Author :: อาจารย์ณรงค์วรรษ บุญมา NPRU Open Courseware more info :: http://courseware.npru.ac.th/index.php

1. เทศกาลและพิธีกรรมทาง
ศาสนา
รหัสวิชา
โดย อาจารย์ณรงค์วรรษ บุญมา

2. จุดประสงค์รายวิชา
หลังจากที่เรียนรายวิชาเทศกาล และพิธีกรรมทางศาสนาแล้ว นักศึกษา
มีความสามารถต่อไปนี้ได้
1. ทราบประวัติความเป็นมาของเทศกาลและพิธีกรรมทางศาสนาต่างๆ
2. อธิบายความหมาย ประเภท จุดมุ่งหมาย ของเทศกาลและพิธีกรรมสาคัญได้
3. รู้และเข้าใจจุดมุ่งหมาย ขั้นตอน และวิธีปฏิบัติของเทศกาลและพิธีกรรม
สาคัญได้ถูกต้อง
4. มีทักษะในการดาเนินชีวิตในสังคมที่มีวัฒนธรรมแตกต่าง
5. รู้และเข้าใจมารยาทการเข้าร่วมเทศกาลและพิธีกรรมต่างๆ อย่างถูกต้อง
6. รู้อนุรักษ์และสืบทอดพิธีกรรมทางศาสนาได้ถูกต้อง
7. มีจิตอาสาซื่อสัตย์ เสียสละอดทน มีอุดมการณ์ในสิ่งที่ดีงามเพื่อส่วนรวม
ตามค่านิยมหลัก 12 ประการ

3. บทที่ 1
ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับเทศกาล
และพิธีกรรมทางศาสนา

4. เทศกาลต่างๆ มักจะเกิดจากความเชื่อ แต่ต่อมาก็ประยุกต์เพื่อการ
ท่องเที่ยวไป ลดความเข้มขลังลง ตัดความศักดิ์ออก และพิธีกรรมที่มี
อยู่ในเทศกาลลักษณะนี้ก็เป็นเพียงพิธีกรรมเพื่อความยิ่งใหญ่ เพื่อความ
งดงาม เพื่อความสวยงาม ไม่มีเพื่อความเข้มขลัง หรือ เพื่อความ
ศักดิ์สิทธิ์ และมีระเบียบแบบแผน ขั้นตอนการปฏิบัติไม่คงที่ ขึ้นอยู่กับ
ยุคสมัยความเหมาะสมเป็นสาคัญ
ความรู้เบื้องต้น
เกี่ยวกับเทศกาลและพิธีกรรม

5. ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน เทศกาล
ในโลกใบนี้มีมากมายทั้งเกี่ยวข้องและไม่
เกี่ยวข้องกับศาสนา บางเทศกาลก็ทนต่อ
การเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วของโลกไม่ได้ หรือ
ปรับตัวไม่ทัน ก็ต้องตายไป แม้จะมีเทศกาล
ที่ตายไปบ้างตามกาลเวลา ขณะเดียวกันก็มี
เทศกาลใหม่ๆ เกิดขึ้นทดแทนอย่างไม่ขาด
สายเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะเทศกาลเพื่อการ
ท่องเที่ยว มักจะเกิดขึ้นใหม่ทุกๆ ปี
ความรู้เบื้องต้น
เกี่ยวกับเทศกาลและพิธีกรรม (ต่อ)

6. เทศกาลและพิธีกรรมจึงเป็นการ
แสดงออกต่อความเชื่อนั้นๆ ความเชื่อมี
มากมาย พิธีกรรมก็มีมากมายตามไปด้วย
ถึงอย่างไรก็ตาม ประเด็นที่เราจะศึกษา
กันก็เฉพาะเทศกาลพิธีกรรมที่สาคัญ ของ
๕ ศาสนา ที่รัฐบาลให้การอุปถัมภ์เท่านั้น
ได้แก่ ศาสนาพุทธ ศาสนาคริสต์
ศาสนาอิสลาม ศาสนาพราหมณ์-ฮินดู
และศาสนาซิกข์
พุทธ
คริสต์
อิสลาม
พราหมณ์-ฮินดู
ซิกข์
ความรู้เบื้องต้น
เกี่ยวกับเทศกาลและพิธีกรรม (ต่อ)

