ làm cho mình đợ biế đn [đ a mình lên ộ ưc tếư ã ánh sáng]. 43
  • 48. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 44 Câu chuyệ này làm tôi tò mò, cho nên tôi lầ ra gã trẻnày từ n n InDC Journal. Tên anh ta là Bill Ardolino, và anh là gã rấchu đ t áo. Tôi tiế hành phỏ vấ riêng củ mình vớ anh ta trự tuyế – làm n ng n a i c n sao khác đ ợ – và bắ đu bằ hỏ về t bị dùng vớ tư ư c? t ầ ng i thiế anh i cách mộ mạ t ng/báo mộ t-ngư i.ờ “Tôi dùng mộ máy chơ MP3/ghi âm nhỏxíu (ba inch rư i và t ỡ i hai inch [~8,9 x 5 cm]) đ ghi âm, và mộ máy ả đ n thoạsố ể t nh iệ i riêng đ chụ ả ông ta,” ể p nh Ardolino nói. “ Không hoàn toàn gợ i nhỏ tình nhưchiế máy mộ c t-trong-tấ đ n thoạ t-cả iệ i/máy ả nh/máy ghi âm (hiệ có bán), như dẫ sao đ nữ là mộ sựbày tỏvề n ng u ia t tính phổbiế khắ nơ và sựthu nhỏcủ công nghệTôi mang thiế bị n pi a . t này đ khắ D.C. mọ lúc bở vì, này, ai biế đ ợ Cái có lẽ p i i t ư c. gây i hoả hố hơ là Mr. Schieffer đ quyếđ trả i nhanh thế ng t n tị nh lờ nào, ã sau khi bị ờ lạ đ nhả bổ vớ các câu hỏ phỏ vấ ngư i nào ó y vào i i ng n. Ông làm tôi rấngạ nhiên thích thú.” t c Ardolino nói máy chơ MP3 tố khoả 125 $. “ chủ u đ ợ n ng Nó yế ư c i thiế kếđ chơ nhạ anh giả thích, song cũ “ư c đ gói t ểi c,” i ng đ ợ óng sẵ nhưmộ máy ghi âm sốtạ các file âm thanh WAV có thể i n t o tả đ ợ lên máy tính …Vềcơbả tôi có thểnói rằ hàng rào đ ưc n, ng ể bư c vào làm báo cầ thiế bị m tay, ghi âm đc biệ [bây giờ ớ n t cầ ặ t, ] khoả 100-200 $ đn 300 $ nế anh muố thêm mộmáy ả 400 ng ế u n t nh, $ đn 500 $ cho mộ chiế máy ghi âm rấ xinh và mộ máy ả ế t c t t nh thậxinh. [Như 200 $ là tấcả anh cầ đ làm việ . t t cái nể c” ng] Cái gì thúc đy anh ta đ trở ẩ ể thành mạ tin tứ củ riêng mình? ng ca “Làm mộ nhà báo đc lậ là mộ thú riêng xuấphát từsựthấ t ộp t t t vọ củ tôi về ng a thông tin thiên lệ không đy đ, đợ chọ lọ ch, ầ ủ ưc n c, và/hoặ kém cỏ do phư ng tiệ truyề thông chủđo thu thậ , c i ơ n n ạ p” Ardolino giảthích, anh diễ đt mình nhưmộ “ ờ tựdo trung- i nạ t ngư i làm báo tựdo và ngư i bà con củ nó, blogging*, là hữ . “ u” Nghề ờ a biể lộcủ các lự lư ng thị ờ mộ nhu cầ không đ ợ các u a cợ trư ng- t u ưc nguồ thông tin hiệ tạ thoảmãn. Tôi bắ đu chụ ả và lấ n ni tầ p nh y phỏ vấ vềcác cuộ mít ting lớ chố chiế tranh ởD.C., vì ng n c n ng n các phưng tiệ truyề thông đ bóp méo thô thiể bả chấ củ ơ n n nn ta ã các nhóm tổchứ các cuộ tụhọ - [như nhữ ngư i Marxist c c p ng ờ ] ngoan cố nhữ kẻ ng hộkhủ bố ràng hay ngấ ngầ v.v. , ng ủ ng rõ m m, Tôi lúc đu chọ dùng hài hư c nhưmộ công cụ như từđ tôi ầ n ớ t , ó ng blogging ~ làm báo trên Web; xem blog ởtrang sau * 44
  • 49. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 45 đ chuyể hưng. Vâng, tôi có nhiề quyề lự hơ quyề lự đ nớ u n c n, n cể ã đ a thông đ p củ tôi ra. Bài phỏ vấ Schieffer thự tế đ ợ ư iệ a ng n c thu ư c hai mư i lă ngàn ngư i thă trong hai mư i bố giờ Ngày cao ơm ờm ơn . đ m củ tôi kểtừkhi tôi bắ đu là nă mư i lă ngàn khi tôi a tầ ơm iể m giúp phá đ ‘ ổ Rathergate’ …Tôi phỏ vấ chuyên gia pháp y hàng ng n đu trong câu chuyệ Vệbinh Quố gia củ Dan Rather, và đc ầ n c a ặ biệ sau đ The Whashington Post, Chicago Sun-Times, Globe, t ó NYT, v.v đ kiế đợ ông, trong vòng bố mư i tám giờ ã m ưc n ơ . “Nhị đ thu thậ và sử thông tin trong câu chuyệ thưbáo giả pộ p a n ởCBS gây sử số anh ta tiế tụ “ không chỉ CBS News ng t,” p c. Nó là ‘đ gây bế c’ sựthậ có thể tắ sau t, cho rằ họđ không thểtheo ng ã ã kị mộ đi quân nhữ ngư i kiể tra sựthự tậ tuỵTố đ và p tộ ng ờm cn . cộ sựcở mởcủ phư ng tiệ truyề thông là cái gì đ vư t xa quy i a ơ n n óợ trình cũ…Tôi là mộ giám đc tiế thị mư i chín tuổ [ngư i] t ốp hai ơ i ờ luôn muố viếđ kiế số như că ghét sách dạ phong cách n t ể m ng y ng m AP. NhưGlenn Raynolds [mộ überblogger* thích nói, các blog đ t] ã cho ngư i dân mộ cơhộđ ngừ la hét vào TV củ họ có mộ ờ t i ể ng a và t tiế nói trong quá trình. Tôi nghĩ chúng đ ợ dùng như i củ ng ưc loạ a là mộ ‘ẳ cấ thứ m’ t đng cùng vớ các phư ng tiệ truyề t đng p nă hoạ ộ i ơ n n thông chủđo (thư ng đ mắđn chúng hay cấ cho chúng thông ạ ờ ểtế p tin thô) và hoạđng tiề tàng như t hệ ng trang trạviếbáo tộ m mộ thố it và bình luậ cung cấ mộ phư ng tiệ mớ đ đt thành công”. n p t ơ n i ểạ “Giố nhiề mặcủ đ tài mà anh nói trong cuố sách củ anh, ng u t aề n a có các khía cạ tố và xấ củ sựphát triể Sựvỡra từ mả nh t ua n. ng nh củ các phư ng tiệ truyề thông gây ra nhiề sựkhông mạ lạ a ơ n n u ch c hay nhậ thứ chọ lọ (hãy xem sựphân cự củ nư c ta), như n c nc caớ ng nó cũ phi tậ trung hoá quyề lự và tạ mộ đm bả tố hơ ng p nc o tả otn rằ sự t trọ vẹ là ởđ … ở âu đ trong các mả . ng thậ n n ó đ ó… nh” Trong bấcứ t ngày cho trư c nào ta có thể t gặ bấcứ lư ng ớ bắ p t số ợ nào củ các câu chuyệ nhưsựbắgặ giữ Bob Schieffer và Bill a n, tp a Ardolino, nói cho chúng ta rằ các hệ ng thứ c cũđ đ ợ ng thố bậ ang ư c san phẳ và sân chơ đ ợ san bằ NhưMicah L. Sifry diễ đt ng i ưc ng. nạ mộ cách tinh tế t trong tạ chí The Nation (22-11-2004): “Thờ đi p iạ củ hoạ đng chính trị trên xuố – nơ các cuộ vậ đng, các a tộ từ ng c nộ i đ chế nghề ịnh và làm báo đ là các cộ đng tách biệkhỏxã hộ ng ồ t i i ã đ ợ chạ bằ tưbả [vố khó tích luỹ đ qua rồ Cái gì đ ưc y ng n n] i. -ã ó * Blog: từWeblog = xuấbả trên cơ Web; blogger ngưi viế[b áo trên] blog. tn ờt sở über, tiế Đ c = trên; überblogger ~ siêu blogger. ng ứ 45
  • 50. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 46 hoang dã hơ hấ dẫ hơ và vô cùng thoảmãn hơ đi vớ cá n, p n n nối nhân nhữ ngưi tham gia đ xuấhiệ kế trậtự ” ng ờ ang t n bên t cũ. Tôi đa ra sự t gặ Schieffer-Ardolino chỉ ư bắ p nhưmộ thí dụ sự t về làm phẳ thế i đ xả ra nhanh hơ đn thế và đ làm thay ng giớ ã y nế nào ã đi các quy tắ các vai trò, và các quan hệ ổ c, nhanh hơ chúng ta có n hình dung. Và tuy tôi biếlà mộ lờ sáo rỗ dù sao đ nữ tôi t ti ng, ia thể phảnói: Bạ vẫ chư thấ gì cảNhư trình bày tỉ ở ơ i nn y mỉ chư ng a . tôi tiế chúng ta bư c vào mộpha nơ chúng ta sẽ y sựsố p, ớ t thấ hoá, ả o i hoá, và tựđng hoá mọ thứ Nhữ lợ ích về ng suấsẽ đ ộ i . ng i nă t là áng kinh ngạ đi vớ các nư c, các công ti, và các cá nhân có thể p cố i ớ hấ thu các công cụcông nghệmớ Và chúng ta đ bư c vào mộ i. ang ớ t pha nơ nhiề ngư i hơ chư từ bao giờ trư c đ trong lị u ờn a ng có ớ ây ch i sửthếgiớ sẽcó khảnă tiế cậ đn các công cụnày - vớ tư i ng p n ế i cách các nhà đi mớ sáng tạ nhữ ngư i cộ tác, và, than ôi, ổi o, ng ờ ng cảvớ tưcách nhữ kẻkhủ bố Bạ nói bạ muố mộ cuộ i ng ng . n n n t c cách mạ Thế ấ cách mạ thông tin thự sựsắ bắđu. Tôi ng? đy, ng c p tầ gọ pha mớ này là Toàn cầ hoá 3.0 bở vì nó tiế theo Toàn cầ i i u i p u hoá 2.0, song tôi nghĩ nguyên toàn cầ hoá mớ này sẽtỏra là kỉ u i mộ sựkhác biệ về c đ sẽ ưc thấ theo thờ gian, nhưmộ t t mứ ộ đợ y, i t sựkhác biệ về i. Đ là lí do vì sao tôi đ đ a ra ý tư ng rằ t loạ ó ãư ở ng thế i đ biế từtròn thành phẳ Ở mọ nơ bạ hư ng vềcác giớ ã n ng. iinớ , hệ ng thứbậ bị thố c thách thứ từbên dư i hay tựbiế đi từcác c ớ nổ cấ trúc trên xuố [top-down] sang các cấ trúc ngang và cộ tác u ng u ng hơ n. “Toàn cầ hoá là từchúng ta tìm ra đ mô tảquan hệ u ể thay đi ổ giữ các chính phủvà các doanh nghiệ lớ David Rothkopf, mộ a p n,” t cự quan chứ cấ cao củ BộThưng mạ trong chính quyề u cp a ơ i n Clinton và bây giờlà mộ nhà tưvấ chiế lư c tưnhân, đ nói. t n nợ ã “Như cái đ xả ra ngày nay là mộ hiệ tư ng rộ hơ ang y t nợ ng ng n nhiề sâu sắ hơ nhiề . Nó không đn giả là về chính phủ u, cn u” ơ n các , các doanh nghiệ và ngư i dân giao thiệ ra sao, không chỉ các p, ờ p về tổchứ tưng tác thế cơ nào, mà là về nổ lên củ các mô hình xã sự i a hộ chính trịvà kinh doanh hoàn toàn mớ “ là về thứtác i, , i. Nó các đng đn các khía cạ sâu sắ nhấ thâm că cốđ nhấ củ xã ộế nh c t, n ếta hộ thẳ đn bả chấ củ khế ớ xã hộ Rothkopf nói thêm. i ng ế n ta ưc i,” “Cái gì xả ra nế thự thể y u c chính trị bạ ở ó không còn tư ng mà n đ ơ ứ vớ mộ công việ xả ra trên không gian đ u khiể [không ng i t cy n iề gian ả cyberspace], hay không còn thự sựbao gồ nhữ ngư i o: c m ng ờ 46
  • 51. KHI TÔI CÒN ĐANG NGỦ 47 lao đng cộ tác vớ nhữ ngư i lao đng khác ởcác xó khác ộ ng i ng ờ ộ nhau củ đ cầ hay không còn thự sựlấ đ ợ các sả phẩ a ị u, a c y ưc n m đ ợ sả xuấởnhiề chỗ ưc n t u cùng mộ lúc? Ai đ đ u tiếcông việ t i iề t c? Ai đ thuế Ai phảđ ợ lợtừ khoả thuế ó?” nó? i ư c i các n đ ánh Nế tôi đ về làm phẳ thế i, nó sẽ ư c nghi nhớnhư u úng sự ng giớ đợ mộ trong nhữ thay đi că bả - giố nhưsựnổ lên củ các t ng ổnn ng i a nhà nư c-quố gia [nation-state] hay Cách mạ Công nghiệ - ớ c ng p mỗ trong sốđ ởthờ nó, Rothkopf lư ý, đ tạ ra nhữ thay i ó, i ão ng u đi về trò củ các cá nhân, vai trò và hình thứ củ các chính ổ vai a ca phủ cách thứ chúng ta đi mớ cách chúng ta tiế hành kinh , c ổ i, n doanh, vai trò củ phụnữ cách chúng ta tiế hành chiế tranh, a , n n cách chúng ta giáo dụ bả thân mình, cách tôn giáo phả ứ lạ cn n ng i, cách nghệthuậ biể lộ cách khoa họ và nghiên cứ đ ợ tiế t u, c u ưc n hành, không nhắ đn các nhãn chính trị chúng ta gán cho chính cế mà mình và cho các đi thủ a chúng ta. “ các đ m chố nhấđ ố củ Có iể t tị nh hay các bư c ngoặ trong lị sửlớ hơ các đ m khác bở vì ớ t ch nn i iể nhữ thay đi chúng tạ ra là cự kì sâu rộ nhiề khía cạ và ng ổ o c ng, u nh, khó tiên đ vào lúc nào đ Rothkopf nói. oán ó,” Nế viễ cả về làm phẳ này – và tấcả lự trụ trặ u n nh sự ng t áp c, c c, và các cơhộ đ cùng nó- khiế cho bạ lo lắ về ơ lai, bạ ii n n ng tư ng n chẳ phảmộ mình và cũ không sai. Mỗ khi nề vă minh trả ng i t ng i nn i qua mộ trong nhữ cuộ cách mạ công nghệ phá, gây trụ t ng c ng tàn c trặ này – nhưviệ đa ra máy in củ Gutenberg – toàn bộ giớ c cư a thế i đ thay đi theo nhữ cách sâu sắ Như có cái gì đ về làm ổ ng c. sự ã ng ó phẳ thếgiớ sẽ khác vềmặ chấ vớ nhữ thay đi sâu sắ ng i là t ti ng ổ c khác nhưvậ tố đ và bề ng mà nó nắ giữ Việ đ a máy in y: c ộ rộ m . cư vào đ xả ra trong mộ giai đ n hàng thậ kỉ trong thờ gian ãy t oạ p và i dài chỉ nh hư ng đn mộ phầ nhỏcủ hành tinh. Cách mạ ả ởế t n a ng Công nghiệ cũ thế Quá trình làm phẳ này đ xả ra vớ p ng . ng ang y i tố đ thiên lệ [warp] và trự tiế hay gián tiế đng chạ đn cộ ch cp pụ mế rấ nhiề ngư i trên hành tinh ngay lậ tứ Sựchuyể đi sang kỉ t u ờ p c. nổ nguyên mớ này càng nhanh và càng rộ thì càng có khảnă i ng, ng cho sựhỗ loạ trái vớ mộsựchuyể giao quyề lự có trậtự n n, i t n nc t từ nhữ ngư i thắ cũ ng ờ ng sang cho nhữ ngư i thắ mớ ng ờ ng i. Diễ đt theo cách khác, nhữ kinh nghiệ củ các công ti công nạ ng ma nghệ trong vài thậ niên vừ qua các công ti đ thấbạ đ lèo cao p a ã t iể lái qua nhữ thay đi nhanh do các loạlự lư ng này gây ra trên ng ổ icợ thư ng trư ng củ chúng có thể mộ lờ cả cáo cho tấcả ơ ờ a là t i nh t các 47
  • 52. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 48 doanh nghiệ các đnh chế các nhà nư c quố gia hiệ giờđ p, ị , ớ c n ang đi mặvớ nhữ thay đi không thể ốti ng ổ tránh đ ợ thậ chí có thể ư c, m tiên đ đ ợ này, như thiế sựlãnh đo, tính uyể chuyể và oán ư c u ạ n n ng trí tư ng tư ng đ thích nghi – không phảbở vì họkhông thông ở ợể ii minh hay không ý thứ đợ mà bở vì tố đ thay đi đn giả c ư c, i cộ ổơ n choáng ngợ không chố lạđợ p ng i ư c. làm họ Và đ là vì sao thách thứ to lớ đi vớ thờ đi chúng ta sẽlà c nố i iạ ó hấ thu nhữ thay đi này theo cách sao cho không đ bẹ ngư i p ng ổ èp ờ dân mà cũ không đ họlạđng sau. Chẳ cái nào trong nhữ ng ể iằ ng ng cái này sẽ dễNhư đ là nhiệ vụ a chúng ta. Nó chắ chắ là . m củ c n ng ó xả ra và không thểtránh đ ợ Chính tham vọ củ cuố sách y ư c. ng a n này là đ xuấ mộ khung khổđ suy nghĩ nào vềnó và đ u ềt t ể thế iề khiể nó cho lợ ích tốđ củ chúng ta. n i ia a Tôi đ chia sẻ i bạ trong chư ng này làm thế cá nhân tôi vớ n ơ nào ã đ phát hiệ ra rằ thế i là phẳ Chư ng tiế trình bày tỉ n ng giớ ng. ơ p mỉ ã làm sao nó đtheo hư ng đ ớ ó. i 48
  • 53. HAI Mư i Lự làm Phẳ Thế i ờc ng giớ inh Thánh cho chúng ta biế rằ Chúa đ tạ ra thếgiớ t ng ão i K trong sáu ngày và ngày thứbả ngài đ nghỉViệ làm phẳ y . c ng ã thế i kéo dài hơ mộ chút. Thế i đ ợ làm phẳ bở sựhộ giớ t giớ ư c ng i i n tụcủ mư i sựkiệ chính trịsựđi mớ và công ti chính. Chẳ a ờ n , ổ i, ng ai trong chúng ta đ nghỉ khi đ hay có lẽcó bao giờlạ sẽ từ ó, i ã nghỉChư ng này là vềcác lự đ làm phẳ thếgiớ và nhiề . ơ cã ng i u dạ và công cụ i cho cộ tác mà sự ng mớ ng làm phẳ này đ tạ ra. ng ão LỰ LÀM PHẲ C NG # 1 9/11/89 Khi các Bứ Tư ng đ xuố và Windows [Cử sổ Đ lên c ở ổ ng a]i ầ đu tiên tôi thấ Tư ng Berlin, nó đ có mộlỗ i. nầ yờ t rồ L ã Đ là tháng 12 nă 1990, và tôi đ Berlin vớcác phóng viên i ó m i đ a tin về trưng Ngoạ giao James A. Baker III. Tư ng Berlin ư Bộ ở i ờ đ bị c thủ mộ nă trư c, ngày 9 tháng Mưi mộ nă chọ ng tm ớ ờ tm ã 1989. Vâng, trong mộ sựtình cờthầ bí tuyệ vờ về t n ti ngày tháng, bứ Tư ng Berlin đ ngày 9/11. Bứ tư ng, ngay cả trạ thái bị cờ ổ cờ ở ng đ thủ và bị , vẫ là mộ vế sẹ xấ xí ngang Berlin. Bộ ng vỡ n ttou âm trư ng Baker tiế hành cuộ viế thă đu tiên củ ông đ xem ở n c ng mầ a ể chứ tích đ nát này củ chủnghĩ cộ sả Soviet. Tôi đng ng ổ a a ng n ứ cạ ông vớ mộ nhóm nhỏcác phóng viên. “Đ là mộ ngày nh i t t ó sư ng mù, u ám,” Baker nhớlạ trong hồ kí củ ông, The Politics ơ i i a of Diplomacy, “và trong áo mư củ mình, tôi cả thấ giố mộ aa my ng t
  • 54. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 49 nhân vậ trong mộ tiể thuyế củ John le Carré. Như khi tôi t tu ta ng nhòm qua mộ vế nứ trên Tư ng [gầ Reichstag] tôi thấ sựả ttt ờ n y m đm [có] đ phân giả cao đc trư cho Đ Berlin, tôi nhậ ra ạ ộ i ặ ng n ông rằ nhữ ngư i dân thư ng củ Đ ng ng ờ ờ a ông Đ c đ tựmình tuỳnghi ứã hành đng mộcách hoà bình và kiên đ Đ y là cuộ cách mạ ộ t ịnh. ấ c ng củ họ Sau khi Baker đ nhòm xong qua bứ tư ng và tiế lên, a .” cờ n ã các phóng viên chúng tôi lầ lư t nhòm qua cùng lỗbê tông lở nợ m chở ấ Tôi đ mang mộ đ miế tư ng về cho các con gái m y. t ôi ng ờ nhà ã tôi. Tôi nhớnghĩ có vẻ nó quái đn làm sao - quả c, mộ chuyệ ả thự t n thậkì quái, bứ tư ng xi mă này uố khúc ngang mộthành phố t cờ ng n t hiệ đi chỉ mụ đ duy nhấ đ ngă ngư i dân ởbên kia nạ vì c ích tển ờ hư ng thụthậ chí thoáng thấ tự ở , m y, do. Sựsụ đ bứ Tư ng Berlin ngày 9/11/89 đ thảcác lự lư ng pổc ờ cợ ã cuố cùng giảphóng tấcả ng ngư i bị i i t nhữ ờ giam cầ củ Đ chế maế Soviet. Như nó, thự ra, đ làm nhiề hơ rấ nhiề Nó làm c u nt u. ng ã nghiêng cán cân quyề lự trên thế i về nc giớ phía các nư c tán thành ớ cai trị chủ đng thuậ theo hư ng thị ờ tựdo, và rờ xa dân ,ồ n, ớ trưng i các nư c ủ hộsựcai trị ộ đ vớ các nề kinh tế hoạ ớ ng đc oán i n kế ch hoá tậ trung. Chiế tranh Lạ đ là mộ cuộ đu tranh giữ hai p n nh ã t cấ a hệ ng kinh tếchủ thố nghĩ tưbả và chủ a n nghĩ cộ sả – và vớ a ng n i - sựsụ đ củ bứ tư ng, chỉ lạ mộ hệthố và mỗ ngư i pổa c ờ còn i t ng i ờ phả đnh hư ng mình theo nó bằ cách này hay cách khác. Từ iị ớ ng nay trởđ ngày càng nhiề nề kinh tế đợ cai quả từdư i i, un sẽ ưc n ớ lên bở lợ ích, yêu cầ và nguyệ vọ củ nhân dân, hơ là từ ii u, n ng a n trên xuố bở các lợ ích củ bè lũcai trị p nào đ Trong vòng ng i i a hẹ ó. hai nă đ không còn Đ chế ế Soviet nữ đ núp sau hay đ yể aể ểm m, ã trợcho các chế ộ ộ đ ở đ đc oán Châu Á, Trung Đ ông, Châu Phi, hay Latin. Nế bạ không là mộ nề dân chủhay mộ xã hộ dân un tn t i Mĩ chủhoá, nế tiế tụ bám chặvào hoạđng kinh tế iề tiếmạ upc t tộ đ u t nh hay kế ch hoá tậ trung, bạ bị là ở hoạ p n coi phía sai củ lị sử a ch . Đ i vớ mộ số ờ đc biệgiữ các thế già, đy là sựbiế ối t ngư i, ặ t a hệ ấ n đi không đợ hoan nghênh. Chủnghĩcộ sả là mộ hệ ng ổ ưc a ng n t thố vĩ ạlàm cho ngư i ta nghèo ngang nhau. Thự ra cho việ đ trên đi ờ c có thếgiớ không có hệthố nào tố hơ chủnghĩ cộ sả Chủ i ng tn a ng n. nghĩtưbả làm cho ngư i ta giàu không đng đu, và đi vớmộ n ờ ồề ối t a sốngư i đ quen vớ cung cách số cặ cụ hạ chếnhư an ờã i ng m i, n , ng toàn Xã hộ chủnghĩ nơ mộ việ làm, nhà ởgiáo dụ và lư ng i a- i tc , c, ơ hư cho dù xoàng, tấ cả ã đợ đm bả sựsụ đ củ Tư ng t đ ưc ả o- pổa ờ u,
  • 55. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 50 Berlin là vô cùng đ lo. Song đi vớ nhiề ngưi khác, nó đ là ối u ờ áng ã mộ tấ thẻ do ngoài nhà tù. Đ là vì sao sựsụ đ củ Tư ng tm tự pổa ờ ó Berlin đợ cả nhậ ởnhiề nơ đn vậ hơ chỉ Berlin, và vì ưc m n u iế y n ở sao sự p đ củ nó là mộ sự n làm phẳ thế i nhưvậ sụ ổ a t kiệ ng giớ y. Quả c, đ đ giá đ các tác đng làm phẳ sâu rộ củ thự ể ánh úng ộ ng ng a sựsụ đ Tư ng Berlin, tố nhấ đ trò chuyệ vớ nhữ ngư i pổờ t ti ni ng ờ không phảĐ c hay Nga. Tarun Das đ đng đu Liên minh Công iứ ãứ ầ nghiệ Ấ Đ khi bứ tưng Berlin đ, và ông đ thấ ả hư ng pnộ cở ổ y nh ở ã lă tă suố lộtrình củ nó đn Ấ Đ . “ t a ế n ộ Chúng tôi đ có đng ố nn ã khổ lồnày vềquy đ kiể soát và quan liêu,” ông nhớlạ ng ịnh, m i. “Nehru lên nắ quyề [sau sựkế thúc cai trị c đ củ Anh] m n t thuộ ị a a và đ có mộ nư c khổ lồđ cai quả và không có kinh nghiệ tớ ng ể n, m ã nào vềđ u hành đt nư c. Hoa Kì đ bậ vớ Châu Âu và Nhậ iề ấớ ãni t Bả và kếhoạ Marshall. Cho nên Nehru ngó lên phư ng bắ n ch ơ c, qua dãy Himalaya, và đ cửnhóm kinh tế củ ông đ Moscow. gia a i ã Họtrởvềvà nói nư c này [Liên Xô] gây kinh ngạ Họphân bổ ớ c. các nguồ lự cấ các giấ phép, có mộ uỷban kếhoạ quyế n c, p y t ch t đ tấcả i thứvà đt nư c chuyể đng. Cho nên chúng tôi đ ị t mọ , nh ấớ nộ ã theo mô hình đ và quên rằ chúng tôi có mộ khu vự tưnhân… ng t c ó Khu vự tưnhân đ bịặdư i bứ tư ng quy đ này. Vào 1991, c ó đt ớ c ờ ịnh khu vự tưnhân vẫ đ như bị giấ và đ có sự c n ó, ng che u, ngờvự về c ã việ kinh doanh. Chúng kiế lờ Toàn bộcơsởhạ ng từ1947 c m i! tầ đn 1991 do nhà nưc sở u … [Gánh nặ củ sởhữ nhà nư c] ế ớ hữ ng a u ớ đ hầ nhưlàm phá sả đt nư c. Chúng tôi đ không có khả ng ãu nấ ớ nă ã trả khoả nợcủ mình. Như t dân tộ chúng tôi không có sự các n a c, mộ tựtin. Chắ chắ chúng tôi đ có thểthắ vài cuộ chiế tranh c n, ng c n ã vớ Pakistan, như đ u đ không cho quố gia sựtự . i ng iề ó c tin” Nă 1991, vớ Ấ Đ cạ hếngoạ tệ nh, Manmohan Singh, i n ộn t i mạ m bộtrư ng bộtài chính lúc đ (và là thủtư ng bây giờ đ quyế ở ớ ), ã t ó đ rằ Ấ Đ phả mởnề kinh tếcủ mình. “Bứ Tư ng ị nh ng n ộ i n a c ờ Berlin củ chúng tôi sụ đ,” a p ổ Das nói, “ nó giố nhưthả t và ng mộ con hổbị t trong cũ Kiể soát thư ng mạ bị bỏ Chúng nhố i. m ơ i bãi . tôi luôn tă trư ng 3 phầ tră đợ gọ là tỉ tă trư ng ở n m, ưc i lệ ng ở ng Hindu - chậ thậ trọ và bả thủ Đ kiế [lợ tứ tố hơ m, n ng, o .ểm i c t n], bạ phả đ MĩĐ y, ba nă sau [cả cách 1991] chúng tôi tă n ii .ấ m i ng trư ng 7 phầ tră Kệcha sựnghèo nàn! Bây giờđ kiế [ă ở n m. ể m n] bạ có thểởlạ Ấ Đ và trởthành mộ trong nhữ ngư i giàu n inộ t ng ờ nhấthế i củ tạ chí Forbes…Tấcả nă xã hộ chủnghĩ t giớ a p t các m i a
  • 56. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 51 và kiể soát đ đy chúng tôi xuố dố đn đ m chúng tôi đ chỉ m ãẩ ng c ế iể ã có 1 tỉ ngoạtệNgày nay chúng tôi có 118 tỉ Chúng tôi đ đ $ i. $… ãi từsự tin trầ lặ đn hoài bão mãnh liệtrong mộthậ kỉ tự m ng ế t t p” . Sựsụ đ Tư ng Berlin đ không chỉ pổờ giúp làm phẳ các lự ng a ã chọ khảdĩ chủnghĩ tưbả thị ờ tựdo và cở trói cho n cho a n trư ng i nhữ nă lự to lớ bị n nén đi vớ hàng triệ ngư i ởcác ng ng c n dồ ối u ờ nơ nhưẤ Đ , Brazil, Trung Quố và Đ chếSoviet trư c đ nộ c, ế ớ ây. i Nó cũ cho phép chúng ta nghĩ thế i khác đ – nhìn nó như ng về giớ i mộ toàn thể t không có vếkhâu nố Bở vì Tư ng Berlin đ không t i. i ờ ã chỉ n đờ chúng ta; nó đ chặ tầ nhìn củ chúng ta- khả chặ ư ng nm a ã nă củ chúng ta đ nghĩ thế i nhưmộthị ờ đn nhấ ng a ể về giớ t trư ng ơ t, mộ hệ t sinh thái đn nhấ mộ cộ đng đn nhấ Trưc 1989, đ ơ t, t ng ồ ơ t. ớ ã có thểcó mộ chính sách phưng Đ t ơ ơ ông hay chính sách phư ng Tây, song khó đ nghĩ có mộ chính sách ‘ cầ . Amartya ể về t toàn u’ Sen, nhà kinh tế n Đ đ t giảNobel bây giờdạ ở Ấ ộ oạ i y Harvard, mộ t lầ đ lư ý tôi rằ “ ờ Berlin đ không chỉ mộbiể tư ng nã u ng Tư ng là t uợ ã về ngư i dân ởbên trong Đ giữ ờ ông Đ c – nó đ là cách ngă cả ứ nn ã mộ loạ tầ nhìn toàn cầ vềtư ng lai củ chúng ta. Chúng ta t im u ơ a tưduy về giớ mộ cách toàn cầ khi Tư ng Berlin thế i t u ờ không thể còn đ Chúng ta không thể nghĩ thế i nhưmộtổ thể. Có về giớ t ng ” ó. mộ câu chuyệ thú vị ng Sanskrit, Sen nói thêm, về t con ế t n tiế mộ ch sinh ra trong mộ cái giế ởđ và số suố đi trong giế ấ t ng, ó ng tờ ng y. “Nó có mộ thế i quan bao gồ cái giế , ông nói. “ ố vớ t giớ m ng” Đi i nhiề ngư i trên hành tinh đ là cái thế i đ giố như ớ khi u ờ giớ ã ng trưc ó bứ tư ng sụ đ. Khi tư ng sụ đ, nó giố nhưcon ế trong cờ pổ ờ pổ ng ch giế đt nhiên có khả ng liên lạ vớ nhữ con ế ởcác giế ng ộ nă ci ng ch ng khác … Nế tôi ca tụ sựsụ đ bứ tư ng, chính là vì tôi tin u ng pổc ờ chắ rằ chúng ta có thểhọ từnhau nhiề đn thế c ng c uế nào. Hầ hế ut tri thứ là họ đợ từngư i khác qua biên giớ . c c ưc ờ i” Vâng, thế i trởthành chỗtố hơ đ số sau 9/11, vì mỗ sự giớ t n ể ng i bùng phát tựdo kích thích mộ sựbùng phát khác, và bả thân quá t n trình đ có mộ tác đng làm phẳ qua các xã hộ củ cốnhữ t ộ ng i, ng ng ó ngư i ởdư i và làm yế nhữ kẻ trên. “Quyề tựdo củ phụ ờ ớ u ng ở n a nữ, Sen lư ý, nêu chỉ t thí dụ “ đy phụnữbiếđc biế ” mộ , thúc ẩ tọ t u viế có xu hư ng giả sinh đ và tỉ chếtrẻ và tă các cơ t, ớ m ẻ lệ t em ng hộ việ làm cho phụ , rồ ả hư ng đn đi thoạ chính trị i c nữ i nh ở ế ố i và cho phụ cơhộcó vai trò lớ hơ trong tự n đ phư ng”. nữ i nn quả ị a ơ
  • 57. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 52 Cuố cùng, sựđ tư ng đ không chỉ đờ cho nhiề ngư i i ổờ ã mở ư ng u ờ hơ đ khai thác quỹtri thứ củ nhau. Nó cũ mởđ ờ cho nể ca ng ư ng chấ nhậ các tiêu chuẩ chung- các tiêu chuẩ về n kinh tế p n n n nề nên đ ợ đ u hành ra sao, kếtoán nên đ ợ làm thế ư c iề ưc nào, hoạ đng tộ ngân hàng nên đ ợ quả lí ra sao, các máy PC đ ợ sả xuấ thế ưc n ưc n t nên đ ợ viế ra sao. Tôi sẽthả luậ ưc t o n nào, và các bài báo kinh tế đ u này muộ hơ song ởđ là đ đ nói rằ các tiêu chuẩ n n, ây ủể ng n iề chung tạ ra mộ sân chơ phẳ hơ bằ hơ Diễ đt theo cách o t ng n, ng n. nạ i khác, sựđ tưng làm tă sựdi chuyể tựdo củ các tậ quán tố ổờ n a p t ng nhấ Khi mộtiêu chuẩ kinh tế kĩ t nổlên và tựchứ tỏ t. t n hay thuậ i ng mình trên vũđ thế i, nó đ ợ chấ nhậ nhanh hơ nhiề sau giớ ưc p n u ài n khi bứ tư ng không còn ngă cả Chỉ cờ n n. riêng ởchâu Âu, tư ng đ ờổ đ mởđờ cho sự ưng hình thành Liên Minh Châu Âu và sự rộ mở ng ã nó từmưi lă thành hai mư i lă nư c. Đ u đ kế hợ vớ sự ờm ơ m ớ iề ó, t p i xuấhiệ củ euro nhưmộ đng tiề chung, đ tạ ra mộkhu vự tna tồ n ão t c kinh tế ơ nhấtừmộ vùng mộthờbị c Màn Sắchia cắ đn t t t i bứ t t. Trong khi các ả hư ng tích cự củ sựđ tư ng đ rõ ngay, nh ở ca ổờ ã nguyên nhân gây ra nó vẫ chư rõ lắ Đ không có mộ nguyên n m. ã t a nhân đ n nhấ Ởmứ đ nào đy chính các con mố đ ă ruỗ ơ t. cộ ấ iãn ng nề móng củ Liên Xô, hệ ng đ bị mâu thuẫ nộ tạ riêng n a thố ã các nii và tính phi hiệ quả a nó làm suy yế rồ mứ đ nào đ sựtích u củ u i; cộ ó tụquân sựcủ chính quyề Reagan ởChâu Âu đ buộ Kremlin tự a n c ã phá sả do chi cho các đu đn; và ởmứ đ nào đ các cốgắ n ầạ cộ ng ó bấ lự củ Mikhail Gorbachev đ cảcách cái không thể i cách tca ểi cả nổ đ kếliễ chủ iã t u nghĩcộ sả Song nế tôi phảchỉ mộyế a ng n. u i ra tu tốnhưcái đu tiên giữ nhữ cái ngang nhau, đ là cách mạ ầ a ng ó ng thông tin bắ đu vào đu đn giữ các nă 1980. Các hệthố tầ ầế a m ng toàn trị thuộ vào sựđc quyề thông tin và vũ c, và có quá phụ c ộ n lự nhiề thông tin bắđu tuộ qua bứ Màn Sắ nhờ phổ n củ u tầ t c t, sự biế a các máy fax, đ n thoạ và các công cụ i, truyề thông hiệ đi khác. n nạ iệ Mộ khố lư ng tớ hạ củ các máy PC IBM, và hệđ u hành t iợ ina iề Windows đ đa chúng vào cuộ số đn cùng nhau khoả cùng ãư c ng, ế ng thờ kì mà bứ tư ng đ, và sựphổbiế củ chúng đ đ đ i cờổ na ã óng inh vào quan tài củ chủ a nghĩ cộ sả bở vì chúng cự kì cảthiệ a ng n, i c i n truyề thông theo chiề ngang – có hạcho chính hình thứ từtrên n u i c xuố mà chủnghĩ cộ sả dự vào. Chúng cũ tă cư ng ng a ng n a ng ng ờ mạ mẽviệ cá nhân thu thậ thông tin và sựtrao quyề cho cá nh c p n nhân. (Mỗ thành tố a cách mạ thông tin này do nhữ tiế hoá i củ ng ng n
  • 58. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 53 tách rờ gây ra: mạ đ n thoạtiế hoá từmong muố củ ngư i i ng iệ in na ờ dân nói chuyệ vớ nhau từxa. Máy fax tiế hoá nhưcách đ n i n ể truyề thông vă bả trên mạ đ n thoạ Máy tính cá nhân đ ợ n nn ng iệ i. ưc các (trình) ứ dụ sát thủ[killer apps]*- bả tính và xửlí vă ng ng ng n bả Và Windows tiế hoá từnhu cầ biế tấcả thứnày thành n. n u n t các dùng đợ và lậ trình đợ bởđi chúng). ưc p ưc i ạ có thể Máy IBM PC đu tiên vớđ ợ thị ờ nă 1981. Cùng lúc ầ ưc trư ng m đ nhiề nhà khoa họ máy tính khắ thế i bắđu sửdụ các u c p giớ t ầ ng ó, thứgọlà Internet và e-mail. Phiên bả Windows đu tiên đợ bán i n ầ ưc nă 1985, và phiên bả đt phá thự tếlàm cho PC thậ sựthân nộ c t m thiệ vớ ngư i dùng –Windows 3.0 - đ ợ xuấ bán ngày 22-5- ni ờ ưc t 1990, chỉ tháng sau khi bứ tư ng sụ đ. Trong cùng thờ kì sáu cờ pổ i này, mộ số ờ khác các nhà khoa họ bắđu phát hiệ ra rằ t ngư i c tầ n ng nế họmua mộ PC và mộ dial-up modem, họcó thể t nố PC u t t kế i củ họvớ đ n thoạ và chuyể e-mail qua các nhà cung cấ dị a i iệ i n p ch Internet tưnhân – nhưCompuserve và America Online. vụ “Sựphổbiế củ máy tính cá nhân, máy fax, Windows, và dial- na up modem nố vớ mạ đ n thoạ toàn cầ tấ cảđn cùng nhau ii ng iệ i ut ế vào cuố các nă 1980 và đu các nă 1990 đ tạ ra nề cơbả i m ầ m ểo n n khở đng cách mạ thông tin toàn cầ Craig J. Mundie, tổ iộ ng u,” ng giám đc kĩ t củ Microsoft, lậ luậ Mấ chố là sựhợ nhấ ố thuậ a p n. u t p t củ tấ cảchúng lạ thành mộ hệthố tư ng hoạ [có thểhoạ at i t ng ơ t t đng vớ nhau] duy nhấ Đ u đ xả ra, Mundie nói, mộ khi ộ i t. iề ó y t chúng ta có mộ nề tính toán đợ chuẩ hoá ởdạ thô – máy tn ưc n ng IBM PC – cùng vớ mộ giao diệ ngư i dùng đ hoạchuẩ hoá i t n ờ ồ n cho xửlí vă bả và bả tính - Windows – cùng vớ mộ công cụ nn ng i t truyề thông chuẩ hoá – dial-up modem và mạ lư i đ n thoạ n n ng ớ iệ i toàn cầ Mộ khi ta có nề tư ng hoạcơ n đ thì các trình ứ u. t nơ t bả ó, ng dụ sát thủ ẩ sựphổ n củ nó rộ khắ mọ nơ ng đy biế a ng p i i. “Ngư i dân thấ rằ họ c sựthích làm tấ cả ng thứnày ờ y ng thự t nhữ trên mộ máy tính, và họthậ sựcảthiệ nă suấ Mundie nói. t t i n ng t,” “Tấ cảchúng có sựhấ dẫ cá nhân rộ rãi và khiế cá nhân t pn ng n ngư i dân đng dậ và mua mộ PC có thểchạ Windows và đt ờ ứ y t y ặ trên bàn củ họ và đ u đ buộ sựtruyề bá nề tính toán mớ a, iề ó c n n i này vào thế i tính toán công ti còn nhiề hơ nữ Ngư i ta nói, giớ u n a. ờ ‘Chà, có mộvậquý ở ây, và chúng ta phảtậ dụ nó’ tt đ i n ng .” * Tiế lóng củ dân tin họ chỉ trình ứ dụ đợ rấnhiề ngưi dùng ng a c các ng ng ư c t u ờ nhưWord, Excel, hay browser củ Netscape, hay Google chẳ hạ a ng n.
