Download to read offline
![1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Lịch sử là một môn học rất quan trọng trong việc hình thành và phát
triển nhân cách của con người. Việc học tập môn Lịch sử không những cung
cấp cho học sinh những kiến thức về khoa học cơ bản mà còn giáo dục các
em về lòng yêu nước và ý thức dân tộc. Phát biểu ý kiến tại Hội thảo Khoa
học Quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam (8/2012), GS.
NGND Phan Huy Lê cho biết: “Ngày nay, nhiệm vụ xây dựng đất nước vẫn
gắn chặt với nhiệm vụ bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền và toàn vẹn lãnh
thổ Tổ quốc. Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu
mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử, văn hóa
dân tộc và nhân loại, không có một niềm tin dân tộc, không kế thừa các giá trị
truyền thống dân tộc, thì làm sao có thể hoàn chỉnh được phẩm chất của
người công dân Việt Nam. Từ đặc điểm đó, môn Lịch sử càng phải đặt đúng
vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổ thông”. [39]
Trong chương trình lịch sử ở trường phổ thông, bên cạnh những kiến
thức trong sách giáo khoa, người giáo viên cần cung cấp cho học sinh kiến
thức từ những nguồn tài liệu tham khảo liên quan đến môn học. Một trong
những nguồn kiến thức vô cùng quý giá đối với học sinh đó là tài liệu di sản
văn hóa ngay tại chính địa phương. Nguồn kiến thức từ tài liệu di sản văn hóa
địa phương là biểu hiện cụ thể của lịch sử dân tộc. Nó chứng minh cho sự
phát triển hợp quy luật của các địa phương trong sự phát triển chung của đất
nước. Nó ghi lại những thành quả lao động, những chiến công oanh liệt của
nhân dân địa phương trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ dân tộc, quốc gia.
Việc sử dụng tài liệu di sản văn hóa địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc
có vai trò và ý nghĩa to lớn đối với học sinh.](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-11-2048.jpg)
![3
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Sử
dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử
Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.”. Với mong
muốn công trình của mình sẽ bổ sung phần nào nguồn tư liệu và những gợi ý
về biện pháp sử dụng cho giáo viên đang giảng dạy ở tỉnh nhà.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1. Tài liệu nước ngoài
Tác giả A. A. Vaghin trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ở
trường phổ thông” đã khẳng định nguồn tài liệu lịch sử chiếm một vị trí quan
trọng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Ông cũng cho rằng,
việc lĩnh hội tài liệu là điều kiện cần thiết làm cho HS có quan điểm đúng đắn
về lịch sử.
Tác giả N. G. Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”
cũng đã chỉ ra rằng thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa
học lịch sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải
quyết, phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính
trị xã hội và văn hóa. Muốn vậy “phải sử dụng không ngừng và có hệ thống
tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện
của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí,
tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan” và khẳng định “toàn bộ công tác
dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả những
nguồn tư liệu có liên quan đến sự kiện…” [7, tr.10]. Từ việc nhấn mạnh đến
vai trò của việc sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử, ông đã đề xuất phương
pháp sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, chỉ rõ mối quan hệ giữa sách
giáo khoa, tài liệu tham khảo với bài giảng giáo viên trên lớp.
Tác giả F. Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của
học sinh như thế nào?” khẳng định: “vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài
liệu học tập… có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-13-2048.jpg)
![4
học hỏi…” bởi vì “ …trong quá trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu
học tập, học sinh nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp
thu được kĩ năng, kĩ xảo” [8, tr.37]. Ông cũng khẳng định “tài liệu học tập tự
nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính
tích cực tư duy học sinh. Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tính
sáng tỏ của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc
để phát hiện ra các khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vào
bản chất của hiện tượng” [8, tr.88]. Việc xử lý mối quan hệ giữa sử dụng tư
liệu và bài giảng mà ông nêu ra vẫn còn có giá trị thực tiễn, được nhiều giáo
viên lịch sử ở trường phổ thông nước ta thừa nhận và sử dụng.