7. ความหมายของเทศกาล
ตามภาษาต่างประเทศ
เทศกาล หรือ งานเฉลิมฉลอง เป็นช่วงเวลา
หนึ่งที่จัดให้มีงานรื่นเริง ซึ่งตามปกติจะถูกจัดขึ้นโดย
ชุมชนท้องถิ่นเป็นสาคัญ เพื่อเป็นการเฉลิมฉลอง
เอกลักษณ์เฉพาะของชุมชนท้องถิ่นนั้นๆ ที่ปฏิบัติสืบ
ต่อกันมา และมักจะจัดให้เป็นวันหยุดของท้องถิ่น
หรือของชาติด้วย (A festival or gala is an event
ordinarily staged by a community, centering on
and celebrating some unique aspect of that
community and its traditions, often marked as a
local or national holiday)

8. ความหมายของเทศกาล
คำว่ำ “เทศกาล” มีรำกศัพท์มำจำกภำษำ
บำลีสันสกฤต คือ เทศะ กับ กาละ เทศะ เป็นภำษำ
สันสกฤต แปลว่ำ ประเทศ หรือ สถำนที่ หรือ ท้องถิ่น
หรือ กำรแสดงออก ส่วน กาละ เป็นภำษำบำลี
แปลว่ำ ช่วงเวลำที่กำหนด หรือ ครำว หรือ สมัย
เมื่อนำ ๒ คำมำรวมกันเป็น เทศกาล มี
ควำมหมำยว่ำ “เป็นช่วงเวลาที่ประเทศใดประเทศ
หนึ่งหรือท้องถิ่นใดท้องถิ่นหนึ่งกาหนดให้มีกิจกรรม
ประเพณีบุญหรืองานรื่นเริงอย่างหนึ่งอย่างใดใน
ประเทศนั้นๆ หรือในถิ่นนั้นๆ”

9. เ ท ศ ก า ล ห ม า ย ถึ ง
“ช่ วงเวลาที่ประเทศใด
ประเทศหนึ่งหรือท้องถิ่นใด
ท้องถิ่นหนึ่งกาหนดให้ มี
กิจกรรมประเพณีบุญหรืองาน
รื่นเริงอย่างหนึ่งอย่างใดใน
ประเทศนั้นๆ หรือในถิ่นนั้นๆ
สรุป ความหมายของเทศกาล

10. ความหมายของพิธีกรรม
คาว่า “พิธีกรรม” ประกอบกัน
ขึ้นจาก ๒ คา คือ “พิธี กับ กรรม” คาว่า
“พิธี” เป็นคานาม หมายถึง งานที่จัดขึ้น
ต า ม ลั ท ธิ ค ว า ม เ ชื่ อ ต า ม
ขนบธรรมเนียมความขลังหรือความ
เป็นสิริมงคล เช่น พระราชพิธีจรดพระ
นังคัลแรกนาขวัญ พิธีมงคลสมรส พิธี
ประสาทปริญญา แบบอย่างธรรมเนียม
เช่น พิธี ทาให้ถูกพิธี การกาหนด เช่น
ก็อยู่จนสิ้นชนมายุ

11. พิธีกรรม คือ การกระทาที่เป็ นพิธี มีขั้นตอน มีแบบ
แผน มีระเบียบวิธี ชัดเจน ใช้เป็นกระบวนการหรือหนทาง
สื่อสารไปสู่สิ่งศักดิ์หรือสิ่งที่ตนเชื่อถือ เพื่อเอาใจสิ่งเหล่านั้น
บรรเทาความกลัว สนองความเชื่อ พร้อมทั้งเพื่อให้เกิด
ความสาเร็จในสิ่งที่ตนปรารถนา ความสบายใจ มีกาลังใจที่จะ
ดาเนินชีวิตต่อไปอย่างมีความหวัง
สรุป ความหมายของพิธีกรรม

12. ประเภทของพิธีกรรม
1. พิธีกรรมตามเทศกาล
2. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับวงจรชีวิต
3. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการทามาหากิน และ
4. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับชุมชนหรือท้องถิ่น
พิธีกรรมที่พบในสังคมไทย
อาจแบ่งออกได้ เป็น 4 ประเภท คือ

13. องค์ประกอบของพิธีกรรมในศำสนำที่
ขำดไม่ได้ว่ำ มีอยู่ 2 อย่ำง คือ
1) ความศักดิ์สิทธิ์ (Sacred) และ
2) ความสูงส่ง (Holy)
องค์ประกอบของพิธีกรรม