  • 59. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 54 Windows đợ củ cốcàng trởthành hệđ u hành hàng đu, ư c ng iề ầ Mundie nói thêm, “càng có nhiề ngư i lậ trình đ viế các ứ u ờp t ng i dụ cho thế i kinh doanh giàu có đ đ a vào máy tính củ họ ng giớ ểư a, cho nên họ thể có làm nhiề việ kinh doanh mớ và khác, đ u đ u c i iề ó bắ đu làm tă nă suấ còn hơ nữ Hàng chụ triệ ngư i tầ t n a. c u ờ ng ng trên khắ thế i trởthành các lậ trình viên đ khiế PC làm mọ p giớ p ể n i thứhọmuố bằ ngôn ngữriêng củ họ Windows cuố cùng đ n ng a. i ã đ ợ dị ra ba mưi tám ngôn ngữ Ngư i dân có khả ng làm ư c ch ơ . ờ nă quen vớ PC bằ ngôn ngữ a chính mình”. i ng củ Đ y là hoàn toàn mớ và lí thú, như chúng ta không đ ợ quên ấ i ưc ng nề PC-Windows ban đu này đ nông cạ đn thế n ầ nế nào. “Nề này n ã ràng buộ bở quá nhiề giớ hạ kiế trúc,” ci u in n Mundie nói. “ ã Đ bị thiế hạ ng cơsở. Internet nhưchúng ta biếngày nay - vớ các u tầ ” t i giao thứ truyề dư ng như phép màu, có thể t nố mọ ngư i c nờ kế i i ờ có và mọ thứ- vẫ chư nổ lên. Quay lạ hồđ các mạ đ chỉ i n ai i i ó, ng ã có các giao thứ rấhạ chế ể ctn đ trao đi file và các thông đ p e-mail. ổ iệ Cho nên nhữ ngưi dùng các máy tính vớ cùng loạ hệđ u ng ờ i i iề hành và phầ mề có thểtrao đi tài liệ qua e-mail hay chuyể n m ổ u n file, như ngay cảlàm việ này cũ khá rắ rố nên chỉ giớ c ng ci có i ng ư tú tin họ mớ chị khó. Bạ đ không thể ơ giả ngồ xuố c iu nã đn n i ng u và vèo mộ e-mail hay mộ file cho bấcứai ởbấcứđ đc biệ t t t t âu- ặ t ởbên ngoài công ti củ chính bạ hay ngoài dị vụ a n ch Internet riêng củ bạ cách mà bạ có thểlàm hiệ nay. Đ a n- n n úng, nhữ ngư i ng ờ dùng AOL có thểliên lạ vớ nhữ ngư i dùng CompuServe, ci ng ờ như việ đ đ chẳ đn giả cũ không tin cậ Kế quảlà, cóã ng ơ n ng y. t ng Mundie nói, mộ lư ng dữliệ và sáng tạ khổ lồđ tích tụ tợ u o ng ã trong tấcả máy tính đ song đ không có cách dễ t các ó, dàng, tư ng ơ ã hoạnào đ chia sẻ và nhào nặ nó. Ngư i ta đ có thể t các t ể nó n ờ viế ã ứ dụ mớ cho phép các hệ ng đ ợ chọ đ hoạđng cùng ng ng i thố ư c nể tộ nhau, như nói chung đ u này chỉ i hạ cho nhữ trao đi dự giớ n ng ổ ng iề kiế giữ các PC bên trong mạ củ mộ công ti đn nhấ n a ng a t ơ t. Giai đ n này từ9/11 đn giữ 1990 vẫ dẫ đn sựtiế bộto ế a n nế n oạ lớ về n trao quyề cá nhân, cho dù mạ còn hạ chếĐ là thờ kì n ng n .ó i củ “ và máy củ tôi bây giờcó thể chuyệ vớ nhau tố hơ a Tôi a nói ni tn và nhanh hơ nên cá nhân tôi có thể nhiề việ hơ và thờ kì làm u c n” i n, củ “ và máy củ tôi bây giờcó thể chuyệ vớ vài bạ bè a Tôi a nói ni n và vài ngư i trong công ti củ tôi tố hơ và nhanh hơ nên chúng ờ a tn n, tôi có kế quảhơ Các bứ tư ng đ sụ đ và các cử sổ t cờ ã pổ a- n”.
  • 60. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 55 Windows- đ mở làm cho thế i phẳ nhiề hơ bao giờhế– , giớ ng un t ã như thờ đi củ truyề thông toàn cầ suôn sẻ n chư rạ iạa n u vẫ a ng. ng Tuy ta không đ ý đn nó, đ có mộ nố chố tai trong thờ đi ểế tt i iạ ã mớ lí thú này. Đ không chỉ ngư i Mĩ ờÂu cùng vớ ngư i i có ờ ngư i i ờ ã dân củ Đ chếSoviet tán dư ng sựsụ đ tư ng – và đ công aế ơ pổờ òi cho việ đ Ai đ khác đ nâng li – không phảsâm banh mà là cà c ó. ó i ã phê Thổđc. Tên hắ là Osama bin Laden và hắ có mộ chuyệ ặ n n t n kểkhác. Quan đ m củ hắ là các tay súng jihad ởAfghanistan, iể an mà hắ là mộ là ngư i đ hạbệ ế n t, ờã Đ chếSoviet bằ buộ Hồ ng c ng Quân rút khỏ Afghanistan (vớ sựgiúp đ củ Mĩ Pakistan). Và i i ỡa và mộ khi sứmạ đ đ hoàn tấ– nhữ ngư i Soviet hoàn tấviệ t ng ó ã t ng ờ tc chín tháng trư c khi Tư ng Berlin sụ ớ ờ p rút quân vào 15-2-1989, chỉ đ - bin Laden ngó quanh và thấ rằ siêu cư ng kia, Hoa Kì, có ổ y ng ờ sựhiệ diệ to lớ ởquê hắ Saudi Arabia, quê hưng củ hai n n n n, ơ a Islam thiêng liêng nhấ Và hắ không thích đ u đ t. n iề ó. thành phố Như thế trong khi nhả múa trên bứ tư ng [đ] và mở , y cờ ổ Windows củ chúng ta và tuyên bốrằ không còn lự chọ hệ a ng a n tư tư ng khảdĩ cho chủnghĩ tưbả thị ờ tựdo nữ bin ở nào a n trư ng a, Laden quay súng củ hắ ngắ vào MĩCả Laden và Ronald an m . bin Reagan đ coi Liên Xô như“đ chếác quỷ, như bin Laden đ ế ” ã ng i đn nhìn Mĩ ng là ác quỷ Hắ đ có mộ lự chọ hệ ế . nã ta n tưtư ng ở cũ khả cho chủ dĩ nghĩtưbả thị ờ tựdo – Islam chính trị n a n trư ng . Hắ đ không cả thấ bị chấ dứ củ Liên Xô đ bạ hắ cả m y sự m t a ánh i; n m ã thấ nó làm hắ bạ dạ Hắ không cả thấ hấ dẫ vớ sân chơ y n o n. n mypni i đ ợ mởrộ hắ cả thấ bị cựtuyệ Và hắ đ không phả ưc ng; n m y nó t. nã i có mộ mình. Mộ sốngư i nghĩ ng Ronald Reagan đ kéo đ t t ờ rằ ổ ã tư ng, bằ làm phá sả Liên Xô qua chạ đ vũtrang; nhữ ờ ng n y ua ng ngư i khác nghĩ ờ IBM, Steve Jobs, và Bill Gates đ kéo đ tư ng ổờ ã bằ trao quyề cho các cá nhân tảtư ng lai xuố Như ởthế ng n iơ ng. ng giớ khác, ởxứMuslim, nhiề ngư i nghĩ Laden và các đng i u ờ bin ồ chí củ hắ đ kéo đ Đ chế a nã ổ ế Soviet và bứ tư ng vớ nhiệhuyế cờ i t t tôn giáo, và hàng triệ ngư i trong số đợ truyề cả hứ đ u ờ họ ư c n m ng ể tảquá khứlên. i Tóm lạ trong khi chúng ta ca tụ 9/11, các hạ giố củ mộ i, ng t ng a t ngày đ nhớkhác- 11/9 – đ đ ợ gieo. Như sẽ nhiề hơ ã ưc ng nói un áng về iề đ muộ hơ trong cuố sách này. Bây giờ hãy đ cho sự đu ó nn n , ể làm phẳ tiế tụ ng p c.
  • 61. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 56 LỰ LÀM PHẲ C NG # 2 9/8/95 phiế lầ đu cho công chúng] u nầ Khi Netscape lên sàn [bán cổ ào giữ các nă 1990, cách mạ mạ PC-Windows đ đt a m ng ng ãạ V các giớ hạ củ nó. Nế thế i trởnên thự sựđợ kếnố ina u giớ c ư c t i, và thự sựbắ đu trả phẳ ra, cách mạ cầ đ vào pha tiế c tầ i ng ng n i p theo. Và pha tiế Mundie củ Microsoft lư ý, “là đ từmộ nề p, a tn u i tính toán dự trên PC sang mộ nề tả tính toán dự vào a t n ng a Internet”. Các ứ dụ sát thủ ng ng phát đng pha mớ này đ là e-mail ộ i ã và trình duyệ Internet. E-mail đợ thúc đy bở các portal [cổ t ưc ẩi ng] tiêu dùng mởrộ nhanh chóng nhưAOL, CompuServe, và cuố ng i cùng MSN. Như đ có killer app mớ trình duyệWeb – có thể i, t ng ã lấ các tài liệ hay các trang Web đợ chứ ởcác Web site trên y u ưc a Internet và hiể thị n chúng trên bấcứmàn hình máy tính nào – cái t đ thự sựthu hút đợ trí tư ng tư ng. Và khái niệ thự tế c ưc ở ợ m c về ó World Wide Web - mộ hệ ng đ tạ ra, tổchứ và liên kếcác t thố ể o c, t tài liệ sao cho chúng có thểđ ợ duyệ mộ cách dễdàng – đ u ưc t t ã đ ợ nhà khoa họ máy tính Anh Tim Berners-Lee tạ ra. Ông lậ ưc c o p Web site đu tiên nă 1991, trong mộ nỗlự đ nuôi mộ mạ ầ t cể t ng m máy tính cho phép các nhà khoa họ chia sẻdễdàng nghiên cứ c u củ họ Các nhà khoa họ và nhà hàn lâm khác đ tạ ra mộ số a. c ão t trình duyệ[browser] đ lư t Web ban đu này, như browser chủ t ểớ ầ ng đo đu tiên – và toàn bộvă hoá duyệWeb cho quả đi quầ ạầ n t ng ạ n chúng - đợ tạ ra bở mộ công ti khở nghiệ bé xíu ở ưc o i t i p Mountain View, California, đ c gọ là Netscape. Netscape ra công chúng ợi ngày 9 tháng 8, 1995, và thế i không còn giố như ớ nữ giớ ng trư c a. NhưJohn Doerr, nhà tưbả mạ hiể huyề thoạmà hãng củ n o m n i a ông, Kleiner Perkins Caulfield & Byers, đ ủ hộNetscape, diễ ã ng n đt, “ ạ Netscape chào bán lầ đu cho công chúng [IPO] đ là mộ nầ t ã tiế gọ vang lả đi vớ thế i đ tỉ dậ hư ng tớ Internet. ng i nh ố i giớ ể nh y ớ i Cho đn khi ấ nó chỉ lãnh đa củ nhữ ngư i cả biế ban ế y, là ịa ng ời n đu và các tay cựphách” ầ . Pha do Netscape gây ra đ dẫ quá trình làm phẳ theo nhiề ãn ng u hư ng then chố Nó cho chúng ta browser thư ng mạ phổbiế ớ t: ơ i n rộ rãi đu tiên đ lư t Internet. Netscape browser đ không chỉ ng ầ ểớ ã làm cho Internet số đng mà còn khiế cho Internet có thể ng ộ n truy cậ đ ợ đi vớ mọ ngư i từđ a trẻnă tuổ đn cụgià tám p ưc ố i i ờ ứ m iế
  • 62. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 57 mư i lă tuổ Internet càng số đng, càng nhiề ngư i tiêu ơm i. ng ộ u ờ dùng muố làm các việ khác nhau trên Web, nên họcàng đ hỏ n c òi i nhiề máy tính, phầ mề các mạ viễ thông có thể dàng số u n m, ng n dễ hoá vă bả âm nhạ dựliệ và ả và truyề chúng qua Internet n n, c, u, nh n đn máy tính củ bấ kể khác. Nhu cầ này đợ thoảmãn bở ế at ai u ưc i mộ sự n xúc tác khác: Windows 95 trình làng, đ ợ giao tuầ lễ t kiệ ưc n sau Netscape đ a cổư phiế củ nó ra công chúng. Windows 95 mau ua chóng trởthành hệ iề hành đợ nhiề ngư i dùng nhấkhắ thế đu ưc u ờ t p giớ và không giố các phiên bả Windows trư c, nó có sự trợ i, ng n ớ hỗ Internet cài sẵ cho nên không chỉ browser mà tấ cả ứ n, các t các ng dụ PC có thể biếvề ng “ t Internet” tư ng tác vớnó. và ơ i Nhìn lạ cái cho phép Netscape cấ cánh đ là sựtồ tạ từpha i, t n i, ã sớ hơ củ hàng triệ PC, nhiề máy đ có sẵ modem rồ Đ là m n, a u u n i. ó ã nhữ cái vai mà Netscape đng lên trên. Cái mà Netscape đ làm ng ứ ã là đ a ra mộ ứ dụ sát thủmớ – browser- cho sốPC đ đ ợ ư t ng ng i ã ưc lắ đt này, làm cho máy tính và tính kế nố củ nó hữ ích hơ pặ tia u n mộ cách vố có cho hàng triệ ngư i. Đ n lưt nó đ u này làm t n u ờếợ iề nổ bậmộ sự it t bùng nổ cầ đi vớ mọthứdigital [số và châm về u ố i i ] ngòi cơ số Internet, vì mọ nhà đu tưnhìn vào Internet và kế nt i ầ t luậ là nế mọ thứsẽ ư c số - dữliệ kho hàng, thư ng mạ n u i đợ hoá u, ơ i, sách, âm nhạ ả và giả trí – và đợ chuyể và bán trên c, nh, i ưc n Internet, thì cầ vớ các sả phẩ và dị vụ a vào Internet sẽ ui n m ch dự vô tậ Đ u này đ dẫ tớ bong bóng cổphiế dot-com và mộ sự n. iề ãni u t đu tưquá mứ vào cáp quang cầ đ chuyể tảtấcả ầ c nể n i t thông tin số mớ Sựphát triể này, đn lư t nó, đ nố dây toàn bộ giớ lạ i. n ếợ ãi thế i i vớ nhau, và, không có ai thự sựdựkiế đ biế Bangalore thành i c n, ã n ngoạô củ Boston. i a Hãy nhìn vào mỗtrong nhữ tiế triể này. i ng n n hi tôi ngồ vớ Jim Barksdale, nguyên CEO củ Netscape, đ ii a ể K phỏ vấ ông cho cuố sách này, tôi đ giả thích cho ông ng n n i ã rằ mộtrong các chư ng trư c là về ờ đi mớ sự n, và xu ng t ơ ớ mư i ổ i, kiệ hư ng đ làm phẳ thế i. Sựkiệ đu tiên, tôi bả ông, là 9/11, ớã ng giớ nầ o và tôi giả thích tầ quan trọ củ ngày đ Rồ tôi nói, “ ể i m ng a i Đ tôi ó. xem nế ông có thểphỏ đ tầ quan củ ngày thứhai, 9/8. u ng oán m a Tấ cả tôi nói cho ông là: 9/8. Chỉ n mộ giây đ Barksdale t cái cầ t ể
  • 63. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 58 suy nghĩ ớ khi phóng lạvớ câu trả i đ trư c ii lờ úng: “ Ngày Netscape lên sàn, ra công chúng!” Ít ai tranh cãi rằ Barksdale là mộtrong nhữ nhà khở nghiệ ng t ng i p Mĩ đi. Ông đ giúp Federal Express phát triể hệ ng theo dõi vĩ ạ n thố ã và tìm vế bư kiệ củ nó, sau đ chuyể sang McCaw Cellular, tu na ó n mộ công ti đ n thoạ di đng, dự nó lên, và trông coi sựhợ t iệ i ộ ng p nhấ củ nó vớ AT&T nă 1994. Đ ta i m úng trư c khi việ bán kế ớ c t thúc, mộ head-hunter [ngưi kiế ngư i tài] tiế cậ ông mờ làm t ờm ờ pn i CEO củ mộcông ti mớ gọ là Mosaic Communications, đ ợ lậ a t ii ưc p bở hai nhà đi mớ huyề thoạ– Jim Clark và Marc Andreessen. i ổi n i Giữ 1994, Clark, đng sáng lậ củ Silicon Graphics, đ chung a ồ pa ã sứ vớ Andreessen đ thành lậ Mosaic, công ti mau chóng đ ợ ci ể p ưc đi tên là Netscape Communications. Andreessen, mộ nhà khoa ổ t họ máy tính trẻ ba, đ vừ dẫ đu mộ dự phầ mề nhỏ c tài ã a nầ t án n m ở NCSA [Trung tâm Quố gia vềcác Ứ dụ Siêu tính- National c ng ng Center for Supercomputing Applications], đt tạ Đ i họ Illinois, ặi ạ c đ phát triể Web browser có kếquả c sựđu tiên, cũ đ ợ n t thự ầ ng ư c ã gọ là Mosaic. Clark và Andreessen nhanh chóng hiể đ ợ tiề i u ưc m nă khổ lồcủ phầ mề duyệ Web và quyếđ hợ tác đ ng a n m t tị nh p ể ng thư ng mạhoá nó. Khi Netscape bắđu lớ họ i tớ Barksdale ơ i t ầ n, vớ i vì sựdẫ dắvà sự u hiể cách hay nhấra công chúng thế nt thấ u t nào. browser này là dĩ Ngày nay chúng ta coi công nghệ nhiên, như ng thự sựnó là mộ trong nhữ sáng chế c t ng quan trọ nhấtrong lị ng t ch sửcậ đi. Khi Andreessen trư c đ ởphòng thí nghiệ NCSA nạ ớ ây m Đ i họ Illinois, anh thấ mình có các PC, các máy trạ và sựkế ạc y m, t nố mạ cơbả đ di chuyể file quanh Internet, như nó vẫ i ng nể n n ng chư thậ hứ thú - bở vì chẳ có gì đ duyệ không có giao t ng i ng ể t, a diệ ngư i dùng đ kéo và hiể thị i dung các Web site củ n ờ ể n nộ a nhữ ngư i ngưi khác. Cho nên Andreessen và đi củ anh đ ng ờ ờ ộa ã phát triể Mosaic browser, làm cho bấ cứkẻ c, nhà khoa họ n t ngố c, sinh viên, hay bà già nào có thểxem đợ các Web site. Marc ưc Andreessen đ không sáng chế Internet, như anh đ làm nhiề ra u ã ng ã nhưbấcứ nhân nào đ làm cho nó số đng và truyề bá nó. t cá ể ng ộ n “Mosaic browser bắ đu nă 1993 vớ mư i hai ngư i dùng, và tầ m i ờ ờ tôi biếtấcả ờ hai ngư i,” t t mư i ờ Andreessen nói. Chỉ khoả nă có ng m mư i Web site khi đ và chúng hầ hếchỉ các trang Web đn ơ ut là ơ ó lẻ“. Mosaic”anh giảthích, “ư c tài trợbở Quỹ , i đợ i Khoa họ Quố c c gia - National Science Foundation [NSF]. Tiề thự sựkhông đ ợ n c ưc
  • 64. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 59 cho xây dự Mosaic. Nhóm chúng tôi phảlàm mộ phầ ng i t n phân bổ mề cho phép các nhà khoa họ dùng các siêu máy tính đt ởcác m c ặ vị ở và đ nố vớchúng bằ mạ NSF. Cho nên chúng tôi trí xa, ểi i ng ng xây dự [browser đu tiên như các công cụphầ mề cho phép ng ầ n m ] các nhà nghiên cứ ‘ t’ u duyệ nghiên cứ củ nhau. Tôi nhìn nó như ua mộ vòng phả hồ dư ng: Càng nhiề ngư i có browser, càng t n iơ u ờ nhiề ngư i muố đ ợ kếnố và sẽ u ờ n ư c t i, càng có nhiề khuyế khích u n hơ đ tạ nộ dung và các ứ dụ và công cụ Mộ khi loạviệ n ểo i ng ng . t ic đ khở đng, nó cứthế t cánh và hầ nhưchẳ gì có thể n iộ cấ u ng chặ ó nó. Khi phát triể nó, bạ không chắ bấcứai sẽ n n ct dùng nó, như ng ngay khi nó khở đng chúng tôi đ hiể rằ nế có bấcứai dùng iộ u ng u t ã nó thì mọ ngư i sẽ i ờ dùng nó, và khi đ chỉ vấ đ là nó sẽcòn n ề lan ó ra nhanh thế và cái gì có thể nhữ cả trở nào là ng n trên đờ .ư ng” Quả c, ai đ thửbrowser, kể Barksdale, có cùng phả ứ thự cả n ng ã ban đu: Chà! “Mỗ hè, tạ chí Fortune có mộbài về mư i lă ầ i p t hai ơm công ti ngon nhấ[coolest] khắ nơ Barksdale nhớlạ “ m đ t p i,” i. Nă ó [1994] Mosaic là mộ trong sốđ Tôi đ không chỉ ọ vềClark t ó. đc ã và Andreessen mà đ quay sang bả vợtôi, ‘ yêu, đ là mộ ý o Em t ã ây tư ng lớ . Và rồ chỉ tuầ muộ hơ tôi nhậ cú đ n thoạtừ ở n’ i vài n nn n i iệ headhunter. Cho nên tôi xuố và nói chuyệ vớ Doerr và Jim ng n i Clark, tôi bắ đu dùng phiên bả beta củ Mosaic browser. Càng tầ n a dùng nó tôi càng bị p dẫ hơ Từcuố các nă 1980, ngư i ta hấ n n”. i m ờ đ dự lên các cơsởdữliệ vớ truy cậ Internet. Barksdale nói ã ng ui p rằ sau khi nói chuyệ vớ Doerr và Clark, ông vềnhà, gom ba ng ni đ a con ông quanh máy tính củ ông, và hỏ mỗ đa gợ ý mộ chủ ứ a i iứ i t đ có thể ề duyệInternet đ tìm – và làm chúng thán phụ bằ đt t ể c ng ạ cái gì đ cho mỗ đ a. “ c đ thuyế phụ tôi,” Barksdale nói. i ứ Việ ó t c ó “Cho nên tôi gọ lạcho headhunter và nói, ‘tôi là ngư i củ ông.’ ii ờa ” Browser thư ng mạđu tiên củ Netscape – có thể y trên mộ ơ iầ a chạ t IBM PC, mộ Apple Macintosh, hay mộ máy tính Unix - đ ợ t t ưc phát hành tháng 12-1994, và trong vòng mộ nă nó hoàn toàn chế tm ngựthị ờ Bạ có thểtả Netscape xuố miễ phí nế bạ trư ng. n i ng n un trong ngành giáo dụ hay phi lợ nhuậ Nế bạ là mộ cá nhân, c i n. un t bạ có thể ánh giá phầ mề miễ phí theo sựhài lòng củ mình n đ n m n a và mua nó trên đa nế bạ muố Nế bạ là mộ công ti, bạ có ĩun n. un t n thểđ giá phầ mề cho chín mư i ngày. Andreessen nói, “Lí ánh n m ơ do că bả là: Nế bạ có sứ đ thanh toán mua nó, xin hãy làm nn un cể thếNế không, hãy dùng nó dẫ sao đnữ . Vì sao? Vì tấcả c .u u i a” t việ
  • 65. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 60 dùng miễ phí kích thích mộ sựtă trưng ồạ về ng, đ u n t ng ở t mạ iề quý giá đi vớtấcả khách hàng trả n. Đ có kếquả ố i t các tiề ã t . “Chúng tôi đa Netscape browser lên,” Barksdale nói, “và ngư i ư ờ ta tả nó xuố miễ phí cho thửba tháng. Tôi chư bao giờthấ i ng n y a khố lư ng nhưthếĐ i vớ các doanh nghiệ lớ và chính phủnó iợ .ối pn , đ cho phép họ t nố và giảphóng tấcả kế i i t thông tin củ họvà hệ a, ã thố point-and-click [trỏ ng -và-nhắ chuộ mà Marc Andreessen p t] sáng chế đ cho phép ngư i thư ng dùng nó, không chỉ nhà ra ã ờ ờ các khoa họ Và đ u đ làm cho nó là mộ cuộ cách mạ thậ sự c. iề ó t c ng t. Và chúng tôi nói, ‘Cái này sẽ tă và tă và tă chỉ ng ng ng’”. hẳ gì đ chặ nó, và đ là vì sao Netscape đ đ mộ vai ng n t C ã ó ã óng trò làm phẳ hế sứ quan trọ khác: Nó đ giúp khiế ng t c ng n ã Internet thự sựcó thểtư ng hoạ Bạ sẽnhớlạ rằ trong pha c ơ t. n i ng Tư ng Berlin-PC-Windows, các cá nhân có e-mail và các công ti ờ có e-mail nộ bộđ chư thể t nố rấ xa. Bộ ị tuyế [router] i kế i t đnh n ã a Internet đu tiên củ Cisco, thự ra, đợ mộ đ vợchồ xây ầ a c ưc t ôi ng dự ở ng Stanford nhữ ngư i muố trao đi e-mail; mộ ngư i làm ng ờ n ổ t ờ việ xa mộ máy tính lớ [mainframe] và ngư i kia trên mộPC, và c t n ờ t họđ không thểkế nố “ mạ công ti thờ đ là [sởhữ t i. Các ng ió u] ã riêng và rờ nhau,” i Andreessen nói. “ i [mạ có các đnh dạ Mỗ ng] ị ng, các giao thứ riêng, và các cách khác nhau đ làm nộ dung. Vì thế c ể i tấcả ố đo thông tin này đ tách rờ nhau. Và khi Internet nổ t các c ả i i ã lên nhưmộ cuộ kinh doanh mạ hiể có tính thư ng mạ công t c o m ơ i, cộ đ có mộ mố nguy hiể thự sựrằ nó sẽnổ lên theo ng, ã t i m c ng i cùng cách rờ nhau” i . Joe ởphòng kế toán muố lên PC củ mình ởvă phòng và thử n a n lấ các sốliệ doanh thu mớ nhấcho 1995, như anh không thể y u i t ng làm việ đ vì phòng bán hàng có hệ ng khác vớ hệ ng mà có thố i thố toán dùng. Đ cứnhưmộ ngư i nói tiế Đ c và ngư i t ờ ng ứ ờ phòng kế ã khác nói tiế Pháp. Và rồ Joe nói, “Cho tôi thông tin giao hàng ng i mớ nhấ từhãng Goodyear về i vỏ[lố xe nào họđ gử cho i t loạ p] ãi chúng ta,” và anh ta thấ rằ Goodyear dùng mộ hệthố hoàn y ng t ng toàn khác, và đi lí ởTopeka lạ dùng mộ hệ ng khác nữ Rồ ạ i t thố a. i nhà và thấ đ a con họ lớ bả củ mình tìm trên WWW yứ cpya Joe về cho bài luậ họ kì, dùng các giao thứ mở và ngó vào các tài sả nc c , n
  • 66. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 61 củ bả tàng nghệ ao thuậnào đ ởPháp. Và Joe nói, “Thậlà đ t t ó iên. Phảcó mộthế i hoàn toàn kếnố . i t giớ t i” Trong các nă trư c khi Internet trởthành có tính thư ng mạ ớ ơ i, m Andreessen giảthích, các nhà khoa họ đ phát triể mộ loạcác i cã n tt “giao thứ mở có ý đnh làm cho hệ ng e-mail củ mọ ngư i c ” ị thố a i ờ hay mạ máy tính đi họ kế nố suôn sẻvớ hệ ng củ mọ ng ạcti i thố a i ngư i khác - đ đm bả rằ không ai có ư thế ặ biệnào đ ờ ểả o ng đc t u ó. Các giao thứ dự vào toán họ này, cho phép các dụ cụsốnói ca c ng chuyệ vớ nhau, giố nhưcác ố thầ diệ mà, mộkhi đ chấ ni ng ng n u t p ã nhậ chúng cho mạ củ bạ sẽkhiế cho bạ tư ng thích vớ n ng a n, n nơ i mọ ngư i khác, bấkể chạ loạmáy tính gì. Các giao thứ này i ờ t họ y i c đ (và vẫ còn) đợ biế đn bằ các tên chữcái hổlố củ n ưc t ế ng na ã chúng: chủ u là FTP, HTTP, SSL, SMTP, POP, và TCP/IP. Cùng yế nhau, chúng tạ thành mộ hệ ng đ vậ chuyể dữliệ quanh o t thố ể n n u Internet mộ cách tư ng đi an toàn, bấ kể t ơố t công ti bạ hay các hộ n gia đ có mạ gì hay bạ dùng máy tính hay đ n thoạdi đng ng n i ộ ình iệ hay thiế bị m tay gì. Mỗ giao thứ có mộchứ nă khác biệ t cầ i c t c ng t: TCP/IP là hệ ng ố [nư c] cơbả củ Internet, hay các toa xe thố ng ớ na lử cơbả trên đ tấcả thứkhác trên nó đợ xây dự và di a n, ó t các ưc ng chuyể khắ nơ FTP di chuyể các file; SMTP và POP di chuyể n p i. n n các thông đ p e-mail, chúng đợ tiêu chuẩ hoá, sao cho chúng ưc n iệ có thể ư c viếvà đc trên các hệ ng e-mail khác nhau. HTML đợ t ọ thố là mộ ngôn ngữcho phép ngư i dân thư ng tạ ra các trang Web t ờ ờ o mà bấcứai có thể n thị i mộ Web browser. Như việ đ a t hiể vớ t cư ng HTTP vào đ di chuyể các tài liệ HTML đ khắ nơ là cái sinh ể n u i pi ra World Wide Web nhưchúng ta biế Cuố cùng, khi ngư i ta bắ t. i ờ t đu dùng các trang Web cho thưng mạ đ n tử SSL đ ợ tạ ra ầ ơ i iệ , ưc o đ cung cấ sự toàn cho các giao dị dự trên Web. ể p an ch a Khi sựduyệ và Internet nói chung tă lên, Netscape đ muố t n ng ã làm cho chắ chắ rằ Microsoft, vớ sựchế c n ng i ngựthị ờ to lớ trư ng n củ nó, sẽ a không có khả ng chuyể các giao thứ Web này từ nă n c các chuẩ mởsang chuẩ riêng mà chỉ các máy chủMicrosoft mớ n n có i có khả ng xửlí. “ nă Netscape đ giúp đm bả rằ các giao thứ ả o ng c ã mởnày sẽ không là sở u riêng bằ cách thư ng mạhoá chúng hữ ng ơ i cho công chúng,” Andreessen nói. “Netscape xuấ hiệ không chỉ t n vớ browser mà vớ mộ họcác sả phẩ phầ mề thự hiệ tấ i i t n m n m c nt cảcác chuẩ mởnày đ cho các nhà khoa họ có thể n ể c liên lạ vớci nhau bấ kể ởtrên hệ ng nào - mộ siêu máy tính Cray, mộ t họ thố t t
  • 67. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 62 Macintosh, hay mộ PC. Netscape đ có khảnă cho mọ ngư i t ng i ờ ã mộ lí do thậsựđ nói, ‘ muố theo chuẩ mởđi vớ mọ thứ t t ể tôi n n ối i tôi làm và đi vớmọhệ ng tôi làm việ vớ . Mộkhi chúng tôi ối i thố c i’ t đ tạ ra mộ cách đ duyệ Internet, ngư i ta muố mộ cách phổ ão t ể t ờ n t quát đ truy cậ đn cái đ có ởđ Cho nên bấcứai muố chuẩ ể pế ó. t n n ã mởđ đn Netscape, nơ chúng tôi hỗtrợhọ hay họđ sang giớ ãế , i i i nguồ mởvà có đợ cùng các chuẩ miễ phí như không đ ợ n ưc n n ưc ng hỗtrợ hay họđn các nhà cung cấ tưnhân củ họvà nói, ‘tôi sẽ , ế p a không mua đ riêng củ anh nữ …tôi sẽ ồ a a không đng kí vào vư n ă ờ có tư ng bao củ anh nữ Tôi chỉ lạvớ anh nế anh kếnốvớ ờ a a. ởi i u tii Internet theo các giao thứ mở c này’.” Netscape bắđu đy các chuẩ mở qua việ bán browser củ tầẩ n này c a nó, và công chúng đ ứ nhiệtình. Sun bắđu làm vậ vớ các áp ng t tầ yi máy chủcủ nó, và Microsoft làm vậ vớ Windows 95, coi việ a yi c duyệhệtrọ đn mứ nó xây dự browser riêng củ mình trự t ng ế c ng a c tiế vào Windows vớ Internet Explorer thêm vào. Mỗ [công ti] p i i nhậ ra rằ công chúng, đt nhiên không thể đ từe-mail và n ng ộ có ủ duyệ đ muố các công ti Internet làm việ cùng nhau và tạ ra t, ã n c o mộ mạ có thểtư ng hoạ Họmuố các công ti cạ tranh vớ t ng ơ t. n nh i nhau về ứ dụ khác nhau, tứ là, về mà ngư i tiêu dùng các ng ng c cái ờ làm mộ khi họlên Internet - chứkhông phảvề t i nào có thể làm thế họlên Internet lầ đu. Kế quảlà, sau khá khá “các cuộ chiế nầ t c n đ dạ giữ các công ti lớ vào cuố các nă 1990 nề tả ịnh ng” a n, i m n ng tính toán Internet đ đợ tích hợ mộ cách suôn sẻ Chẳ mấ ã ưc p t . ng y chố bấcứai đ có khả ng kế nố vớ bấ cứai khác ởbấcứ ct nă tiit t ã đ trên bấcứmáy nào. Hoá ra là giá trị a tính tưng thích đi t củ ơ ố âu vớ mỗ ngư i là cao hơ nhiề giá trị a việ cố i i ờ u củ c duy trì mạ cóng n tư ng bao cỏ con củ riêng bạ Sựtích hợ này đ là mộlự làm ờ n a n. p tc ã phẳ khổ lồ bở vì nó cho phép nhiề đn vậ ngư i đợ kế ng ng , i uế y ờ ưc t nốvớ rấrấnhiề ngư i khác. i itt u ờ Đ không thiế ngư i nghi ngờởthờ đ họnói rằ chẳ cái u ờ i ó, ng ng ã nào trong số sẽ t đng vì nó quá phứ tạ Andreessen nhớ này hoạ ộ c p, lạ “ phảđ ra và kiế mộ PC và mộ dial-up modem. Tấcả i. Anh ii m t t t nhữ ngư i nghi ngờđu nói, ‘ n thờ gian lâu đ ngư i ta thay ng ờ ề Cầ i ểờ đi các thói quen và họ mộ công nghệmớ [Như ngư i ta ổ c t i.’ ờ ng] làm việ đ rấnhanh, và mư i nă sau đ có tám tră triệ ngư i cót ờm u ờ ã m trên Internet”. Lí do ư “Ngư i dân sẽ ờ thay thói quen nhanh khi họ ? có mộ lí do mạ mẽ ể t nh đ làm vậ và ngư i ta có mộ sựthôi thúc y, ờ t
