1. ÒÎÃÒÌÎË ÃҮÉÄËÈÉÍ ÖÀÕÈËÃÀÀÍ ÌÀØÈÍ
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû á¿òýö õèéö
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèí, áóñàä á¿õ ýðãýëäýõ ìàøèíóóäûí àäèë, ¿ë õºäëºõ
áà ýðãýëäýõ õî¸ð õýñãýýñ òîãòîíî (Çóðàã 1). ¿ë õºäëºõ õýñãèéã ñòàòîð ãýíý. Ñòàòîð
ìàøèíû ñîðîíçîí óðñãàëûã áèé áîëãîíî.
Ìàøèíû ýðãýëäýõ õýñýãò ýð÷èì õ¿÷ õóâèðàõ (ãåíåðàòîðò ìåõàíèê ýð÷èì õ¿÷
öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷èíä, õºäºëã¿¿ðò öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ ìåõàíèê ýð÷èì õ¿÷èíä)
ïðîöåññ ÿâàãäàíà Ýðãýëäýõ õýñãèéã ÿêîðü ãýíý. ¿ë õºäëºõ áà ýðãýëäýõ õýñã¿¿ä
áèå áèåýñ àãààðûí çàâñðààð òóñãààðëàãäàíà.
¿ë õºäëºõ õýñýã íü ìàøèíû ¿íäñýí ñîðîíçîí îðîí áèé áîëãîõîä çîðèóëàãäñàí
¿íäñýí òóéëóóä. êîëëåêòîð äýýðõ ñîéçóóäûí î÷ ¿¿ñýõã¿é áàéõ íºõöëèéã õàíãàõ
¿¿ðýãòýé íýìýëò òóéëóóä, ¿íäñýí áà íýìýëò òóéëóóä áýõëýãäýõ èõ áèåýñ òîãòîíî.
Íýìýëò òóéëóóä ¿íäñýí òóèëóóäûí õîîðîíä áàéðëàíà. Æèæèã ìàøèíä ¿íäñýí
òóèëóóäûí õîîðîíäîõ çàé áàãà ó÷èð íýìýëò òóéë õèéäýãã¿é.
Ýðãýëäýõ õýñýã íü ¿íäñýí òóéëóóäûí äóíä ýðãýëäýõ öèëèíäð õýëáýðòýé ÿêîðü,
ò¿¿íèé ãàäíà òàëûí ãàäàðãóóä ãàðãàñàí õîâèëóóäàä áàéðëàñàí îðîîìîã, ÿêîðüòàé íýã ãîë
äýýð ñóóñàí êîëëåêòîðîîñ òîãòîíî.
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû àæèëëàõ çàð÷èì
Òîãòìîë ã¿éäëèéí õî¸ð òóéëòàé õÿëáàðõàí ìàøèí àâ÷ ¿çüå. ( Çóðàã 2) Ýíý ìàøèíû
¿ë õºäëºõ õýñýã N-S õî¸ð òóéëààñ òîãòîíî. Òóéëóóäûí äóíä ýðãýëäýõ ÿêîðü êîëëºêòîðûí
õàìò íýã ãîë äýýð áàéðëàíà. Ÿêîðèéí îðîîìîã íýã îðîîäñîîñ òîãòîíî. Îðîîäñûí
1

2. ¿ç¿¿ð¿¿ä êîëëåêòîðûí õî¸ð çýñ ÿëòñàíä õîëáîãäîíî. Êîëëåêòîð äýýð ¿ë õºäëºõ õî¸ð çýñ
ÿëòàñ ñóóæ ÿêîðèéí îðîîìãèéã ãàäíûí õýëõýýòýé õîëáîíî.
Ãåíåðàòîðûí ãîðèì. Ìàøèíû ÿêîðü öàãèéí ç¿¿íèé ýðãýõ ÷èãò òîãòìîë õóðäòàé
ýðãýëäýæ áàéíà ãýæ ¿çüå. Ÿêîðèéí îðîîìãèéí àb äàìæóóëàã÷ N òóéëûí õàðъÿàíä, CD
äàìæóóëàã÷ S òóéëûí õàðъÿàíä èæèëõýí íºõöºëä îðøèõ áîëíî. Ñîðîíçîí óðñãàëûí
øóãàì îãòëîõ äàìæóóëàã÷èéí èäýâõèòýé õýñãèéí L óðòûí òóðøèä ñîðîíçîí èíäóêö Â
òîãòìîë íýã óòãàòàé áàéíà. Õýðýâ ÿêîðèéí äàìæóóëàã÷èéí øóãàìûí õóðäûã Y ãýâýë
öàõèëãààí ñîðîíçîí èíäóêöèéí õóóëèàð äàìæóóëàã÷èä èíäóêöëýãäýõ ÖÕÕ-íèé àãøèí
çóóðûí óòãà áàéíà
E=BLv
Õî¸ð äàìæóóëàã÷èä ÿã àäèëõàí ÖÕÕ ¿¿ñýõ ó÷èð áèäíèé àâ÷ ¿çýæ áàéãàà
ÿêîðèéí îðîîìãèéí ÖÕÕ íü õî¸ð äàìæóóëàã÷èéí ÖÕÕ-íèé íèéëáýðòýé òýíö¿¿ áàéõ.