Qua việc nghiên cứu các tài liệu nước ngoài, chúng tôi rút ra kết luận:
Thứ nhất, tất cả các tác giả đều nhấn mạnh đến sự cần thiết phải sử
dụng tài liệu trong dạy học ở trường phổ thông. Nguồn tài liệu nếu được sử
dụng hợp lý còn góp phần nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm
và phát huy được năng lực nhận thức độc lập, sáng tạo cho học sinh.
Thứ hai, các công trình nghiên cứu nói trên đã ra những cơ sở lý luận
cho việc nghiên cứu, sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường
phổ thông.
Thứ ba, các công trình nghiên cứu đã cung cấp những kinh nghiệm
thực tiễn quý báu cho việc sử dụng tài liệu học tập phù hợp với đối tượng, cấp
học, đặc trưng vùng miền .
2.2. Tài liệu trong nước
Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản các năm
1976, 1980, 1992, 1998, 2002, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc cần phải
gắn công tác học tập bộ môn lịch sử trong nhà trường với thực tiễn xã hội,
xem việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương và xem tài liệu lịch sử địa
phương như một nguồn tài liệu thành văn trong dạy học, sử dụng chúng là
một trong những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học. “Với đặc](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-14-2048.jpg)
![5
trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo, học tập khác (ngoài
sách giáo khoa) góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá
khứ. Các loại tài liệu tham khảo là căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính
xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện lịch sử mà học sinh cần thu nhận; nó
giúp các em khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử, hoặc “hư cấu sai sự thực”.
Là một nguồn kiến thức quan trọng, tài liệu tham khảo cần được thẩm định,
phân tích nội dung và lựa chọn những phần chính xác, phù hợp với trình độ là
yêu cầu học tập của HS. Việc sử dụng tài liệu tham khảo còn giúp HS có thêm
cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những
quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho HS thói quen nghiên
cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử. Tài liệu tham khảo là phương tiện có
hiệu quả để hiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy
học.”[17, tr.66]
Trong cuốn “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ
thông cấp II, III” xuất bản năm 1961, các tác giả Lê Khắc Nhãn, Hoàng
Triều, Hoàng Trọng Hanh đã dành chương III: “Ngoại khóa, thực hành
trong bộ môn lịch sử” trong đó các tác giả đã nêu lên thực trạng và một số
giải pháp thực hiện như sưu tầm, thu thập và ghi chép tài liệu lịch sử.
Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy lịch sử” (phần đại cương) tập II
xuất bản năm 1966 của Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Cao Lũy,
Nguyễn Tiến Cường, ở chương II “Các phương châm giảng dạy lịch sử ở
trường phổ thông”. Các tác giả một lần nữa khẳng định: “Dạy lịch sử gắn
liền với cuộc sống và cần phải liên hệ tri thức lịch sử trong sách vở với cuộc
sống, liên hệ lịch sử toàn quốc với lịch sử địa phương”.
Cũng trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II, chương XV,
tác giả Nguyễn Thị Côi tiếp tục khẳng định vị trí, ý nghĩa trong việc giáo
dưỡng, giáo dục và phát triển của nguồn tài liệu lịch sử địa phương. Đồng
thời trong đó cũng chỉ ra rằng các nguồn tài liệu lịch sử địa phương: “Một là,](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-15-2048.jpg)
![6
tài liệu thành văn hay sử viết gồm các loại địa phương chí, văn bia, thần tích,
gia phả… Hai là, tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất gồm di vật khảo cổ
học, công trình kiến trúc nghệ thuật, các di tích lịch sử… Ba là, tài liệu dân
tộc. Bốn là, tài liệu ngôn ngữ học. Năm là, tài liệu truyền miệng”[17, tr. 231].