  • 68. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 63 bẩ sinh đ kếnố vớ ngưi khác,” m ểt i i ờ Andreessen nói. “ khi bạ Và n cho ngư i ta mộ cách mớ đ kếnố vớ ngưi khác, họsẽchọ ờ t iểt i i ờ c thủ bấ cứrào cả kĩ t nào, họsẽhọ các ngôn ngữmớ - ng t n thuậ c i ngư i dân đợ nố mạ muố kếnố vớ ngư i khác và họthấ ờ ư c i ng ntii ờ y khó chị không có khả ng đ làm vậ Đ là cái Netscape giả u nă ể y. ó i phóng”. NhưJoel Cawley, phó tổ giám đc về n lư c công ti ng ố chiế ợ củ IBM, diễ đt, “ a n ạ Netscape đ tạ ra mộ chuẩ về ão t n làm thế nào dữliệ có thểđợ chuyể và sắ xế trên màn hình đn giả và u ưc n pp ơ n hấ dẫ đn mứ bấ cứngư i nào và mọ ngư i có thể ổ mớ p nế ct ờ i ờ đi i sáng tạ trên nó. Nó nhanh chóng tă quy mô ra khắ toàn cầ và o p u ng cho mọngư i từ con đn các công ti” i ờ trẻ ế . Mùa hè 1995, Barksdale và các đng nghiệ Netscape củ ông đ ồ p a i mộ chuyế biể diễ lư đng kiể cổvớ các nhà ngân hàng đu t n u n uộ u i ầ tưtừMorgan Stanley đ thửcám dỗcác nhà đu tưkhắ đt nư c ể ầ pấ ớ phiế củ Netscape mộ khi nó ra công chúng. “ chúng ua t Khi mua cổ tôi ởtrên đờ ư ng,” Barksdale nói, “ Morgan Stanley nói cổphiế có u thểbán cao ởgiá 14 $. Như sau khi chuyế trình diễ đ tiế n n ang n ng triể họ ã nhậ đ ợ cầ đi vớ cổphiế họđ quyế đ tă n, đ n ưc u ố i u, t ị ng nh ã gấ đ giá mởcử lên 28 $. Chiề cuố cùng trư c khi khở bán, p ôi a u i ớ i tấ cảchúng tôi đu ởMaryland. Đ là trạ cuố củ chúng tôi. t ề m ia ó Chúng tôi có mộđ xe limousine đ Chúng tôi nhìn giố mộ t oàn ng t en. nhóm Mafia nào đ Chúng tôi cầ tiế xúc vớ [tổ hành dinh np i ng ó. củ Morgan Stanley, như chúng tôi đ ở âu đ nơ đ n thoạdi a] ã đ ó i iệ i ng đng củ chúng tôi không có sóng. Cho nên chúng tôi kéo vào hai ộ a trạ xă chéo nhau này, tấ cả xe limo đ này, đ gọ đ n m ng t các en ể i iệ thoạ Chúng tôi gọ Morgan Stanley, và họnói, “ i. i chúng tôi nghĩ đ a nó ra vớ giá 31 $. Tôi bả ‘ ư i o, Không, hãy giữ28 $’bở vì tôi ,i muố ngư i dân nhớnó là mộ loạcổ n ờ ti phiế 20 $, chứkhông phả u i trong trư ng hợ không rấthành công. Rồ như y sáng ờ p t i 30 $, nhỡ vậ hôm sau tôi có cuộ gọhộ nghị nó đ ợ khở bán vớ giá 71 $. cii và ưc i i Đ cử vớ56 $ đ bằ hai giá tôi đ a ra”. óng a i úng ng ư Netscape cuố cùng đ là nạ nhân củ áp lự cạ tranh lấ át i n a c nh n ã (và, đ ợ toà quyế đ đc quyề từMicrosoft. Quyế đ củ ưc tị ộnh, n) tị nh a Microsoft cho không browser củ nó, Internet Explorer, nhưmộ a t phầ củ hệ iề hàng Windows có đa vị ng trị t hợ vớ khả n a đu ị thố , kế p i nă củ nó đ ném nhiề lậ trình viên vào duyệ Web hơ là ng a ể up t n Netscape, đ dẫ thịphầ củ Netscape ngày càng giả Cuố ãn na m. i cùng, Netscape đ đ ợ bán vớ giá 10 tỉ cho AOL, mà AOL ã ưc i $
  • 69. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 64 chẳ bao giờlàm gì mấ vớ nó. Như tuy Netscape có thểđ ng yi ng ã chỉ mộ ngôi sao bă về ơ diệ thư ng mạ nó đ là ngôi là t ng phư ng n ơ i, ã nào, và đ đ lạvếra sao. ã ểi t sao thế “Chúng tôi đ có lờ hầ nhưtừđu,”Barksdale nói. “ iu ầ Netscape ã đ không phả là mộ dot-com. Chúng tôi đ không tham gia vào i t ã ã bong bóng dot-com. Chúng tôi khở đng bong bóng dot-com.” iộ à nó đ là mộ bong bóng thế t nào. V ã “Việ Netscape ra công chúng đ kích đng nhiề thứ c ộ u ,” ã thích các thứcông nghệ i nó mớ Barksdale nói. “Các nhà công nghệ làm, và ngưi kinh doanh và dân thư ng bị ờ ờ kích thích về họ có thể có thểkiế đ ợ bao nhiêu tiề Ngư i ta nhìn thấ tấ cảlũtrẻ m ưc n. ờ yt này tấ cả ề kiế tiề từđy và nói, ‘nế bọ trẻđ có thể t đu mn ấ un ó làm việ này và kiế toàn bộsốtiề đ tôi cũ có thể. Tính tham c m n ó, ng ’ lam có thể mộ đ u xấ - ngưi ta nghĩ có thể m đợ rấ là t iề u ờ họ kiế ư c t nhiề tiề mà không làm việ nhiề Nó chắ chắ dẫ đn mộ un c u. c n nế t mứ đ đu tư c ộ ầ qua đ ấ là nói nhẹ i. Mọý tư ng ngớngẩ và áng, y đ i ở n ngớ n hơ đu đ ợ tài trợ. ngẩ n ề ư c ” Cái gì đ khiế các nhà đu tưđ tin rằ cầ về dụ Internet n ầ ng u sử ng ã i và các sả phẩ liên quan đn Internet sẽlà vô tậ Câu trảlờ n m ế n? i ngắ gọ là sốhoá. Mộ khi cách mạ PC-Windows đ chứ tỏ nn t ng ng ã cho mọ ngư i giá trị a khả ng số thông tin và xửlí nó trên i ờ củ nă hoá máy tính và các bộxửlí vă bả và mộ khi browser làm số n n, t ng đng Internet và khiế các trang Web hát và múa và hiể thịai ộ n n , cũ muố mọ thứđ ợ sốhoá càng nhiề càng tố sao cho họ ng n i ưc u t có thể i nó đn ai đ khác các qua đ ờ ố Internet. Nhưthế gử ế ó ư ng ng cách mạ sốhoá đ bắ đu. Sốhoá là mộ quá trình thầ diệ theo đ ng ã tầ t n u ó từngữ âm nhạ dựliệ film, file, ả đợ chuyể thành các bit , c, u, nh ư c n và byte – nhữ kếhợ củ các số và số – có thể ư c thao tác ng t p a 1 0 đợ trên màn hình máy tính, chứ [và xửlí] trên mộ vi xửlí, hay đ ợ a t ưc truyề qua vệtinh và qua cáp quang. Bư đ n là nơ tôi thư ng n ờ u iệ i đn đ gử thư như mộ khi Internet trởnên số đng, tôi muố ếểi t ng ộ n , ng thưcủ tôi đ ợ sốhoá đ tôi có thểe-mail nó. Chụ ả đ a ưc ể p nh ã thư ng là mộquá trình phứ tạ dính đn film tráng bạ đ ợ khai ờ t cp ế c ưc từcác mỏ cách xa nử vòng trái đ Tôi thư ng quen chụ ả vớ a ờ p nh i ât. máy củ mình, rồ mang film đn hiệ đ giử đn mộxư ng lớ ở a i ế uể iế tở n đ đ đ xửlí. Như mộ khi Internet làm cho có thểgử ả âu ó ể t i nh ng
  • 70. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 65 vòng quanh thếgiớ gắ vào hay ởtrong e-mail, tôi không còn i, n muố dùng film bạ nữ Tôi muố chụ các bứ ả vớ đ n c a. n p c nh i ị nh dạ số có thểtả lên, chứkhông phả tráng. (Và nhân tiệ tôi ng , i i n, không muố bị i hạ ởdùng máy ả đ chụ Tôi muố có khả n giớ n nh ể p. n nă dùng đ n thoạdi đng củ mình đ làm việ đ Tôi thư ng i ộ a ể c ó). ờ ng iệ quen đn hiệ sách Barnes & Noble đ mua và xem lư t các sách, ế u ể ớ như mộ khi Internet trởnên số đng, tôi cũ muố ngó lư t t ng ộ ng n ớ ng các sách ở ng sốdạ trên Amazon.com nữ Tôi thư ng quen đn thư a. ờ ế việ đ tìm kiế như bây giờtôi muố làm việ đ ởdạ số nể m, n có ng ng qua Google hay Yahoo!, không chỉ ng lang thang giữ các giá bằ a sách. Tôi đ quen mua CD và nghe các ca sĩ ã Simon và Garfunkel – các đ CD đ thay thếcác album rồ nhưmộ dạ nhạ đ ợ số ĩ i t ng c ưc a ã hoá – như khi Internet trởnên số đng, tôi muố các bit âm ng ộ n ng nhạ đ trởnên thậ chí dễ o hơ và di đng. Tôi muố có khả có m bả n ộ n nă tảchúng xuố mộ iPod. Trong các nă vừ qua công nghệ ng i ng t ma số đ tiế hoá và tôi có thể hoá ã n làm đ đ u đ úng iề ó. Thế ấ khi các nhà đu tưquan sát sựđ xô đ số đy, ầ ổ i hoá mọ thứ i , họnói vớ chính mình, “Con bò linh thiêng. Nế ai cũ muố số i u ng n hoá tấ cả thứnày biế thành các bit và truyề qua Internet, thì t các n n cầ cho các công ti dị vụWeb và cầ đi vớ cáp quang đ xửlí u ch uố i ể tấ cảcác thứđợ sốhoá này quanh thếgiớ sẽlà vô tậ Bạ t ưc i n! n thua nế đu tưvào đ uầ không thể ây!”. bong bóng hình thành. Và nhưthế Đ u tưquá đ không nhấthiếlà mộviệ xấ - vớ đ u kiệ ầ t t tcu i iề n áng cuố cùng nó đợ hiệ chỉ Tôi sẽluôn nhớbuổ họ báo mà i ưc u nh. ip chủtị Microsoft Bill Gates tổchứ ởDiễ đ Kinh tế ch c n àn Thế i giớ 1999 tạ Davos, ởđ củ bong bóng kĩ t. Các phóng viên đ i ỉ nh a thuậ ã dồ dậ bỏbom Gates vớ các phiên bả củ câu hỏ “ np i na i, Ông Gates các cổphiế Internet này là bong bóng, đ không? Chắ chắ u c n úng chúng là bong bóng. Chúng phả là mộ bong bóng?”Cuố cùng i t i Gates đ tiếđ nói cho các phóng viên cái gì đ về nh hư ng, iên t ã ả ở ó “Này, bọ mày, tấnhiên chúng là bong bóng, như tấcả cậ n t ng t các u đu không nắ đ ợ đ m chính. Bong bóng này thu hút rấ nhiề ề m ư c iể t u vố cho công nghiệ Internet này, nó sẽ n p thúc đy sựđi mớ nhanh ẩ ổi hơ và nhanh hơ Gates đ so Internet vớ việ đ xô đtìm vàng, i cổ i n n”. ã ý tư ng là kiế đợ nhiề tiề hơ bằ bán quầ bò Levi, cuố ở m ưc u n n ng n c chim, xẻ và phòng khách sạ cho nhữ kẻđ vàng hơ là từ ng, n ng ào n đ vàng lên từlòng đt. Gates đ đ ấ ã úng: Các cơ sốvà bong bóng nt ào
  • 71. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 66 về t kinh tế thể nguy hiể chúng có thể t thúc vớ nhiề mặ có là m; kế i u ngư i mấ tiề và rấ nhiề công ti phá sả Song cũ thư ng ờ tn t u n. ng ờ khiế đi mớ nhanh hơ và nhanh hơ và nă lự thừ hoàn toàn nổ i ng c a n n, do chúng khích lệ bấluậ là về ư ng sắhay ôtô – có thể o ra -t n đờ t tạ các hệ tích cự không chủ củ riêng nó. quả c ýa Đ là cái đ xả ra vớ cơ số cổphiế Internet. Nó châm ngòi ãy int u ó sựđu tưquá đ khổ lồvào các công ti cáp quang, rồ chúng ầ ng i áng đ đt rấnhiề cáp quang trên đt liề và dư i đ các đi dư ng, ãặt u ấn ớ áy ạơ đ u đ đy giá thành củ mộ cuộ gọ đ n thoạ hay truyề dữ iề ó ẩ a t c i iệ i n liệ ở t cứđ trên thế i xuố mộcách đy kị tính. u bấ âu giớ ng t ầ ch Lắ đt hệ ng cáp quang thư ng mạđu tiên vào nă 1977, p ặ thố ơ iầ m sau đ cáp quang đ dầ dầ thay thếcác đ ờ dây đ n thoạ ãnn ư ng iệ i ó bằ đng, vì nó có thể ng ồ mang dữliệ và thoạđợ sốhoá xa hơ u i ưc n nhanh hơ rấnhiề vớ lư ng lớ hơ Theo Howstuffworks.com, nt uiợ n n. sợ quang đ ợ làm bở các sợ thuỷ i ưc i i tinh tinh khiếvềquang họ t c mỗ sợ“ nh như i tóc”đợ xế thành các bó, đc gọ là “cáp i i mả , ưc p ợi sợ quang”, đ mang các gói thông tin sốqua nhữ khoả cách xa. ể ng ng Vì các sợ quang này mả hơ sợ đng nhiề nhiề sợ hơ đ ợ i nh n i ồ u, u i n ưc bó vào mộ cáp có đ ờ kính cho trư c, có nghĩlà nhiề số u t ư ng ớ a u liệ hay âm thanh hơ nhiề có thể ư c gử trên cùng mộ cáp vớ chi u đợ i t i n phí thấ hơ Lợ ích quan trọ nhấ củ sợ quang, tuy vậ xuấ p n. i ng tai y, t xứtừdảthông cao hơ rấnhiề củ tín hiệ có thể i nt ua truyề qua các n u khoả cách xa. Dây đng cũ có thểmang các tầ sốrấ cao, ng ồ ng n t như chỉ ư c vài bư c tín hiệ bắ đu suy giả cưng đ do đợ ớ u tầ mờộ ng các hiệ ứ kí sinh. Sợ quang, ngư c lạ có thểmang các xung u ng i ợ i, quang họ có tầ sốcự cao trên cùng mộ sợ mà không có suy c n c ti giả tín hiệ đ kể khoả cách nhiề dặ m u áng ở ng u m. Các cáp quang hoạ đng, ARC Electronics, mộ trong các nhà tộ t chếtạ giả thích trên Web site củ mình, bằ cách biế dữliệ o i a ng n u hay âm thanh thành các xung quang họ và truyề chúng trên các c n sợ quang, thay cho các xung đ n đ truyề thông tin trên dây i iệ ể n đng. Ở mộ đu củ hệthố cáp quang là mộ máy phát. Máy ồ tầ a ng t phát nhậ thông tin xung đ n đ ợ mã hoá – các từhay dữliệ - n iệ ư c u đn từdây đng từđ n thoạ ởnhà hay máy tính vă phòng củ ế ồ iệ i a n chúng ta. Sau đ máy phát xửlí và dị các từhay dữ u đ ợ mã ch liệ ư c ó hoá, đ ợ sốhoá đ ởdạ đ n từsang các xung ánh sáng đ ợ ưc ó ng iệ ưc mã hoá tư ng đơ Mộ diode phát quang (LED-Light Emitting ơ ư ng. t diode) hay mộ diode phun laser (ILD-Injection Laser Diode) có t
  • 72. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 67 thểđ ợ dùng đ tạ các xung ánh sáng này, sau đ chúng đ ợ ưc ểo ưc ó lùa chả xuố cáp quang. Cáp hoạ đng nhưmộ loạ ố dẫ y ng tộ t i ng n ánh sáng, dẫ các xung ánh sáng đ ợ tạ ra ở t đu cáp qua đu n ưc o mộ ầ ầ kia, nơ mộ máy thu nhạ cả ánh sáng biế các xung trởlạthành t ym n i i các số1 và 0 đ n tửcủ tín hiệ ban đu, nhưthế a u ầ chúng có thể iệ hiể thị n trên màn hình máy tính củ bạ hay nhưe-mail hay trong an đ n thoạ di đng củ bạ nhưmộ âm thanh. Cáp quang cũ lí i ộ an t ng iệ tư ng cho liên lạ an toàn, bở vì rấkhó nghe trộ nó. ở c i t m Trên thự tếchính sựtrùng hợ củ cơ số dot-com và Luậ c pant t Viễ thông 1996 là cái đ khở đng bong bóng cáp quang. Luậđ n iộ tã ã cho phép các công ti [viễ thông] nộ hạ và đ ờ dài có thểlấ n it ư ng n vào việ kinh doanh củ nhau, và cho phép đ mọ loạ hãng c a ủi i chuyể mạ đ phư ng mớ đ cạ tranh đu đi đu vớ các n ch ị a ơ i i nh ầốầ i cung cấ cả dị vụthoạ và hạ ng. p các ch i tầ Baby Bells và AT&T về Khi các hãng đ n thoạ này lên trự tuyế chào các dị vụnộ i c n, ch i iệ hạ đ ờ dài, quố tếdữliệ và dị vụInternet củ riêng họ t, ư ng c, u, ch a , mỗ hãng tìm cách có hạtầ riêng củ mình. Và vì sao không? i ng a Cơ số Internet đ dẫ mọ ngư i đ cho rằ cầ vềbă thông nt ãn i ời ng u ng đ mang tấ cảlư lư ng Internet đ sẽ ng gấ đ cứba tháng ể t uợ ó tă p ôi mộ – cho đn vô tậ Cho khoả hai nă đu đ u đ là đ t ế n. ng m ầ iề ó úng. Như sau đ qui luậsố n bắđu góp phầ và nhịđ tă gấ t lớ t ầ n, p ộ ng p ng ó đ chậ đ Đ tiế các công ti viễ thông đ không chú ý sát m i. áng c, n ôi ã đn sựkhông xứ đ nả sinh giữ cầ và thự tếThị ờ đ ế ng ôi y au c. trư ng ã ởtrong vòng kìm kẹ củ mộ cơ số Internet, và các công ti cứ pa tnt tiế tụ xây dự nă lự nhiề và nhiề hơ nữ Và cơ số thị pc ng ng c u u n a. nt trư ng cổ ờ phiế có nghĩlà, tiề là cho không! Nó là mộ bữ tiệ u a n t a c! Cho nên mọ trong các kị bả lạ quan không thể nổ này từ i ch n c tin i mọ trong các công ti viễ thông mớ này đu đợ tài trợ Trong i n i ề ưc . mộ thờ kì khoả nă hay sáu nă các công ti viễ thông này đ t i ng m m, n ã đu tưkhoả 1 ngàn tỉ đ chă dây khắ thế i. Và hầ như ầ ng $ ể ng p giớ u chẳ ai nghi ngờcác dự oán về u. ng đ cầ Ít công ti trởnên đ rồ n Global Crossing, mộ trong nhữ iên hơ t ng công ti đ ợ tấ cả công ti viễ thông mớ này thuê lắ đt cáp ư c t các n i pặ quang cho họkhắ thế i. Global Crossing đ ợ Gary Winnick p giớ ưc thành lậ vào nă 1997 và ra công chúng nă tiế theo. Robert p mp m Annunziata, ngư i chỉứ đợ mộ nă vớ tưcách CEO, đ có ờ đ ng ư c tmi ã mộ hợ đng mà Nell Minow củ Corporate Library [Thưviệ t pồ n a Công ti] đ từ chọ ra nhưtồ tệ t (từquan đ m củ các cổ ã ng n i nhấ iể a
  • 73. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 68 đ ông) ởHoa Kì. Giữ nhữ thứkhác, nó bao gồ vé máy bay a ng m hạ nhấcho mẹ ng t Annunziata đthă anh ta mộ lầ mộtháng. Nó im tn t cũ gồ phầ thư ng 2 triệ cổphiế vớ giá 10 $ mộ cổphầ ng m n ở u ui t n dư i giá thị ờ ớ trư ng. Henry Schacht, mộ nhà công nghiệ kì cự bây giờởE. M. t p u Warburg, Pincus & Co., đ đ ợ đa vào bở Lucent, công ti kế c ã ưc ư i tụ củ Western Electric, đ giúp trông coi nó qua thờ kì đ dạnày. a ể i iên i Ông nhớ i bầ không khí: “Phi đ u tiếviễ thông 1996 là cự kì lạ u iề t n c quan trọ Nó cho phép các hãng chuyể mạ đa phư ng xây ng. n ch ị ơ dự nă lự riêng củ mình và bán cạ tranh vớ nhau và vớ ng ng c a nh i i các công ti Baby Bells. Các công ti viễ thông mớ này đn các n i ế công ti nhưGlobal Crossing và nhờhọ p đt mạ cáp quang cho lắ ặ ng mình đ họcó thể nh tranh ởmứ truyề tả vớ AT&T và MCI, ể cạ c nii đc biệ vì lư lưng hả ngoạ … Mỗ ngư i đ nghĩ ây là mộ ặ t uợ i i i ờã đ t thếgiớ mớ và nó sẽchẳ bao giờngừ [Bạ có] các hãng i i, ng ng. n cạ tranh sửdụ vố cho không, và mỗ hãng đu nghĩ bánh nh ng n i ề cái sẽ ra vô tậ Cho nên [mỗcông ti nói,] ‘ sẽ ặcáp quang củ to n. i tôi đt a tôi trư c khi anh đt, và tôi sẽ phầ lớ hơ anh’. Nó đợ giả ớ ặ có nnn ưc sửđ là mộ đ ờ tă trư ng nằ dọ thẳ đng, và mỗ úng t ư ng ng ở m c, ng ứ i chúng ta đu nghĩ ề mình sẽ phầ củ mình, vì thế i ngưi xây có na mỗ ờ dự theo các dự oán tốđ và cho rằ họ có phầ củ mình.” ng đ ia ng sẽ na Hoá ra là trong khi doanh nghiệ ế p-đn-doanh nghiệ và thư ngp ơ mạ đ n tửđ phát triể nhưdựkiế và nhiề Web site mà chẳ i iệ n n, u ng ã ai dựkiế đ bùng nổ- nhưeBay, Amazon, và Google- chúng vẫ nã n ngoạ mộ phầ nhỏcủ nă lự sẵ có. Cho nên khi sựvỡ m t n a ng c n chỉ nợdot-com xuấ hiệ đ có quá nhiề cáp quang ởđ Cư c đ n t n, ã u ó. ớ iệ thoạ đ ờ dài sụ từ2 $ mộ phút xuố 10 cent. Và truyề dữ i ư ng t t ng n liệ hầ nhưlà miễ phí. “ uu n Ngành viễ thông đ tựđu tưđ ra n ầ ã úng ngoài việ kinh doanh,” c Mike McCue, tổ đ u hành củ Tellme ng iề a Networks, mộ dị vụInternet kích hoạ bằ âm thanh, nói vớ t ch t ng i CNET News.com tháng Bả 2001. “ đ đt nhiề cáp quang y Họ ã ặ u dư i đt đn mứ về ớấế c cơbả họtựhàng hoá hoá [commoditized] n bả thân mình. Họsẽ n vào các cuộ chiế giá cảồạ vớ mọ n dấ c n ti i ngư i và đ sẽ mộ thả hoạ ờ ó là t m .” Nó là mộ thả hoạ ố vớ nhiề công ti và các nhà đu tưcủ t m đi i u ầ a chúng (Global Crossing đ nộ đn phá sả tháng Hai 2002, vớ ã pơ n i 12,4 tỉ nợnầ như nó hoá ra là mộ mố lợ lớ cho nhữ $ n), t iin ng ng ngư i tiêu dùng. Hệ nhưhệthố đờ cao tố quố gia đ ợ ờ t ng ưng c c ưc
  • 74. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 69 xây dự trong các nă 1950 đ làm phẳ Hoa Kì, phá vỡnhữ ng m ng ng ã khác biệkhu vự và làm cho dễ n nhiề đi vớ các công ti đ t c, hơ uố i ể di chuyể tớ các vùng lưng thấ hơ nhưMiề Nam, bở vì trở ni ơ p n, n i nên dễhơ nhiề đ di chuyể ngư i và hàng hoá đ các khoả uể n ờ ng n i cách xa, nhưthế ặcác đ ờ siêu tố cáp quang toàn cầ đ làm đt ư ng c uã phẳ thếgiớ phát triể Nó giúp phá vỡchủnghĩ đ phư ng ng i n. aị a ơ toàn cầ tạ ra mộ mạ lư i thư ng mạtoàn cầ suôn sẻ n, và u, o t ng ớ ơ i u hơ làm cho việ di chuyể công việ đợ số c n c ư c hoá – các việ làm dị c ch vụvà việ làm tri thứ sang các nư c có chi phí thấ hơ thậđn c c- ớ pn tơ giả và hầ nhưmiễ phí. n u n (Tuy vậ phảlư ý rằ các đờ siêu tố cáp quang này ởMĩ y, iu ng ư ng c thư ng ngừ ởdặ cuố cùng - trư c khi nố tớ các hộgia đ ờ ng m i ớ ii ình. Trong khi mộ lư ng khổ lồcáp quang đờ dài đ ợ đt đ tợ ng ư ng ưc ặ ể nố Ấ Đ và Mĩhầ nhưkhông công ti nào trong sốcác công ti inộ ,u viễ thông mớ ởHoa Kì đ lắ đt đ kể tầ mạ nộ hạ n i ã p ặ áng hạ ng ch i t (local loop) mớ do thấ bạcủ luậphi đ u tiế viễ thông 1996 i, tiat iề t n đ cho phép cạ tranh thự sựvềmạ nộ hạgiữ các công ti ể nh c ch i t a cáp và các công ti đ n thoạ Nơ mạ dả rộ cụ bộđ đ ợ i. ch i ng c ã ưc iệ i lắ đt là ởcác cao ố vă phòng, đ đ ợ các công ti cũphụ vụ pặ cn ã ưc c khá tố Cho nên đ u này đy giá xuố đi vớ các doanh nghiệ t. ẩ ng ố i p iề – và đi vớ nhữ ngư i Ấ Đ nhữ ngư i muố đợ trự ối ng ờ n ộ ng ờ n ưc c tuyế ởBangalore đ kinh doanh vớ các doanh nghiệ đ – như n ể i pó ng nó đ không tạ ra loạcạ tranh có thể n đn nă lự dảrộ o i nh dẫ ế ng c i ng ã cho quầ chúng Mĩ nhà củ họĐ u đ bắđu mớgầ đ n ở a . iề ó t ầ i n ây.) Đ u tưthừ quá rộ về quang là mộ món quà biế vẫ cứ ầ a ng cáp t un tiế tụ cho, nhờbả chấ đc nhấ củ cáp quang. Không giố pc n tộ ta ng các dạ khác củ đu tưquá đ vào Internet, nó là vĩ cử ng aầ nh u: áng Mộ khi cáp đ đợ đt, chẳ ai đ đ chúng lên và bằ cách t ã ưc ặ ng i ào ng đ loạbỏnă lự dưthừ Cho nên khi các công ti viễ thông bị i ng c a. n ó phá sả các ngân hàng nắ lấ chúng và sau đ bán các cáp quang n, my ó củ họvớ giá mư i cent trên mộ dollar cho các công ti mớ các a i ờ t i, công ti ấ tiế tụ vậ hành chúng, mà họcó thể ypcn kinh doanh có lãi, do đ mua chúng trong mộ cuộ bán tố bán tháo. Như cách t c ng ã ng mà cáp quang hoạ đng là mỗ cáp có nhiề sợ vớ khảnă tộ i uii ng truyề nhiề terabit [tera = 1.024 giga] dữliệ trên mộ giây trên n u u t mỗ sợ Khi các cáp quang này ban đu đợ đt, các chuyể mạ i i. ầ ưc ặ n ch quang họ – các máy phát và máy thu - ởmỗ đu củ chúng đ c iầ a ã không thể i dụ hế nă lự đy đ củ sợ quang. Như mỗ lợ ng t ng c ầ ủ a i i ng
  • 75. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 70 nă kể khi đ các chuyể mạ quang họ ởmỗ đu củ cáp từ ó, n ch c iầ a m đ đ trởnên ngày càng tố hơ có nghĩ là ngày càng nhiề âm t n, u óã a thanh và dữliệ hơ có thể ư c truyề dọ mỗ sợ Cho nên khi un đợ nc i i. các chuyể mạ tiế tụ đ ợ cảthiệ dung lư ng củ tấcả n ch p c ư c i n, ợ a t cáp đ đợ lắ đt rồ vẫ tiế tụ tă lên, khiế cho càng dễ n và ã ư c p ặ i n p c ng n hơ rẻ n đ truyề tiế nói và dữliệ mỗ nă đn bấcứphầ nào hơ ể n ng u i mế t n củ thếgiớ Cứnhưlà chúng ta xây mộ hệthố đ ờ cao tố a i. t ng ư ng c quyếđ nơ ngư i dân đu tiên đ ợ phép chạ 50 dặ mộ giờ tị nh i ờ ầ ưc y m t , rồ 60 dặ mộ giờ rồ 70 dặ mộ giờ rồ 80 dặ mộ giờ rồ i m t ,i m t ,i m t ,i cuố cùng 150 dặ mộ giờtrên cùng đờ cao tố ấ mà không i m t ưng cy có chút sợnào vềtai nạ Chỉ cái là đ ờ cao tố này không n. có ư ng c chỉ đ ờ quố gia. Nó là đ ờ quố tế là ư ng c ư ng c. “Mỗ lớ đi mớ đ ợ xây dự trên lớ sát kề Andreessen nói, i p ổ i ưc ng ,” p ngư i rờ Netscape đ khở đng mộ hãng công nghệcao mớ ời ể iộ t i, Opsware Inc. “Và ngày nay, thứcó ả hư ng sâu sắ nhấ đi vớ nh ở c tố i tôi đ là sự c rằ mộ đa trẻ tuổởRumania hay Bangalore thự ng tứ 14 i ó hay Liên Xô hay Việ Nam có tấcảthông tin, tấ cả công cụ t t t các , và tấ cả ng phầ mề dễ m đ ứ dụ tri thứ bằ bấ t nhữ n m kiế ể ng ng c ng t cứcách nào chúng muố Đ chính là lí do vì sao tôi chắ chắ n. ó c n rằ Napster tiế theo sẽ mắtừkhu tả ng p ra t [trái]. Khi khoa họ sinh c họ ngày càng trởnên có tính tính toán nhiề hơ và ít vềcác c un phòng thí nghiệ ẩ ưt hơ và khi tấ cảcác dữliệ về mmớ n t u gen trở nên dễkiế hơ trên Internet, tạ đ m nào đ bạ sẽ thể t mn i iể ón có thiế kế vaccin trên laptop [máy tính xách tay] củ mình.” các a Andreessen chạ đn cái đc nhấ về giớ phẳ và mế ộ t thế i ng Tôi nghĩ thờ đi Toàn cầ hoá 3.0. Nó sẽ ư c dẫ dắbở các nhóm và các iạ u đợ n t i cá nhân, như có mộ nề tả đ dạ hơ nhiề nề tả củ t n ng a ng n u n ng a ng mư i hai nhà khoa họ tạ thành thế i củ Andreessen khi anh ờ co giớ a tạ ra Mosaic. Bây giờchúng ta sẽ y mosaic [miế ghép] con o thấ ng ngư i nổ lên - từkhắ thế i, từkhu trái [tả và khu phả [hữ ời p giớ ] i u], từTây và Đ và Bắ và Nam - đ dẫ dắthế tiế về ổ mớ c ển t hệ p đi i. ông Quả c, vài ngày sau khi Andreessen và tôi nói chuyệ đu đ thự n, ầ ề sau xuấhiệ trên trang bìa củ The New York Times ( 15-6-2004): t n a “Hoa Kì cho phép 3 Thuố Ung ThưtừCuba.”Câu chuyệ tiế c np tụ “ c, Chính phủliên bang đ cho phép mộ công ti công nghệ t sinh ã họ ở c California đ ợ cấ phép ba loạthuố ung thư nghiệ từ ưc p i c m thí Cuba – đa ra mộngoạlệ ố vớchính sách hạ chế ư t i đi i n nghiêm ngặ t thư ng mạ vớ nư c đ Các nhà đ u hành củ công ti, ơ i i ớ ó.” a iề
  • 76. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 71 CancerVex, nói rằ “ó là lầ đu mộcông ti công nghệ ng đ nầ t sinh họ c Mĩ ưc phép đ license mộloạthuố từCuba, mộnư c mà mộ đợ ể ti c tớ t sốnhà đ u hành công nghiệ và khoa họ nói là mạ mộ cách p c nh t iề đ ngạ nhiên về c công nghệ sinh họ đi vớ mộ quố gia đ cố i t c ang áng phát triể Hơ 1 tỉ đ đợ chi qua nhiề nă đ xây dự và n… $ ã ưc u mể ng n vậ hành các việ nghiên cứ ởphía tây Havana có nhân viên là n n u các nhà khoa họ Cuba, nhiề ngưi đợ đ tạ ở c u ờ ư c ào o Châu Âu” . Chỉ ể đ tóm tắ lạ Pha làm phẳ PC-Windows là về tư ng t i: ng tôi ơ tác vớ máy tính củ tôi và tôi tư ng tác vớ mạ giớ hạ riêng i a ơ i ng in củ tôi ởcông ti củ tôi. Sau đ đn pha Internet- e-mail– browser, a a óế và nó làm phẳ thế i thêm mộ chút. Nó là về và máy tính ng giớ t tôi củ tôi tư ng tác vớ bấcứai khác trên bấcứmáy nào, mà e-mail a ơ it t là nhưvậ và tôi và máy tính củ tôi tư ng tác vớ Web site củ y, a ơ i a bấcứai trên Internet, mà việ duyệlà nhưvậ Tóm lạ pha PC- t c t y. i, Windows đ là cha củ pha Netscape browsing - e-mail và cảhai a ã cùng nhau cho phép nhiề ngưi liên lạ và tư ng tác vớ nhiề u ờ c ơ i u ngư i khác hơ đ từ có bao giờ bấcứ âu trên hành tinh. ờ n ã ng ởt đ Như trò vui mớ chỉ t đu. Pha này chính là nề tả cho i bắ ầ n ng ng bư c tiế theo trong làm phẳ thế i phẳ ớp ng giớ ng. LỰ LÀM PHẲ C NG # 3 PHẦ MỀ WORK FLOW N M Hãy đă Đ Ứ dụ củ Bạ i n: ể ng ng a n Nói chuyệ vớ Ứ dụ củ Tôi n i ng ng a ôi gặ Scott Hyten, CEO củ Wild Brain, mộ studio hoạ hoạ p a t t T tiên tiế ởSan Francisco làm film và hoạhình cho Disney và n t các studio lớ khác, tạ mộ cuộ hộ nghị Silicon Valley mùa n i t ci ở đ nă 2004. Tôi đợ John Doerr, nhà tưbả mạ hiể mờ ưc n o m, i ông m đ kiể chứ các ý tư ng trong cuố sách này đi vớ vài công ti ểm ng ở n ối mà ông đng đng sau. Hyten và tôi thự sựlặ lạ giố nhưin, ứằ c pi ng có lẽbở vì sau khi nghe các lí lẽcủ tôi ông viế cho tôi mộ e- i a t t mail nói rằ “ chắ chắ trong thờ Magellan đ có nhiề nhà ng, tôi c n i u ã thầ họ đa lí, và họ giả ng ngư i đ muố làm cho thế i n c, ị c nhữ ờã n giớ phẳ lạ Tôi biế thếgiớ là phẳ và cả ơ vì sựủ hộcủ ng i. t i ng, mn ng a ông”.