E=2BLv
Õî¸ð äàìæóóëàã÷ ýýëæëýí N áà S òóéëóóäûí äîîãóóð ºíãºðºõ ó÷èð ÖÕÕ-íèé ÷èã
ººð÷ëºãäºíº. Èéìä ÖÕÕ õóâüñàõ õýìæèãäýõ¿¿í áàéíà. ÖÕÕ-íèé ÷èãèéã áàðóóí ãàðûí
ä¿ðìýýð òîäîðõîéëíî.
( 2) èëýðõèéëëýýñ ¿çýõýä L áà V òîããìîë ó÷èð ÿêîðèéí ÖÕÕ-íèé õóãàöààíû
õàìààðàìæ íü ñîðîíçîí èíäóêöèéí òàðõàëòûí õóóëèàð òîäîðõîéëîãäîíî.
Òýãâýë ÿêîðèéí ÖÕÕ ìºí ñèíóñèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºãäºõ áîëíî (Çóðàã 4) Èéíõ¿¿ íýã
äàìæóóëàã÷èä, æèøýý íü àb, èíäóêöëýãäýõ ÖÕÕ ÿêîðü íýã á¿òýí ýðãýõýä ººðèéí
÷èãèéã õî¸ð äàõèí ººð÷èëíº. ÖÕÕ-íèé íýã á¿òýí ýðãýëò õèéõ õóãàöààã ¿å Ò ãýæ
íýðëýíý. Íýã ñåêóíä äýõ ¿åèéí òîîã äàâòàìæ ãýõ áà ò¿¿íèéã ãåðöýýð /Ãö/ õýìæèíý.
Õî¸ð òóéëò ìàøèíû ÖÕÕ-íèé äàâòàìæ íýã ñåêóíä äýõ ýðãýëòýýð òîäîðõîéëîãäîõ
ýðãýëòèèí ï äàâòàìæòàé òýíö¿¿ áàéíà. f = n
2

3. Åðºíõèé òîõèîëäîëä öàõèëãààí ìàøèí 2-ð òóéëòàé áàéíà (ð-õîñ òóéëûí òîî).Èéìä
ÖÕÕ-íèé äàâòàìæ õî¸ð òóéëò ìàøèíûõààñ ð äàõèí èõ áàéíà.
f = pn
Ïðàêòèêò öàõèëãààí ìàøèíû ýðãýëòèéí äàâòàìæèéã íýã ìèíóò äàõü ýðãýëòèéí òîîãîîð
èëýðõèéëäýã ó÷èð
f = pn / 60
Õî¸ð äàìæóóëàã÷èä ÿã àäèëõàí ÖÕÕ óóñýõ óö È ð áèäíèé àâ÷ óýýæ áàéãàà
ÿêîðèéí îðîîìãèéí ÖÕÕ íü õî¸ð äàìæóóëàã÷èèí ÖÕÕ-íèé íèèëáýðòýé òýíöóó
áàéõ áîëíî :
å=2BI
Õî¸ð äàìæóóëàã÷ ýýëæïýí N áà 5 òóèëóóäûí äîîãóóð åíãåðâõ ó÷èð ÖÕÕ-íèé ÷èã
ååð÷ëåãäâíâ. Èéìä ÖÕÕ õóâüñàõ õýìæèãäýõóóí áàéíà. ÖÕÕ-íèé ÷èãèéã áàðóóí
ãàðûí äóðìýýð òîäîðõîéëíî (Çóðàã 3).
(2) èëýðõèéëëýýñ óçýõýä < áà V òîãòìîë ó÷èð ÿêîðèéí ÖÕÕ-íèé
õóãàöààíû õàìààðàìæ íü ñîðîíçîí èíäóêöèéí òàðõàëòûí õóóëèàð
òîäîðõîéëîãäîíî.
Çóðàã 4 Çóðàã.5
3

4. N áà 3 òóèëóóäûí äîð ñîðîíçîí èíäóêöèéí òàðõàëò ñèíóñëýã áàéíà. Òýãâýë
ÿêîðèéí ÖÕÕ ìåí ñèíóñèéí õóóëèà𠺺ð÷ëºãäºõ áîëíî (Çóðàã 4) Èéíõ¿¿ íýã
äàìæóóëàã÷èä, æèøýý íü àÜ. èíäóêöëýãäýõ ÖÕÕ ÿêîðü íýã á¿òýí ýðãýõýä
ººðèéí ÷èãèéã õî¸ð äàõèí ººð÷èëíº ÖÕÕ-íèé íýã á¿òýí ýðãýëò õèéõ õóãàöààã
¿å Ò ãýæ íýðëýíý. Íýã ñåêóíä äýõ ¿åèéí òîîã äàâòàìæ 7 ãýõ áà ò¿¿íèéã ãåðöýýð
(Ãö) õýìæèíý. Õî¸ð òóéëò ìàøèíû ÖÕÕ-íèé äàâòàìæ íýã ñåêóíä äýõ ýðãýëòýýð
òîäîðõîéëîãäîõ ýðãýëòèéí ï äàâòàìæòàé òýíö¿¿ áàéíà:
f=N.