Trong đó, loại thứ nhất và thứ hai cũng có thể được gọi là các tài liệu về
DSVH vật thể ở địa phương.
Phương pháp sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử đã được các nhà
khoa học, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu nhằm vạch ra bản chất, vai trò
của phương pháp này trong quá trình dạy học. Các tác giả đã có nhiều những
nghiên cứu khác trong nhau trong việc sử dụng tài liệu: tài liệu lịch sử địa
phương, tài liệu văn học, tài liệu bảo tàng lịch sử, tài liệu di tích lịch sử….
Mặc dù đi theo những hướng nghiên cứu khác nhau nhưng các tác giả
đều khẳng định phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử
góp phần nâng cao hiệu quả trong việc trợ giúp người học hình thành khả
năng tư duy sâu sắc, liên hệ lý thuyết với thực hành, và do đó, kích thích hứng
thú học tập của học sinh, đồng thời rèn luyện tính chủ động sáng tạo trong đổi
mới phương pháp dạy học của giáo viên. Những công trình nghiên cứu trên là
một gợi ý về mặt lý luận rất quý báu cho chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Sử
dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học Lịch sử
Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.”.
Hiện nay đã có nhiều hội thảo, hội nghị khoa học trong nước và quốc tế
được tổ chức để thống nhất các chủ trương và biện pháp nhằm tăng cường
hơn nữa việc sử dụng di sản văn hóa trong quá trình dạy học. Nhiều công
trình nghiên cứu, nhiều bài viết được đăng tải trên các báo, các tạp chí đề cập
đến vấn đề này. Bên cạnh đó, nhằm đổi mới nội dung, chương trình, phương
pháp, hình thức tổ chức dạy học ở giáo dục phổ thông và giữ gìn, phát huy giá
trị của di sản văn hóa, Bộ VHTTDL đã phối hợp với Bộ GD-ĐT ban hành văn](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-16-2048.jpg)
![8
hoa vật chất nói riêng làm cho hoạt động trí tuệ và năng lực nhận thức của HS
không ngừng phát triển. Để có được những hiểu biết đúng đắn về các thành tựu
văn hóa vật chất, HS cần phải biết nguyên nhân xuất hiện, quá trình phát sinh,
phát triển của chúng, xác định được điều kiện, hoàn cảnh lịch sử, mối quan hệ,
tác động qua lại giữa văn hóa với các lĩnh vực khác của con người trong xã
hội… Muốn vậy, HS phải huy động nhiều các thao tác tư duy như: phân tích,
tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa… nhờ đó mà tư duy các em có
điều kiện phát triển.” [36, tr. 134]
Trong báo cáo khoa học “Đổi mới dạy học Lịch sử địa phương với các
hình thức ngoại khóa thông qua di sản” của tác giả Nguyễn Thị Minh
Nguyệt có đề cập đến vấn đề giáo dục di sản cho HS. “Trong dạy học Lịch sử
địa phương, giáo dục di sản chính là phương thức giáo dục truyền thống từ
thực tế địa phương, góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của
con người. Giáo dục di sản có thể vận dụng nhiều phương pháp dạy học tích
cực, người học có thể học tập ở nhiều môi trường khác nhau trong một chủ
thể. Dạy và học kiến tạo, học theo nhóm, tự học… là những yếu tố quan trọng
của giáo dục di sản.” [36, tr.163]
Trong bài viết “Dạy học lịch sử thông qua các di sản” của tác giả
Phạm Mai Hùng đã chỉ ra những tiềm năng của di sản văn hóa Việt Nam. Căn
cứ nguồn tài liệu lưu trữ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước hiện
có 40.000 di tích Lịch sử - văn hóa, 217 bảo tàng trưng bày trên 3 triệu hiện
vật. Bên cạnh đó, bài viết còn đưa ra các lưu ý trong việc giáo dục qua các di