  • 77. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 72 Mộngư i hợ vớý tôi. t ờpi Khi tôi yêu cầ anh nói rõ, Hyten phác hoạ u cho tôi hiệ nay các n film hoạ hình đợ sả xuấ ra sao qua chuỗ cung toàn cầ Tôi t ưc n t i u. hiể ngay vì sao ông cũ kếluậ rằ thế i là phẳ “ Wild u ng t n ng giớ ng. Ở Brain,” ông nói, “chúng tôi làm cái gì đ từcon sốkhông. Chúng ó tôi họ làm thếnào đ tậ dụ thế i phẳ Chúng tôi không c ể n ng giớ ng. đu tranh vớ nó. Chúng tôi tậ dụ nó.” ấ i n ng Hyten mờ tôi đn xem họlàm mộ đ n hoạ hình đ đ giá i ế t oạ t ể ánh thậ đ thế i phẳ đn thế t úng giớ ng ế nào, tôi đ đn. Serie mà họđ ãế ang làm khi tôi có mặ là cho kênh Disney Channel và đợ gọ là t ưc i Higglytown Heroes. Nó đợ tấ cả ng ngư i dân bình thư ng ưc t nhữ ờ ờ nhữ ngư i đ vư t lên thách thứ 11/9 truyề cả hứ ng ờã ợ c n m ng. Higglytown “là mộ thị n nhỏđ n hình củ các nă 1950,” t trấ iể a m Hyten nói. “Nó là Pleasantville [Thành phốvui vẻ Và chúng ta ]. xuấ khẩ sả phẩ củ thị n Mĩ này đ khắ thế i- theo t un ma trấ nhỏ p giớ i nghĩ đ và nghĩ bóng. Nề tả củ câu chuyệ là mọ ngư i, a n ng a n i ờ a en tấcả ề là ngư i dân thư ng số cuộ đ i mình, là các anh hùng t đu ờ ờ ng cờ củ thị n nhỏ a trấ này- từthầ giáo đn ngư i đa bánh pizza.” y ế ờư Cuộ biể diễ hoàn toàn Mĩ đ ợ mộ chuỗ cung toàn thế c u n này ư c t i giớ làm. “Phiên nghi hình,” Hyten giả thích, “ư c đt gầ nghệ i i đợ ặ n sĩ ờ ở , thư ng New York hay L.A., thiếkế chỉ đợ tiế hành t và huy ưc n ởSan Francisco, mạ lư i các nhà vă là từnhà củ họ(Florida, ng ớ a n London, New York, Chicago, L.A., và San Francisco), và việ làm c cho các vai số đng [animation] đợ làm tạBangalore vớ biên ng ộ ưc i i tậ từSan Francisco. Cho cuộ biể diễ này chúng tôi có tám p c u n nhóm ởBangalore làm việ song song vớ tám ngư i viế khác c i ờ t nhau. Hiệ suấ này cho phép chúng tôi hợ đng vớ nă mư i u t pồ im ơ ‘ngôi sao’ cho hai mư i sáu hồ Các phiên tưng tác ghi/viế ơ i. ơ t/làm hoạhình cho phép chúng tôi ghi mộnghệ cho toàn bộ c biể t t sĩ cuộ u diễ trong thờ gian ít hơ nử ngày, bao gồ các chầ quay và n i na m u viếlạkhông hạ chếChúng tôi ghi hai diễ viên mộ tuầ Thí dụ ti n . n t n. tuầ qua chúng tôi đ nghi Anne Heche và Smokey Robinson. Về n ã mặkĩ t, chúng tôi làm việ này trên Internet. Chúng tôi có mộ t thuậ c t VPN [mạ riêng ả đ ợ đnh cấ hình trên các máy tính ởvă ng o] ư c ị u n phòng củ chúng tôi và trên các máy mà chúng tôi gọ là ‘các quả a i bóng đ củ các nhà vă hay các máy xách tay đc biệcó thể t á’ a ặt kế n, nố vớ bấ kểđ m kế nố Ethernet cat-5 nào hay vớ kế nố iit iể ti iti không dây dảrộ nào ở‘ n trư ng’VPN này cho phép chúng i ng hiệ ờ .
  • 78. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 73 tôi chia sẻ i âm thanh từ mọ microphone, các hình từ phiên, kị các ch bả thờ gian thự và tấ cảcác thiế kế t hình giữ tấ cả n i c, t t hoạ at các đ đ m vớ mộ đng nhậ [log-in] đn giả Cho nên, mộ cách ị iể a i tă p ơ n. t đ anh quan sát là chúng tôi gửcho anh mộquả ể i t bóng. Anh kếnố ti ởnhà, ởvă phòng, ởhầ hếphòng khách sạ hay xuố quán cà n ut n, ng phê Starbucks ởđ phư ng [có truy cậ Internet không dây bă ị a ơ p ng ng], log-on, gắ mộ cặ tai nghe Bose giả tạ âm, và nghe, tp mp rộ n theo dõi, đc, và bình luậ ‘ ọ n. Sharon, anh có thể ể đ dòng đ lạmộói t chút không?’ Sau đ trên lị sả xuấ mưi mộ tuầ cho cuộ ch n t ờ t n c ó, diễ anh có thể n, log-in hai mư i bố giờmộ ngày và kiể tra sự ơn t m tiế triể sả xuấ nhưnó theo mặ trờ quanh trái đt. Vềmặ kĩ n nn t ti ấ t thuậ anh cầ ‘ bóng’ cho phiên làm việ Anh có thể t, n quả chỉ c. dùng máy xách tay bình thư ng củ mình đ theo dõi ‘công việ hàng ờ a ể c ngày’ và ‘biên tậ qua chu kì sả xuấ p’ n t.” Tôi cầ xem Wild Brain trự tiế vì nó là tấ gư ng sinh đng n c p, mơ ộ về p tiế củ đi mớ sáng tạ và cái làm phẳ tiế đi thể lớ p a ổ i o, ng p, ạ theo sau các pha Tư ng Berlin-Windows và Netscape. Tôi gọ nó là ờ i ‘pha work flow’. Khi các bứ tư ng sụ đ, và PC, Windows, và cờ pổ Netscape browser cho phép ngư i ta kế nố vớ ngưi khác như ờ tii ờ chư từ bao giờcó, không bao lâu trư c khi tấcả ng ngư i a ng ớ t nhữ ờ đ đợ kếnốnày muố làm nhiề hơ là chỉ t và gử e-mail, ã ưc t i n un duyệ i các tin nhắ gấ các bứ ả và âm nhạ trên nề tả Internet n p, c nh c n ng muố chia sẻ thứ thiếkế thứ tạ ra các thứ bán n các , t các ,o , này. Họ các thứ mua các thứ theo dõi các kho hàng, chuẩ bị , , n khai thuế cho ai khác, đc X-quang củ ai đ từ nử vòng trái đt. Và họ ọ a ó xa a ấ muố n có khả ng làm bấcứviệ nào trong nhữ việ này từ t cứđ nă t c ng c bấ âu đn bấcứđ và từbấcứmáy tính nào đn bấ cứmáy tính nào- ết âu t ết mộ cách suôn sẻCác pha tư ng-Windows-Netscape đ dọ đ ờ t . ờ ã n ư ng cho việ đ bằ chuẩ hoá cách vă bả âm nhạ hình ả và c ó ng n n n, c, nh, dữliệ có thể ư c sốhoá và đ ợ truyề qua trên Internet- vì thế u đợ ưc n e-mail và duyệ[Web] trởthành mộkinh nghiệ rấphong phú. t t mt Như đi vớ tấ cảchúng ta đ đ sang giai đ n tiế đ lấ ng ố i t ểi oạ p, ể y nhiề hơ từ u n Internet, quá trình làm phẳ phảđtớmộnấ khác. ng ii i tc Ta cầ hai thứCầ các lậ trình viên đn và viếcác ứ dụ mớ n .n p ế t ng ng i – các phầ mề mớ cho phép chúng ta lấ cự đi từcác máy n m i- y cạ tính củ mình khi làm việ vớ dữliệ vă bả âm nhạ hình ả a ci u, n n, c, nh đ ợ sốhoá này và tạ hình chúng thành các sả phẩ Chúng ta ưc o n m. cũ cầ các đờ ố thầ diệ hơ nhiề giao thứ truyề dẫ ng n ư ng ng n u n, u c nn
  • 79. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 74 hơ chúng đm bả rằ các ứ dụ phầ mề củ mỗ ngư i ả o ng ng ng n ma i ờ n, có thể t nốvớ các ứ dụ phầ mề củ bấcứai khác. Tóm kế i i ng ng n mat lạ ta phảđ từmộ Internet chỉ t nốngư i vớ ngư i, và ngư i i, ii t kế i ời ờ ờ vớ các ứ dụ củ riêng họ đn mộ Internet có thể t nố bấ i ng ng a ,ế t kế i t cứchư ng trình phầ mề nào củ tôi đn bấ cứphầ mề nào ơ n m a ết n m củ bạ Chỉ đ chúng ta mớ có thể việ thự sựvớnhau. a n. khi ó i làm c c i Nghĩ này: Lúc đu, luồ công việ [work flow] gồ phòng thế ầ ng c m bán hàng nhậ mộ đ n hàng bằ giấ mang sang phòng giao n tơ ng y, hàng, phòng này giao sả phẩ và rồ ai đ từphòng giao hàng đ n m, i ó i sang phòng tài vụvớ mộ miế giấ và yêu cầ họxuấmộ hoá i t ng y u t t đn cho khách hàng. Nhưkế quảcủ các pha Tưng Berlin- ơ t a ờ Windows-Netscape, work flow đ có mộ bư c nhả khổ lồBây tớ y ng . ã giờphòng bán hàng có thểnhậ đn hàng đ n tử e-mail cho nơ iệ , phòng giao hàng trong nộ bộcông ti, và sau đ sai phòng giao i ó hàng giao sả phẩ cho khách hàng và đng thờ tựđng lậ mộ n m ồ i ộ p t hoá đn. Sự c rằ tấcả phòng bên trong công ti củ bạ có ơ thự ng t các an thểtư ng tác suôn sẻvà công việ có thể y giữ chúng, là mộ ơ c chả a t sựgia tă lớ về ng suấ như đ u này chỉ thể y ra nế ng n nă t- có xả u ng iề tấ cả phòng củ công ti bạ dùng cùng hệ ng phầ mề và t các a n thố n m phầ cứ Vào các nă 1980 và đu các nă 1990 rấthư ng xả n ng. ầ m t ờ y m ra là phòng bán hàng củ mộcông ti chạ Microsoft và phòng kho a t y hàng chạ Novell, và chúng không thểliên lạ vớ nhau. Cho nên y ci công việ [work] không chả [flow] dễ c y dàng như phả i. nó Chúng ta thư ng hay quên là công nghiệ phầ mề khở hành ờ p n m i giố nhưmộ phòng cứ hoả i. Hãy tư ng tưng mộ thành phố ng t u tồ ở ợ t nơ mỗ khu lân cậ có các đu nố khác nhau đ nố vòi phun vớ i n ầi ểi i i ố nư c máy. Tấcả i thứ ề tố chừ nào phòng cứ hoả ng ớ t mọ đu t ng u lân cậ có thể lí vụ n xử cháy củ bạ Như khi vụ a n. cháy trở quá to, nên ng và khi phảgọcác xe cứ hoả khu bên cạ chúng vô ích bở vì ii u từ nh, i chúng không thể c vòi phun củ mình và đờ nư c củ bạ mắ a ưng ớ a n. Đ cho thế i trởnên phẳ tấcả phòng nộ bộ a bạ – ể giớ ng, t các i củ n bán hàng, tiế thị n xuấ tài vụvà kho- phảtrởnên tưng hoạ p , sả t, , i ơ t, bấ luậ mỗ phòng dùng máy hay phầ mề nào. Và đ cho thế t n i n m ể giớ trởnên thự sựphẳ tấcả hệ ng củ bạ phảcó thể i c ng, t các thố an i hoạđng đợ vớ tấcả hệ ng củ bấcứcông ti khác nào t ộ ưc i t các thố at [tưng hoạ Tứ là, phòng bán hàng củ bạ phảđ ợ kếnố tớ ơ t]. c an i ưc t i i phòng kho hàng củ nhà cung cấ củ bạ và phòng kho hàng củ a pan a nhà cung cấ phả đợ kế nố thông suố vớ nhà cung cấ củ p i ưc t i ti pa
  • 80. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 75 nhà cung cấ mộ nhà máy ởTrung Quố Theo cách đ khi bạ p, t c. ó, n bán mộ món hàng, mộ món đợ tựđng giao từkho củ nhà t t ưc ộ a cung cấ củ bạ thì mộ món khác đợ sả xuấ bở nhà cung p a n, t ưc n ti cấ củ nhà cung cấ củ bạ và hoá đn đ ợ lậ từphòng tài vụ pa p a n, ơ ưc p củ bạ Các hệthố máy tính khác nhau và các ứ dụ phầ a n. ng ng ng n mề củ ba công ti khác biệrõ rệphảcó thể ơ hoạsao cho ma t t i tư ng t công việ có thể y thông suố giữ chúng. c t a chả Các nă cuố 1990, công nghiệ phầ mề bắđu đ ứ cái i p n m t ầ áp ng m ngư i tiêu dùng muố Các công ti công nghệqua nhiề tranh cãi ờ n. , u ởphòng kín và thửvà sai, đ bắ đu rèn nhiề tiêu chuẩ chung ã tầ u n trên cơsởWeb, nhiề hệ ng [ố sốtích hợ và các giao thứ u thố ng] p c, nhưthế t cả i ngư i có thể p vòi phun củ mình –các ứ tấ mọ ờ khớ a ng dụ phầ mề củ mình- vào đờ ố nư c củ bấcứ khác. ng n ma ư ng ng ớ a t ai Đ y là cuộ cách mạ thầ lặ Về thuậ cái làm cho nó có ấ c ng m ng. kĩ t, thể sựphát triể củ mộ loạngôn ngữmô tả i, gọ là XML, là na ti mớ i và giao thứ truyề tư ng ứ củ nó, là SOAP. IBM, Microsoft, c n ơ ng a và mộ loạ các công ti khác đ đ góp cho sựphát triể củ cả t t na ã óng XML và SOAP, và cảhai tiế theo đ ợ thông qua và phổbiế p ưc n nhưcác tiêu chuẩ Internet. XML và SOAP tạ ra nề tả kĩ t n o n ng thuậ cho sựtưng tác chư ng trình phầ mề ế ơ ơ n m-đn-chư ng trình phầ ơ n mề cái là nề tả củ work flow do Web tạ khả ng. Chúng m, n ng a o nă cho phép dữliệ vă bả âm nhạ và ả số u, n n, c, nh hoá có thể ư c trao đợ đi giữ các chư ng trình phầ mề khác nhau sao cho chúng có ổa ơ n m thể ư c nhào nặ thiếkếthao tác, biên tậ biên tậ lạ lư xuấ đợ n, t, p, p i, u, t bả và chuyể đ – mà không quan tâm gì đn ngư i ta ngồ thự n, ni ế ờ i c sự đ hay họ t nố qua các công cụ ở âu kế i tính toán nào. Mộ khi đ có nề tả kĩ t này, ngày càng nhiề ngư i bắ t n ng thuậ u ờt ã đu viế các chư ng trình phầ mề work flow cho ngày càng ầ t ơ n m nhiề công việ Wild Brain đ muố các chư ng trình làm film u c. n ơ ã hoạhình vớ nhóm sả xuấtrảkhắ thế i. Boeing muố chúng t i n ti p giớ n đ các nhà máy máy bay củ nó ởMĩ thểliên tụ tái cung cấ ể a có c p linh kiệ cho các khách hàng là các hãng hàng không khác nhau, n qua các hệ ng nhậ đ n hàng bằ máy tính củ nó, bấluậ các thố nơ ng a tn đn hàng đ đn từnư c nào. Các bác sĩ n chúng đ cho mộ ơ óế ớ muố ể t film X-quang chụ ởBangor có thể ư c đc ởmộ bệ việ ở p đợ ọ t nh n Bangalore, mà bác sĩ Maine chẳ bao giờphả nghĩ bệ ở ng i về nh việ Ấ Đ dùng máy tính nào. Và Mẹvà Bốmuố chúng bở vì nnộ n i muố phầ mề ngân hàng đ n tửphầ mề môi giớ đ n tử n n m iệ , n m i iệ , họ
  • 81. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 76 e-mail vă phòng, và phầ mề bả tính củ họtấ cả ề hoạ n m ng a t đu t n đng từmáy xách tay ởnhà củ họvà có khảnă giao tiế vớ ộ a ng pi máy đ bàn ởvă phòng củ họVà mộ khi các ứ dụ củ mỗ ể n a. t ng ng a i ngư i bắđu kế nố vớ các ứ dụ củ mọ ngư i khác - đ u ờ tầ t i i ng ng a i ờ iề cầ nhiề nă và nhiề công nghệvà nă lự trí óc đ xả ra- n um u ng c ểy công việ không chỉ thể y nhưchư từ bao giờ mà nó có c có chả a ng , thể ư c chặnhỏvà tách ra nhưchư từ bao giờvà đợ gử đ đợ t a ng ưc i i bố phư ng trờ Đ u này có nghĩ là công việ có thể y đn n ơ i. iề c chả ế a bấ cứđ Quảthự chính khả ng cho phép các ứ dụ nói t âu. c, nă ng ng chuyệ vớ các ứ dụ không chỉ ờ nói chuyệ vớ ngư i, ni ng ng, ngư i ni ờ là cái mau chóng làm cho outsourcing có thểNhờcác loạdị vụ . i ch Web –work flow khác nhau, Craig Mundie, Tổ Giám đc Kĩ ng ố thuậcủ Microsoft, nói, “ ta ngành đ tạ ra mộ nề toàn cầ cho lự ão tn u c lư ng lao đng toàn cầ củ con ngưi và các máy tính.” ợ ộ ua ờ Mạ ố mênh mông dưi mặđt làm cho tấ cả ng ng ớ tấ t công việ có c thểchả đ trởnên rấrộ Nó gồ tấcả giao thứ Internet yã t ng. mt các c củ thờ kì trư c, như a i ớ TCP/IP và các giao thứ khác, làm cho duyệ c t Web, e-mail, và các Web site là có thểNó gồ cả công cụ i . m các mớ hơ nhưXML và SOAP, cho phép các ứ dụ Web liên lạ vớ ng ng ci n, nhau suôn sẻ n, và nó bao gồ các tác nhân phầ mề đợ biế hơ m n m ưc t đn nhưmiddleware, đợ dùng nhưmộ trung gian giữ các ứ ế ưc t a ng dụ cự kì đ dạ Trung tâm củ các công nghệnày đ là mố ng c a ng. a i ã lợ to lớ củ đi mớ sáng tạ và giả rấnhiề ma sát giữ các i n aổ i o mt u a công ti và các ứ dụ Thay cho mỗ ngư i đ quả lí vòi nư c ng ng. i ời n ớ cứ hoảhọlàm cho tấcả vòi nưc và vòi phun hệ nhau, tạ u , t các ớ t o ra mộ thị ờ lớ hơ nhiề trảra mọ nơ trên thế i. Sau đ t trư ng n n ui ii giớ ó các công ti bắđu cạ tranh thay vào đ về t lư ng vòi phun, t ầ nh chấ ợ ó máy bơ và xe cứ hoảTứ là, họcạ tranh về có thể ư ra u .c nh ai đa m, các ứ dụ hữ ích và tiệ lợ nhấ Joel Cawley, đ ng đu đn ng ng u ni t. ứ ầơ vị hoạ chiế lư c củ IBM, nói, “ tiêu chuẩ không loạ kế ch nợa Các n i bỏđi mớ chúng chỉ ổ i, cho phép bạ chú tâm vào nó. Chúng cho n phép bạ tậ trung vào nơ giá trị t sựởđ mà thư ng là mọ np thậ ó, ờ i i thứbạ có thể thêm vào, trên và quanh tiêu chuẩ . n cho n” Tôi thấ đ u này khi viế cuố sách mớ nhấ củ tôi. Mộ khi y iề t n i ta t Microsoft Word đợ xác lậ nhưtiêu chuẩ toàn cầ công việ ưc p n u, c có thểchả giữ nhữ ngư i ởcác lụ đa khác nhau dễhơ y a ng ờ cị n nhiề bở vì tấ cảchúng ta đu viế từcùng màn hình vớ cùng u, i t ề t i thanh công cụcơbả Khi tôi viế cuố sách đu tiên củ mình Từ n. t n ầ a
  • 82. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 77 Beirut đn Jerusalem, nă 1988, tôi đ số mộ phầ củ nă ở ế ã ng t nam m Trung Đ ông và phả ghi chép bằ bút và giấ cứnhưlà thờ kì i ng y, i trư c máy xách tay và trư c Microsoft Word. Khi tôi viế cuố ớ ớ t n sách thứhai, Xe Lexus và Cây Ôliu, nă 1998, tôi đ phảbiên tậ i p m ã mộ chút ởphút chót từmộ máy tính ởđng sau quầ củ mộ t t ằ ya t khách sạ ThuỵSĩ Davos trên mộ phiên bả Đ c củ Microsoft n ở t nứa Word. Tôi đ không thể u mộ từnào, mộ chứ nă đ n nhấ hiể t t c ng ơ t ã nào, trên thanh công cụcủ phiên bả Đ c củ Word. Như vào a nứa ng 1998, tôi đ quen vớ chư ng trình Word cho Windows, và vớ chỗ i ơ i ã củ các biể tưng trên màn hình, cho nên tôi đ có thể và nhấ a uợ trỏ p ã chuộ theo cách củ tôi suố việ biên tậ trên phiên bả Đ c và gõ t a tc p nứ nhữ sử chữ củ tôi bằ chữcái tiế Anh trên bàn phím Đ c. ng a aa ng ng ứ Các tiêu chuẩ dùng chung là mộ lự làm phẳ khổ lồ bở vì n tc ng ng , i nó cả c lẫ trao quyề cho nhiề ngư i hơ đ liên lạ và đi buộ n n u ờ nể c ổ mớ trên các nề [platform] rộ hơ nhiề i n ng n u. Mộ trong các thí dụư thích củ tôi là PayPal, cái cho phép chợ t a a thư ng mạ đ n tửcủ eBay trởthành nhưngày nay. PayPal là hệ ơ i iệ a thố chuyể tiề đ ợ thành lậ nă 1998 đ tạ thuậ lợ cho ng n n ưc pm ểo ni các giao dị C2C (khách hàng-khách hàng), giố nhưmộ ngư i ch ng t ờ mua và mộ ngư i bán do eBay đa lạ vớ nhau. Theo Web site t ờ ưii ecomerce-guide.com, sửdụ PayPal, bấ cứai vớ mộ đ chỉ ng t i tị a e- chuyể tiề cho bấcứai khác vớ mộ đ chỉ nn t i tị a e-mail, mail có thể bấ luậ ngư i nhậ có mộ tài khoả PayPal hay không. PayPal t n ờ n t n thậ chí không quan tâm liệ mộ giao dị thư ng mạcó xả ra m u t ch ơ i y hay không. Nế ai đ ởvă phòng tổchứ mộ tiệ cho ai đ và u ó n c tc ó mỗ ngư i cầ góp tiề vào, tấcả có thể i ờn n t họ dùng PayPal. Thự ra, c ngư i tổchứ có thểgử cho mỗ ngưi lờ nhắ PayPal bằ e- ờ c i i ời c ng mail vớ các chỉ n rõ ràng góp tiề thế i dẫ n nào. PayPal có thểchấ p nhậ tiề theo mộ trong ba cách, ecomerce-guide.com lư ý: tính nn t u vào thẻtín dụ củ ngư i mua cho bấ cứgiao dị (khoả trả ng a ờ t ch n tiề nào, ghi nợ t tài khoả séc đi vớbấcứ n) mộ n ố i t khoả trả n nào n tiề hay khấ trừcác khoả chi trả mộtài khoả PayPal đ đ ợ xác u n từ t n ã ưc lậ vớ mộ séc cá nhân. Ngư i nhậ thanh toán có thể pi t ờ n dùng tiề ở n tài khoả củ mình cho việ mua trự tuyế hay cho các khoả chi na c c n n trả có thểnhậ thanh toán từPayPal bằ séc, hay có thểbả , n ng o PayPal gử thẳ tiề vào mộ tài khoả séc. Lậ mộ tài khoả i ng n t n p t n PayPal là đn giả Vớ tưcách ngư i trả n, tấ cả bạ phả ơ n. i ờ tiề t cái n i
  • 83. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 78 làm là cung cấ tên củ bạ đ chỉ p a n, ị a e-mail củ bạ thông tin thẻ a n, tín dụ củ bạ và đ chỉ i hoá đn cho thẻ dụ củ bạ ng a n, ị gử a ơ tín ng a n. Tấ cảcác chứ nă ngân hàng và thư ng mạ đ n tửtư ng t c ng ơ i iệ ơ hoạ này đ làm phẳ thư ng trư ng Internet triệ đ đn mứ t ng ơ ờ t ểế c ã thậ chí eBay bị c nhiên. Trư c PayPal, Meg Whitman CEO m ngạ ớ củ eBay giảthích, “ u tôi kinh doanh trên eBay nă 1999, cách a i Nế m duy nhấ tôi có thể anh vớ tưcách ngư i mua là vớ mộ tấ t trả i ờ i tm séc hay phiế chuyể tiề mộhệ ng dự vào giấ Đ không có u n n, t thố a y. ã cách đ n tửnào đ chuyể tiề và anh là mộnhà buôn quá nhỏ ể ể n n, t đ iệ đ tiêu chuẩ có mộ tài khoả thẻ dụ Cái PayPal làm là cho ủ n t n tín ng. phép ngư i ta, các cá nhân, chấ nhậ thẻtín dụ Vớ thẻtín ờ p n ng. i dụ tôi có thể cho bạ vớ tưcách mộngư i bán cá nhân trên ng trả ni t ờ eBay. Đ u này thự sựsan bằ sân chơ và làm cho thư ng mạ c ng ơ i iề i phi ma sát hơ Thự ra, rấ tố là eBay đ mua PayPal, như c tt n”. ã ng không phả dự vào kiế nghị a các nhà ngân hàng đu tưPhố ia n củ ầ Wall củ nó – mà dự vào kiế nghị a nhữ ngư i dùng nó. a a n củ ng ờ “Mộ hôm chúng tôi thứ dậ Whitman nói, “ thấ 20 phầ t c y,” và y n tră sốngư i trên eBay nói, ‘tôi chấ nhậ PayPal, làm ơ trả ờ p n tôi m n theo cách đ Và chúng tôi bả ‘ là ai vậ và họlàm gì?’ Đ u o, Họ y ầ ó.’ tiên chúng tôi thửđ họvà đa dị vụriêng củ chúng tôi ra, ánh ư ch a gọ là Billpoint. Cuố cùng, tháng Bả 2002, chúng tôi trong mộ i i y t [hộ nghịeBay Trự tiế [Live] và tiế trố đ c tai xuyên qua i ] cp ng ng iế hộ trư ng. Cộ đng củ chúng tôi bả chúng tôi, ‘ cậ có i ờ ng ồ a o Các u ngừ đ nhau không? Chúng tôi muố mộ chuẩ – và tiệ thể ng ánh n t n n , chúng tôi đ chọ mộ chuẩ nó đ ợ gọ là PayPal, và chúng tôi n t n ưc i ã biếbọ cậ ở t n u eBay muố nó là [chuẩ củ mình, như nó là củ n n] a ng a họ. Và đ là lúc chúng tôi biếchúng tôi phả mua công ti đ bở ’ t i ó, i ó vì nó là tiêu chuẩ và nó không phảlà củ chúng tôi…Đ là việ n i a ó c mua lạtốnhấchúng tôi đ từ tiế hành”. it t ã ng n Đ là cách tôi vừ viếđ n trên thế a t oạ nào: Tôi chuyể các lờ ghi n i ây phỏ vấ đ n thoạMeg Whitman từmáy xách tay Dell sang máy ng n iệ i Dell đ bàn củ tôi, rồ bậkếnố DSL và nháy đ vào AOL, nơ ể a itti úp i tôi dùng Google đ tìm Web site có thể i thích PayPal, nó hư ng ể giả ớ tôi đn ecomerce-guide.com. Tôi tả đnh nghĩ từ Web site ế iị a ecomerce-guide.com, nó đ ợ viế theo font chữInternet nào đ ưc t ó nhưmộ file text, rồsau đ gọvào Microsoft Word, Word tự ộ t i ói đng chuyể nó thành mộ tài liệ Word, mà sau đ tôi có thể n t u dùng đ ể ó viế đ n này trên máy đ bàn củ tôi. Đ cũ là work flow! Và t oạ ể a ó ng
  • 84. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 79 cái quan trọ nhấ vềnó không phả là tôi có các công cụwork ng t i flow này; biếbao nhiêu ngư i ởẤ Đ , Nga, Trung Quố Brazil, t ờ nộ c, và Timbuktu bây giờcũ có chúng – cùng vớ tấ cảcác ố ng it ng truyề và các giao thứ cho nên họ thể n c có plug &play từ t cứđbấ âu. Tấ cả iề này đ đn đ Ngày càng nhiề work flow sẽ ư c t đu i ế âu? u đợ tựđng hoá. Trong pha các dị vụ ộ ch Web-work flow đ đn, đ ang ế ây là cách bạ sẽ n nha sĩ n chỉ cho máy tính bằ lờđ hẹ n hẹ : Bạ thị ng i ể n. Máy tính củ bạ sẽ đng dị lờ nói thành mộ lệ số Nó sẽ an tự ộ ch i t nh . tựđng kiể tra lị củ bạ vớ ngày có sẵ trên lị củ nha sĩ ộ m ch a n i n ch a và cho bạ ba lự chọ Bạ sẽnhắ ngày và giờư thích. Mộ n a n. n p t a tuầ trư c ngày hẹ lị củ nha sĩ tựđng gử bạ mộ e-mail nớ n, ch a sẽ ộ in t nhắ bạ về c hẹ Tố trư c, bạ sẽ n mộ thông đ p bằ cn cuộ n. i ớ n nhậ t iệ ng lờ do máy tính đ a ra qua đ n thoạ cũ nhắ bạ về c hẹ i ư i, ng c n cuộ n. iệ Đ work flow đt đn giai đ n tiế này, và sựgia tă nă suấ ể ạế oạ p ng ng t mang lạ “ i, chúng ta cầ ngày càng nhiề tiêu chuẩ chung n u n mà nó sẽ hơ Cawley nhà lậ kế ch chiế lư c củ IBM nói. “Vòng đu p hoạ nợa ầ n,” củ các tiêu chuẩ nổlên vớ Internet đ là quanh dữliệ cơbả – a ni i u n ã chúng ta biể diễ mộ con số rao, chúng ta tổchứ các file thế u n t ra c nào, chúng ta hiể thị lư nộ dung ra sao, chúng ta chia sẻ n và u i và trao đi thông tin thếnào. Đ là pha Netscape. Bây giờmộ tậ ổ tp ó hoàn toàn mớ củ các tiêu chuẩ đ nổ lên đ cho phép công ia n ang i ể việ chả Các tiêu chuẩ này là về c y. n chúng ta kinh doanh cùng nhau nào. Thí dụ khi bạ xin vay thế p, đ đn kếthúc, hay mua , n chấ i ế t thế mộ că nhà, đ là có hàng chụ quy trình và luồ dữliệ giữ tn c ng u a úng nhiề công ti khác nhau. Mộ ngân hàng có thể cách kiế sự u t tìm m chấ thuậ củ bạ kiể tra tín dụ củ bạ xác đnh các lãi suấ p n a n, m ng a n, ị t củ bạ và tiế hành kế thúc – sau đ món vay hầ nhưngay lậ a n, n t u p ó tứ đ ợ bán cho ngân hàng khác.” c ưc Mứ tiế theo củ các tiêu chuẩ Cawley nói thêm, sẽ về cp a n, là tự đng hoá tấ cảcác quy trình này, cho nên chúng chả thậ chí ộ t y m thông suố hơ vớ nhau và có thểkích thích thậ chí nhiề tiêu tni m u chuẩ hơ Chúng ta đ thấ rồ các tiêu chuẩ nổ lên quanh trả n n. ang y i ni lư ng, thanh toán thư ng mạ đ n tử nhậ diệ đc trư rủ ro, ơ ơ i iệ , n n ặ ng i quanh âm nhạ và ả đ ợ biên tậ thếnào ởdạ số và quan c nh ư c p ng , trọ nhấ quanh các chuỗ cung đợ kế nố ra sao. Tấ cả ng t, i ưc t i t các tiêu chuẩ này, ởtrên phầ mề work flow, giúp cho phép công n n m việ đợ bẻ từ phầ ráp lạ và khiế nó chả không có ma c ưc ra ng n, i, n y, sát, tớ lui giữ nhữ ngư i sả xuấ hiệ quảnhấ Sựđ dạ i a ng ờn t u t. a ng