Åðºíõèé òîõèîëäîëä öàõèëãààí ìàøèí 2-ð òóéëòàé áàéíà (ð-õîñ òóéëûí
òîî).Èéìä ÖÕÕ-íèé äàâòàìæ õî¸ð òóéëò ìàøèíûõààñ ð äàõèí èõ áàéíà:
f=ðN.
Ïðàêòèêò öàõèëãààí ìàøèíû ýðãýëòèéí äàâòàìæèéã íýã ìèíóò äàõü ýðãýëòèéí
òîîãîîð èëýðõèéëäýã ó÷èð
f=ðN/60.
Õýðýâ ÿêîðèéí îðîîìãèéã ñîéçóóäààð ãàäíûí õýëõýýíä õîëáîâîë ýíý
õýëõýýíä áîëîí ÿêîðèéí îðîîìîãò I ã¿éäýë ã¿éíý. Ÿêîðèéí îðîîìãèéí ýíý
ã¿éäýë õóâüñàõ ã¿éäýë áàéõ áºãººä ò¿¿íèé ººð÷ëºëòèéí õóóëü ÖÕÕ-íèéõòýé àäèë
áàéíà (Çóðàã 4). Õàðèí ãàäíûí õýëõýýí äýõ ã¿éäýë êîëëåêòîðûí à÷ààð òîãòìîë
÷èãòýé áàéõ áîëíî (Çóðàã 5).
Èéíõóó ãåíåðàòîðûí ãîðèìä öàõèëãààí ìàøèíû êîëëåêòîð ÿêîðèéí îðîîìãèéí
õóâüñàõ ã¿éäëèéã ãàäíûí õýëõýýíä òîãòìîë ã¿éäýë áîëãîí õóâèðãàäàã ìåõàíèê
øóëóóòãàã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. Ãàäààä õýëõýýí äýõ ã¿éäëèéí ëóãøèëòûã
áàãàñãàõûí òóëä ÿêîðèéí îðîîìãèéã îëîí îðîîäîñòîé õèéæ ÿêîðèéí
ãàäàðãóóãààð æèãä 2 òàðõààí áàéðëóóëäàã. Ãåíåðàòîðèéí ÿêîðèéí çàëãóóð äýýðõ
õó÷äýë ÿêîðèéí îðîîìãèéí ÖÕÕ-ýýñ ÿêîðèéí îðîîìãèéí ýñýðãóóöýë äýýð óíàñàí
Õó÷äëèéí óíàëòûã õàññàíòàé òýíöóó áàéíà.
Çóðàã 6. U=Å-IR.
4

5. Ÿêîðèéí îðîîìãèéí ãóéäýëòýé äàìæóóëàã÷ ñîðîíçîí îðîí äîòîð îðøèõ ó÷èð
òóóíä öàõèëãààí ñîðîíçîí õ¿÷ ¿éë÷èëíý:
F = BLI.
Öàõèëãààí ñîðîíçîí õ¿÷íèé ¿éë÷ëýõ ÷èãèéã ç¿¿í ãàðûí ä¿ðìýýð òîäîðõîéëíî
(Çóðàã 6). Ýíý õ¿÷ íü ýðãýëä¿¿ëýõ ìåõàíèê ìîìåíò áèé áîëãîíî:
Da
M=F .
2
Ýíä Dà -ÿêîðèéí ãàäààä äèàìåòð.
Õºäºëã¿¿ðèéí ãîðèì. Õýðýâ ãàäíûí ¿¿ñã¿¿ðýýñ ÿêîðèéí îðîîìîãò òýæýýë
ºãâºë ìàøèí õºäºëã¿¿ðèéí ãîðèìîîð àæèëëàíà. Ýíý ¿åä ÿêîðèéí äàìæóóëàã÷èä
öàõèëãààí ñîðîíçîí õ¿÷ ¿éë÷èëæ, öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíò áèé áîëíî.
Ýäãýýðèéí õçìæýý, ãåíåðàòîðûí ãîðèìûíõòîé àäèë, (5) áà (6)
èëýðõèéëë¿¿äýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíòûí òîäîðõîé
(õºäºëã¿¿ðèéí ãîë äýýðõ ¿ðýëòèéí ìîìåíòîîñ èõ ) óòãàíä ìàøèíû ÿêîðü ýðãýëòýíä
îðæ, ãîë äýýðýý ìåõàíèê ÷àäàë ãàðãàæ ýõýëíý
Õºäºëã¿¿ðèéí ãîðèìä ìàøèíû êîëëåêòîð ãàäíûí ¿¿ñã¿¿ðýýñ èðæ áàéãàà
òîãòìîë ã¿éäëèéã ÿêîðèéí îðîîìãèéí õóâüñàõ ã¿éäýëä õóâèðãàí ìåõàíèê
èíâåðòîðûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý.
Õºäºëã¿¿ðèéí ÿêîðèéí îðîîìîã ñîðîíçîí îðîí äîòîð ýðãýëäýæ áàéãàà ó÷èð
ò¿¿íä ÖÕÕ èíäóêöëýãäýõ áºãººä ò¿¿íèé õýìæýýã (2) èëýðõèéëëýýð òîäîðõîéëíî.