sản. “Thứ nhất, giáo dục qua di sản là trách nhiệm của toàn xã hội, của cả một
hệ thống chính trị và trước hết là các gia đình. Ngành giáo dục sử dụng
phương pháp dạy và học thông qua các di sản như một phương pháp bổ trợ
tích cực nhằm củng cố và mở rộng kiến thức cho HS. Thứ hai, giáo dục thông
qua di sản là phương pháp giáo dục vừa có tính phổ biên, vừa không phụ
thuộc vào độ tuổi của người học và đạt hiệu quả cao, góp phần tạo lập, phát](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-18-2048.jpg)
![9
trieenrm hoàn thiện nhân cách con người và không đòi hỏi quá nhiều chi phí,
“chơi mà học, học mà chơi”. Thứ ba, dạy và học lịch sử thông qua các di sản
văn hóa là phương pháp trực quan, sinh động và thực sự có hiệu quả. Do mục
tiêu đào tạo, do khối lượng kiến thức cần phải truyền thụ cho HS các cấp,
chúng ta hiện chưa thể đưa việc dạy, học lịch sử thông qua các di sản văn hóa
vào chương trình bắt buộc, mà mới chỉ dựng lại ở chương trình ngoại khóa, ở
các giờ tự học, hoặc sinh hoạt tập thể. Dạy học lịch sử thông qua di sản chỉ
đạt kết quả cao khi được tổ chức có kế hoạch, có sự liên kết chặt chẽ giữa nhà
trường với ban quản lý các di tích, ban giám đốc các bảo tàng; xác định rõ chủ
đề dạy học. Di sản quanh chúng ta, rất gần gũi với chúng ta, nên trước hết cần
khai thác các di sản có sẵn tại địa phương. Mọi di sản đều có thể được khai
thác nhiều lần trong giảng dạy, trong học tập. Cuối cùng, tác giả nhấn mạnh:
Dạy học thông qua các di sản, hay giáo dục thông qua các di sản là phương
pháp tối ưu không chỉ giúp cho HS củng cố, mở rộng các kiến thức đã được
truyền thụ trên lớp, mà còn bồi dưỡng trực tiếp cho các em năng lực cảm nhận
cái đẹp, cái hay qua các công trình kiến trúc, các mảnh chạm khắc lộng lẫy ở
các đình, chùa…; qua các làn điệu dân ca; qua các cảnh quan thiên nhiên gần
gũi, vừa say đắm lòng người. Đồng thời giúp HS tích lũy vốn sống, kỹ năng
lao động, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng sử, tôn trọng quá khứ để vững bước
vào tương lai.”[36, tr. 30]
Ngoài ra, việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử còn là đề
tài luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thanh Hải: “Sử dụng di tích lịch sử
trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THCS”, luận văn thạc sĩ của tác giả
Lê Thị Hài: “Sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt
Nam ở trường THPT tỉnh Hưng Yên”, luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm
Văn Mạo: “Tổ chức học tập với di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong
dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT tỉnh Hải Dương”… Đề tài
của các tác giả nói trên, đặc biệt là đề tài của tác giả Phạm Văn Mạo đi sâu vào](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-19-2048.jpg)
![23
thức trân trọng, giữ gìn và bảo vệ các tài sản người xưa để lại, đặc biệt góp
phần hoàn thiện những giá trị cao đẹp về chân - thiện - mỹ.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung
Học lịch sử là để biết về quá khứ, hiểu hiện tại và định hướng cho
tương lai. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận thấy được vai trò quan trọng
của môn Lịch sử. Hiện nay, tình trạng HS chán học lịch sử, không thích học
lịch sử đang diễn ra ngày càng phổ biến. Một thực tế là trong những năm gần
đây, số học sinh THPT dự thi vào các trường Sư phạm, vào các ngành khoa
học xã hội thưa dần và tăng quá tải ở các ngành, các trường tự nhiên, kỹ thuật.