  • 85. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 80 củ các ứ dụ sẽ đng có khả ng tư ng tác vớ nhau sẽ a ng ng tự ộ nă ơ i bị giớ hạ chỉ i sứ tư ng tư ng củ chúng ta. Sựtă thêm nă in bở c ở ợ a ng ng suấtừviệ này có thể n hơ bấcứthứgì chúng ta đ từ thấ t c lớ n t ã ng y trư c đ ớ ây. “Các nề work flow cho phép chúng ta làm đi vớ công nghiệ n ối p dị vụ mà Henry Ford đ làm vớ chế ch cái i tác,” Jerry Rao, nhà khở i ã nghiệ làm công việ kếtoán cho nhữ ngư i Mĩ Ấ Đ , nói. p c ng ờ từ n ộ “Chúng ta tháo rờ mỗcông việ ra từ mả và gử nó khắ nơ i i c ng nh i pi cho ngư i nào có thể ờ làm tố nhấ và bở vì chúng ta làm việ đ t t, i có trong mộ môi trư ng ả vềthểxác ngư i ta không cầ ởcạ t ờ o, ờ n nh nhau, và sau đ chúng ta ráp tấcả phầ đ lạvớ nhau ởhộ t các nói i i ó sở[hay ởnơ xa xôi nào đ Đ không phả là cách mạ tầ i ng m i ó]. ây thư ng. Đ là mộ cuộ cách mạ lớ Nó cho phép mộ ông chủ ờ ây t c ng n. t ởđ đ và các nhân viên củ ông ởnơ nào đ khác.” Các nề âu ó a n i ó phầ mề work flow này, Jerry nói thêm, “cho phép bạ tạ ra các n m no vă phòng ả toàn cầ không bị i hạ bở ranh giớ củ vă o u- giớ n i ian n phòng bạ hay biên giớ củ nưc bạ và đ tiế cậ nhân tài ngồ n i a ớ n- ểp n i ởcác phầ khác nhau củ thếgiớ và khiế họhoàn thành các n a i n nhiệ vụmà bạ cầ hoàn tấ trong thờ gian thự Và nhưthế m nn t i c. 24/7/365 tấcảt chúng ta đu làm việ Và tấcả iề này đ xả ra ề c. t đu ãy trong nháy mắ trong khoả hai hay ba nă vừ qua.” t- ng ma Sáng ThếNề Thế i Phẳ Nổ lên :n giớ ng i húng ta cầ dừ ởđ và kiể kê lạ bở vì tạ đ m này- n ng ây m i, i i iể C giữ các nă 1990- nề [platform] cho sựlàm phẳ thế i a n ng giớ m đ bắ đu hiệ ra. Thứnhấ các bứ tư ng sụ đ, Windows mở ã tầ n t, cờ pổ ra, sựsố hoá nộ dung, và sựlan rộ củ Internet browser đ kế i ng a ãt nố suôn sẻngư i vớ ngư i nhưchư từ có trư c đ Sau đ i ời ờ a ng ớ ây. ó phầ mề work flow đ kế nố suôn sẻ ứ dụ vớ các ứ n m ãti các ng ng i ng dụ nhưthếngư i ta có thể ng, ờ thao tác tấ cảnộ dung đ sốhoá t i ã củ họdùng các máy tính và Internet, như a từ có trư c đ a, chư ng ớ ây. Khi bạ thêm mứ mớ chư từ có này vềliên lạ ngư i-vớ n c i a ng c ờ i- ngư i vào tấ cảcác chư ng trình work flow ứ dụ ờ t ơ ng ng-vớ ngi-ứ dụ trên cơsởWeb này, bạ kế thúc vớ mộ nề toàn cầ mớ ng nt i tn u i hoàn toàn cho nhiề hình thứ cộ tác. Đ là thờ đ m Sáng Thế u c ng ây i iể cho sựlàm phẳ thế i. Đ y là lúc nó bắ đu có hình hài. Nó ng giớ ấ tầ
  • 86. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 81 cầ nhiề thờ gian hơ đ hộ tụvà thự sựtrởthành phẳ n u i nểi c ng, như đ là thờ khắ khi ngư i ta bắ đu cả thấ cái gì đ i c ờ tầ m y ng ây ang thay đi. Đ t nhiên nhiề ngư i từnhiề nơ hơ thấ rằ họcó ổộ u ờ uin y ng thể ng tác vớ nhiề ngưi hơ trên các loạ công việ khác nhau cộ i u ờn i c nhiề loạ tri thứ hơ bao giờhế “ u i cn t. Chính sựtạ o hơ và chia sẻ n ra platform [nề này, vớ các thuộ tính đc nhấ là sựđt phá n] i c ộ t, ộ bề vữ quan trọ thậ sựlàm cho cái bạ gọ là sựlàm phẳ n ng ng t ni ng thế i là có thể Craig Mundie củ Microsoft nói. giớ ,” a Quả c, nhờplatform này nổlên từ lự làm phẳ đu tiên, thự i ba c ng ầ chúng ta đ không chỉ khảnă nói vớ nhau nhiề hơ chúng có ng i u n, ã ta đ có khả ng cùng nhau làm nhiề thứhơ Đ y là đ m mấ nă u n. ấ u ã iể chố Joel Cawley, nhà chiế lư c IBM lí lẽ “ t, nợ . Chúng ta không chỉ liên lạ vớ nhau nhiề hơ bao giờhế bây giờchúng ta có khả ci un t, nă cộ tác - đ cùng nhau xây dự các liên minh, các dựán, ng ng ể ng và các sả phẩ – hơ bao giờ t.” n m hế n Sáu lự làm phẳ tiế đi diệ cho các hình thứ cộ tác mớ c ng p ạ n c ng i mà platform mớ này cho phép. Nhưtôi cho thấ mộ sốngư i sẽ i y, t ờ dùng platform này cho open-sourcing [tìm nguồ mở mộ sốcho n ], t outsourcing [thuê làm ngoài], mộ sốcho offshoring [làm ởhả t i ngoạ , mộ sốcho supply-chaining [xâu chuỗ cung], mộ sốcho i] t i t insourcing [thuê làm trong], và mộ sốcho in-forming [cấ t p-tin]. Mỗ trong các hình thứ cộ tác này hoặ do platform mớ làm i c ng c i cho có thểhay đ ợ nó tă cư ng rấ nhiề Và khi ngày càng ưc ng ờ t u. nhiề ngư i chúng ta họ làm thếnào đ cộ tác theo các cách u ờ c ể ng khác nhau này, chúng ta làm phẳ thế i còn nhiề hơ nữ ng giớ u n a. LỰ LÀM PHẲ C NG # 4 OPEN-SOURCING [TÌM NGUỒN MỞ ] Các Cộ đng Cộ tác Tự chứ ng ồ ng -Tổ c lan Cohen vẫ nhớlầ đu tiên ông nghe từ“ n nầ Apache” i tư vớ A cách mộ ngư i lớ và đ không phả là trong lúc xem mộ t ờ n, i t ó i-và- Indian. Đ là vào các nă 1990, thị ờ dot- trư ng phim cao bồ ó m com đ lên cơ số và ông là mộ ngư i quả lí cấ cao củ n t, t ờ n p a ang IBM, giúp cai quả lĩ vự kinh doanh thư ng mạđ n tửđ n nh c ơ i iệ ang nổ lên củ nó. “ đ có toàn bộmộ đi vớ mộ ngân quỹ i a Tôi ã tộ i t khoả 8 triệ $,”Cohen nhớlạ “ ng u i. Chúng tôi cạ tranh đu đi nh ầố
  • 87. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 82 đu vớ Microsoft, Netscape, Oracle, Sun - đu là các tay lớ Và ầi ề n. chúng tôi đ chơ trò chơ đ cư c rấ lớ này vềthư ng mạ i ánh ợ t n ơ i ã i đ n tử IBM có mộ lự lư ng bán hàng khổ lồbán tấcả n iệ . tcợ ng t phầ mề thư ng mạđ n tửnày. Mộ hôm tôi hỏ giám đc phát triể m ơ i iệ t i ố n ngư i làm việ cho tôi, “ này, dẫ tôi qua quy trình phát triể ờ c Jeff n n cho các hệ ng thư ng mạ đ n tửnày. Máy chủWeb cơsởlà thố ơ i iệ gì?’ Và anh ta bả tôi, ‘ đ ợ dự lên trên Apache.’ Đ u đu o Nó ư c ng iề ầ tiên tôi nghĩ là John Wayne. ‘Apache là cái gì?’ tôi hỏ Và anh về i. ta bả nó là mộ chư ng trình shareware cho công nghệ o t ơ Web server Web]. Anh ta nói nó đợ mộ bọ cựphách chỉ việ ưc tn làm c [máy chủ trự tuyế ởloạchat room nguồ mởnào đ tạ ra miễ phí. Tôi c n i n óo n bị i trí. Tôi hỏ ‘ mua nó thế rố i, Anh nào?’ và anh ta bả ‘ tảnóo, Anh i xuố từmộ Web site miễ phí’Và tôi bả ‘ ai hỗtrợnế có ng t n . o, Ừ, u gì đ trụ trặ Và anh ta nói, ‘Tôi không biế– đ là nó cứhoạ ó c c?’ t úng t đng!’ đ là sựtiế xúc đu tiên củ tôi vớApache … ộ Và ó p ầ a i “Bây giờ bạ phả nhớ lạ khi đ Microsoft, IBM, Oracle, n i i, ó Netscape tấcả ề thửxây dự các Web server thư ng mạ Đ y t đu ng ơ i. ấ là các công ti khổ lồ Và đt nhiên gã phát triể củ tôi bả tôi ng . ộ na o rằ anh ta lấ đợ [Web server] củ chúng tôi từInternet miễ ng y ưc a n phí! Nó giố cứnhưlà bạ có tấcả quan chứ đ u hành củ ng n t các c iề a các công ti lớ này mư tính các chiế lư c, và rồ đt nhiên mấ n nợ iộ y u gã ởphòng thưlà nhữ ngưi phụtrách. Tôi tiế tụ hỏ “ cai ng ờ p c i, Ai quả Apache? Ý tôi nói, bọ này là nhữ ai?” n n ng Vâng, bọ geek [các tay cựphách] ởphòng thưđ quyế đ n tị nh ang họvà cảbạ sẽdùng phầ mề nào. Nó đợ gọ là phong trào n n m ưc i nguồ mởvà nó kéo hàng ngàn ngư i khắ thế i cùng đn cộ n , ờ p giớ ế ng tác trự tuyế đ viếmọ thứtừphầ mề riêng củ họđn các hệ c nểt i n m a ế đ u hành riêng củ họđn từđ n riêng củ họđn công thứ ế iể a ế c iề a riêng củ họa cho cola – luôn luôn xây dự từdư i lên hơ là chấ ng ớ p n nhậ các đ dạ hay nộ dung do các hệ ng thứbậ công ti n ịnh ng i thố c áp đt từtrên xuố Từ“ n-mở hình thành từquan niệ rằ ặ ng. nguồ ” m ng các công ti hay các nhóm ad hoc sẽđ mã nguồ [source code]– ể n các lệ lậ trình làm cho mộ phầ mề hoạ đng – trự tuyế nh p t n m tộ c n sẵ đ dùng và sau đ đ cho bấcứai, ngư i có cái gì đ đ cả nể óể t ờ óểi thiệ tham gia cả thiệ nó và đ hàng triệ ngư i khác tả nó n, i n ể u ờ i xuố dùng miễ phí. Trong khi phầ mề thư ng mạ giữbả ng n n m ơ i n quyề và đ ợ bán, các công ti bả vệ nguồ cứnhưchúng là n ưc o mã n các bả bố củ họnhưthế có thểđ tiề bấ cứai muố sử oia họ òi n t n
  • 88. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 83 dụ nó và bằ cách ấ tạ ra thu nhậ đ phát triể các phiên bả ng ng yo pể n n mớ phầ mề nguồ mởđợ dùng chung, đợ ngư i dùng cả i, n m n ưc ưc ờ i thiệ liên tụ và đ cho bấcứ dùng miễ phí. Đ i lạ mỗngư i n c, ể t ai n ổ i, i ờ dùng có đ góp mộ sựcảthiệ - mộ miế vá làm cho phầ t i n t ng n óng mề này hát hay múa hay hơ đợ khuyế khích đ miế vá đ m n- ư c n ể ng ó sẵ cho tấcả ng ngư i khác dùng miễ phí. n t nhữ ờ n Do không là mộ geek máy tính, tôi đ chẳ bao giờchú tâm t ng ã nhiề đn phong trào nguồ mở như khi tôi đ ý, tôi phát hiệ ra uế n , ể n ng nó là mộ vũtrụgây kinh ngạ củ chính nó, vớ các cộ đng t ca i ng ồ trự tuyế nhữ ngư i tình nguyệ tựnhiên chia sẻ hiể biế c n, ng ờ n sự u t củ họ i nhau và sau đ hiế cho công chúng không lấ gì cảHọ a vớ n y . ó làm việ đ vì họmuố làm cái gì đ mà thị ờ không cho họ có n trư ng ; ó làm việ đ vì cả giác tinh thầ phấ chấ có đợ từ c tạ có m n n n ư c việ o họ ra mộ sả phẩ tậ thể thể ánh bạ cái gì đ do các gã khổ tn mp có đ i ng ó lồnhưMicrosoft, IBM tạ ra, và - thậ chí quan trọ hơ đ o m ng n- ể giành đ ợ sựtôn trọ củ các trí thứ ngang hàng. Quả c, các ưc ng a c thự gã và các ả này là mộ trong các dạ cộ tác mớ lí thú và gây t ng ng i, tranh cãi nhấdo thế i phẳ tạ đ u kiệ dễ t giớ ng o iề n dàng và làm phẳ ng nó thậ chí nhiề hơ m u n. Nhằ giảthích dạ cộ tác này hoạđng thế mi ng ng tộ nào, vì sao nó là mộ lự làm phẳ và vì sao, nhân đ nó đ khuấ lên nhiề tranh tc ng y u ây, ã cãi đn vậ và sẽ ếy khuấ thậ chí nhiề hơ trong tưng lai, tôi sẽ y m un ơ tậ trung chỉ p vào hai loạ cơbả củ open-sourcing: phong trào i na [nguồ lự trí tuệ n c] chung và phong trào phầ mề miễ phí. nm n Dạ nguồ lự trí tuệ ng nc chung [intellectual commons*] củ open- a sourcing có nguồ gố trong các cộ đng hàn lâm và khoa họ nc ng ồ c, nơ trong thờ gian dài các cộ đng tậ thểtự chứ củ các i ng ồ p -tổ c a i nhà khoa họ đ đn vớ nhau qua các mạ riêng và muộ hơ cãế i ng nn qua Internet đ góp chung nă lự trí óc củ họ ể ng c a hay đ chia sẻ ể sự hiể biếquanh mộ vấ đ khoa họ hay toán họ đc biệ Apache u t t nề c c ặ t. Web server có nguồ gố trong hình thứ này củ open-sourcing. nc c a Khi tôi hỏ mộ ngưi bạ Mike Arguello, mộ nhà kiế trúc hệ i t ờ n, t n thố IT, giảthích cho tôi vì sao ngưi ta chia sẻ thứ hay làm ng i ờ tri c việ theo cách này, ông nói, “nhữ ngưi làm IT thưng là nhữ c ng ờ ờ ng ngư i rấ thông minh và họmuố mọ ngưi biế họđ thông ờt n i ờt úng minh đn thếnào”. Marc Andreessen, ngư i sáng chếra Web ế ờ browser đu tiên, đng ý: “ ầ ồ Nguồ mởkhông gì hơ là khoa họ n c n Common: đt , bãi cỏtài sả chung, dư i đ đ ợ dị là [nguồ lự chung. ấ , n ớ ây ư c ch n c] *
  • 89. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 84 đ ợ đng nghiệ phê bình. Đ khi ngư i ta đ góp cho các ưc ồ p ờ óng ôi việ này vì họlàm khoa họ và họkhám phá ra các thứ và phầ c c, , n thư ng là danh tiế Đ khi bạ có thể p mộ hãng từđ đ ở ng. ôi n lậ t ó, ôi khi họ muố làm tă kho tri thứ trên thế i. Và phầ xét lạ chỉ n c giớ n i ng củ ngư i ngang hàng là quyế đ và open-source là sựxét lạ a ờ tị nh- i ngang hàng. Mỗ lỗ hay lỗhổ an ninh hay sựtrệ khỏ tiêu ii ng ch i chuẩ đợ xem xét lạ . n ưc i” Tôi thấ dạ nguồ lự trí tuệ y ng nc chung này củ open-sourcing hấ a p dẫ nên đ thă dò đ tìm các gã và các ả là ai ởphòng mail. n, ể này i m Cuố cùng, tôi tìm đ ợ mộ trong nhữ ngưi tiên phong củ họ i ưc t ng ờ a, Brian Behlendorf. Nế Apache- cộ đng Web server nguồ mở u ng ồ n - là mộ bộlạ da đ, Behlendorf sẽ tộ trư ng. Mộ hôm tôi gặ t c ỏ là c ở t p anh ởvă phòng kính-và-thép củ anh gầ sân bay San Francisco, n a n nơ bây giờanh là ngưi sáng lậ và tổ giám đc công nghệ a ờ p ng ố củ i CollabNet, mộ hãng khở nghiệ chú tâm tạ ra phầ mề cho các t i p o nm công ti muố dùng cách tiế cậ nguồ mởcho đi mớ Tôi bắ n pn n ổ i. t đu vớ hai câu hỏ đn giả Anh xuấ thân từđ và: Làm thế ầi iơ n: t âu? nào anh tìm đợ cách đ mộ cộ đng nguồ mởcủ các geek ưc ể t ng ồ n a trự tuyế hoà hợ vớ nhau có thể ánh giáp lá cà vớ IBM? c n pi đ i “Bốmẹ gặ nhau ởIBM Nam California, và tôi lớ lên ởthị tôi p n trấ La Canada ngay bắ Pasadena”Behlendorf nhớlạ “ ờ n c i. Trư ng công rấcạ tranh về t hàn lâm, vì bốmẹ a nhiề đ a trẻ ã t nh mặ củ uứ đ làm việ tạ Jet Propulsion Laboratory do Caltech vậ hành ởđ ci n ó. Nên từrấtrẻ đ quanh quẩ vớ nhiề khoa họ nơ là tố đ là t tôi ã ni u ci tể loạcựphách. Chúng tôi đ luôn có máy tính quanh nhà. Chúng tôi i ã thư ng dùng phiế đc lỗtừcác máy IBM lớ đ tạ các danh mụ ờ uụ n ểo c mua hàng. Ở trư ng phổthông, tôi bắđu họ mộ chút lậ trình ờ tầ c t p cơbả và ởtrung họ tôi đ cừvề n, c máy tính… Tôi tố nghiệ đit pạ ã họ 1991, như 1989, nhữ ngày ban đu củ Internet, mộ đ a c ng ầa tứ ng bạ cho tôi bả sao mộchư ng trình, gọlà ‘Fractint’, mà nó đ tả n n t ơ i ãi xuố đa mề như là phầ mề miễ phí, do mộ nhóm các ng ĩ m, n m n t ng lậ trình viên tạ ra, đ là chư ng trình đ vẽcác fractal. [Các p o ó ơ ể fractal là các hình rấ đp đợ tạ ra ởgiao đ m củ nghệ t ẹ ưc o iể a thuậ t và toán họ Khi chưng trình khở đng, màn hình cho thấ danh c]. ơ iộ y sách cuộ này củ các đa chỉ n a ị e-mail củ tấcả nhà khoa họ và a t các c toán họ đ góp phầ tạ ra nó. Tôi đ ý thấ chưng trình gồ cả cã no ể y ơ m mã nguồ Đ là lầ tiế xúc đu tiên củ tôi vớ khái niệ nguồ n. ó np ầ a i m n mở Đ là chư ng trình mà bạ cứ i xuố miễ phí, và họ m . ây ơ n tả ng n thậ
  • 90. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 85 chí còn cho bạ mã nguồ và nó đ ợ mộ cộ đng tạ ra. Nó n n, ưc t ng ồ o bắđu vẽ mộ bứ tranh khác về p trình trong đu tôi. Tôi bắ tầ ra tc lậ ầ t đu nghĩ ng có đng họ xã hộ lí thú nào đ đi vớcách các loạ ầ rằ ộ c i óố i i phầ mề nào đ đ ợ viếhay có thể ư c viế trái vớ loạhình n m ó ưc t đ ợ t- ii ả mà tôi đ có về phát triể phầ mề chuyên nghiệ ởvă nh nhà n n m p n ã phòng đng sau [hậ trư ng, back office] máy tính lớ nạ thông ằ uờ n, p tin vào và lấ nó ra cho việ kinh doanh. Đ u đ đi vớ tôi chỉ y c iề ó ố i là mộ bư c trên việ làm kế tớ c toán và không thậsựhứ thú” t ng . Sau khi tốnghiệ 1991, Behlendorf đn Berkeley nghiên cứ vậ t p ế ut lí, song anh nhanh chóng thấ vọ vì sựtách rờ giữ các thứtrừ t ng i a u tư ng anh họ trên lớ và sựnáo đng bắđu nổlên trên Internet. ợ c p ộ tầ i “Khi bạ quay lạđi họ khi đ mỗsinh viên đ ợ cấ mộ đ n iạc ó, i ưc p tị a e-mail, và tôi bắđu dùng nó đ nói chuyệ vớ các sinh viên tầ ể ni chỉ và thă dò các bả thả luậ [discussion board] vừ xuấhiệ về ng o n a tn m âm nhạ Behlendorf nói. “ m 1992, tôi bắ đu danh mụ thư c,” Nă tầ c Internet riêng củ mình tậ trung vào tình hình nhạ đ n tửđ a p c iệ ịa phư ng ở Miề Vị Ngư i ta có thể ơ giả dán lên bả thả ơ n nh. ờ đn n ng o luậ và nó bắđu tă và chúng tôi bắđu thả luậ các sựkiệ n, t ầ ng, tầ o n n âm nhạ khác nhau và các DJ [Disc Jockey - ngư i dẫ chư ng c ờn ơ trình âm nhạ Rồ chúng tôi bả “ c]. i o, Này, vì sao không mờ các DJ i củ riêng chúng ta và tung ra các sựkiệ riêng củ mình?’ Nó trở a n a thành mộviệ tậ thểAi đ có thể t cp . ó nói, ‘ có mộ số ĩhát’và tôi tđ a , ai đ khác có thể o, ‘ có hệ ng âm thanh’, và ai đ khác nói, bả tôi thố ó ó ‘tôi biếbãi biể và nế có mặlúc nử đ chúng ta có thể mộ t n u t a êm có t buổ liên hoan.’ Nă 1993, Internet vẫ chỉ các danh mụ gử i n là ci m thưvà e-mail và các site FTP [Giao thứ Truyề File] [các kho FTP c n nơ bạ có thể u trữcác thứ Thế tôi bắđu sư tầ mộ kho in lư ]. là tầ um t lư trữâm nhạ đ n tử quan tâm đn việ làm sao có thể ư nó c iệ và ếc đa u lên trự tuyế và sẵ có cho nhiề thính giả n. Đ là khi tôi nghe c n n u hơ ó vềMosaic [Web browser do Marc Andreessen phát triể Thếlà n]. tôi có việ làm ởphòng thí nghiệ máy tính ởtrư ng kinh doanh c m ờ Berkeley, và tôi dùng thờ gian rỗ củ mình nghiên cứ Mosaic và i ia u Web khác. Việ đ dẫ tôi đn mộ bả thả luậ có n ế t ng o n các công nghệ vớ nhiề ngư i đ viếthế đu tiên củ các Web browser và i u ờ ang t hệ ầ a Web server”. (Mộ Web server là mộ chư ng trình phầ mề cho phép bấcứ t t ơ n m t ai dùng máy tính ởnhà hay vă phòng củ mình đ host [làm chủ a ể ] n mộ Web site trên WWW. Amazon.com, thí dụtừ đ chạ Web t , lâu ã y
  • 91. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 86 site củ mình trên phầ mề Apache. Khi Web browser củ bạ a n m an đn www.amazon.com, phầ mề đu tiên mà nó nói chuyệ vớ ế n mầ ni là Apache. Browser hỏ Apache về i trang Web Amazon và Apache giửlạ cho browser nộ dung trang Web Amazon. Lư t Web thự i i ớ c sự browser củ bạ tưng tác vớ các Web server khác nhau.) là anơ i “Tôi thấ mình ngồ trên diễ đ này theo dõi Tim Berners-Lee y i n àn và Marc Andreessen tranh cãi các thứnày nên hoạđng ra sao,” tộ Behlendorf nhớlạ “ hứ thú, và nó có vẻ i. Khá ng mang tính bao gồ m triệđ. Tôi đ chẳ cầ mộ [bằ Tiế sĩ bấcứchứ chỉ tể ng n t ng] n hay t ng ã đc biệnào, và tôi bắđu thấ nhữ sựtư ng tựgiữ nhóm âm ặt tầ y ng ơ a nhạ củ tôi và các nhà khoa họ này, nhữ ngư i có mố quan ca c ng ờ i tâm chung đ xây dự phầ mề Web đu tiên. Tôi theo dõi [thả ể ng n m ầ o luậ đ mộ thờ gian và rồ nói cho mộbạ tôi về c đ Anh ta n] ó t i i tn việ ó. là mộ trong nhữ nhân viên đu tiên củ tạ chí Wired, và anh ta t ng ầ ap o quan tâm đn thuê tôi dự Web site cho họNhư ế ng . bả Wired có thể thếtôi tham gia ởđ vớ tiề công 10 $ mộ giờ dự e-mail củ óin t , ng a họvà Web site đu tiên củ họ-HotWired- lên …Nó là mộ trong ầ a t các tạ chí trự tuyế đu tiên số bằ quả cáo” p c nầ ng ng ng . HotWired quyế đ nó muố khở đng vớ mộ hệ ng đng tị nh n iộ i t thố ă kí đ hỏ mậ khẩ - mộ khái niệ gây tranh cãi lúc đ “Vào òi i t u t m ó. nhữ ngày đ Andrew Leonard, ngư i viế lị sửApache cho ng ờ t ch ó,” Salon.com nă 1997, nhậ thấ “ u hế các Webmaster [chủ n y, hầ t m Web] phụthuộ vào mộ chư ng trình Web server đợ phát triể c t ơ ưc n tạ Trung tâm Quố gia vềcác Ứ dụ Siêu Tính, NCSA, củ i c ng ng a Đ i họ Illinois (cũ là nơ sinh củ Web browser Mosaic gây ạc ng a i chấ đng). Như Web server củ NCSA không thể lí việ xác nộ a xử c ng nhậ mậ khẩ ởquy mô mà HotWired cầ May mắ NCSA n t u n. n, server thuộ lĩ vự công, có nghĩ mã nguồ là miễ phí đi vớ c nh c a n n ối bấcứai. Như Behlendorf dùng đc quyề tin tặ [hacker]: Anh t ặ n c thế viế mộ sốmã mớ mộ ‘ ng vá [patch]’vào NCSA Web t t i, t miế server, miế vá lo cho vấ đ.” ng n ề Leonard bình luậ “ đ không n, Anh ã chỉ mộ lậ trình viên tài tình lụ soát từ ầ đn cuốmã NCSA là tp c đu ế i mùa đ đ Qua suố sựbùng nổWeb, các Webmaster khác đu t ề ông ó. thấ cầ thiế nắ quyề hành đng vào bàn phím riêng củ họ yn tm n ộ a. Mã ban đu đ bị ểầ ã đ cho bụ ả bao phủ lậ trình viên chủ u io khi p yế củ nó, sinh viên Đ i họ Illinois Rob McCool, đ bị t công ti ít a ạc ã mộ đ ợ biếđn ởSilicon Valley có tên là Netscape múc về ưc t ế (cùng vớ i Marc Andreessen và Eric Bina tác giảcủ Lynx). Trong lúc ấ a y,
  • 92. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 87 Web từchố ngừ tă và tiế tụ gây ra các vấ đ mớ cho các i ng ng- pc nềi Web server đ đi phó vớ Thế các miế vá loạnày hay loạ ểố i.” là ng i i Band-Aids [toán nhiễ Aids] trên bă thông m khác tă nhanh như ng ng [bandwidth], bịmộlỗ đ và làm thủ mộlỗ t t ở ây ng t khác ởkia. Trong lúc đ tấ cảcác miế vá này đ dầ dầ theo cách ad ó, t ng ã n n, hoc nguồ mở xây dự mộ Web server mớ hiệ đi. Như mỗ n , ng t i nạ i ng ngư i có phiên bả riêng củ mình, trao đi các miế vá đ đ ờ n a ổ ng ó ây, bở vì NCSA lab đ không thể i theo kị vớtấcả pit. ã “Tôi sắ phả bỏhọ , Behlendorf giả thích. “ đ có nhiề p i c” i Tôi ã u vui thú xây dự Web site này cho Wired và họ đợ nhiề hơ ng c ưc un tôi họ ởBerkeley. Vì thế t thả luậ bắ đu ởnhóm làm việ c mộ o n tầ c nhỏcủ chúng tôi rằ nhữ ngư i ởNCSA đ không trảlờ e- a ng ng ờ i ã mail củ chúng tôi. Chúng tôi đ gử các miế vá lên cho hệ ng a ãi ng thố và họ ã không trả i. Và chúng tôi bả ‘ u NCSA không trả i đ lờ o, Nế lờ đi vớ các patch củ chúng ta, cái gì sẽxả ra trong tưng lai?’ ối a y ơ Chúng tôi vui vẻ p tụ cảthiệ việ này, như chúng tôi lo khi tiế c i n c ng không nhậ đ ợ phả hồ nào và không thấ các patch củ mình n ưc ni y a đ ợ tích hợ Vì thế bắđu tiế xúc vớ nhữ ngư i khác tôi ưc p. tôi t ầ p i ng ờ biế là họtrao đi các patch… Hầ hế họởtrong các nhóm công t ổ ut tiêu chuẩ [Nhóm Đ c nhiệ Kĩ t Internet Engineering n ặ m thuậ tác về Task Force] đt ra các tiêu chuẩ đu tiên cho sựliên kế giữ các ặ nầ t a máy và các ứ dụ trên Internet… Và chúng tôi bả ‘ sao ng ng o, Vì chúng ta lạkhông nắ lấ tư ng lai củ mình và phát hành phiên i myơ a bả [Web server] riêng củ chúng ta bao hàm tấcả patch?’ n a t các “Chúng tôi tìm kiế bả quyề cho mã NCSA, và vềcơbả nó mn n n chỉ hãy công nhậ công củ chúng tôi ở nói n a Illinois vì cái chúng tôi đ sáng chế và nế bạ cả thiệ nó – và đ ng đ lỗ cho chúng ra uni n ừ ổi ã tôi nế nó hỏ u ng,” Behlendorf nhớ i. “ là chúng tôi bắđu làm lạ Thế tầ phiên bả riêng củ mình từtấ cả patch củ chúng tôi. Chẳ n a t các a ng ai trong chúng tôi có thờ gian đ làm nhà phát triể Web server i ể n toàn thờ gian, song chúng tôi nghĩ u có thể t hợ thờ gian củ i nế kế p i a mình và làm việ đ theo cách công cộ chúng tôi có thể o ra có ng, tạ cái gì đ tố hơ cái có thể ótn mua từ trên kệvà dù sao đ nữ khi đ ia ó - đ chẳ có sẵ gì cảĐ y là trư c khi Netscape bán Web server ng n .ấ ớ ã thư ng mạđu tiên củ nó. Đ là khở đu củ dự Apache” ơ iầ a ó i ầ a án . Vào tháng Hai, 1999, họ đ viế lạ hoàn toàn chưng trình ti ơ ã NCSA gố và chính thứ hoá sựhợ tác củ họ ớ tên “Apache”. c c p a dưi
  • 93. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 88 “Tôi chọ tên này vì tôi muố nó có ý nghĩ tích cự là quả n n a c quyế Behlendorf nói. “ lạ Apache đ là bộlạ cuố cùng đu t,” Bộ c c i ầ ã hàng chính phủHoa Kì đ đn, và ởthờ kì chúng ta lo rằ các ang ế i ng công ti lớ sẽ ế và ‘khai hoá’ phong cả mà các kĩ n đn nh sưInternet ban đu đ dự lên. Vì thếApache’ i tôi có nghĩnhưmộ tên ầ ã ng ‘ vớ a t mã hay, và ngư i khác nói nó cũ là mộ sự i chữkhéo” như ờ ng t chơ – APAtCHy server [mộ server chắ vá], bở vì [các miế vá - t p i ng patch] đ ợ dùng đ vá tấcả sử chữ này vớ nhau. ưc ể t các a a i Nhưthế ng nhiề cách, Behlendorf và các đng nghiệ nguồ bằ u ồ p n mởcủ anh- hầ hếhọ a ut anh chư từ biếmà chỉ t bằ e-mail a ng t biế ng qua chat room nguồ mở đ tạ ra mộ nhà máy phầ mề trự n -ão t n m c tuyế ả từ ớ lên, không ai sởhữ và không ai quả lí. “ n, o, dư i u n Chúng tôi có mộ dựán phầ mề song đ u phố và chỉ là ứ xử t n m, iề i huy ng nổlên dự vào bấcứai có mặvà muố viếmã,” anh ta nó. i a t t n t Như thự sựnó hoạ đng thếnào? Tôi hỏ Behlendorf. Anh c tộ i ng không thể có mộlũ ờ không đợ giám sát, quy tụ lạ chỉ t ngưi, ưc mã i? “Hầ hế sựphát triể phầ mề dính đn mộ kho chứ mã ut n n m ế t a nguồ và đợ các công cụnhưConcurrent Versions System [Hệ n ưc thố các Phiên bả Đ ng thờ - CVS, quả lí” ng nồ i] n anh ta giảthích. i Nhưthếcó mộ máy chủCVS, và tôi có mộ chư ng trình CVS t t ơ trên máy củ tôi. Nó cho phép tôi nốvào server và lôi mộ bả sao a i tn mã xuố nhưthế có thể t đu làm việ vớ nó và đa ra các ng, tôi bắ ầ ci ư sử đi. Nế tôi nghĩ aổ u patch củ tôi là cái gì đ tôi muố chia sẻ i a n vớ ó ngư i khác, tôi chạ mộ chư ng trình gọ là Patch, cho phép tôi ờ y t ơ i tạ ra mộ file mớ mộsư tậ cô đng củ tấcả ng thay đi. o t i, tup ọ a t nhữ ổ Nó đ ợ gọ là mộ patch file, và tôi có thểđa file ấ cho ai đ ưc i t ư y ó khác, và họ thể có dùng nó cho bả sao mã củ họ ể n a đ xem patch có tác đng gì. Nế tôi có các đc quyề thích hợ đi vớ server ộ u ặ n pối [đ ợ hạ chế ưc n cho mộ ban giám sát đ ợ kiể soát chặchẽ thì t ưc m t ], tôi có thể ư patch củ mình và cam kếnó cho kho chứ và nó sẽ đa a t a trởthành mộ phầ củ mã nguồ CVS server theo dõi mọ thứvà t na n. i ai gử vào cái gì … Nhưthếbạ có thểcó ‘ cậ đc- read i n truy p ọ access’ đi vớ kho chứ song không có ‘ cậ cam kế commit ối a truy p t- access’ đ thay đi các thứ Khi ai đ tiế hành mộ cam kế đi ể ổ . ón t tố vớ kho chứ patch file đ đ ợ gử qua e-mail cho nhữ ngư i i a, ó ưc i ng ờ phát triể khác, và nhưthế n anh nhậ đợ hệ ng xem xét ngang n ưc thố hàng này sau sự n, và nế có cái gì đ sai, bạ sử lỗ kiệ u n a i.” ó Thế ng đng này quyếđ ra sao ai là các thành viên tin cậ cộ ồ tị nh y?