Õºäºëã¿¿ðèéí ãîðèìä ÖÕÕ ÿêîðèéí ã¿éäëèéí ýñðýã ÷èãëýëòýé áàéíà.
Õºäºëã¿¿ðèéí ÿêîðèéí çàëãóóð äýýðõ õ¿÷äýë ÿêîðèéí îðîîìãèéí ÖÕÕ áà
ÿêîðèéí îðîîìãèéí ýñýðã¿¿öýë äýýð óíàñàí Õ¿÷äëèéí óíàëòóóäûí íèèëáýðòýé
òýíö¿¿ áýéíà
U=Å+IR. (7)
Òîãòìîë ã¿éäëèéí öàõèëãààí ãåíåðàòîðûí (4) áà õºäºëã¿¿ðèéí (7)
òýãøèòãýë¿¿äýýñ ¿çýõýä ãåíåðàòîðûí ãîðèìä U<Å, õºäºëã¿¿ðèéí ãîðèìä U>Å
áàéíà.
5

6. Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû ÿêîðèéí îðîîìîã
Ÿêîðèéí îðîîìîã íü áèå áèåýñ òóñãààðëàãäñàí êîëëåêòîðûí ÿëòñàíä
õîëáîãäñîí õýä õýäýí ñåêöýýñ òîããîíî. Ñåêö íü íýã (wñ=1) áóюó õýä õýäýí (wC>1)
îðîîäñîîñ òîãòñíî. Ñåêöèéí òàëóóä ÿêîðèéí õîâèëä õî¸ð ¿åýð áàéðëàíà.
Ñåêöèéí íýã òàë íü àãààðûí ýàâñàð òàëûí äýýä ¿åíä, íåãåå òàë íü äîîä ¿åíä
áàéðëàíà. Õîâèëûí õàíààñ åðýíõèé òóñãààðëàã÷ààð òóñãààðëàñàí õýä õýäýí
ñåêöèéã êàòóøê ãýíý
Îðîîìãèéí á¿ä¿¿â÷ ýîõèîõäîî ýíãèéí õîâèë ãýäýã îéëãîëò õýðýãëýíý.
Ñåêö¿¿äèéí áèå áèåèéí äýýð îðøèõ õî¸ð òàëóóäûã àãóóëñàí õîâèëûí õýñãèéã
ýíãèéí õîâèë ãýíý.
Çóðàã 7
Ÿêîðèéí ýíãèéí õîâèëûí òîî 2, íü îðîîìãèéí ñåêöèéí òîî 5 áà
êîëëåêòîðûí ÿëòñüã ê. òîîíóóäòàé òýíö¿¿ áàéäàã:
N
Z3 = S = K =
2 wc
Ýíä (1-îðîîìãèéí èäýâõòýé (ýÔÔâêòèâ) äàìæóóëàã÷èéí òîî.
Ÿêîðèéí áóäèò (æèíõýíý) õîâèëûí òîî 2. ãýâýë êàòóøê áóюó õîâèë äàõü
ñåêöèéí òîî
ZÝ
uc =
Z
6

7. Õîâèë äàõü èäýâõòýé äàìæóóëàã÷èéí òîî
N
un = = 2 wcun
Z
Îðîîìãèéí àïõìóóäûã ýíãèéí õîâèëûí òîîãîîð èëýðõèéëíý: ó,-íýãäóãýýð
àëõàì, íýã ñåêöèéí õî¸ð òàëûí õîîðîíäûí çàé; ó 2 -õî¸ðäóãààð àëõàì,íýã ñåêöèéí
äîîä (õî¸ðäóãààð) òàë áà ò¿¿íèé äàðààãèéí ñåêöèéí äýýä (íýãäóãýýð) òàëóóäûí
õîîðîíäûí çàé; ó-åðåíõèé àëõàì, äàðààëñàí õî¸ð ñåêöóóäèéí èæèë íýðòýé
òàëóóäûí õîîðîíäûí çàé (çóðàã 7).
Ÿêîðèéí îðîîìãèéã ñåêöèéíõ íü õýëáýðýýð ãîãöîî (Çóðàã 7à) áà äîëãèîí (Çóðàã 7á)
ãýæ àíãèëíà.Ñåêöóóäèéí êîëëåêòîðûí ÿëòàñòàè õîëáîãäñîí àðãààñ íü
õàìààðóóëàí îðîîìãóóäûã ýíãèéí áà íèéëìýë ãýæ àíãèëíà.
Z
Ýíãèéí ãîãöîî îðîîìîã Ó 1= ± δ ; ó=±1; Ó=Ó2-Ó; 2à=2ð;
2p
Z
íèéëìýë ãîãöîî îðîîìîã: ó 1 = ±δ ; ó=m; óã=ó, 2à=2pm;
2p
Z Z ±1
ýíãèéí äîëãèîí îðîîìîã: ó 1 = ± δ ; Y= ; ó 2 =ó-ó,; 2à=2;
2p p
Z Z ±m
íèéëìýë äîëãèîí îðîîìîã ó= ± δ ; ; Y= Ý ; ó2 =ó-ó,; 2à=2m,
2p p
ýíä å-îðîîìãèéí àëõìûã á¿õýë òîî áîëãîõûí ãóëä íýìýõ áóюó õàñàæ ºãºõ
íýãýýñ áàãà áóòàðõàé òîî.