Một số lượng không nhỏ HS có suy nghĩ rằng: học các ngành Tin học, Kiến
trúc, Ngoại ngữ, Xây dựng, Điện tử… ra trường dễ kiếm việc làm hơn, lương lại
cao hơn, dễ kiếm tiền hơn. Chúng ta không phủ nhận thực tế đó nhưng rõ ràng,
bản thân các em đã hướng động cơ học tập vào việc làm giàu, chạy theo đồng
tiền. Khi đó nhu cầu hiểu biết về thơ văn, lịch sử, về cội nguồn, về truyền
thống… dần dần phai nhạt và mất chỗ trong suy nghĩ của các em học sinh.
Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong mùa tuyển
sinh ĐH, CĐ năm 2013, thí sinh thi vào khối C giảm mạnh, từ 4% trên tổng
số hồ sơ của các khối năm 2012 xuống còn 2,6% năm 2013.
Cụ thể năm 2013, hồ sơ tuyển sinh khối C ở TP.HCM chỉ có
2.639/148.290 số hồ sơ dự thi; Đồng Tháp có 778/21.902 tổng số hồ sơ; ĐH Sư
phạm Hà Nội năm 2013 chỉ có 3.306 bộ, giảm so với năm 2012 là 4.042 bộ.
PGS.TS Ngô Minh Oanh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu giáo dục
TPHCM, cho biết: Các ngành thi khối C hiện nay thường có chỉ tiêu tuyển
sinh thấp. Chỉ có một số ít các trường có thi tuyển đầu vào khối C, còn lại chủ
yếu là khối A, A1, B, D. Thậm chí nhiều trường trước đây như ĐH Luật, ĐH
Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Sư phạm TPHCM…. chủ yếu thi tuyển
khối C thì nay cũng đã mở rộng tuyển sinh sang các khối thi khác. [41]](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-33-2048.jpg)
![24
Cụ thể, trong mùa tuyển sinh năm 2014, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân
văn TPHCM (trường trước đây chiếm tới 80% học sinh khối C) thì nay chỉ tiêu
vào khối C chỉ có gần 800/2.850 tổng chỉ tiêu (chiếm 28%). ĐH Sư phạm
TPHCM có hơn 500 chỉ tiêu cho các ngành khối C trên 3.300 chỉ tiêu. Trường
ĐH Luật TPHCM chỉ tiêu tuyển sinh trên 1.500 thì khối C chỉ chiếm gần 25%.
Theo PGS.TS Ngô Minh Oanh, xu hướng của xã hội cũng như yêu cầu
nguồn nhân lực hiện nay cần những ngành thiên về kiến thức tự nhiên, xã hội,
ngoại ngữ. Vì vậy, khi chỉ tiêu đầu vào của các trường ĐH có môn thi khối C thấp
thì số lượng các em chọn môn Lịch sử là môn tự chọn trong kỳ thi tốt nghiệp
THPT năm 2014 cũng ít hơn nhiều so với môn khác là điều có thể hiểu được.
Ngay cả khi các em lựa chọn thi vào các ngành khoa học xã hội thì kết
quả các môn thi cũng không cao đặc biệt là môn Sử. Điểm bình quân môn sử
trong kỳ thi ĐH 2006 là 1,90, năm 2007 là 2,09, năm 2008 có khá hơn nhưng
cũng chỉ 2,39.
Trong số 107.000 bài thi khối C trong kỳ thi tuyển sinh ĐH-CĐ 2007
được thống kê, chỉ có 9,23% bài thi có điểm trên 5, trong khi có đến 21,3%
bài thi bị 0 điểm hoặc 0,5 điểm.