  • 94. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 89 “Đ i vớ Apache,”Behlendorf nói, “ ối chúng tôi bắ đu vớ tám tầ i ngư i thự sựtin nhau, và khi nhữ ngư i mớ xuấhiệ trên diễ ờc ng ời t n n đ thả luậ và đ xuấcác patch file đ ợ post lên mẫ thả luậ àn o n ềt ưc u o n, chúng tôi có đợ sựtin cậ vào nhữ ngư i khác, và tám ngư i ưc y ng ờ ờ đ tă lên hơ mộ ngàn. Chúng tôi là dựán nguồ mởđu tiên t n ầ ó ng n nhậ đ ợ sựchú ý từ ng đng kinh doanh và có hỗ từ n ưc cộ ồ trợ IBM.” Vì sựthành thạ củ Apache cho phép mộ server duy nhấhost oa t t hàng ngàn Web site ả khác nhau – âm nhạ dữliệ vă tự khiêu o c, u, n , dâm – nó bắ đu chiế “ t thị n đy uy lự củ thị ờ tầ m mộ phầ ầ ca trư ng ISP,” Leonard củ Salon lư ý. IBM đ thửbán Web server riêng a u ã củ mình, gọ là GO, như chỉ ư c mộ mẩ thị ờ tí xíu. a i đợ t u trư ng ng Apache tỏra cả công nghệtố hơ và không mấtiề Nên cuố là tn t n. i cùng IBM quyếđnh rằ nế nó không thể ánh bạ nó phảtham t ị ng u đ i, i gia Apache. Ta phảdừ ởđ và tư ng tư ng đ u này. Công ti i ng ây ở ợ iề máy tính lớ nhấ thế i quyếđnh rằ các kĩ n t giớ t ị ng sưcủ nó không a thể ng công trình củ mộnhóm ad hoc các geek nguồ mở thắ a t n ! IBM “khở xư ng tiế xúc vớ tôi, vì tôi có mộ chút vai trò i ớ p i t ngư i phát ngôn công khai cho Apache,”Behlendorf nói. “ ờ IBM bả ‘ o, Chúng tôi muố tính làm sao chúng tôi có thể n dùng [Apache] và không bị ng đng Internet phê phán cay nghiệ [làm sao cộ ồ t, chúng tôi có thể làm cho nó bề vữ và không phảlà nhữ kẻ ] n ng i ng đ lừ mà đ góp cho quá trình …’ IBM đ nói rằ mô hình mớ ia ng i óng ã này cho phát triể phầ mề là đ tin cậ và có giá trịvì thế n n m y , áng hãy đu tưvào nó và thoát khỏ cách nghĩ chúng tôi cốbiế nó ầ i là n thành củ riêng mình, đ u đ không tố a iề ó t.” John Swainson là quan chứ đ u hành cao cấ đ lãnh đo đi c iề pã ạộ IBM tiế cậ Apache (ông hiệ là chủtị Computer Associates). pn n ch Ông tiế tụ câu chuyệ “ ã có nhiề tranh cãi khi đ về pc n: Đ u nguồ n ó mở như lộ xộ Chúng tôi quyếđnh là có thể xế vớ các , ng n n. tị dàn p i gã Apache bở vì họtrả i các câu hỏ củ chúng tôi. Chúng tôi đ i lờ ia ã có cuộ đ luậ có ý nghĩvớ các gã này, và chúng tôi đ có thể c àm n ai ã tạ ra Quỹ n mề Apache [phi lợnhuậ và tính mọvấ đ” o Phầ m i n] i n ề. Vớ chi phí củ IBM, các luậ sưcủ nó đ làm việ vớ nhóm i a t a ci ã Apache đ tạ ra mộkhung khổ ểo t pháp lí quanh nó sao cho sẽ không có vấ đ bả quyề hay nghĩ vụnào đi vớ các công ti, như nền n a ối IBM, muố xây dự các ứ dụ lên trên Apache và tính tiề đi n ng ng ng nố vớ chúng. IBM nhìn thấ giá trị có mộ cấ trúc Web server i y khi tu chuẩ loạ cơbả nhấ [vanilla, cơbả nhấnhưvanilla trong các n i n t n t
  • 95. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 90 loạ kem]- cho phép các hệ ng máy tính và các thiếbị n tạ i thố t hỗ p có thể chuyệ vớ nhau, hiể thị nói ni n e-mail và các trang Web theo đ dạ chuẩ liên tụ đợ mộ cộ đng nguồ mởcảthiệ ịnh ng n- c ưc t ng ồ n i n miễ phí. Các cộ tác viên Apache đ không bắ tay làm phầ n ng t n ã mề miễ phí. Họđ xắ tay giả quyế mộ vấ đ chung- Web m n ãn i t t nề serving – và thấ cộ tác miễ phí theo cách nguồ mở cách tố y ng n n là t nhấđ tậ hợ các bộ giỏ nhấcho công việ họ n làm. t ểp p óc i t c cầ “Khi chúng tôi bắđu làm việ vớ Apache, đ có mộ Web site tầ ci t ã apache.org như không có kế cấ pháp lí chính thứ nào, và các tu c ng doanh nghiệ và các kế cấ phi chính thứ không cùng tồ tạtố p tu c nit vớ nhau,” i Swainson nói. “Bạ phảcó khả ng xem xét kĩ kí n i nă mã, thoảthuậ và giảquyế các vấ đ nghĩ vụ [Hiệ nay] ai cũ n, i t nề a. n ng có thểtả mã Apache xuố Nghĩ vụduy nhấ là họcông nhậ i ng. a t n rằ nó xuấxứtừđ đ m này, và nế họ bấcứ a đi nào họ ng t ị iể a u có t sử ổ chia sẻ i”Có mộ quy trình phát triể Apache quả lí lư thông, lạ . n n t u và bạ kiế đợ cách củ mình trong quy trình đ Swainson nói n m ưc a ó, thêm. Nó là cái gì đ giố mộ chếđ nhân tài thuầ tuý. Khi ng t ộ n ó IBM dùng Apache, nó trởthành mộ phầ củ cộ đng và bắ t n a ng ồ t đu có nhữ đ góp. ầ ng óng Quả c, mộ thứmà nhữ tay Apache đ đn đ lạsựcộ thự t ng òi ề áp i ng tác củ họvớ IBM là IBM cửcác kĩ a i sưgiỏ nhấ tham gia nhóm i t nguồ mởApache và đ góp, nhưtấcả ng ngư i khác, mộ n t nhữ ờ t óng cách miễ phí. “ ng ngư i Apache đ không quan tâm đn sự n Nhữ ờ ế ã thanh toán bằ tiề mặ Swainson nói. “ muố sựđ góp ng n t,” Họ n óng cho nề tả Các kĩ n ng. sưcủ chúng tôi đn và nói vớ chúng tôi, a ế i ‘Các gã làm Apache là các tay giỏ và họ ng khă rằ chúng i khă ng ng ta đ góp ngư i tài.’ Đ u tiên họtừchố vài ngư i mà chúng tôi ờ ầ i ờ óng đ góp. Họ o không xứ vớ tiêu chuẩ củ họ Sự ề bù mà bả ng i na! đn óng cộ đng kì vọ là chúng ta đ góp tốnhấ . ng ồ ng t t” óng 22 tháng Bả 1998, IBM công bốcác kếhoạ kếhợ Apache y, ch t p vào sả phẩ Web server mớ củ riêng nó, gọ là WebSphere. n m ia i Cách cộ đng cộ tác Apache tựtổ c mình, bấcứ bạ lấ ng ồ ng chứ t gì n y từmã Apache và cảthiệ nó, bạ phảtặ lạcho cả ng đng. i n n i ng i cộ ồ Như bạ cũ tựdo đ ra và xây dự mộ sả phẩ thư ng mạ ng n ng i ng tn m ơ i có bằ sáng chế[patent] lên trên mã Apache, nhưIBM đ làm, ng ã vớ đ u kiệ là bạ bao hàm sựtrích dẫ bả quyề đn Apache i iề n n nn nế trong patent riêng củ bạ Nói cách khác, cách tiế cậ nguồ lự a n. pn nc trí tuệchung đn open-sourcing khuyế khích ngư i ta xây dự ế n ờ ng
  • 96. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 91 các sả phẩ thư ng mạlên trên nó. Trong khi nó muố nề tả n m ơ i n n ng là tựdo [miễ phí] và mởcho tấcả i ngưi, nó nhậ ra rằ nó n t mọ ờ n ng sẽ n mạ và tư i nế cả kĩ thưng mạvà phi thư ng mạ vẫ nh ơ u các sư ơ i ơ i đu có khuyế khích đ tham gia. ề n ể Ngày nay Apache là mộ trong các công cụ t nguồ mởn thành công nhấ tạ sứ mạ cho khoả hai phầ ba các Web site trên thế t, o c nh ng n giớ Và bở vì có thể i Apache xuố miễ phí ở t cứđ trên i. i tả ng n bấ âu thế i, ngư i dân từNga, Nam Phi đn ViệNam dùng nó đ tạ giớ ờ ế t ểo các Web site. Các cá nhân cầ hay muố các tính nă thêm cho n n ng Web server củ mình có thểmua các sả phẩ nhưWebSphere, a n m đ ợ gắ chính bên trên Apache. ưc n Lúc đ bán mộ sả phẩ đợ xây dự bên trên mộ chư ng tn m ưc ng t ơ ó, trình nguồ mởlà mộ nư c đ mạ hiể vềphía IBM. Tuyên n t ới o m dư ng công củ nó, IBM đ tựtin vào khảnă củ mình đ tiế ơ a ng a ểp ã tụ tạ ra các ứ dụ phầ mề có sựkhác biệlên trên Apache co ng ng n m t vanilla [cơsởcơbả Apache]. Mô hình này đ đợ chấ nhậ n ã ưc p n rộ rãi từ ó, sau khi mọngư i đu thấ nó đ thúc đy việ kinh ng đ i ờề y ẩc ã doanh Web server củ IBM đn thếnào đ trởthành đ ng đu a ế ể ứ ầ thư ng mạtrong loạphầ mề đ tạ ra doanh thu khổ lồ ơ i i n m ó, o ng . Nhưtôi sẽ ờ lặ lạ ởcuố sách này: Không có tư ng lai thưng p i n ơ cho vanilla [phầ cơsởcơbả nhưvanilla vớ các loạ kem] đi n n i i ố vớ hầ hếcác công ti trong mộthế i phẳ Phầ lớ việ làm iut t giớ ng. nn c ra vanilla trong phầ mề và các lĩ vự khác sẽđ ợ chuyể n m nh c ưc n cho các cộ đng nguồ mở Đ i vớ hầ hế các công ti, tư ng ng ồ n .ốiut ơ lai thư ng mạthuộ về ng ngư i biếlàm thế tạ ra sauce ơ i c nhữ ờt nào o [nư c xố sôcôla ngon nhấ kem ngọ nhấ tơ nhẹnhấ và các ớ t] t, t t, i t, anh đ tưi nhấđ đt lên trên [vanilla], hoặ làm thế đ ào ơ t ểặ c nào ể quả đt tấcả ặ t chúng vào mộ li kem nưc quảJack Messman, chủ ch t ớ . tị công ti phầ mề Novell, công ti đ trởthành mộ nhà phân phố n m t i ã lớ về n Linux, hệ iề hành nguồ mở mà ởtrên đ Novell gắ đu n , ỉnh n các đ lặvặđ khiế nó hát và múa chỉ công ti anh, diễ đt ồt t ể n cho nạ khéo nhấ “ công ti phầ mề thưng mạ phả bắ đu vậ t: Các n m ơ i i tầ n hành chồ [stack phầ mề cao hơ đ tạ sựkhác biệcho họ ng n m] n ểo t . Cộ đng nguồ mởvềcơbả tậ trung vào hạtầ cơsở ng ồ n np ng ” (Financial Times, June 14, 2004). Dàn xế IBM là mộ bư c ngoặthự sự Big Blue [IBM] nói nó tớ t c. p tin vào mô hình nguồ mởvà vớ Apache Web server, cộ đng n i ng ồ sưnguồ mởnày đ tạ ra cái gì đ không chỉ u ích và có n ão hữ các kĩ ó
  • 97. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 92 giá trị còn “tố nhấtrong loạcủ nó”Đ là vì sao phong trào mà t t ia .ó nguồ mởđ thành mộ lự làm phẳ mạ mẽcác tác đng củ tc ng nh , ộ a n ã nó ta chỉ a mớ thấ “ trao quyề cho các cá nhân mộ cách vừ i y. Nó n t không thể nổ , Brian Behlendorf nói. “ tin i” Không thành vấ đ anh nề xuấ xứtừđ và anh ởđ ai đ ởẤ Đ và Nam Phi có thể t âu âu- nộ ó dùng phầ mề này hay đ góp cho nó hệ hiệ quả n m tu nhưai đ ở óng ó Silicon Valley.” Mô hình cũlà kẻ ng lấ tấcảTôi viế nó, tôi thắ y t : t sử u nó – mô hình cấ phép phầ mề chuẩ “ hữ p nm n. Cách duy nhấđ tể cạ tranh vớ nó,”Behlendorf kế luậ “ tấ cảđu trởthành nh i t n, là t ề ngư i thắ . ờ ng” Vềphầ mình, Behlendorf đ cư c sựnghiệ củ mình rằ n ánh ợ pa ng ngày càng nhiề ngưi và công ti sẽmuố tậ dụ nề thếgiớ u ờ n n ng n i phẳ mớ đ tiế hành đi mớ nguồ mở Nă 2004, anh khở ng iển ổ i n . m i đng mộ công ti mớ gọ là CollabNet đ khuyế khích dùng open- ộ t ii ể n sourcing nhưmộ công cụđ phát đng đi mớ phầ mề bên t ể ộổ i n m trong các công ti. “Tiề đ củ chúng tôi là phầ mề không phả nềa n m i là vàng, nó là rau diế - mộmặhàng dễ p tt ôi,” Behlendorf giảthích. i “Nế phầ mề không ở i nó đ ợ cảthiệ suố thờ gian, nó sẽ u nm nơ ưc i n t i thố rữ Cái cộ đng nguồ mởđ làm, Behlendorf nói, là sự i a.” ng ồ n ã phát triể phầ mề phân tán đợ đ u phố toàn cầ nơ nó liên n n m ưc iề i u, i tụ làm cho rau diế tư i đ không bao giờbị i rữ Tiề đ củ c p ơể thố a. nềa Behlendorf là cộ đng nguồ mởđ phát triể mộ phư ng pháp ng ồ n n t ơ ã tố hơ đ tạ ra và liên tụ cậ nhậ phầ mề CollabNet là mộ t n ểo cp t n m. t công ti đ ợ lậ ra đ đa các kĩ t nguồ mởtố nhấ đn mộ ưc p ểư thuậ n t tế t cộ đng đ kín, tứ là, mộcông ti phầ mề thư ng mạ ng ồ óng c t n m ơ i. “CollabNet là mộ lái buôn vũkhí cho các lự lư ng làm phẳ t cợ ng thếgiớ Behlendorf nói. “ trò củ chúng tôi trên thế i này i,” Vai a giớ là đ xây dự các công cụ cơsởhạ ng đ cho mộcá nhân - ở ng và tầ ể t i Ấ Đ , Trung Quố hay bấcứđ - vớ tưcách mộkế nộ c, t âu i t toán viên, mộ nhân viên, hay chỉ ai đ ngồ ởnhà có thể ng tác. Chúng t là i cộ ó tôi cho họbộđ nghề ểphát triể cộ tác phân tán. Chúng tôi ồ đ n ng phát triể từ ớ lên là có thểvà không chỉ không n dư i , trên làm cho sự gian đ u khiể Chúng tôi có các công ti lớ quan tâm đn tạ ra n… n ếo iề mộ môi trư ng từdưi lên cho viế phầ mề Mô hình phầ t ờ ớ n m. n t mề silo cũtừtrên xuố đ bị m ng ã gãy. Hệthố đ nói, ‘ phát ng ó tôi triể cái gì đ và rồ tôi liệ qua tư ng cho anh. Anh tìm thấ các n i ng ờ y ó lỗ và liệ lạ Tôi vá nó và sau đ bán mộ version mớ Có sự i ng i. t i.’ ó thấvọ liêm miên vớ việ nhậ đợ phầ mề có lỗ nó có thể t ng ic n ưc n m i-
  • 98. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 93 đ ợ sử hay có thể ưc a không. Vì thế chúng tôi nói, ‘ ng phảlí thú Chẳ i nế chúng ta có thể ư c các lợ ích nguồ mởvề c đ đi mớ u đợ i n tố ộ ổ i và phầ mề chấlư ng cao, và cả giác về cộ tác củ tấcả n m tợ m sự ng at nhữ ngư i trong cuộ này, và biế nó thành mộ mô hình kinh ng ờ c n t doanh cho các công ti trở cộ tác hơ cả nên ng n trong lẫ ngoài?’” n Tôi thích cách Irving Wladawsky-Berger, gố Cuba, phó chủ ch c tị IBM về n lư c kĩ t và đi mớ đ tổ kế “ i đi đ chiế ợ thuậ ổ i, ã ng t: Thờ ạ ang nổ lên này đ ợ đc trư bở sự ổ mớ cộ tác củ nhiề ngư i i ư c ặ ng i đi i ng a u ờ làm việ trong các cộ đng tài giỏ hệnhưsự ổ mớ trong thờ c ng ồ i, t đi i i đi công nghiệ đ ợ đc trư bở các cá nhân thiên tài.” ạ p ư c ặ ng i ái nổ bậ vềhình thứ [tài nguyên] trí tuệchung củ open- it c a C sourcing là nó biế dạ nhanh thế sang các lĩ vự khác n ng nào nh c và sinh ra nhiề cộ đng cộ tác tự chứ khác, làm phẳ u ng ồ ng -tổ c ng các hệthố thứbậ trong lĩ vự củ chúng. Tôi thấ đ u này ng c nh c a y iề số đng nhấở ng ộ t nghề báo, nơ các blogger, các nhà bình luậ trự nc i tuyế mộ ngưi, nhữ ngư i thưng kếnố vớ nhau tuỳthuộ n t ờ ng ờ ờ tii c vào ý thứ hệcủ họ đ tạ ra mộ loạ phòng tin tứ nguồ mở c a ,ão t i c n . Bây giờtôi đc các blogger (có xuấ xứtừ“ ọ t Weblog” nhưmộ ) t phầ công việ thu thậ tin tứ thư ng này củ tôi. Trong mộ bài n c p c ờ a t báo về t nhóm bé tí các blogger tư ng đi vô danh đ có thể i mộ ơố thổ ã còi phơ bày các tài liệ giảdo Dan Rather củ CBS News đ sử u a i ã dụ trong bả tư ng thuậ bỉ i củ ông ta vềthờ gian phụ vụ ng nờ t ổa i c củ Tổ thố George W. Bush tạcụ Vệ a ng ng ic binh Quố gia Không c quân, Howard Kurtz củ tờThe Washington Post đ viế (20-9- a t ã 2004), “Nó giố quă mộ que diêm lên gỗtẩ dầ hoả Ngọ ng ng t mu . n lử kếtiế lan qua tổchứ truyề thông đi chúng cứnhưcác a p c n ạ blogger vô danh trư c kia đ tìm đ ợ cách đt mạ củ Murrow ớ ưc ặ ng a ã và Cronkite [các bình luậ viên huyề thoạ củ CBS] dứ khoát n n ia t vào thếthủ Bí mậ Charles Johnson nói, là ‘thu thậ thông tin . t, p nguồ mở Nghĩlà: ‘Chúng tôi có mộquỹ ng lồnhữ ngư i n .’ a t khổ ng ờ có đng cơ rệnhữ ngưi đ ra đ và dùng các công cụ ể ộ rõ t ng ời ó đ tìm các thứ Chúng tôi có mộđi quân các nhà báo công dân ở ó.” . tộ đ Đ i quân đ thư ng đợ trang bị ộ ó ờ ưc không gì hơ mộ máy ghi âm, t n mộ máy đ n thoạcó thể p ả mộWeb site, như trong thế t iệ i chụ nh, t ng giớ phẳ nó có thể i ng cùng nhau khiế tiế nói củ nó đợ nghe n ng a ưc xa và rộ nhưcủ CBS hay The New York Times. Các blogger này ng a
  • 99. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 94 đ tạ ra bãi [nguồ lự trự tuyế chung củ họmà không có rào ão n c] c n a, cả đ tham gia. Bãi mởđ thư ng có nhiề lờ đn đi và các luậ nể ó ờ u iồạ n đ u hỗ đn xoáy trong đ Vì không có ai phụtrách, các tiêu iệ n ộ ó. chuẩ hành nghềthay đi quá thể và mộ sốlà hế sứ vô trách n ổ , t tc nhiệ Như vì không ai cai quả thông tin chả hoàn toàn tự m. n, y do. ng Và khi cộ đng này đ ý đn cái gì đ thậ nhưtình tiếRather, ng ồ ểế t, t ó nó có thể o nhiề nă lự sựồ ào, và tin tứ khó hị nhưbấ tạ u ng c, n c u t cứmạ hay tờ lớ nào. ng báo n Mộ nguồ lự trí tuệ t nc chung cộ tác mà tôi thư ng xuyên dùng ng ờ trong viếcuố sách này là Wikipedia, mộ bách khoa toàn thưtrự t n t c tuyế do ngư i dùng đ góp, cũ đợ biếđn như“bách khoa n ờ ng ư c t ế óng toàn thưcủ nhân dân” Từ“ a . wikis”lấ từ“ y nhanh”tiế Hawai. ng Wikis là các Web site cho phép ngư i dùng tựmình trự tiế biên ờ cp tậ bấcứ p t trang Web nào từmáy tính ởnhà củ họ Trong mộ tiể a. tu luậ ngày 5-5-2004 trên YaleGlobal online, Andrew Lih, mộ phó n t giáo sưởTrung tâm Nghiên cứ Media và Nghề u báo tạ Đ i họ iạc Hồ Kông, đ giảthích Wikipedia hoạđng thế và vì sao nó ng ãi tộ nào là mộđt phá nhưvậ tộ y. Dựán Wikipedia do Jimmy Wales, lãnh đo củ công ti khở ạa i nghiệ Bomis.com, khở đng sau khi dựán ban đu củ ông cho p iộ ầa mộ bách khoa toàn thưtựnguyệ miễ phí, như đợ kiể soát t n, n ng ư c m nghiêm ngặ cạ sạ tiề và nguồ lự sau hai nă Lih viế t n ch n nc m,” t. “Các biên tậ viên vớ bằ Tiế sĩ ã cầ lái dự khi đ như p i ng nđm án ó, ng chỉ o ra vài tră đ mụ Không muố nộ dung héo tàn, Wales tạ m ề c. ni đ a các trang lên mộ wiki Website tháng Giêng 2001 và mờ bấ ư t it cứkhách Internet nào biên tậ hay đ a thêm vào sư tậ Site trở p ư u p. nên thành công rấ nhanh trong nă đu và đợ ngư i ủ hộ t mầ ưc ờ ng trung thành, tạ ra hơ 20.000 đ mụ và đ ra hàng chụ bả dị o ềc ẻ c n ch. n Sau hai nă nó có 100.000 đ mụ và tháng Tư2004, hơ ề c, m, n 250.000 đ mụ bằ tiế Anh và 600.000 đ mụ bằ 50 thứ ề c ng ng ề c ng tiế Theo xế hạ Website tạAlexa.com, nó trởnên nổ tiế ng. p ng i i ng hơ các bách khoa toàn thưtrự tuyế như c n n Britanica.com.” Làm sao, bạ có thể i, ngư i ta lạcó thể o ra mộ bách khoa n hỏ ờ i tạ t thưtin cậ cân đi bằ con đờ củ mộphong trào nguồ mở y, ố ng ưng a t n , biên tậ mởad hoc? Rố cuộ mỗ đ mụ trong Wikipedia có mộ p t c, iềc t nút “Edit this page –Biên tậ trang này”, cho phép bấ cứai lư t p t ớ thêm vào hay xoá nộ dung củ trang đ i a theo có thể ó.
  • 100. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 95 Nó bắđu vớ sự c, Lih giảthích, rằ “ i vì các wiki cung t ầ i thự i ng bở cấ mộkhả ng theo dõi trạ thái củ đ mụ xem xét các thay p t nă ng a ề c, đi riêng biệ và thả luậ các vấ đ, chúng hoạ đng nhưphầ ổ t, o n nề tộ n mề xã hộ Các Wiki Website cũ theo dõi và lư mọ thay đi m i. ng i ổ u đ a ra vớ mỗ đ mụ thế ư i i ề c, nên không thao tác nào mang tính phá huỷlâu dài cảWikipedia hoạ đng bằ đng thuậ vớ nhữ . tồ ng ồ n, i ng ngư i dùng cho thêm hay sử nộ dung trong khi cố ạđ m chung ờ ai đt iể dọ đ ờ c ư ng. “Tuy vậ công nghệ n thân nó là không đ,” y, bả ủ Lih viế Wales t. đ tạ ra mộ chính sách biên tậ đ duy trì quan đ m trung lậ ão t pể p iể (QĐ nhưmộ nguyên lí chỉạ … Theo các nguyên tắ chỉ ạ t đo c đo TL) củ Wikipedia, “ TL cốgắ trình bày các ý tư ng và các sự a QĐ ng ở thự theo cách sao cho cảnhữ ngư i ủ hộlẫ nhữ ngư i c ng ờ ng n ng ờ phả đi có thể thành …’ Kếquả các đ mụ về vấ đ nố tán t là, ề c các n ề hay gây tranh cãi nhưtoàn cầ hoá đ đợ lợ từtính chấhợ tác u ã ưc i tp và toàn cầ củ Wikipedia. Trong hai nă vừ qua mụ từnày đ ua ma c ã có hơ 90 biên tậ lạ bở nhữ ngưi đ góp từHà Lan, Bỉ pii ng ờ óng , n ThuỵĐ n, Vư ng quố Anh, Úc, Brazil, Hoa Kì, Malaysia, Nhậ iể ơ c t Bả và Trung Quố Nó cung cấ cái nhìn nhiề mặvề vấ đ n c. p u t các n ề từTổchứ Thư ng mạ Thếgiớ và các công ti đ quố gia đn c ơ i i c ế a phong trào chố toàn cầ hoá và nhữ đ doạ ố vớ đ dạ ng u ng e đi i a ng vă hoá. Đ ng thờ nhữ ngư i cộ tác ác ý đ ợ kiể soát bở ồ i ng ờ ng ưc m i n vì dễ hiệ hoá hành đng phá hoạ Nhữ ngư i dùng chuyên vô u ộ i. ng ờ tâm đ vô hiệ hoá sự u phá hoạ theo dõi danh mụ các thay đi mớ i, c ổi i đ giả quyế các vấ đ trong vòng phút, nế không phả trong i t nề u i ây, giây. Mộ đ mụ bị có thểđợ phụ hồ nhanh chóng quay t ề c xoá ưc ci lạ mộ phiên bả có thể p nhậ đ ợ vớ chỉ t cú nháy nút. i t n chấ n ưc i mộ Sựbấđi xứ că bả này lậbàn cân theo hư ng có lợ cho các t ố ng n n t ớ i thành viên hữ ích và hợ tác củ cộ đng wiki, cho phép chấ u p a ng ồ t lư ng nộ dung thắ thế Mộ bài trên Newsweek vềWikipedia ợ i ng .” t (1-11-2004) trích Angela Beesley, mộ cộ tác viên tình nguyệ t ng n từEssex, Anh, và mộ ngưi tự n nghiệ Wikipedia theo dõi sự t ờ nhậ n chính xác củ hơ mộ ngàn mụ từ “ t bách khoa thưcộ tác an t c : Mộ ng nghe nhưmộý tư ng đ rồsong nó tự mộcách tựnhiên.” t ở iên , chủ t Trong khi đ Jimmy Wales vừ mớ bắđu. Anh bả Newsweek a i tầ o ó, rằ anh sẽmởrộ thành Wiktionary, mộ từđ n và từđ n ng ng t iể iể nhóm nghĩ Wikibooks, các sách giáo khoa và cẩ nang; và m a; Wikiquote, mộ sách chứ các lờ trích dẫ Anh nói anh có mộ t a i n. t
  • 101. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 96 mụ đ đn giả cho “ i cá thể ơ nhấtiế cậ miễ phí đn c ích ơ n: mỗ đn tpn n ế tổ tấcả thứ con ngư i.” ng t tri c ờ Đ ạ lí củ Wales là mọngư i phảcó quyề truy cậ tựdo đn o a i ờ i n p ế tấ cảtri thứ loài ngư i chắ chắ là chân thành, như nó t c ờ c n ng cũ đ a chúng ta đn mặ gây tranh cãi củ nguồ mở Nế mỗ ng ư ế t a n :u i ngư i đ góp vố trí tuệ a mình mà không lấ tiề sẽ y đ ờ óng n củ y n, lấ âu ra nguồ lự cho sựđi mớ sáng tạ mớ Chẳ phảchúng ta sẽ nc ổi o i? ng i kế thúc trong nhữ tranh cãi pháp lí bấtậ về n nào củ bấ t ng tn phầ at cứđi mớ nào là do cộ đng làm ra đ cho không, và có nghĩ ổi ng ồ ể a là giữtheo cách đ và phầ nào do công ti vì lợ nhuậ nào đ đ a ó, n i n óư thêm vào và phả thanh toán đ cho công ti ấ có thểkiế tiề i ể y mn nhằ thúc đy đi mớ nữ Tấcả câu hỏnày đợ mộ dạ m ẩ ổ i a? t các i ưc t ng cộ tác tựtổchứ khác, ngày càng đợ dân chúng ư thích – ng c ưc a phong trào phầ mề miễ phí – nêu ra. Theo Web site n m n openknowledge.org, “Phong trào phầ mề miễ phí/nguồ mở n m n n bắ đu vớ vă hoá ‘ tầ i n hacker’ a các phòng thí nghiệ khoa họ củ m c máy tính Hoa Kì (Stanford, Berkeley, Carnegie Mellon, và MIT) trong các nă 1960 và 1970. Cộ đng các lậ trình viên còn nhỏ ng ồ p , m và gắ bó vớ nhau. Mã đợ chuyể tớ chuyể lui giữ các thành n i ưc ni n a viên củ cộ đng- nế bạ có mộcảtiế bạ đ ợ mong đi đ a ng ồ un t i n n ưc ợể đ a mã củ bạ cho cộ đng các nhà phát triể Giữ đ đ ợ ư an ng ồ n. mã ã ư c coi là vụ về rố cuộ bạ hư ng lợ từcông việ củ bạ bè ng -t c, n ở i can mình, bạ phảđ trả i thiệ ý.” n i áp lạ n Phong trào phầ mề miễ phí, tuy vậ đ và vẫ đợ gây cả n m n y, ã n ưc m hứ bở lí tư ng đo đc rằ phầ mề phảlà miễ phí và sẵ ng i ở ạ ứ ng n m i n n có cho tấ cả i ngư i, và nó dự vào sựcộ tác nguồ mởđ t mọ ờ a ng n ể giúp tạ ra phầ mề tố nhấcó thể ể o n mt t đ phát không. Cách tiế cậ pn này là hơ khác cách tiế cậ củ nhữ ngư i chủtrư ng nguồ pna ng ờ ơ n i lự tri tuệchung, nhưApache. Họnhìn open-sourcing nhưmộ c t công cụư việvề thuậđ làm phầ mề và các đi mớ khác, t kĩ t ể n m ổi u và trong khi Apache là sẵ có miễ phí cho mọ ngưi, không hề n n i ờ có vấ đ gì vớ phầ mề thư ng mạ đợ xây dự trên đ nó. nề i n m ơ i ưc ng ỉ nh Nhóm Apache cho phép bấcứ tạ ra mộcông trình phái sinh và t ai o t sở u nó, miễ là anh ta thừ nhậ đ góp củ Apache. hữ n a n óng a Mụ tiêu hàng đu củ phong trào phầ mề miễ phí, tuy vậ c ầa n m n y, là đ kiế càng nhiề ngư i càng tốđ viế cảtiế và phân phố ểm u ờ t ể t, i n, i
  • 102. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 97 phầ mề miễ phí, vì niề tin chắ rằ đ u này sẽtrao quyề n m n m c ng iề n cho mọ ngư i và giảphóng các cá nhân khỏ sựkìm kẹ củ các i ờ i i pa công ti toàn cầ Nói chung, phong trào phầ mề miễ phí cấ u. n m n u trúc các licence củ nó sao cho nế phầ mề thư ng mạcủ bạ a u n m ơ ian lấ trự tiế từbả quyề phầ mề miễ phí củ họ thì họcũ ycp n n n m n a, ng muố phầ mề củ bạ là miễ phí. n nman n Nă 1984, theo Wikipedia, mộnhà nghiên cứ củ MIT và mộ t ua t m trong nhữ cự hacker này, Richard Stallman, đ khở đu “ ng u i ầ phong ã trào phầ mề miễ phí” n m n cùng vớ nỗ c đ xây dự mộ hệ iề i lự ể ng t đu hành miễ phí đợ gọ là GNU. Đ khuyế khích phầ mề miễ n ưc i ể n n m n phí, và đ đm bả rằ mã củ nó luôn có thể ư c sử đi và sẵ ể ả o ng a đợ a ổ n có miễ phí cho tấcả i ngư i, Stallman đ thành lậ Quỹ n n t mọ ờ p Phầ ã mề Miễ phí và cái gọ là Licenese Công cộ Chung GNU m n i ng [General Public Licencse] (GPL). GPL quy đnh rằ nhữ ngư i ị ng ng ờ dùng mã nguồ có thểsao, thay đi, cậ nhậ mã, miễ là họlàm n ổp t n cho nhữ thay đi có thểkiế đợ dư i cùng license nhưmã ng ổ m ưc ớ gố Nă 1991, mộ sinh viên ởĐ i họ Helsinki có tên là Linus c. m t ạc Torvalds, xuấ phát dự vào sáng kiế củ Stallman, đ yế công t a na ãt khai hệ iề hành Linux củ mình đ cạ tranh vớ hệ iề hành đu a ể nh i đu Windows củ Microsoft và mờ các kĩ a i sưkhác và các geek trự c tuyế thửcả thiệ nó-miễ phí. Kểtừlầ niêm yế đu tiên củ n i n n n tầ a Tovalds, các nhà lậ trình trên khắ thế i đ thao tác, thêm, mở p p giớ ã rộ vá, và cả thiệ hệ iề hành GNU/Linux, mà license củ nó ng, i n đu a nói bấ cứai có thể i mã nguồ xuố và cảthiệ nó song phả t tả n ng i n i đ cho phiên bả cậ nhậ cho mọ ngư i khác dùng miễ phí. ể np t i ờ n Tovalds khă khă là Linux phảluôn luôn miễ phí. Các công ti i n ng ng bán nhữ cảtiế phầ mề nâng cao Linux hay thích nghi nó đi ng i n n m ố vớ mộ sốchứ nă nhấđnh phả rấ cẩ thậ đ ng chạ đn i t c ng tị itn nừ mế bả quyề củ nó trong các sả phẩ thư ng mạcủ mình. n na n m ơ ia Khá giố Windows, Linux đa ra mộ họcác hệ iề hành có ng ư t đu thể ư c thích nghi đ chạ trên các máy tính đ bàn nhỏ t, các đợ ểy ể nhấ máy xách tay, cầ tay, và thậ chí đng hồ eo tay, lên đn cả m m ồ đ ế các siêu máy tính lớ nhấvà các máy tính lớ Nhưthế t đ a trẻ n t n. mộ ứ ở Ấ Đ vớ mộ PC rẻ thể c nhữ cách hoạ đng bên trong nội t có họ ng tộ củ cùng hệ iề hành chạ trong mộ sốtrung tâm dữliệ lớ nhấ a đu y t un t củ [Tổ Công ti] Hoa Kì. Linux có mộ đi quân các nhà phát a ng tộ triể khắ toàn cầ làm việ đ làm cho nó tố hơ Khi tôi viế n p u cể t n. t đ n này củ cuố sách, mộ buổ chiề tôi đ picnic đn nhà ở a n t i u i ế oạ