Òîãòìîë ã¿éäë èéí ìàøèèû ã ñýðãýýëòýýð
àíãèëàõ íü
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû ñýðãýýëòèéí îðîîìîã ÿêîðèéí îðîîìîãòîé õýðõýí
õîëáîãäñîí áàéäëààð íü çýðýãöýý, öóâàà, õîëèìîã ñýðãýëòòýé ãýæ àíãèëàíà. Ýíý
àíãèëàëûã 8-ð çóðàã äýýð, ò¿¿íä õàðãàëçàõ îðóóëãûí á¿ä¿¿â÷èéã 9-ð çóðàã
äýýðõàðóóëàâ.
7

8. 5. Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû ¿íäñýí òýãøèòãýë¿¿ä. 1. ÖÕÕ. Ÿêîðèéí
îðîîìãèéí çýðýãöýý ñàëààíû ÖÕÕ Å=4fWÔ=ÑîΩÔ
Pn
Ýíä: f=pΩWÔ= — ÿêîðèéí îðîîìãèéí ÖÕÕ-íèé äàâòàìæ;
60
N
W= — ÿêîðèéí îðîîìãèéí çýðýãöýý ñàïààíû îðîîäñûí òîî;
4
Ô=∫B δ Lδ dx - ïýã òóéëèéí ñîðîíçîí óðñãàë;
8

9. 2πn
Ω= ÿêîðü.éí ºíöºã õóðä ;
60
N- ÿêîðèéí ýðãýëòèéí äàâòàìæ; Âé- àãààðûí
çàâñàð äàõü èíäóêö; I δ - ÿêîðèéí òîîöîîíû óðò;
pN
Ñî= îðîîìãèéí õèéöýýñ õàìààðàõ òîãòìîë êîýÔÔèöèåíò;
2ïà
Dõ- õÿçãààðã¿é áàãà øèëæèëò.
Æèøýý 1. Ÿêîðèéí îðîîìãèéí èäýâõòýé äàìæóóëàã÷ N=920, ýðãýëòèéí
äàâòàìæ ï=1500ýðã/ìèí, íýã òóéëûí ñîðîíçîí óðñãàë Ô=0.00425Â5 áîë òîãòìîë
ã¿éäëèéí äºðâºí òóéëò ìàøèíû ÿêîðèéí ýíãèéí äîëãèîí îðîîìãèéí çýðýãöýý
ñàëààíû ÖÕÕ-ã òîäîðõîèë.
Áîäîëò: Ýíãèéí äîëãèîí îðîîìîãò 2à=2 áàéäàã òóë à=1.
p
f = = 2 *1500 / 60 = 5 Ãö
60
N
W = = 920 / 4 *1 = 230
4
Å=4fWÔ=4*50*230*0.00425=195.5Â.
2.Öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíò. Ÿêîðèéí îðîîìãèéí IŸ ã¿éäýëòýé äàìæóóëàã÷
ñýðãýýõ îðîîìãèéí ñîðîíçîí îðîí äîòîð îðøèõ ó÷èð ò¿¿íä Ð=BLIŸ õ¿÷ ¿éë÷èëíý. Ýíý
öàõèëãààí ñîðîíçîí õ¿÷íèé ¿éë÷èëëýýð ýðãýëä¿¿ëýõ ìåõàíèê ìîìåíò áèé
áîëîõ áºãººä ò¿¿íèéã öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíò ãýæ íýðëýäãèéã áèä äýýð óçñýí
(5 èëýðõèéëëèéã óç). Ÿêîðèéí öàõèëãààí ñîðîíçîí Å1ï ÷àäëûã ìåõàíèê ÷àäëûí
õýëáýðò õóâèðãàí áè÷âýë Å1„ =Ì45 áîëîõ áºãººä ýíäýýñ ìîìåíòèéã îëáîë:
E • Iß
M= = C0ÔI ß
Ω
9

10. Æèøýý 2. Õýðýâ ÿêîðèéí îðîîìãèéí èäýâõòýé äàìæóóëàã÷ N=576, ÿêîðèéí
ãóéäýë I,=498À, ñîðîíçîí óðñãàë Ô=0.0275Âé áîë ýíãèéí ãîãöîî îðîîìîãòîé
òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèíû öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíòûã òîäîðõîèë.
Áîäîëò: Ýíãèéí ãîãöîî îðîîìîãò 2à=2ð òóë à=ð áàéíà.
Ì=Ñ0Ô1„ =91 7-0.0275-498=1256Íì.
3. Õóðäíû òýãøèòãýë. òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí Õ¿÷äëèéí (9.7)
òýãøèòãýëýýñ ÿêîðèéí ã¿éäýë 1,6; ýðãýëòèéí Î ºíöºã õóðäûã îëъ¸:
Õºäºëã¿¿ðò àñààëò õèéõ ýõíèé 1 -0 ìîìåíòîä Ï=0 áàéõ òóë Å=0 áºãººä àñààëòûí
àíõíû ã¿éäýë
áàéíà. Ýíä Є -ÿêîðèéí õýëõýýíèé ýñýðã¿¿öýë.