Đó là số liệu mà TS Nguyễn Đức Nghĩa, Phó giám đốc ĐH Quốc gia
TP.HCM đưa ra qua thống kê kết quả kỳ thi tuyển sinh ĐH-CĐ trong 3 năm
từ 2006-2008. Còn năm 2009, theo thông tin từ ban tuyển sinh các trường đại
học, môn sử tiếp tục “đội sổ” và là môn có điểm thi thấp nhất trong ba môn
khối C. Điểm bình quân chỉ trên dưới 2 điểm, số bài có điểm từ 0,25 - 2 điểm
nhiều vô kể. Đơn cử số bài thi trên điểm trung bình của ĐH Văn hóa
TP.HCM chỉ 3,7%, ĐH Đà Lạt 4%, ĐH Sư phạm Đà Nẵng 5%, ĐH Quy
Nhơn 9,8%... [42]
Đứng trước thực trạng đó, một “Hội thảo Khoa học Quốc gia về dạy
học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam” đã được tổ chức tại Đà Nẵng
trong hai ngày 18,19/08/2012. Tại cuộc Hội thảo đã tập hợp hơn 97 tham luận](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-34-2048.jpg)
![53
Như vậy tại khu vực Nhẫm Dương đã xuất lộ hóa thạch thời đại cách tân và di
chỉ của thời đại đồ đá giữa, đồ đá mới gồm có:
- Rìu đá dài 7,2cm, rộng phần lưỡi rìu 3,7cm, dày 2,8cm.
- Rìu đá dài 7,2cm, rộng 4,5cm, dày 1,2cm.
- Đục đá dài 5,7cm, rộng mũi đục 2,2cm, dày 0,7cm.
- Đục đá dài 4,9cm, rộng 2,5cm, dày 1,2cm.
- Hòn ghè đá dài 8,4cm, rộng 7,5cm, dày 2,7cm.
- Hòn mài đá dài 18cm, rộng 9cm, dày 5cm.
- Quả cân đá: hình chop nón đường kính đáy 5,5cm, cao 3,6cm.
- Lõi khoan đá: hình trụ, đường kính 4,5cm, cao 4,2cm.
Với những bằng chứng trên, bước đầu cho thấy khu vực núi đá và hang
Nhẫm Dương, huyện Kinh Môn có người tiền sử sinh sống. Ở đây có thể tồn
tại một “xưởng chế tác” công cụ đá vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ nhất
trước Công nguyên và tồn tại đến đầu Công Nguyên. [30, tr. 4-5]
Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam
- Trống đồng làng Gọp: trung tuần tháng 1-1976, khi nhân dân địa
phương làm thủy lợi đã phát hiện hai trống đồng ở độ sâu khoảng 3m, tại khu
vực Mả Gạo, thôn Du Tái, xã Tiền Tiến, huyện Thanh Hà cách đường 190
khoảng 50m về phía bắc, cách tả ngạn sông Thái Bình chừng 1km, cách thành
phố Hải Dương 50km về phía đông.
Khi phát hiện, người ta thấy hai trống úp vào nhau, trống con nằm
ngửa, trống lớn úp lồng ra ngoài, trong có tro than. Xung quanh nơi đặt
trống có nhiều mảnh gốm thô. Các nhà khảo cổ học nhất trí đặt tên là trống
đồng làng Gọp, đều là trống loại I, có niên đại cuối thiên niên kỷ I trước
Công nguyên.
+ Trống nhỏ (trống làng Gọp I): chiều cao 33cm; đường kính mặt
44cm; đường kính chân 55cm, trọng lượng 25kg.
Tải bản FULL (122 trang): https://bit.ly/3AvExXM
Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-63-2048.jpg)
![54
+ Trống lớn (trống làng Gọp II): đường kính mặt 55cm, giữa mặt trống có
một ngôi sao đúc nổi 12 cánh, phía ngoài ngôi sao có 6 vành hoa văn đồng tâm.