  • 103. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 98 miề quê Virginia củ Pamela và Malcolm Baldwin, nhữ ngư i n a ng ờ mà vợtôi quen qua việ là thành viên củ hộ đng quả trị a c a iồ n củ World Learning, mộ NGO về t giáo dụ Trong bữ ă tôi nói là tôi c. an nghĩ đMali đ xem thế i phẳ đn thế nhìn từrìa ngoài sẽ i ể giớ ng ế nào nhấcủ nó - thị n Timbuktu. Peter con trai nhà Baldwin tình cờ ta trấ làm việ ở Mali vớ tư cách mộ bộ phậ củ cái gọ là c i t n a i GreekCorps, giúp đa công nghệ các nư c đ phát triể Vài ư vào ớ ang n. ngày sau bữ ă tôi nhậ đợ mộ e-mail từPamela bả tôi rằ a n, n ưc t o ng bà đ bàn vớ Peter vềđ cùng tôi đn Timbuku, sau đ bà viế i i ế ó t ã thêm đ n sau, đ n nói cho tôi mọ thứtôi muố biếvà bớ cho oạ i n t t oạ tôi cảmộ chuyế đ “ t n i: Peter nói dựán củ nó là tạ ra các mạ a o ng tinh, làm các anten từcác chai soda nhự và các a không dây qua vệ tấ lư i che cử sổ ng kim loạ Dư ng nhưmọngư i ở mớ a [bằ i]! ờ i ờ Mali đu dùng Linux …” ề “Mọ ngư i ởMali dùng Linux.” Chắ chắ có mộ chút phóng i ờ c n t đi, như nó là mộlốnói ta nghe thấ chỉ ạ ti y trong thế i phẳ giớ ng. ng hong trào phầ mề miễ phí đ trởthành thách thứ đ n m n c áng P ã gờ đi vớ Microsoft và mộ sốcông ti phầ mề toàn cầ mố i t n m u lớ khác. Nhưtạ chí Fortune tưng thuậ ngày 23-2-2004, “Sự n p ờ t sẵ có củ phầ mề cơ n và hùng mạ này, hoạđng trên các n a n m bả nh tộ vi xửlí phổbiế khắ mọ nơ củ Intel, trùng vớ sựtă trư ng n p iia i ng ở bùng nổcủ Internet. Linux mau chóng nhậ đ ợ sựnoi theo toàn a n ưc cầ giữ các nhà lậ trình và nhữ ngư i sửdụ trong kinh u a p ng ờ ng doanh … Cuộ cách mạ đ xa hơ Linux mộ chút… Hầ như c ng i t u n bấcứloạphầ mề nào [hiệ nay] có thể đợ ởdạ nguồ t i n m n tìm ư c ng n mở Web site SourceForge.net, nơ gặ gỡcủ các nhà lậ trình, . ip a p liệ kê con sốgây sử số 86.000 chư ng trình đ tiế triể t ng t ơ ang n n. Hầ hế là các dựán nhỏbở và cho các geek, như hàng tră ut i ng m [chư ng trình] có giá trị c sự… Nế bạ ghét móc 350 $ đ ơ thự un ể mua Microsoft Office hay 600 $ cho Adobe Photoshop, thì OpenOffice.org và Gimp là các lự chọ miễ phí chấlư ng cao a n n tợ đ áng ngạ nhiên.” Các công ti lớ như Google, E☼Trade, và c n Amazon, bằ kế hợ các thành phầ server hàng hoá trên cơsở ng t p n Intel vớ hệ iề hành Linux, đ có khả ng cắchi tiêu công nghệ i đu nă t ã củ họmộ cách đy kị tính – và có nhiề kiể soát hơ vớ a t ầ ch u m ni phầ mề củ mình. n ma
  • 104. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 99 Vì sao có nhiề ngưi đn vậ sẵ sàng viế phầ mề đ cho u ờế y n t mể n không? Mộ phầ là do thách thứ khoa họ thuầ tuý, đ u không t n c c n iề bao giờnên đ giá thấ Mộ phầ bở vì tấ cả đu că ghét p. t ni t họ ề m ánh ngựthị ờ đn vậ và, theo cách nhìn trư ng ế y Microsoft vì cách nó chế củ nhiề ngư i hay bự mình, ứ hiế tấ cả i ngưi khác. Mộ a u ờ c c p t mọ ờ t phầ là vì họtin rằ phầ mề nguồ mởcó thể ư c giữtư i n ng n m n đợ ơ hơ và ít lỗ hơ bấcứphầ mề thư ng mạ nào, bở vì nó liên int n m ơ i i n tụ đ ợ cậ nhậ bở mộ đi quân củ các nhà lậ trình không c ưc p ti tộ a p đ ợ trả n. Và mộ phầ vì mộ số ưc tiề t n t công ti công nghệ n nào đ lớ ó trả n cho các kĩ tiề sưlàm việ trên Linux và các phầ mề khác, hi c n m vọ nó sẽ t thị n củ Microsoft và làm cho nó thành mộ đi ng cắ phầ a tố thủcạ tranh yế hơ ởkhắ nơ Có nhiề đng cơhoạđng ở nh un p i. uộ tộ đ và không phả tấ cảchúng là vị it tha. Tuy vậ khi đt tấ cả y, ặt ây, chúng lạ vớ nhau, chúng tạ ra mộ phong trào rấhùng mạ sẽ ii o t t nh tiế tụ là mộ thách thứ lớ cho toàn bộmô hình phầ mề pc t cn n m thư ng mạvềmua mộ chưng trình và sau đ tả các sử lỗ và ơ i t ơ ói ai mua bả cậ nhậcủ nó. np ta Cho đn nay, hệđ u hành Linux là thành công nổ tiế nhấ ế iề i ng t giữ các dự án phầ mề nguồ mở miễ phí thách thứ a n m n n c Microsoft. Như Linux chủyế đợ các trung tâm dữliệ công u ưc u ng ti lớ sửdụ chứkhông phả các cá nhân. Tuy nhiên, tháng 11- n ng, i 2004, [Quỹ Mozilla Foundation, mộ nhóm phi lợ nhuậ ủ hộ ] t i n ng phầ mề nguồ mở phát hành Firefox, mộ Web browser miễ n m n , t n phí mà ngư i viế về ờt công nghệ New York Times Randall Stross ở (19-12-2004) đ mô tảnhưrấ nhanh và đy các tính nă mà t ầ ng ã Internet Explorer củ Microsoft không có. Firefox 1.0, dễ đt, a cài ặ đ ợ phát hành 9-11. “Chỉ t tháng sau,”Stross tư ng thuậ ưc mộ ờ t, “quỹkỉ m mộ cộ mố đ đ ý: 10 triệ lầ tảxuố niệ tt c áng ể uni ng.”Các khoả quyên góp từcác fan am hiể củ Firefox đ trả ng cáo n ua quả ã i hai trang trên The New York Times. “Vớ Firfox,” Stross nói thêm, “phầ mề nguồ mở n m n chuyể từback-office khó hiể sang nhà củ n u a bạ và sang nhà củ cha mẹ n’ a. (Con cái bạ ởđi họ đ n, a bạ nữ n ạ cã dùng nó rồ Nó tao nhã, dễdùng nhưInternet Explorer và, hấ i). p dẫ nhấ đ ợ bả vệ t hơ nhiề đ chố các loạvirus, worm n t, ư c o tố n u ể ng i [sâu] và snoop [phầ mề nghe lén]. Microsoft đ luôn coi sựtích n m ã hợ chặ củ Internet Explorer là mộ tính nă hấ dẫ Firfox p ta t ng p n. cư i nhẹ ỡ nhành trên đnh Windows, tách biệkhỏhệ iề hành làm ỉ t i đu cơsởmà chủtị Mozilla Foundation, Michell Baker, gọ là mộ ch i t
  • 105. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 100 ‘sựphòng thủtựnhiên’. Lầ đu tiên Internet Explorer mấ thị nầ t phầ Theo mộ khả sát toàn cầ đ ợ tiế hành tháng Mư i Mộ n. t o u ưc n ờ t vừ qua bở OneStat.com, mộ công ti ởAmsterdam phân tích a i t Web, thị n củ Internet Explorer sụ xuố dư i 85 phầ tră phầ a ng ớ n m, t nă đ m phầ tră thấ hơ tháng Nă Firfox bây giờcó gầ 5 nm pn n m iể m. phầ tră thị n, và phầ đ đ tă nm phầ n ó ang ng.” ẽ không ngạ nhiên là các quan chứ Microsoft không phảlà c c i S nhữ ngư i tin vào khả ng tồ tạhay vào các ư đ m củ ng ờ nă ni u iể a dạ phầ mề miễ phí nguồ mở Trong tấcả vấ đ mà tôi ng n m n n . t các n ề đ cậ đn trong cuố sách này, không vấ đ nào kích thích nhiề ềp ế n nề u say mê từnhữ ngưi ủ hộvà nhữ ngư i phả đi hơ là ng ờ ng ng ờ nố n open-source. Sau khi dùng mộ sốthờ gian vớ cộ đng nguồ t i i ng ồ n mở tôi muố nghe cái Microsoft cầ phả nói, vì đ sẽlà mộ , n n i t ây cuộ tranh cãi quan trọ quyếđ nguồ mởtrởthành mộ lự c ng, tị nh n tc làm phẳ đ đ đn mứ nào. ng ích áng ế c Đ m đu tiên củ Microsoft là, Làm thế đ thúc đy đi mớ iể ầ a nào ể ẩổ i tiế lên nế mọ ngưi làm việ không lấ tiề và cho không công n u i ờ c yn trình củ họ Vâng, Microsoft nói, tấcả a? t nghe đp đ và thân thiệ ẹẽ n rằ tấcả ng t chúng ta vừ cùng nhau lên trự tuyế và viếphầ mề a c n t n m miễ phí bở nhân dân và cho nhân dân. Như nế nhữ ngư i n i ng u ng ờ đi mớ sáng tạ sẽ ổi o không đợ thư ng cho các đi mớ củ mình, ưc ở ổia khuyế khích cho đi mớ mởđờ sẽ n kiệ và cũ vậ tiề n ổi ưng cạ t ng y n cho R&D sâu thự sựcầ đn đ tạ ra sựtiế bộtrong lĩ vự c n ế ểo n nh c ngày càng phứ tạ này. Sựthự rằ Microsoft đ tạ ra hệđ u cp c ng ão iề hành PC chuẩ thắ cuộ trên thư ng trư ng, nó lậ luậ đ tạ n ng c ơ ờ p n, ã o ra nguồ tiề tài trợcho phép Microsoft tiêu hàng tỉ nn dollar cho R&D đ phát triể Microsoft Office, mộ trọ bộ ứ dụ mà ể n tn các ng ng bây giờnó có thể hơ 100 $ mộchút. bán n t “Microsoft thừ nhậ rằ có nhiề khía cạ củ phong trào a n ng u nh a nguồ mởlà hấ dẫ đc biệ xung quanh quy mô, sựcộ tác n p n, ặ t ng cộ đng, và các khía cạ truyề thông,”Craig Mundie, tổ ng ồ nh n ng giám đc công nghệ a Microsoft, nói. “ ng về ố củ Như cơbả chúng n tôi tin vào ngành phầ mề thưng mạ và mộ sốbiế thể a mô n m ơ i, t n củ hình nguồ mởcông kích mô hình kinh tế phép các công ti đ n cho ể tạ dự việ kinh doanh vềphầ mề Vòng thiệ vềđi mớ o ng c n m. n ổ i, phầ thư ng, tái đu tư và đi mớ nhiề hơ là cái đ dẫ đn tấ n ở ầ, ổi un ã nế t
  • 106. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 101 cảcác đt phá lớ trong nghành củ chúng ta. Việ kinh doanh ộ n a c phầ mề nhưchúng ta biế là mộ việ kinh doanh kinh tếquy n m t t c mô. Bạ tiêu trư c hàng tấ tiề đ phát triể mộ sả phẩ phầ n ớ n nể n tn m n mề rồ chi phí biên đ sả xuấ mỗ sả phẩ là rấnhỏ như m, i ển t in m t , ng nế anh bán rấnhiề anh thu lạđ ợ khoả đu tưcủ mình và u t u, i ưc nầ a sau đ tái đu tưlợ nhuậ vào phát triể thếhệ n phẩ mớ ầ i n n [sả m] i. ó Như khi bạ khă khă rằ không đợ tính tiề phầ mề n ng ng ng ưc n n m, ng bạ chỉ thể n có cho không, bạ lấ việ kinh doanh phầ mề khỏ ny c n m i kinh doanh theo quy mô kinh tế. ” sự Bill Gates nói thêm, “Bạ cầ chủnghĩtưbả [đ dẫ dắ đi nn a n ển tổ mớ Đ có [mộ phong trào] nói đi mớ không xứ đ phầ i]. ể t ổi ng áng n thư ng kinh tếlà trái vớ phía mà thếgiớ đ tớ Khi tôi nói vớ ở i i i i. i nhữ ngư i Trung Quố họư c mơlậ mộ công ti. Họkhông ng ờ c, ớ p t nghĩ‘ sẽ , tôi làm thợcắ tóc ban ngày và làm phầ mề miễ phí n m n t ban đ … Khi bạ có khủ hoả an ninh trong hệ ng [phầ n ng ng thố n êm’ mề củ mình, bạ không muố nói, ‘ thợ t tóc ở âu’ m] a n n Gã cắ đ ?” Khi chúng ta chuyể vào thế i phẳ này, và có lự lư ng lao n giớ ng cợ đng to lớ này do Web cho phép, vớ tấ cả công cụ ng tác ộ n i t các cộ không có dựán nào là quá nhỏcho các thành viên nào đ này, sẽ ó củ lự lưng lao đng này đ đm nhiệ hay sao chép, hay sử acợ ộ ểả m, a đi – miễ phí. Ai đ ởđ sẽ tạ ra các phiên bả miễ phí củ ổ n ó ó thử o n n a mọ loạphầ mề hay thuố hay âm nhạ “ thì làm sao các i i n m c c. Thế sả phẩ giữđ ợ giá trị a chúng?” n m ưc củ Mundie hỏ “ nế các i. Và u công ti không thể y đ ợ giá trị p lí từcác sả phẩ củ họsự lấ ư c hợ n ma, đi mớ sẽ tiế lên trong lĩ vự này hay lĩ vự khác, vớ tố ổ i có n nh c nh c ic đ mà nó có thểhay phả là?” Chúng ta có thểluôn tính đn mộ ộ i ế t phong trào nguồ mởtựtổchứ đn cùng nhau đ đa các thứtiế n cế ểư n lên không mấtiề t n? Có vẻ ố vớ tôi, chúng ta ở đi i giai đ n còn quá sớ trong lị sử oạ m ch củ sựlàm phẳ thế i đ trả i các câu hỏ này. Như chúng a ng giớ ể lờ i ng sẽ n các câu trả i, và không chỉ Microsoft. Cho đn nay – cầ lờ cho ế và có thể ây là mộ phầ củ câu trả i tầ dài – Microsoft đ có đ t na lờ m ã khả ng hi vọ ởsựthự rằ chỉ đt hơ phầ mề thư ng nă ng c ng thứ ắ n n m ơ mạ là phầ mề miễ phí. Ít công ti lớ có thể ơ giả tảLinux i n m n n đn ni xuố từng Web và hi vọ nó hoạđng cho tấcả nhiệ vụcủ ng tộ t các m a họ Nhiề thiế kếvà kĩ t hệ ng cầ phả đ cùng nó và ở . u t thuậ thố n ii trên nó đ biế nó phù hợ vớ các nhu cầ cụ củ mộ công ti, ển pi u thể a t đc biệ cho các hoạđng tinh vi, quy mô lớ và quyế đ đn ặt tộ n, tịế nh
  • 107. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 102 sứ nh. Cho nên khi bạ tính tổ tấcả phí thích nghi hệ iề mệ n ng t chi đu hành Linux đi vớ các nhu cầ củ công ti bạ và nề phầ cứ ối ua n n n ng cụthểcủ nó và các ứ dụ Microsoft lậ luậ nó có thểcó a ng ng, p n, tổ chi phí nhiề như c hơ Windows. ng u hoặ n Vấ đ thứhai Microsoft nêu lên về nề toàn bộphong trào nguồ n mởnày phảgiảquyếlà làm sao chúng ta theo dõi đ ợ ai sởhữ ii t ưc u mẩ nào củ bấ cứđi mớ nào trong mộ thế i phẳ nơ mộ u at ổi t giớ ng, i t số ư c tạ ra miễ phí và phầ khác đợ xây dự trên nó vì lợ đợ o n n ưc ng i nhuậ Các nhà lậ trình Trung Quố sẽ t sựtôn trọ các quy n. p c thậ ng đ củ Quỹ n mề Miễ phí? Ai sẽ quả tấcả c này? ịnh a Phầ m n cai n t việ “Mộ khi bạ bắđu xã hộ hoá dân cưtoàn cầ về tư ng rằ t n tầ i u ýở ng phầ mề hay bấ cứđi mớ khác nào đợ cho là miễ phí, n m t ổ i ưc n nhiề ngư i sẽ u ờ không phân biệgiữ phầ mề miễ phí, các dư c t a n m n ợ phẩ miễ phí, âm nhạ miễ phí, hay các patent miễ phí về t m n c n n thiế kếôtô,”Mundie lí lẽCó sựthậ nào đ trong đ u này. Tôi làm . t ó iề việ cho mộtờ c t báo, đ là nơ trả ơ cho tôi. Như tôi tin rằ ó lư ng ng i ng tấ cảcác báo trự tuyế phả là miễ phí, và vềnguyên lí tôi từ t c n i n chố trả n cho đt báo trự tuyế đi vớ The Wall Street Journal. i tiề ặ c nố i Tôi đ không đc bả trên giấ củ The New York Times thư ng ọn ya ờ ã xuyên hai nă nay. Tôi đc nó trự tuyế Song nế thế con gái ọ c n. u hệ m tôi, do đợ nuôi đ nghĩ ng báo chí là cái gì đ phảđ ợ truy ưc ể rằ i ưc ó cậ miễ phí, lớ lên và từchố trả n cho báo giấ Hừ . Tôi p n n i tiề y? ..ừ thích Amazon.com cho đn khi nó bắ đu cung cấ mộ nề toàn ế tầ p tn cầ không chỉ các sách mớ củ tôi mà cả phiên bả cũVà u bán ia các n. tôi vẫ không chắ sẽcả thấ ra sao vềviệ Amazon chào các n c m y c đ n củ cuố sách này có thể ư c lư t trự tuyế miễ phí. oạ a n đợ ớ c n n Mundie lư ý mộ công ti ôtô lớ củ Mĩ i phát hiệ ra là mộ t na mớ n t u sốhãng Trung Quố đ dùng công nghệ cã quét sốmớ đ quét toàn iể bộ c ôtô và sả ra hàng loạcác mô hình thiếkế i sự giúp chiế n t t vớ trợ củ máy tính tấcả bộphậ trong vòng mộ thờ gian rấngắ a t các n t i t n. Sau đ họ thể p các thiếkế ó vào các robot công nghiệ và có nạ t đ p ó nhanh mà không ồ ào tạ ra mộ bả sao hoàn hả củ mộ chiế n o tn oa t c xe GM- mà không phả chi bấcứkhoả tiề nào cho R&D. Các i t nn nhà sả xuấ ôtô Mĩ ng bao giờnghĩ có bấcứ đ lo về n t chẳ họ t gì ể sự sinh sả vô tính toàn bộcác xe củ họsong ởthế i phẳ că n a, giớ ng, n cứvào các công nghệ n có ở ấ đ u đ không còn đ nữ sẵ đy, iề ó úng a. Đ m mấ chố củ tôi là thếnày: Open-source là mộ lự làm u ta tc iể phẳ quan trọ bở vì nó làm cho nhiề công cụ từphầ mề ng ng i u , n m
  • 108. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 103 đn bách khoa toàn thư sẵ có miễ phí, mà hàng triệ ngư i ế ,n n u ờ quanh thếgiớ đ phả mua đ đ ợ dùng, và bở vì mạ nguồ iã i ể ưc i ng n mởkếhợ -vớ các ranh giớ mởcủ chúng và cách tiế cậ đn- tp i i a p nế t-là-đn-tấ - có thể ế t-cả thách thứ cấ trúc thứbậ vớ mộ mô cu ci t mộ hình chiề ngang vềđi mớ rõ ràng hoạđng trong các lĩ vự u ổi tộ nh c có sốlư ng ngày càng tă Apache và Linux mỗ cái đ giúp đy ợ i ẩ ng. ã chi phí củ việ sửdụ tính toán và Internet theo nhữ cách làm ac ng ng phẳ mộcách sâu sắ Phong trào này sẽ ng t c. không mấđ Quả c, t i. thự có thểnó mớ chỉ a bắ đu - vớ mộ sựkhát khao to lớ và i vừ t ầ i t n, ngày càng tă có thể áp dụ cho nhiề ngành. Như The ng u ng Economist (10-7-2004) bố rố “ t sốngưi cuồ tín thậ chí i i, mộ ờ ng m còn lí lẽrằ cách tiế cậ nguồ mởđi diệ cho mộ mô hình ng pn n ạn t mớ mô hình hậ tư n chủ i, u bả nghĩvề n xuấ a sả t.” Đ u đ có thể ra là đ iề ó tỏ úng. Nế vậ thì chúng ta có các vấ đ u y, nề to lớ về quả toàn cầ đ sắ xế ai sởhữ cái gì và các cá n cai n u ểp p u nhân và các công ti sẽ m lờthế từ c tạ ra chúng. kiế i nào việ o LỰ LÀM PHẲ C NG # 5 OUTSOURCING [THUÊ NGUỒ NGOÀI] N Y2K ndia (Ấ Đ ) đ trảqua nhữ thă trầ từkhi nó giành đợ n ộã i ng ng m ưc I đc lậ ngày 15-8-1947, như trong chừ mự nào đy nó có ộp ng c ấ ng thểđợ nhớlạ nhưnư c may mắ nhấ trong lị sửcuố thế ưc i ớ n t ch i kỉ ơ hai mư i. Cho đn gầ đ Ấ Đ đ là nư c đ ợ biế đn trong giớ ế n ây, n ộ ã ớ ưc tế i ngân hàng như“ngưi mua thứcấ . Bạ luôn muố là ngư i mua ờ p” n n ờ thứcấ trong kinh doanh- [là] ngư i mua khách sạ hay sân golf p ờ n hay siêu thị khi ngưi chủsởhữ đu tiên đ phá sả và các tài sau ờ uầ n ã sả củ nó đợ ngân hàng bán vớ giá mưi cent cho mộ dollar. na ưc i ờ t Thếđy, nhữ ngư i ngư i mua đu tiên củ tấ cả ấ ng ờ ờ ầ a t cáp đợ đt ưc ặ bở tấcả công ti cáp quang đ – các công ti nghĩ sẽ nên i t các ó họ trở giàu có không ngừ trong mộ vũ sốmởrộ không ngừ – ng t trụ ng ng đ là các cổđ Mĩ a chúng. Khi bong bóng vỡ họbị lạ ông củ , bỏ i ã nắ giữcổphiế hoặ vô giá trị c bị m [giá trịrấ nhiề m u c hoặ giả ]t u.
  • 109. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 104 Nhữ ngưi Ấ Đ , thự tế đ trởthành nhữ ngưi mua thứ ng ờn ộ c ,ã ng ờ cấ củ các công ti cáp quang. pa Họthự tếđ không mua các cổphầ họchỉ ư c lợ từquá c n, đợ i ã thừ dung lư ng cáp quang, đ u có nghĩlà họvà các khách hàng a ợ iề a Mĩ a họcó dị sửdụ tấ cảcáp đ hầ nhưmiễ phí. Đ là p ng t óu n ây củ mộ dị may bấngờkhổ lồ tp t ng cho Ấ Đ (và ởmứ đ ít hơ cho nộ cộ n Trung Quố Liên Xô trư c đ và Đ c, ớ ây, ông Âu), bở vì lị sửcậ i ch n đi củ Ấ Đ là gì? Ngắ gọ Ấ Đ là mộ nư c hầ như ạanộ n n, n ộ tớu không có tài nguyên tựnhiên đ làm mộ việ rấ tố – khai thác đu óc t ctt ầ ã củ ngư i dân củ mình bằ giáo dụ mộphầ tư ng đi lớ giớ a ờ a ng c t n ơ ốn i ư tú củ nó vềkhoa họ kĩ t và y họ Nă 1951, thuộ về a c, thuậ c. m c u công trạ lâu dài củ ông, Jawaharlal Nehru, thủ ớ Ấ Đ đu ng a tưng n ộ ầ tiên, đ xây dự việ đu tiên trong bả Việ Công nghệ n Đ ng nầ y n Ấộ ã (IIT) ởthành phốmiề đ Kharagpur. Trong nă mư i nă kể n ông m ơm từkhi đ hàng tră ngàn ngư i Ấ Đ đ tranh đ đ đợ vào ó, ờ n ộã ua ể ư c m họ và tố nghiệ từcác Họ Việ IIT này và các đi họ tưtư ng c t p c n ạc ơ đ ơ củ chúng (cũ như Họ Việ Quả lí Ấ Đ -IIM, dạ ư ng a ng c n n nộ y sáu quả trị n kinh doanh). Că cứvào dân sốhơ mộ tỉ a Ấ Đ , sự n t củ n ộ n cạ tranh này tạ ra mộ chế ộnhân tài tri thứ phi thư ng. Nó nh o t đ c ờ giố mộnhà máy, cho ra lò và xuấkhẩ mộsố nă kĩ t, ng t t u t tài ng thuậ khoa họ máy tính, và phầ mề có nă khiế nhấtrên thế i. c n m ng u t giớ Chao ôi, đ là mộtrong vài việ mà Ấ Đ đ làm đ t c n ộã ây úng. Vì hệ thố chính trị a nó thư ng loạ chứ nă gắ vớ sởthích ủ ng củ ờ n c ng, n i ng hộSoviet, ủ hộkinh tế c xã hộ chủnghĩ củ Nehru, đ bả ng họ i aa ão đm rằ cho đn tậ giữ các nă 1990 Ấ Đ đ không thể ả ng ến a m n ộã cung cấ việ làm tửtế p c cho hầ hếcác kĩ tài nă đ Nhưthế đ ut sư Mĩ ã ng ó. là ngư i mua thứ p củ nă lự trí tuệ n Đ ! Nế là mộngư i ờ cấ a ng c Ấộu t ờ Ấ Đ thông minh và có giáo dụ cách duy nhấ bạ có thểphát nộ c, tn huy khả ng củ mình đ là bỏnư c và, lí tư ng nhấ đ Mĩnơ nă a ớ ở t, i , i ã khoả hai mư i lă ngàn ngư i tố nghiệ các trư ng kĩ t Ấ ng ơm ờt p ờ thuậ n Đ đ đnh cưtừ1953, làm giàu nhiề cho quỹtrí tuệ nhờsự ộã ị u Mĩ giáo dụ củ họđ ợ bao cấ bở nhữ ngư i đ thuế n Đ . c a , ưc pi ng ờ óng Ấộ “IIT trởthành các hòn đo ư tú bằ cách không cho phép sự ảu ng giả chấ lưng hệthố Ấ Đ làm giả các tiêu chuẩ chính m tợ ng n ộ m n xác củ chúng,” a The Wall Street Journal (16-4-2003) lư ý. “Anh u không thể út lót đ đ ợ vào mộ IIT … Các ứ viên chỉ ư c đ ể ưc t ng đợ chấ nhậ nế họqua đợ mộ cuộ thi tuyể gay go. Chính phủ p nu ưc t c n không can thiệ vào chư ng trình giả dạ và công việ họ đ p ơ ng y, c c òi
  • 110. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 105 hỏ khắkhe … Có thể lẽvào mộ IIT khó hơ vào Harvard hay i t lí , t n MIT … Cự sinh viên IIT Vinod Khosla, đng sáng lậ ra Sun u ồ p Microsystem, nói: ‘Khi tôi tố nghiệ IIT Delhi và sang Carnegie t p Mellon đ họ Thạ sĩtôi nghĩ ểc c, mình dạ chơ vì nó rấ dễ vớ o t so i i vố họ mà tôi nhậ đ ợ ởIIT’ nc n ưc .” Trong hầ hếnă mư i nă đu, các việ IIT này là mộ trong utm ơmầ n t nhữ món hờ lớ nhấmà Mĩ ã từ đợ Cứnhưlà ai đ đ ng in t đ ng ư c. óã đt mộố hút trí óc nạ đy ở ặ t ng p ầ New Delhi và đ vào Palo Alto. ổ Và rồ Netscape, phi đ u tiế hoá viễ thông 1996, và Global i iề t n Crossing và các bạ cáp quang củ nó đn. Thế i trởnên phẳ n a ế giớ ng và toàn bộcâu chuyệ lộ đu đ “Ấ Đ không có tài nguyên n n ầ uôi. n ộ hay hạtầ cơsởgì” Dinakar Singh, mộ trong nhữ giám đc ng t ng ố quỹ bả hiể [hedge-fund] đợ tôn trọ nhấởphốWall nói, tự o m ưc ng t bố củ ông đ tố nghiệ ởmộIIT và sau đ di cư mẹ a ãt p t ó sang Mĩ i , nơ ông đợ sinh ra. “Nó đ tạ ra nhữ ngư i vớ chấ lư ng và ưc ão ng ời tợ bằ sốlư ng. Song rấnhiề trong sốhọ ã mụ rữ nhưrau cỏở ng ợ t u đ ca các bế cả Ấ Đ . Chỉ t sốrấít có thể tàu và thoát khỏ n ng n ộ mộ t lên i. Chuyệ đ sẽ n ó không bao giờxả ra nữ vì chúng ta đ xây con tàu y a, ã vư t đi dư ng này, đợ gọ là cáp quang… Trong hàng thậ kỉ ợạ ơ ưc i p bạ phảrờ khỏ Ấ Đ đ trởthành chuyên gia… Bây giờ n có n ii i n ộể bạ plug [cắ vào thế i từẤ Đ . Bạ không cầ phảđn Yale m] giớ nộn n iế thể và không cầ phảlàm việ cho Goldman Sachs [nhưtôi đ phả n i c i].” ã Ấ Đ đ chẳ bao giờcó thể ủkhả ng chi trả n ộã ng đ nă cho dảbă i ng thông đ kếnố Ấ Đ có đu óc vớ Mĩ công nghệ ểt i n ộ ầ i có cao, vì thế các cổđ Mĩ trả việ đ Chắ chắ đu tưquá mứ có ông chi cho c ó. c n, ầ c thể tố Sự ầ tưquá mứ vào đ ờ sắđ hoá ra là mộlợ ích là t. đu c ư ng t ã ti to lớ cho nề kinh tế . “ n n Mĩ Song đu tưquá mứ vào đ ờ sắchỉ ầ c ư ng t giớ hạ trong quố gia riêng củ bạ và các lợ ích cũ thế in c an i ng ,” Singh nói. Trong trưng hợ đờ sắ kĩ t số “ ng ngư i ờ p ư ng t thuậ , nhữ ờ ngoạquố là nhữ ngư i đợ lợ Ấ Đ đợ đmiễ phí. i c ng ờ ư c i.” n ộ ư c i n Vui đ nói chuyệ vớ ngư i Ấ Đ nhữ ngư i nổ bậ chính ni ờ n ộ ng ờit i xác vào lúc các công ti Mĩ t đu phát hiệ ra họcó thể hút bắ ầ n thu nă lự trí óc củ Ấ Đ ở n Đ . Mộtrong sốhọ Vivek Paul, ng c a n ộẤ ộ t là hiệ là chủ ch củ Wipro, công ti phầ mề Ấ Đ khổ lồ“ n tị a n m n ộ ng . Về nhiề mặcách mạ [outsourcing] công nghệ u t ng thông tin Ấ Đ bắ n ột đu vớ việ General Electric sang đ Ta đ nói vềcuố các ầi c ây. ang i nă 1980 đu các nă 1990. Khi đ Texas Instrument đ tiế ầ m ó, ãn m hành thiế kếchip nào đ ởẤ Đ . Mộ sốnhà thiế kế t nộ t t chủchố t ó
  • 111. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 106 củ họ Mĩlà nhữ ngưi Ấ Đ , và cơ n họđ đ cho họ a [ở ] ờnộ ãể về ng bả quê và làm việ từđ [dùng các mạ truyề thông khá thô thiể c ó ng n n lúc đ đ liên lạ Khi đ tôi chỉ hoạđng cho GE Medical óể c]. ó, huy tộ Systems ởBangalore. [Chủtị GE] Jack Welch đn Ấ Đ nă ch ếnộm 1989 và hoàn toàn bị n Đ hấ dẫ nhưmộ nguồ lợ thế tuệ Ấ ộp n t ni trí cho GE. Jack nói, ‘Ấ Đ là mộ nư c đ phát triể vớ nă lự nộ t ớ ang n i ng c phát triể Ông thấ mộ quỹnhân tài có thể n.’ y t dùng làm đ trí tuệ òn bẩ Nên ông nói, ‘Chúng ta tiêu nhiề tiề đ làm phầ mề y. u nể n m. làm việ gì đ cho phòng IT củ chúng ta ở ây? Vì Ấ c a đ n Không thể ó Đ đ đ thị ờ củ mình đi vớ các công ti công nghệ ớ ộ ã óng trư ng a ối nư c ngoài, nhưIBM, các công ti Ấ Đ phả khở đng các nhà máy nội iộ riêng củ mình đ làm PC và máy chủ và Jack cả thấ nế họ a ể , myu có thể việ đ cho họhọ thể việ đ cho GE. làm c ó , có làm có Đ làm dựán, Welch đ cửmộ tổdo CIO [giám đc thông tin] ể t ố ã củ GE dẫ đu sang Ấ Đ kiể tra khả ng. Lúc đ Paul cũ a nầ nộm nă ó ng đng kí nhưgiám đc phát triể kinh doanh củ GE ở n Đ . “ ă ố n a Ấ ộ Cho nên công việ củ tôi là hộtố CIO, đu 1990, trong chuyế đ ca ng ầ ni đu tiên củ ông ta,” ầ a ông nhớ i. “ đn vớ mộ số án thửđ lạ Họ ế i t dự ể khở đng. Tôi nhớnử đ đ đ họởsân bay Delhi vớ mộ iộ a êm i ón i t đ xe Ấ Đ , xe Ambassador, dự vào thiếkế nộ a t Morris Minor rấ t oàn lỗ thờ củ các nă 1950. Mỗ ngưi trong chính phủcó mộ i ia m i ờ t chiế Cho nên chúng tôi có đ nă xe và từsân bay vềthành c. oàn m phốTôi ởxe sau, ởmộđ m tôi nghe tiế nổ n, và tôi nghĩ . t iể ng lớ , cái gì thế Tôi vọ lên đu, và mui xe đ đu bay ra và đp vỡkính ? t ầ iầ ậ chắ gió - vớ nhữ ngư i GE ở n i ng ờ trong! Thế toàn bộ oàn xe củ là đ a các nhà đ u hành GE lái vào vệ ư ng, và tôi chỉ thể đờ có nghe thấ y iề họ cho chính họ‘ ây là nơ mà chúng ta mua phầ mề à?’” nói ,Đ nm i ay cho Ấ Đ , đi GE đ không bị t lưng tồ củ xe Ấ n ộộ chấ ợ ia n M ã Đ làm nả chí. GE đ quyếđ cắ rễbắđu mộ dựán ộ n tị m , tầ nh t ã phát triể chung vớ Wipro. Các công ti khác đ thửcác mô hình n i ã khác nhau. Như đy vẫ là nhữ ngày trư c cáp quang. Simon ng ấ n ng ớ & Schuster, nhà xuấbả sách, thí dụ chuyể sách củ nó đn Ấ tn , n a ến Đ và trả ng ngư i Ấ Đ 50 $ mộtháng (so vớ 1.000 $ tháng ộ nhữ ờn ộ t i ởHoa Kì) đ đ máy chúng bằ tay vào máy tính, biế các ể ánh ng n cuố sách thành các file đ n tửcó thể ư c biên tậ hay sử đi dễ n đợ p aổ iệ dàng trong tư ng lai – đc biệ các từđ n, liên tụ cầ cậ nhậ ơ ặt iể cnp t.