14. 1. ความเชื่อ (believe) หรือ ความศรัทธา (faith)
2. ผู้ประกอบพิธีกรรม
3. ภาษา
4. สร้างขวัญและกาลังใจ
5. สัญลักษณ์
6. สื่อ
บางแห่ง แยกย่อยองค์ประกอบสาคัญของพิธีกรรม
ออกไปอีก ดังนี้
องค์ประกอบของพิธีกรรม (ต่อ)

15. ประเภทพิธีกรรมทางศาสนา
1. พิธีกรรมที่ปฏิบัติเป็นประจาวัน
2. พิธีกรรมที่ปฏิบัติเป็นครั้งคราว
3. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการชาระล้างบาป
4. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการเลี้ยง
5. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว
6. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการเบิกปฐมฤกษ์
7. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับประเพณี
8. พิธีกรรมเฉพาะบุคคล
9. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการอ้อนวอนพระเจ้า
10. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับการพลีสุกรรม
พิธีกรรมแบ่งเป็นประเภทย่อย ๆ ได้ 10 ประเภท คือ

16. โครงสร้างของพิธีกรรม
โครงสร้างของพิธีกรรมแยกออกได้ เป็น 3 ประเภทใหญ่ๆ ดังนี้
1. พิธีกรรมตามปฏิทิน (Chronological Ritual)
2. พิธีกรรมหัวเลี้ยวหัวต่อแห่งชีวิต หรือ พิธีกรรมตามวงจรชีวิต
(Ritual of the Life)
3. พิธีกรรมพิเศษ (Special Ritual)

17. เทศกาลกับพิธีกรรมทางศาสนา
ความสัมพันธ์ระหว่าง
เทศกำลกับพิธีกรรม มีควำมเกี่ยวพันธ์กันในทำงปฏิบัติอย่ำงเห็นได้
ชัด ทุกเทศกำลจะมีพิธีกรรมหรือข้อปฏิบัติต่ำงๆ อยู่ในเทศกำลเสมอ
เช่น เทศกำลสงกรำนต์ จะมีกิจกรรมและพิธีกรรมแฝงอยู่มำกมำย อำทิ
เช่น พิธีรดนำดำหัวผู้ใหญ่ พิธีทำบุญตักบำตร หรือ เทศกำลลอยกระทง
ก็จะมีพิธีกรรมขอขมำพระแม่คงคำในกิจกรรมลอยกระทง เป็นต้น
ดังนัน จะเห็นว่ำเทศกำลมักจะมี
พิธีกรรมเข้ำมำเกี่ยวข้องในทำงปฏิบัติอยู่
เสมอ พิธีกรรมนันเปรียบเสมือนนำที่
แทรกซึมอยู่ในส่วนต่ำงๆ ของทุกเทศกำล

18. พิธีกรรมในสังคมไทย
พิธีกรรมที่พบในสังคมไทยอาจแบ่งออกได้เป็น 4 ประเภท คือ
1. พิธีกรรมตำมเทศกำล
2. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับวงจรชีวิต
3. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับกำรทำมำหำกิน และ
4. พิธีกรรมที่เกี่ยวกับชุมชนหรือท้องถิ่น

19. สรุป
เทศกาลกับพิธีกรรมมีความสัมพันธ์กันอย่างแนบแน่นจน
แยกกันแทบไม่ออก เมื่อมีเทศกาลก็มีพิธีกรรม บางทีพิธีกรรมก็
ทาไปตามเทศกาล หรือพิธีกรรมมักจะอยู่ในขั้นตอนกระบวนการ
ของเทศกาล แม้จะมีพิธีกรรมที่ไม่ต้องอาศัยเทศกาลเลยก็ตาม
เช่น การไหว้พระก่อนนอน การทาบุญตักบาตรตอนเช้า ก็ถือเป็น
พิธีกรรมเหมือนกัน สะดวกตอนไหนก็ทาตอนนั้น ไม่ต้องทา
พร้อมๆ กัน หรือในเวลาเดียวกัน สถานที่เดียวกัน

20. ข้อสังเกตที่จะทำให้เห็นควำมต่ำงระหว่ำงเทศกำลกับพิธีกรรมก็
คือ เทศกำล เกี่ยวข้องกับเรื่องเวลำ และสถำนที่ มักจะเกิดขึนเพื่อกำร
เฉลิมฉลอง หรือเพื่อทำกิจกรรมร่วมกันในเวลำเดียวกันพร้อมๆ กัน
ส่วนพิธีกรรมนันคือกำรประกอบพิธีใดพิธีหนึ่งอย่ำงเป็นขันเป็นตอนมี
ระเบียบแบบแผนชัดเจน
สรุป (ต่อ)

21. The End