Trống làng Gọp II thuộc loại I chân chính được đúc với kĩ thuật cao, có niên đại
khoảng thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, sớm hơn trống làng Gọp I. [30, tr. 8-9]
- Mộ Kiệt Thượng I: ngày 13-1-2001, khi đào ao tại thôn Kiệt Thượng,
xã Văn An, huyện Chí Linh nhân dân đã phát hiện một cỗ quan tài hình
thuyền, ngôi mộ này được gọi là mộ Kiệt Thượng I. Di hài là một người đàn
ông cao 1,6m, khoảng 40 tuổi. Hiện vật tìm thấy có: một cánh nỏ dài 1m còn
nguyên vẹn, một số mũi tên đồng; bốn lao đồng, dài 12-13cm, còn cán gỗ vo
tròn; một bát đồng dáng bầu như cái đấu, cao 7cm, miện rộng 19cm; hai giáo
đồng, dài 20cm, còn cán; một kiếm sắt; một rìu đồng rộng 5,5cm, dài 5,3cm,
còn cán; một tấm che ngực vuông (17x17cm); một thố đồng có 5 vành hoa
văn, cao 25cm, miệng rộng 20cm; một thau đồng, đáy hai nấc, có 2 quai tròn
được gắn vào thân bằng đinh tán, miệng rộng 35,5cm, cao 6cm; một di đồng có
máng rót, quanh miệng có 3 quai tròn gắn vào thân bằng đinh tán, cao 14cm,
miệng 37cm, đáy 27cm. Đây là một hiện vật xuất hiện sớm ở Trung Quốc,
khoảng cuối thời Chu. Thau đồng đáy 2 nấc và di đồng là hai hiện vật lần đầu
tiên tìm thấy ở đồng bằng Bắc Bộ. Một đai lưng đồng hình ô van, cao 6cm,
đường kính lớn 23,5cm, đường kính nhỏ 19cm. Một cái muôi tạo bằng vỏ bầu
khô khá đẹp, dài 20cm. Một vật tương tự như chiếc ghế gỗ nhỏ, có khả năng là
vật gối đầu. Một ống tre lồng ngộc tạo thành đồ đựng, dài 20cm. [30, tr.11]
- Mộ Kiệt Thượng II: sau hơn 2 tháng tính từ ngày tìm thấy mộ Kiệt
Thượng I, nhân dân địa phương lại phát hiện ngôi mộ cổ thứ hai tương tự như
ngôi mộ cổ thứ nhất, cách ngôi mộ thứ nhất 150m về phía Bắc, trong khi đào
ao, ở độ sâu 2m so với mặt ruộng tại chỗ. Quan tài là một thân cây xẻ đôi lệch
như những quan tài cùng loại thường thấy, phần trên bằng 1/2 phần dưới.
Nhóm hiện vật bằng gỗ, tre táng cùng khá nhiều, nhất là những hiện vật
hình tròn như cán giáo, thiết diện tròn, đường kính trung bình 1,5cm, dài trên](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-64-2048.jpg)
![55
1m, có loại được quấn dây mây, đầu nhọn, đây có thể là những cán giáo. Đĩa,
khay có chân. Muôi bằng vỏ bầu già. Đặc biệt là nhĩ bôi phần ngoài sơn then,
phần trong sơn huyết dụ còn tươi màu như mới. Ngoài ra còn có dao gỗ, một
số hiện vật chế tác bằng tre. Đồ gốm chỉ còn có một bát tương tự như bát
chiết yêu, đáy lồi, hoa văn khắc vạch kiểu nan rá, thô, không men. Hiện vật
kim loại chỉ còn những mảnh nhỏ.