Æèøýý 3. Òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí õýâèéí ÷àäàë Є=4.5êÂ|, ÿêîðèéí
õýëõýýíèé ýñýðã¿¿öýë „=0.25 Îì, õºäºëã¿¿ðèéí àøèãã ¿éëèéí êîýÔÔèöèåíò
11=85% áîë ò¿¿íèéã U=220 õ¿÷äýëòýé ñóëæýýíä çàëãàæ àñààëò õèéõ ¿åèéí ã¿éäýë
õýâèéí ã¿éäëýýñ õýä äàõèí èõ áàéõ âý? Àñààëòûí àíõíû ã¿éäëèéã õýâèéí
ã¿éäëýýñ 3 äàõèí èõ áîëòîë áóóðóóëàõûí òóëä ÿêîðèéí õýëõýýíä íýìæ çàëãàâàë
çîõèõ ýñýðã¿¿öëèéí õýìæýýã òîäîðõîéë.
Áîäîëò: |
Êëã- — =36.7 äàõèí èõ. ¿¿íèéã 1Ê!=31È õ¿ðòýë áàãà áîëãîõûí òóëä ÿêîðèéí
õýëõýýíä Ð?,„„ ýñýðã¿¿öýë çàëãàíà:1ïñ= Ó ; ýíäýýñ
"*" 3-24
Æèøýý 4. 220Â ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí òîãòìîë ã¿éäëèéí çýðýãöýý ñýðãýýëòòýé
õºäºëã¿¿ðèéí.ÿêîðèéí ã¿éäýë 54.4À, ÿêîðèéí õýëõýýíèé ýñýðã¿¿öýë 0.35 Îì,
òîãòìîë êîýÔÔèöèåíò Ñ„=160, ñîðîíçîí óðñãàë Ô=0.008Â6 áîë öàõèëãààí
ñîðîíçîí ìîìåíò áà ýðãýëòèéí äàâòàìæèéã îë. Áîäîëò4. Ì = 1600.008-
54,4=6986 Íì
Î = (220-54.4-0.35)/(160-0.008)=157 ðàä/ñ
10

11. Òîãòìîë ã¿éäëèéí ãåíåðàòîðûí ¿íäñýí õàìààðàìæóóä
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ãåíåðàòîðûí àæèëëàãàà íü äàðààõ òàâàí õàìààðàìæààð
Òîäîðõîéëîãäîíî.
1. Õîîñîí ÿâàëòûí õàìààðàìæ: Ia = 0, ï =òîãòìîë ¿åèéí U0=Å =f (I00) õàìààðàë
2.à÷ààëëûí õàìààðàìæ : Ia =òîãòìîë, ï =òîãòìîë ¿åèéí U=f(I00) õàìààðàë
3. ãàäààä õàìààðàìæ : RCo =òîãòìîë, ï = òîãòìîë ¿åèéí U=f (Ia) õàìààðàë
4. òîõèðóóëãûí õàìààðàìæ: U= òîãòìîë, N=òîãòìîë ¿åèéí I00 =f(Ia) õàìààðàë (Çóðàãò12);
5. Áîãèíî õîëáîîíû õàìààðàìæ: U=0, N=òîãòìîë ¿åèéí IÑÎ=f(I) õàìààðàë (Çóðàã 13).
N áà 3 òóéëóóäûí äîð ñîðîíçîí èíäóêöèéí òàðõàïò
Æèøýý 5. 50êâò ÷àäàëòàé, 250  õ¿÷äýëòýé òîãòìîë ã¿éäëèéí õîëèìîã ñýðãýýëòòýé.
(Çóðàã 14) ãåíåðàòîðûí ÿêîðèéí îðîîìãèéí ýñýðã¿¿öýë RÀ=0.06 Îì, çýðýãöýý
ñýðãýýõ îðîîìãèéí ýñýðã¿¿öýë RÑÎ=125 Îì, öóâàà ñýðãýýõ îðîîìãèéí ýñçðã¿¿ö
Rñî2=0.04 Îì, ñîéçûí êîíòàêò äýýðõ õ¿÷äëèéí óíàëò Δ U =2 Â. À÷ààëàëòàé ýðãýëäýæ
áàéãàà ¿åä ÿêîðèéí îðîîìîãò èíäóêöëýãäýõ ÖÕÕ-èéã òîäîðõîéë
11

12. Òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí ìåõàíèê õàìààðàìæ
Òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí õóðä òîãòâîðæñîí ¿åä õºäºëã¿¿ðèéí áèé áîëãîæ
áàéãàà Ì öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíò ò¿¿íèé ãîë äýýð ¿éë÷èëæ áàéãàà à÷ààëëûí
ìåõàíèê Ìñ ìîìåíòòýé òýíö¿¿ áàéíà. Õýðýâ ìåõàíèê à÷ààëàë ººð÷ëºãäâºë ìîìåíòûí
òýíöâýð ò¿ð àëäàãäàíà. Æèøýý íü: ìåõàíèê à÷ààëàë ãýíýò èõñýõýä ìåõàíèê ìîìåíò
ýðãýëä¿¿ëýõ öàõèëãààí ñîðîíçîí ìîìåíòîîñ èõ (Ì<ÌÑ) áîëæ õºäºëã¿¿ðèéí ýðãýëò N
óäààøèðíà. ¿¿íèé óëìààñ ÖÕÕ (Å=ÑîNÔ) áàãàñ÷ ÿêîðûí ã¿éäýë èõñýíý. Èíãýñíýýð
ýðãýëä¿¿ëýã÷ ìîìåíò èõñýíý. Õºäºëã¿¿ðèéí õóðäíû áóóðàëò ýðãýëä¿¿ëýã÷ ìîìåíò
ìåõàíèê ìîìåíòòîé òýíö¿¿ áîëòîë ¿ðãýëæèëíý. Öààøèä õºäºëã¿¿ð ºìíºõººñ áàãà
áîëîâ÷ òîãòìîë õóðäòàéãýàð ìîìåíòûí òýíöâýð äàõèí àëäàãäàõ õ¿ðòýë àæèëëàíà.