  • 112. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 107 Nă 1991, Manmohan Singh, bộtrư ng bộ chính Ấ Đ lúc đ ở tài nộ ó, m bắđu mởnề kinh tế n Đ cho đu tưnưc ngoài và đ a cạ tầ n Ấộ ầ ớ ư nh tranh vào ngành viễ thông Ấ Đ đ kéo giá xuố Đ thu hút n n ộể ng. ể nhiề đu tưnư c ngoài hơ Singh đ làm cho các công ti đt các uầ ớ ặ n, ã trạ vệ m tinh dễ n nhiề ở hơ u Bangalore, cho nên họ thể y qua có nhả hệ ng đ n thoạẤ Đ và kếnố vớ các cơsởtrong nư c củ thố iệ inộ tii ớa họởMĩChâu Âu, hay Châu Á. Trư c đ chỉ , ớ ó, Texas Instruments đ sẵ sàng đ ơ đu vớ bộmáy quan liêu Ấ Đ , đ trởthành ãn ư ng ầ i n ộể công ti đ quố gia đu tiên thiếlậ mộ trung tâm thiếkế ch c ầ tp t t mạ a và phát triể ởẤ Đ nă 1985. Trung tâm TI ởBangalore đ có n n ộm ã trạ vệ m tinh riêng củ mình như đ chịđ khổ có mộ quan a ng ã u au vì t chứ chính phủẤ Đ giám sát nó - vớ quyề khám xét bấ cứ c nộ i n t mẩ dữliệ vào ra nào. Singh đ nớ lỏ tấ cả ng bó buộ đ u u ã i ng t nhữ có sau 1991. Không lâu sau đ nă 1994, HealthScribe India, mộ t ó, m công ti ban đu mộ phầ đ ợ các bác sĩ n Đ -Mĩ trợ đ ợ ầ t n ưc Ấ ộ tài , ư c thành lậ ỏBangalore đ làm thuê ghi chép y tế p ể cho các bác sĩ và các bệ việ MĩCác bác sĩ đ lấ các nghi chép bằ tay rồ nh n . khi ó y ng i đc chúng vào mộ máy Dictaphone cho mộ thưkí hay ai đ khác ọ t t ó chép lạ việ thư ng tính bằ ngày hay tuầ HealthScribe dự i, c ờ ng n. ng lên mộ hệ ng biế máy đ n thoạấ phím củ bác sĩ t thố n iệ in a thành mộ t máy đc chính tả Bác sĩ m sốvà đ n giả đc ghi chép củ ọ . ơ nọ a bấ mình vào mộ PC có card âm thanh, nó sốhoá âm thanh củ ông. t a Ông ta có thể i ởbấcứđ khi làm việ đ Nhờvệ ngồ t âu c ó. tinh, mộ t bà nộtrợ sinh viên ởBangalore có thể mộmáy tính và tả i hay vào t i âm thanh đ sốhoá củ bác sĩ ghi chép nó- không phảtrong hai a i ã và tuầ mà trong hai giờ Sau đ ngư i này có thể n . ó ờ chuyể vèo lạbằ n i ng vệtinh ởdạ file vă bả có thểđ vào hệthố máy tính củ ng nn ể ng a bệ việ và trởthành mộ phầ củ file hoá đn. Vì có sựkhác nh n t na ơ biệ mư i hai giờvề i gian vớ Ấ Đ , nhữ ngư i Ấ Đ có t ờ thờ inộ ng ờnộ thể chép trong khi các bác sĩ ngủvà file sẽ n sàng và đ i ghi Mĩ , sẵ ợ đ sáng hôm sau. Đ là mộ đt phá quan trọ cho các công ti, tộ ng ó ây bở vì nế từBangalore bạ có thể chép mộ cách an toàn, hợ i u n ghi t p pháp, và đm bả các hồsơsứ khoẻ các báo cáo phòng thí ả o c , nghiệ và các chuẩ đ củ bác sĩ ởmộ trong nhữ ngành m, n oán a t ng – thích kiệ tụ nhấtrên thế i- thì nhiề ngành khác cũ có thể n ng t giớ u ng nghĩ ế chuyệ gử mộ sốcông việ hậ trư ng [backroom] củ đn ni t cu ờ a họđ làm ởẤ Đ nữ Và họđ làm thếNhư nó vẫ còn bị ể n ộ a. . n ã ng hạ chế i khả ng vệ n bở nă tinh có thể lí đ ợ nơ có mộđ trễ xử ư c, i t ộ về
  • 113. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 108 âm thanh. (Mỉ mai thay, Gurujot Singh Khalsa, mộ trong nhữ a t ng sáng lậ viên củ HealthScribe nói, ban đu họđ khai thác nhữ p a ầ ng ã ngư i Ấ Đ ờ n ộởMaine - tứ là nhữ ngư i Mĩ c Ấ - đ làm c ng ờ gố n ể việ này, dùng mộ chút tiề liên bang đ ợ dành riêng cho các bộ c t n ưc lạ [nhóm dân cưthiể số đ khở đng, như họ ng bao giờ c u ]ể iộ chẳ ng khiế họquan tâm đ đ ráp thư ng vụlạ vớ nhau.) Chi phí củ n ủể ơ ii a việ ghi chép ởẤ Đ là khoả mộ phầ nă chi phí cho mỗ c nộ ng t nm i dòng đ làm việ đ ởHoa Kì, mộsựchênh lệ thu hút sựchú ý ể có t ch củ nhiề ngư i. a u ờ Tuy vậ vào cuố các nă 1990, Thầ May Mắ đ bắđu toả y, i m n nã tầ sáng lên Ấ Đ từhai hư ng: Bong bóng cáp quang bắđu phồ nộ ớ tầ ng lên, kếnốẤ Đ vớHoa Kì, và khủ hoả máy tính Y2K – cái t in ội ng ng gọ là sựcốlỗthiên niên kỉ bắđu kéo đn ở i i - tầ ế chân trờ Nhưbạ i. n nhớlạ lỗ Y2K là kếquả a sựthự rằ khi các máy tính đ ợ i, i t củ c ng ưc xây dự chúng có các đng hồnộ bộ Đ tiế kiệ bộnhớ các ng, ồ i .ểt m , đng hồnày biể diễ ngày tháng chỉ ng sáu chữsố- hai cho ồ u n bằ tháng, hai cho ngày, và bạ đ ra, hai chữsốcho nă Đ u đ n oán m. iề ó có nghĩlà họcó thể i lên chỉ ế 12/31/99. Vì thế lị đ m đ đn khi ch iể a ngày 1 tháng Giêng, nă 2000, nhiề máy tính cũbị u treo đ ghi ể m không phả 01/01/2000 mà là 01/01/00, và chúng có thểnghĩ ó i đ mộ lầ nữ lạ là 1900 từđu. Nó có nghĩlà rấ nhiề máy tính tnai ầ a t u hiệ có (các máy mớ hơ đợ sả xuấ vớ các đng hồ t hơ n i n ưc n ti ồ tố n) cầ phả hiệ chỉ lạ đng hồnộ bộvà các hệ ng liên quan n i u nh i ồ i thố củ chúng; khác đ thì e rằ chúng có thể tắmáy, gây ra mộ a i, ng, bị t t khủ hoả toàn cầ că cứvào biế bao nhiêu hệ ng quả lí ng ng u, n t thố n khác nhau -từkiể soát nư c đn không lư đ đ ợ tin họ hoá. m ớế u- ã ư c c Công việ cứ chữ máy tính này là việ buồ tẻkhổ lồ Ai cu a c n ng . trên thế i có đ kĩ giớ ủ sưphầ mề đ làm tấ cả c đ Câu trả n mể t việ ó? lờ Ấ Đ , vớ tấcả kĩ t viên từtấcả IIT đ và các i: n ộ i t các thuậ t các ó đi họ kĩ t tư ạ c thuậ nhân và các trư ng dạ máy tính. ờ y Và nhưthế i Y2K sà xuố chúng ta, Mĩ Ấ Đ bắđu hẹ vớ ng và n ộ t ầ n hò vớ nhau, và quan hệ ó trởthành mộ lự làm phẳ to lớ vì i đ tc ng n, nó chứ tỏcho rấ nhiề việ kinh doanh khác nhau rằ sựkế ng t u c ng t hợ củ PC, Internet, và cáp quang đ tạ ra khả ng củ mộ hình pa ão nă at thứ hoàn toàn mớ vềcộ tác và tạ giá trị c i ng o ngang: outsourcing. Bấ cứdị vụnào, call center, hoạ đng hỗtrợkinh doanh, hay t ch tộ công việ trí tuệnhữ việ có thể ưc số có thể ư c source c , ng c đợ hoá đợ [thuê làm] mộ cách toàn cầ cho nhà cung cấ rẻnhấ khéo léo t u p t,
  • 114. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 109 nhấ hay hiệ quả t. Dùng các trạ làm việ đợ kếnố bằ t, u nhấ m c ư c t i ng cáp quang, các nhà kĩ t Ấ Đ có thể thuậ n ộ chui vào các máy tính củ a công ti bạ và tiế hành tấcả c hiệ chỉ cho dù họởxa nử n n t việ u nh, a vòng thế i. giớ “Công việ [nâng cấ Y2K] là công việ buồ tẻ c p c n không tạ cho o họ t ư thế nh tranh to lớ Vivek Paul, nhà đ u hành Wipro mộ u cạ n,” iề mà công ti củ ông đ làm thuê mộ sốcông việ lao dị Y2K, a t c ch ã nói. “Vì thếtấ cảcác công ti Phưng Tây bị t ơ thách thứ đn nỗ cế i không tin nổ đ tìm ai đ khác có thể iể làm việ đ vớ càng ít tiề có i n ó càng tố Họ t. nói, ‘Chúng tôi chỉ n vư t qua nă 2000 chếtiệ muố ợ m tt này!’ Vì thế bắđu làm việ vớ các công ti [công nghệ Ấ Đ họ t ầ ci ]nộ các công ti mà khác đ có thể chẳ thèm làm vớhọ ng i.” i Dùng lố nói củ tôi, họ ã sẵ sàng đ đn mộ hẹ hò mù quáng i a đn iế tn vớ Ấ Đ . Họđ sẵ sàng “bốtrí” Jerry Rao nói thêm, “đi vớ inộ ãn . ối nhữ ngư i khác nhau Y2K có nghĩ khác nhau. Đ i vớ công ng ờ a ối nghiệ Ấ Đ , nó thểhiệ cơhộ lớ nhấ Ấ Đ đ đợ coi là pnộ n in t. n ộ ã ư c mộ nơ củ nhữ ngư i lạ hậ Y2K đt nhiên đ hỏ mỗ máy tia ng ờ c u. ộ òi i i tính đ n lẻ ơ trên thế i cầ phảđ ợ xem xét lạ Và ởẤ Đ có giớ n i ưc i. nộ vô sốngư i cầ đ rà soát từ dòng mã. Công nghiệ IT Ấ Đ ờ nể ng p nộ có dấ chân củ nó khắ thếgiớ bở vì Y2K. Y2K đ trởthành u a p ii ã đng cơtă trưng củ chúng tôi, đng cơcủ chúng tôi đ đ ợ ộ ng ở a ộ a ể ưc biếđn khắ thế i. Chúng tôi tiế tụ phát đt sau Y2K.” tế p giớ pc ạ Vào đu nă 2000, công việ Y2K bắđu hế như khi đ mộ ầm c t ầ t, t ng ó đng lự hoàn toàn mớ về ộ c i kinh doanh nổ lên – thưng mạ đ n i ơ i iệ tử Bong bóng dot-com vẫ chư nổtài nă kĩ t thì hiế và . n a, ng thuậ m, cầ từcác công ti dot-com là khổ lồ Paul nói, “ ờ ta muố u ng . Ngư i n cái họ m thấ là các ứ dụ quyếđ cả y ng ng tị nh-sứmệ then chố đi nh, tố vớ chính sựtồ tạcủ họ phảđ ợ làm và họchẳ thể i đ i ni a , i ưc ng đ âu khác. Vì thế quay sang các công ti Ấ Đ , và khi họquay sang họ nộ các công ti Ấ Đ họ y rằ họ n đợ sựgiao hàng củ các n ộ thấ ng nhậ ư c a hệ ng phứ tạ vớ chấ lư ng tố đ khi tố hơ cái họnhậ thố c p, i tợ t, ôi tn n đ ợ từnhữ ngư i khác. Đ u đ tạ ra mộ sựtôn trọ to lớ ưc ng ờ iề ó o t ng n cho các nhà cung cấ IT Ấ Đ [.] Và nế [công việ Y2K] là quá p nộ u c trình quen biế thì đ là quá trình phảlòng mê nhau.” t, i ây Outsourcing từMĩ sang Ấ Đ , nhưmộ hình thứ cộ tác mớ nộ t c ng i, bùng nổBằ chính nố mộ dây cáp quang từmộ trạ làm việ ở . ng i t tm c Bangalore đn máy tính lớ củ công ti tôi, tôi có thểkhiế các ế na n
  • 115. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 110 hãng IT Ấ Đ nhưWipro, Infosys, và Tata Consulting Service nộ quả lí các ứ dụ thưng mạđ n tửvà máy tính lớ củ tôi. n ng ng ơ i iệ na “Mộ khi chúng ta [cùng] kinh doanh máy tính lớ và mộ khi t n t chúng ta làm thư ng mạ đ n tử bây giờchúng ta đ lấ nhau,” ơ i iệ - ãy Paul nói. Như lầ nữ Ấ Đ lạgặ may vì nó có thể ng n a, n ộ i p khai thác tấ cảcáp quang dư i biể đ “ có mộ vă phòng rấ gầ t ớ n ó. Tôi tn tn khách sạ Leela Palace ở n Bangalore,”Paul nói thêm. “Tôi làm việc vớ mộ nhà máy tạ công viên công nghệthông tin ởWhitefield, i t i mộ vùng ngoạ ô Bangalore, và tôi đ không thểcó đợ mộ t i ưc t ã đ ờ đ n thoạ nộ hạ giữ vă phòng củ chúng tôi và nhà ư ng iệ iit an a máy. Trừphi bạ đ lót, bạ không thể mộ đờ đ n thoạ n út n có t ư ng iệ i, và chúng tôi không chi. Cho nên cuộ gọ củ tôi đn Whitefield đ cia ế i từvă phòng củ tôi ởBangalore sang Kentucky, nơ có mộ máy n a t i tính lớ củ GE mà chúng tôi làm việ vớ và rồ từKentucky na c i, i quay vềWhitefield. Chúng tôi dùng đờ cáp quang thuê riêng ư ng củ chúng tôi chạ ngang đi dư ng- như đờ ngang thành a y ạơ ng ư ng phố òi mộkhoả đ lót.” đ t n út ndia đ không chỉ ư c lợ từcơ số dot-com; nó đ ợ lợ thậ đợ i nt ưc i m I ã chí nhiề hơ từsựphá sả dot-com! Đ là sựtrớtrêu thự sự un n c. ó Cơ số lắ đt cáp nốẤ Đ vớthế i, và sựvỡ làm cho chi n tpặ in ội giớ nợ phí dùng nó hầ nhưbằ không và cũ hế sứ làm tă sốcác u ng ng t c ng công ti Mĩ n dùng cáp quang đ outsource công việ tri thứ muố ể c c sang Ấ Đ . nộ Y2K đ dẫ đn sựđ xô này vì nă lự trí tuệ n Đ đ khiế ã nế ổ ng c Ấ ộể n việ lậ trình đợ làm. Các công ti Ấ Đ giỏ và rẻ song giá cp ưc nội , không phả là quan trọ nhấ trong tâm trí khách hàng – mà là i ng t khiế công việ đợ làm xong, và Ấ Đ là nơ duy nhấcó khố n c ưc nộ t i i lư ng ngưi đ làm việ đ Rồ cơ số dot-com đn đ lúc sau ợ ờể c ó. i n t ế úng Y2K, và Ấ Đ là mộ trong ít chỗbạ có thể m đợ các kĩ nộ t n kiế ưc sư nói tiế Anh dưthừ vớ bấcứgiá nào, bở vì các công ti dot- ng a, i t i com đ hố hếtấcả ng ngưi đ ở . Sau đ bong bóng dot- ã t t t nhữ ờ ó Mĩ ó com tan vỡ thị ờ chứ khoán say xỉ và quỹ ầ tưvố cạ , trư ng ng n, đu nn kiệ Các công ti IT Mĩ ng sót khỏ cơ số và các hãng đu tư t. số int ầ vố mạ hiể vẫ muố tài trợcho các công ti khở nghiệ đ có ít n o mn n i pã tiề mặ hơ nhiề đ tiêu. Bây giờhọ n nhữ kĩ n tn uể cầ ng sưẤ Đ đ n ộó không chỉ i vì số ợ nhiề củ họ mà chính xác bở vì họcó bở lư ng ua, i
  • 116. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 111 chi phí thấ Nhưthếmố quan hệgiữ cộ đng doanh nghiệ p. i a ng ồ p Ấ Đ và Mĩ ư c tă cưng thêm mộmứ nữ nộ đợ ng ờ t c a. Mộ trong nhữ sai lầ lớ củ nhiề nhà phân tích đ a ra vào t ng mna u ư đu các nă 2000 là họđ đ kế cơ số dot-com vớ toàn cầ ầ m ã úc t n t i u hoá, gợý rằ cả đu là mốnhấthờvà khoác lác. Khi sựphá i ng hai ề t t i sả dot-com xả ra, cũ các nhà phân tích ư ng ngạ đ cho n y ng ơ nh ó rằ toàn cầ hoá cũ qua rồ Chính xác đ u ngư c lạlà đ ng u ng i. iề ợi úng. Bong bóng dot-com chỉ mộ khía cạ củ toàn cầ hoá, và khi là t nh a u nó nổthay cho làm nổ , toàn cầ hoá, thự tế i tă cư ng nó. u c lạ ng ờ Promod Haque, mộ ngư i Mĩ c Ấ và mộ trong các nhà đu t ờ gố n t ầ tưvố mạ hiể tài giỏ ởThung lũ Silicon vớ hãng Norwest n m i ng i o Venture củ ông, ở a sựchuyể đi này. “Khi sựphá sả xả ra, a giữ nổ ny nhiề trong sốcác kĩ u sưẤ Đ này ởMĩ visa lao đng tạ nộ [có ộ m thờ bị thả cho nên họquay vềẤ Đ ,”Haque giả thích. i] sa i, nộ i Như nhưmộ kếquả a sựphá sả ngân sách IT củ hầ như tt củ n, au ng mọ hãng lớ củ Hoa Kì bị t bớ “ t cả nhà quả lí IT đu i na cắ t. Tấ các n ề đ ợ bả phả làm cùng lư ng công việ hay nhiề hơ vớ ít tiề ưc o i ợ c uni n hơ Nhưthếhãy đ anh ta làm gì. Anh ta bả ‘ o, Anh có nhớ n. oán Vijay từẤ Đ ngư i từ làm việ ởđ trong cơ số và sau đ n ộ ờ ng c ây nt ó đ quay vềquê không? Hãy đ tôi gọ anh ta ởBangalore và xem ể i ã nế anh ta có thểlàm công việ cho chúng ta vớ ít tiề hơ mứ u c i nn c chúng ta trả t kĩ mộ sưởđ tạHoa Kì’.” Và nhờ t cả quang ây i tấ cáp đ đợ lắ đt trong cơ số thậdễ Vijay và khiế anh ta làm ã ưc p ặ n t, t tìm n c. việ Công việ Y2K hiệ chỉ máy tính phầ lớ do các nhà lậ trình c u nh nn p Ấ Đ có kĩ ng thấ vừ mớ ra khỏ các trư ng kĩ t tiế nộ nă p a i i ờ thuậ n hành, Haque nói, “như các gã đ sang Mĩ i visa không phả là vớ ng ã i các gã họ trưng dạ nghềHọlà nhữ tay có bằ kĩ t cấ cờ y . ng ng thuậ p nhiề công ti củ chúng ta thấ các gã này thành thạ u a y o cao. Nhưthế Java và C++ và công việ thiếkế u trúc cho máy tính, và sau đ c t cấ ó họ sa thảvà về bị i quê, các các nhà quả lí IT ởđ nói ‘Tôi không n ây quan tâm bạ khiế việ đợ làm thế n n c ưc nào, mà chỉ ế nó đ ợ làm đn ưc vớ ít tiề hơ Vijay gợ lạ . Mộ khi Mĩ Ấ Đ hẹ hò vớ i n n,’ i i” t và n ộ n i nhau, các công ti IT Ấ Đ ởBangalore bắđu đ a ra các lờ chào nộ tầư i mờ riêng củ họ Công việ Y2K đ cho phép họtư ng tác vớ i a. c ơ i ã mộ sốcông ti khá lớ ởHoa Kì, và kếquả họ t đu hiể các t n t là bắ ầ u đ m đ khổvà làm sao đ thự hiệ và cảthiệ quy trình kinh iể au ểc n i n doanh. Vì thế ng ngưi Ấ Đ , nhữ ngư i đ làm nhiề việ nhữ ờnộ ng ờã u c
  • 117. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 112 bả trì mã riêng cụthểcho các công ti có giá trị tă cao, bắ o gia ng t đu phát triể các sả phẩ riêng củ mình và biế đi mình từ ầ n n m a nổ các công ti bả trì thành các công ti sả phẩ chào mộdảcác dị vụ o n m, ti ch phầ mề và tưvấ Đ u này làm cho các công ti Ấ Đ dấ sâu n m n. iề n ộn hơ nhiề vào các công ti Mĩvà việ outsourcing quá trình kinh u c n , doanh- đ nhữ ngư i Ấ Đ vậ hành công việ hậ trư ng củ ể ng ờn ộn cu ờ a bạ chuyể sang mộ mứ hoàn toàn mớ “ có mộ phòng lo n- n t c i. Tôi t các khoả phảtrả tôi có thể toàn bộ c này sang Ấ Đ cho n i và di việ nộ Wipro hay Infosys [làm] và cắchi phí củ tôi đ mộ nử Haque t a i t a,” nói. Khắ nư c Mĩcác CEO đ đu nói, “Hãy làm việ đ vớ ít pớ, ãề ‘ có i tiề hơ Haque nói. “Và các công ti Ấ Đ thì nói, ‘Tôi đ ngó n n’,” nộ ã dư i mui [xe] củ bạ và tôi sẽcung cấ cho bạ mộ giả pháp ớ an p n t i toàn bộvớ giá thấ nhấ .” Nói cách khác, các công ti outsourcing i p t’ Ấ Đ nói, “ có nhớtôi đ chữ lố [vỏ xe và piston cho anh nộ Anh ap ] ã trong Y2K? Thếđy, thự sựtôi có thểlàm toàn bộviệ tra dầ ấ c c u nhớ cho anh nế anh muố Và bây giờanh biế tôi và tin tôi, anh t u n. t biế tôi có thể t làm việ đ Phả công nhậ nhữ ngư i Ấ Đ c ó.” i n, ng ờnộ không chỉ , họ ng khát khao và sẵ sàng họ mọthứ rẻ cũ n c i . Sựkhan hiế vố sau sựphá sả dot-com đ làm cho các hãng mn n ã đu tưvố mạ hiể lo liệ đ cho các công ti mà họđu tưvào ầ n o m uể ầ tìm cách hiệ quảchấlư ng cao, giá hạnhấ đ đi mớ Trong u , tợ t ể ổ i. thờ gian cơ số Haque nói, không hiế đi vớ mộkhoả đu tư i n t, mố i t nầ 50 triệ $ vào mộcông ti khở nghiệ đ mang lạ500 triệ $ mộ u t i pể i u t khi công ti ra [bán cổphiế cho] công chúng. Sau đt phá sả u ợ n, cũ sựchào bán cho công chúng đ có thể mang lạ 100 triệ ng chỉ i u ó $. Vì thếcác hãng [đu tưvố mạ hiể chỉ n liề 20 triệ $ , ầ n] o m muố u u đ khiế công ti đ từkhởnghiệ cho đn niêm yếlầ đu, IPO. ển ó i p ế tnầ “Đ i vớ các hãng mạ hiể Haque nói, “ hỏ lớ là, Làm ối o m,” câu i n sao đ a các nhà khở nghiệ củ tôi và các công ti củ họđn đ m ư i pa a ế iể hoà vố hay sinh lờ nhanh hơ đ họngừ là ngư i cầ đn vố n i n, ể ng ờnế n củ tôi và đợ bán sao cho hãng củ chúng tôi có thể o thanh a ưc a tạ khoả và các khoả lờ tố Câu trả i mà nhiề hãng tìm thấ đ n n i t? lờ u yã là: Tố hơ tôi bắđu outsourcing càng nhiề chứ nă càng tố tn tầ u c ng t ngay từđu. Tôi phảkiế tiề cho các nhà đu tưcủ tôi nhanh ầ i mn ầ a outsource phảđ ợ outsource.” i ưc hơ cho nên cái gì có thể n, Henry Schacht, như ư c biế là ngưi đ đng đu Lucent trong đợ t ờã ứ ầ mộ phầ củ thờ kì này, nhìn toàn bộquá trình từphía quả trị t na i n công ti. Kinh tế c kinh doanh, ông ta bả tôi, trởnên “rấxấ họ o t u”
  • 118. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 113 đi vớ mọ ngư i. Mỗ ngư i thấ giá đng loạgiả và các thị ối i ờ i ờy ồ t m trư ng đ trệthế họ n tiêu lư ng tiề khổ lồ ể n hành ờ ình , mà vẫ ợ n ng đ vậ hoạ đng hậ trư ng [backroom] mà họkhông còn sứ chị nổ tộ u ờ c u i. “Áp lự chi phí là kinh khủ c ng,” ông nhớlạ “ thế i phẳ đ i, và giớ ng ã sẵ đ [cho nên] kinh tế c buộ ngưi ta làm các việ họchẳ n ó, họ c ờ c ng nghĩ sẽ có thể … Toàn cầ hoá đợ tă nạ - họ hay làm u ư c ng p” bao giờ công việ trí tuệ chế c và tác. Các công ti thấ rằ họcó thể y ng cho cả đn trư ng MIT và tìm thấ bố kĩ ế ờ yn sưTrung Quố thông minh c không ngờnhữ ngư i sẵ sàng quay về ng ờn Trung Quố và làm việ c c cho họ đ vớ cùng sốtiề chi phí mà họ n đ thuê mộ kĩ ởó i n tố ể t sưở . Bell Labs đ có mộ cơsở t nghiên cứ ở u [Tsingdao] Thanh Đ o ả Mĩ ã có thểkế nố vớ các máy tính củ Lucent ởMĩ“ dùng máy tii a . Họ tính củ chúng tôi ban đ a êm,” Schacht nói. “Không chỉ phí tính chi toán thêm gầ bằ không, mà cảchi phí truyề dẫ nữ và máy n ng n n a, không [vào ban đ tính thì bỏ êm].” Vì tấcả lí do này tôi tin Y2K phảlà ngày nghỉ c lễ Ấ t các i quố ở n Đ , Ngày Đ c Lậ thứ hai củ Ấ Đ , ngoài ngày 15-8. Như ộ ộp anộ Michael Mandelbaum chuyên gia chính sách đi ngoạ củ Johns ố ia Hopkins, ngư i đ số mộ phầ thờ trẻ a mình ởẤ Đ , diễ ờ ã ng t n i củ nộn đt, “ ạ Y2K phảđ ợ gọ là Ngày Phụthuộ Lẫ nhau củ Ấ Đ ,” i ưc i cn anộ bở vì nó là khảnă củ Ấ Đ đ cộ tác vớ các công ti i ng a n ộ ể ng i Phư ng Tây, nhờ sựphụ ơ có thuộ lẫ nhau do các mạ cáp quang cn ng tạ ra, đ thự sựkhiế nó nhả lên phía trư c và trao cho nhiề o c n y ớ u ã ngư i Ấ Đ hơ bao giờhếquyề tựdo lự chọ về làm việ ờn ộn t n a n họ c nào, cho ai và ởđ âu. thế Trình bày theo cách khác, ngày 15 tháng Tám kỉ m tựdo vào niệ nử đ Y2K làm cho công ă việ làm vào nử đ là có thể a êm. c a êm n - như không có bấcứ c làm nào, việ làm cho nhữ ngư i lao t việ c ng ờ ng đng tri thứ giỏ nhấ củ Ấ Đ . 15 tháng Tám mang lạ sựđc ộ c i tanộ i ộ lậ cho Ấ Đ . Như Y2K mang lạ đc lậ cho nhữ ngư i Ấ p nộ iộp ng ờn ng Đ - không phảcho tấcảdẫ có tưng tư ng đn mấ như cho ộ i t,u ở ợ ế y, ng nhiề ngư i hơ nhiề so vớ nă mưi nă trư c, và nhiề trong u ờn u im ơmớ u số là từphầ sinh lợ nhấcủ dân cư Theo nghĩđ đ họ n i ta a ó, úng, Ấ n . Đ đ may mắ như nó cũ gặhái thành quả đ gieo thông ộã n, ng t nó ã ng qua công việ nặ nhọ và sựgiáo dụ và sựthông thái củ các c ng c c a bậ chư ng lão nhữ ngưi đ xây dự các trưng IIT đ c ở ng ờã ng ờ ó. Louis Pasteur nói từlâu: “ n may biệđ đu óc có chuẩ bị Vậ t ãi ầ n” .
  • 119. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 114 LỰ LÀM PHẲ C NG # 5 OFFSHORING [LÀM ỞHẢ NGOẠ I I] Chạ vớLinh dư ng Gazelle, Ă vớSưtử yi ơ ni gày 11-12-2001, Trung Quố chính thứ gia nhậ Tổchứ c c p c N Thư ng mạ Thếgiớ WTO, đ u có nghĩ rằ Bắ Kinh ơ i i, iề a ng c đng ý theo cùng các quy tắ chi phốnhậ khẩ xuấkhẩ và đu ồ c i p u, t u, ầ tưnư c ngoài mà hầ hếcác nưc trên thế i theo. Nó có nghĩ ớ ut ớ giớ a Trung Quố đng ý, vềnguyên tắ làm cho sân chơ củ riêng cồ c, ia mình cũ bằ phẳ như n còn lạcủ thế i. Vài ngày sau, ng ng ng ia giớ phầ mộ nhà quả lí Trung Quố đ ợ đ tạ ởMĩ a mộ nhà máy t n c ư c ào o củ t bơ nhiên liệ ởBắ Kinh, nhà máy củ Jack Perkowski bạ tôi, u c a n m chủtị và CEO củ ASIMCO Technologies, mộ nhà sả xuấcác ch a t n t phụ n ôtô Mĩ i Trung Quố ông dán câu tụ ngữPhi Châu sau, kiệ tạ c, c đ ợ dị ra tiế Trung, trên sàn nhà máy củ ông: ư c ch ng a Mỗbuổ sáng ởChâu Phi, con gazelle thứ dậ i i c y. Nó biếphả chạ nhanh hơ con sưtửnhanh nhấhoặ nó bị t. t i y t c giế n Mỗbuổ sáng con sưtửthứ dậ i i c y. Nó biếphả chạ vư t con gazelle chậ nhấhoặ nó chếđ t i yợ m t c t ói. Không thành vấ đ bạ là sưtửhay linh dư ng gazelle. nền ơ Khi mặ trờlên, tố hơ bạ bắđu chạ ti t n n tầ y. Tôi không biếai là linh dư ng gazelle ai là sưtử như tôi biế t ơ , t ng đ u này: Kể khi Trung Quố gia nhậ WTO, cả và phầ còn từ c p họ n iề lạ củ thế i phảchạ nhanh hơ và nhanh hơ Đ u này là vì ia giớ i y n n. iề việ Trung Quố gia nhậ WTO tạ mộ cú hích khổ lồcho mộ c c p o t ng t hình thứ khác củ cộ tác – offshoring (sả xuấ ởhả ngoạ c a ng n t i i). Offshoring, việ đ có đ đ hàng thậ kỉlà khác outsourcing. cã p, ó ây Outsourcing có nghĩ là lấ chứ nă cụthểnào đ như hạ y c ng ng n a ó, chế mà công ti củ bạ đ tựlàm – nhưnghiên cứ call center, , a nã u, tính toán các khoả phảtrả và khiế công ti khác thự hiệ chính n i n cn - xác cùng chứ nă đ cho bạ và sau đ tích hợ công việ củ họ c ng ó n p ca ó lạ vào hoạ đng toàn bộcủ bạ Offshoring, ngưc lạ là khi i tộ a n. ợ i, mộ công ti lấ mộ trong các nhà máy củ họởCanton, Ohio, và t y t a chuyể toàn bộnhà máy ra hảngoạ sang Canton [Quả Đ n i i ng ông], Trung Quố Ởđ nó tạ ra cùng sả phẩ theo cùng cách, chỉ i c. ó, o n m vớ lao đng rẻ n, và thuế p hơ nă lư ng đợ bao cấ và các ộ hơ thấ n, ng ợ ưc p,
  • 120. MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I 115 chi phí chă sóc sứ khoẻ p hơ Hệ nhưY2K đ đ a Ấ Đ c thấ n. t ãư nộ m và thế i lên mộ mứ hoàn toàn mớ về giớ t c i outsourcing, việ Trung c Quố gia nhậ WTO đa Bắ Kinh và thế i đn mộ mứ hoàn c p ưc giớ ế t c toàn mớ vềoffshoring- vớ nhiề công ti hơ chuyể sả xuấ ra i i u nn t n hảngoạvà rồtích hợ nó vào các chuỗcung toàn cầ củ họ i i i p i ua. Trung Quố Đ ng Tiể Bình đa Trung Quố cặ u ư c Nă 1977, lãnh tụ m lên con đ ờ tưbả chủnghĩ tuyên bốmuộ hơ “làm giàu là ư ng n a, nn vinh quang.” Khi đu tiên Trung Quố mởcử nề kinh tếkhá ầ c an đ củ mình, các công ti ởcác nư c công nghiệ coi nó như t óng a ớ p mộ thị ờ mớ lạ ờ cho xuấkhẩ Mọ nhà sả xuấPhư ng trưng i, thư ng t u. i n t ơ Tây hay Á châu đu mơ hàng tư ng tựnhư1 tỉôi quầ áo lót ề ơ đ n bán cho mộ thị ờ duy nhấ Mộ sốcông ti nưc ngoài đ lậ cử t trư ng t. t ớ ãpa hàng ởTrung Quố đ làm đ việ đ Song vì Trung Quố cể c ó. c úng không chịcác quy tắ thư ng mạthế i, nó đ có khả ng hạ u c ơ i giớ nă n ã chế công ti Phưng Tây thâm nhậ thị ờ củ nó thông qua ơ p trư ng a các các rào cả thư ng mạvà đu tưkhác nhau. Và khi nó không làm n ơ i ầ việ đ mộ cách chủý, các khó khă kinh khủ vềquan liêu và có t n ng vă hoá kinh doanh ởTrung Quố đ có cùng kếquả Nhiề nhà cã t . u n đu tưtiên phong ởTrung Quố đ mấ cảchì lẫ chài – và đ ầ cã t n ã chẳ thểng trông cậ mấ vào hệ ng pháp lí Miề Tây Hoang Dã y y thố n củ Trung Quố a c. Vào đu các nă 1980, nhiề nhà đu tư đc biệcác Hoa kiề ầ m u ầ ,ặ t u, biế cách hoạ đng ởTrung Quố bắ đu nói, “ nế chúng ta t tộ c, t ầ Ừ, u bán nhiề thứthế ngư i Trung Quố bây giờvì sao u cho ờ c , không thể lạ không sửdụ quỹlao đng có kỉ t củ Trung Quố đ làm i ng ộ luậ a cể các thứởđ và bán chúng ởnư c ngoài?” Việ này khớ vớ mố ó ớ c pi i quan tâm củ các nhà lãnh đo Trung Quố Trung Quố muố thu a ạ c. c n hút các nhà chế nưc ngoài và công nghệcủ họ không đn tác ớ a- ơ giả đ sả xuấ1 tỉ ôi quầ áo lót đ bán ởTrung Quố mà đ n ển t đ n ể c ể dùng lao đng Trung Quố rẻ ể cả tỉ ôi quầ áo lót cho mọ ộ c đ bán 6 đ n i ngư i khác trên thế i, vớ giá là phầ nhỏcủ giá mà các công ti ờ giớ i n a quầ áo lót ởChâu Âu hay Mĩ thậ chí Mexico vẫ đ n hay m n òi. Mộkhi quá trình offshoring bắđu trong mộloạngành - từdệ t tầ tt t may đn đ n tửtiêu dùng đn đ gỗđn gọ kính đn các linh ế iệ ếồ ế ng ế kiệ ôtô – cách duy nhấ mà các công ti khác có thểcạ tranh là n t nh cũ offshoring sang Trung Quố (lợ dụ cơsởchi phí thấ chấ ng c i ng p, t lư ng cao) hay tìm các trung tâm chế khả khác ởĐ ợ tác dĩ ông Âu, Caribbe, hay ở i khác nào đ trong thế i đ phát triể nơ giớ ang n. ó
  • 121. THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG 116 Bằ gia nhậ WTO nă 2001, Trung Quố đm bả các công ti ng p m cả o nư c ngoài rằ nế họchuyể nhà máy đn Trung Quố họsẽ ớ ng u n ế c, đ ợ luậquố tế các tậ quán kinh doanh chuẩ bả vệĐ u ưc t c và p n o . iề này làm tă đ kểtính hấ dẫ củ Trung Quố nhưcơsởsả pna c n ng áng xuấ Dư i các quy tắ WTO, Bắ Kinh đng ý - vớ mộ thờ gian t. ớ c c ồ i t i đ thự hiệ đ coi các công dân hay hãng phi-Trung Quố cứnhư ểc n- ể c chúng là Trung Quố vềmặ quyề và nghĩ vụkinh tếdư i luậ c t n a ớt Trung Quố Đ u này có nghĩ là các công ti nư c ngoài có thể c. iề ớ a bán hầ nhưmọ thứởbấ cứđ tạ Trung Quố Tưcách thành u i t âu i c. viên WTO cũ có nghĩ là Bắ Kinh đng ý coi tấ các các quố c ồ t