Ìåõàíèê à÷ààëàë áàãàñàõàä õºäºëã¿¿ðèéí õóðä, äýýðõèéí ýñðýã èõñýíý. Ýðãýëòèéí
õóðä õºäºëã¿¿ðèéí õîîñîí ÿâàëòûí ¿åä (õºäºëã¿¿ðèéí ãîë äýýð ìåõàíèê à÷ààëàëã¿é
Çóðàã 15
¿åä) õàìãèéí èõ áàéíà
Õºäºëã¿¿ðèéí áèé áîëãîæ áàéãàà ìîìåíò Ì áà ýðãýëòèéí äàâòàìæ N õî¸ðûí
õîîðîíäûí N=f(Ì) õàìààðëûã õåäåëãóóðèéí ìåõàíèê õàìààðàìæ ãýíý. Ýíý
õàìààðàìæèéã ãàðãàæ àâàõûí òóëä (12) èëýðõèéëëýýñ Ia ã¿éäëèéã îëîîä (14)
òýãøèòãýëä îðóóëàí òàâèíà
U R
Ω= −M 2 2
C0Ô C0 Ô
12

13. 15-ð çóðàã äýýð òºðºë á¿ðèéí ñýðãýýëòòýé òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí
ìåõàíèê õàìààðàìæèèí åðåíõèé õýëáýðèèã ä¿ðñëýí õàðóóëàâ.
Òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí àñààëò
áà õóðäíû òîõèðóóëãà
Õºäºëã¿¿ðèéí àñààëò. Õýðýâ õºäºëã¿¿ðèèã II õ¿÷äýëòýè ñ¿ëæýýíä øóóä
çàëãàâàë àñààëòûí ýõíèé t = 0 ìîìåíòîä õºäºëã¿¿ðèéí ÿêîðü èíåðöèéí
óëìààñ
Õºäºëæ ýõëýýã¿é (N=0) áàéõ ó÷èð Å=0 áàéíà.
Èèì ó÷ðààñ àñààëòûí ýõíèè ìîìåíòîä ÿêîðèèí ã¿éäýë õºäºëã¿¿ðèéí õýâèéí Ií
ã¿éäëýýñ îëîí äàõèí èõ áàéíà (15 òîìъ¸îã õàð). Õºäºëã¿¿ðèéí ÿêîðèéí îðîîìîã
áà êîëëåêòîðò àюóëòàé àñààëòûí èõ ã¿éäëýýñ ñýðãèéëýõèéí òóëä ÿêîðüòàé
öóâààãààð àñààëòûí ýñýðã¿¿öýë çàëãàæ ºãíº
16-ð çóðàã äýýð çýðýãöýý ñýðãýýëòòýé õºäºëã¿¿ðò àñààëò õèéõ á¿ä¿¿â÷èéã ¿ç¿¿ëýâ.
Ýíý ¿åä àñààëòûí ýõíèé ìîìåíòîä ã¿éäýë áàéíà
Õºäºëã¿¿ð õóðäàà àâàõ òóòàì ÿêîðèéí îðîîìîãò èíäóêöëýãäýõ ÖÕÕ èõñýæ.
ÿêîðèéí îðîîìãèéí ã¿éäýë áàãàñàí õºäºëã¿¿ð áèé áîëãîõ ìîìåíò áóóðíà
Àñàëòûï ÿâöàä ýðãýëä¿¿ëýã÷ ìîìåíòûã òîäîðõîé ò¿âøèíä áàðèõûí òóëä
àñààëòûí ýñýðã¿¿öëèéã ààæìààð áàãàñãàæ, õºäºëã¿¿ð á¿ðýí õóðäàà àâñàí ¿åä
á¿ðìºñºí ãàðãàíà
Õóðäíû òîõèðóóëãà (14) èëýðõèéëëýýñ ¿çýõýä òîãòìîë ã¿éäëèéí
õºäºëã¿¿ðèéí õóðäûã äàðààõ àðãóóäààð òîõèðóóëæ áîëíî.
1)ÿêîðèéí õýëõýýíèé ýñýðã¿¿öëèéã ººð÷èëæ (ÿêîðèéí õýëõýýíä íýìýëò
ýñýðã¿¿öýë çàëãàæ ºãíº );
13

14. 2)ñîðîíçîí óðñãàëûã ººð÷èëæ (ñýðãýýõ îðîîìãèéí õýëõýýíä òîõèðóóëãûí
ýñýðã¿¿öýë çàëãàæ ºãíº);
3)õºäºëã¿¿ðèéã òýæýýæ áàéãàà ñ¿ëæýýíèé õ¿÷äëèéã ººð÷èëæ.
Òîãòìîë ã¿éäëèéí ìàøèí äàõü àëäàãäàë 6à àøèãò ¿éëèéí
êîýÔÔèöèåíò
Öàõèëãààí ìàøèíû àæèëëàãààíû ÿâöàä ò¿¿íèé ýä àíãèóäàä
ýíåðãèéí àëäàãäàë ãàðíà. Òýäãýýð àëäàãäëóóäûã àíãèëáàë :
1)Öàõèëãààí àëäàãäàë. Ÿêîðèéí áà ñýðãýýõ îðîîìîãò, ìåí ò¿¿í÷ëýí ñîéç 6à
êîëëåêòîðûí êîíòàêò äàõü àëäàãäëóóä;
2) Ñîðîíçîí àëäàãäàë Ãàí ýóðõýâ÷èíä ãàðàõ õóèëàðñàí ã¿éäýë áà
ãèñòðåçèñèèí
àëäàãäàë;
3)Ìåõàíèê àëäàãäàë. Ýðãýâ÷èéí (ïîäøèïíèêèéí) ¿ðýëò, àãààðûí òóëàëò, ñîéçûí
¿ðýëòèéí àëäàãäëóóä;
À) Íýìýëò àëäàãäàë.
Çóðàã17
14

15. Ò ÎÃÒÌÎË ã¿éäëèéí ãåíåðàòîð áà õºäºëã¿¿ðèéí ýíåðãèéí ººð÷ëºãäºõ
÷èãèéã 17-ð çóðàã äýýð óðñãàë äèàÔàììààð ä¿ðñëýí õàðóóëàâ. ÄèàÔàìì
äýýð õèéñýí òýìäýãëýë¿¿ä :
Ð1- ìàøèíû àâ÷ áàéãàà (àíõäàã÷) ÷àäàë
Ðöàõ - öàõèëãààí àëäàãäàë
ðñîð- ñîðîíçîí àëäàãäàë
ðìåõ- ìºõàíèê àëäàãäàë
Ðíýì- íýìýëò àëäàãäàë
Ðöñ- öàõèëãààí ñîðîíçîí ÷àäàë
Ðìåõ- õºäºëã¿¿ðèéí á¿ðýí ìåõàíèê ÷àäàë
Öàõèëãààí ìàøèíû ãàðãàæ áàéãàà àøèãòàé Ð2 ÷àäëûã ò¿¿íèé õýðýãëýæ áàéãàà Ð1
÷àäàëä õàðüöóóëñíûã ìàøèíû àøèãò ¿éëèéí êîýÔÔèöèåíò ãýíý.
p1 p1 ∑ p p2
η= = =
p2 p1 p2 + ∑ p
Æèøýý 6. Çýðýãöýý ñýðãýýëòòýé òîãòìîë ã¿éäëèéí ãåíåðàòîðûí õýâèéí ÷àäàë ÐH
=10 êÂò, õýâèéí õ¿÷äýë UH=230 Â, ÿêîðèéí õýëõýýíèé ýñýðã¿¿öýë RÀ=0.3 Îì,
ñýðãýýëòèéí õýëõýýíèé ýñýðã¿¿öýë Ra=150 Îì.
Õýðýâ ìåõàíèê, ñîðîíçîí áà íýìýëò àëäàãäëóóäûí íèéëáýð õýâèéí ÷àäëûí 6%
áîë ãåíåðàòîðûí àøèãò ¿éëèéí êîýÔÔèöèåíòûã òîäîðõîéë.
Áîäîëò
PH 10000 U 230
I= = = 43.5 A; I A = H = = 766.7 A
UH 230 RA 0.3
UH 230
I CO = = = 1.53 A; PCO = I CO RCO = 1.532 *150 = 351Bm
2
RCO 150
p = 607 .5 + 600 + 351 = 1558 .5 Bt
P + PCOP + PHEM = 0 . 06 ⋅ 10000 = 600 Bt ; ∑
p2 10
P = P + ∑ P = 1000 + 1558.5 = 11558.5Bt ;η =
1 = = 0.865
p1 11.5585
Æèøýý 7. Òîãòìîë ã¿éäëèéí õºäºëã¿¿ðèéí àøèãòàé ìåõàíèê ÷àäàë Ð2=1.5 êÂò,
õýâèéí õ¿÷äýë UH=220 3, õýâèéí ã¿éäýë Ia=8.3 À áîë õºäºëã¿¿ðèéí àøèãò ¿éëèéí
ÊîýÔÔèöèåíòûã òîäîðõîéë.
Áîäîëò
p2 1500
P = U H I H = 220 ⋅ 8 ⋅ 3 = 1826 Bt ,η =
1 = = 0.82
p1 1826
15