Mộ Kiệt Thượng I và II thuộc văn hóa Đông Sơn muộn, khoảng thế kỷ I
sau Công nguyên. Đây là những quan tài hình thuyền được tạo tác với một kỹ
thuật khá hoàn hảo, chứng tỏ nghề thủ công đã đạt đến trình độ cao. [30, tr.11-12]
- Đền Tiên Dung công chúa và họ Chử ở Bảo Sài (phường Phạm
Ngũ Lão, thành phố Hải Dương): Đền Bảo Sài thờ Tiên Dung công chúa,
con gái vua Hùng thứ 18, lấy Chử Đồng Tử, quê Khoái Châu (Hưng Yên). Ở
làng Bảo Sài xưa, nay thuộc phường Phạm Ngũ Lão, thành phố Hải Dương có
một ngôi đền thờ Tiên Dung công chúa với thần phả tương tự như ở Khoái
Châu. Khi nghiên cứu về phân vùng văn hóa Hải Hưng, người ta đã phát hiện có
trên 40 di tích thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung với các tiểu tiết trong thần phả có
đôi chút khác nhau, nhưng điểm đặc biệt ở đây là ngoài tín ngưỡng, còn có một
sự thật là, tại hai thôn Bảo Sài và Bình Lâu có trên 300 gia đình mang họ Chử.
Theo truyền thuyết, đây là một chi họ Chử đã di cư về sinh sống nhiều đời. Phải
chăng là di duệ của dòng họ Chử thời Hùng Vương? [30, tr. 13]
Bài 15: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc
(từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X)
- An Nam đô hộ phủ Vũ Hồn: Vũ Công Huy, quan thời nhà Đường,
quê ở huyện Lộng Khê, phủ Thường Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, vợ
chồng đã cao tuổi nhưng chưa có con. Vũ Công xin về chí sĩ. Nhân chuyến du
ngoạn ở nước ta, ông đến trang Mạn Nhuế (huyện Thanh Lâm, phủ Nam
Sách), thấy đất tốt, người thuần hậu bèn lưu lại. Tại đây, Vũ Công lấy vợ kế là
thôn nữ Nguyễn Thị Đức. Ông lại đến đồng Già hay còn gọi là đống Rờm ở
6832157](https://image.slidesharecdn.com/sdngtiliuvdisnvnhavtthaphngtrongdyhclchsvitnamlp10trunghcphthng-221218151056-31513d9e/75/S-d-ng-tai-li-u-v-di-s-n-van-hoa-v-t-th-d-a-ph-ng-trong-d-y-h-c-l-ch-s-Vi-t-Nam-l-p-10-trung-h-c-ph-thong-pdf-65-2048.jpg)
More Related Content
Similar to Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trung học phổ thông.pdf
![[123doc] - thu-nghiem-nuoi-trong-mot-so-nam-an-tren-co-chat-loi-ngo.pdf](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/123doc-thu-nghiem-nuoi-trong-mot-so-nam-an-tren-co-chat-loi-ngo-220826103806-cb213225-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
![[123doc] - university-of-copenhagen-characteristics-of-the-vietnamese-rural-e...](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/123doc-university-of-copenhagen-characteristics-of-the-vietnamese-rural-economyevidence-from-a-2010--220825034206-d783355c-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trung học phổ thông.pdf
- 1. ĐẠI HỌC QUỐCGIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN TIẾN DŨNG SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC (BỘ MÔN LỊCH SỬ) MÃ SỐ: 60 14 01 11 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Trịnh Đình Tùng HÀ NỘI - 2014
- 3. 1 ĐẠI HỌC QUỐCGIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN TIẾN DŨNG SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HOÁ VẬT THỂ Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC (BỘ MÔN LỊCH SỬ) Mã số: 60 14 01 11 Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. TRỊNH ĐÌNH TÙNG HÀ NỘI - 2014
- 5. i LỜI CẢM ƠN Trướchết, em xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Ban chủ nhiệm khoa Lịch sử,Phòng sau đại học, các thầy (cô) giáo trong tổ bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS. Trịnh Đình Tùng - người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình làm luận văn. Sự chỉ bảo ân cần của thầy là nguồn động viên giúp em thực hiện đề tài này. Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân, bạn bè đồng nghiệp cũng như bạn bè trong nhóm Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử đã tận tình giúp đỡ, cổ vũ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn. Do hạn chế về kỹ năng nghiên cứu khoa học của bản thân cũng như điều kiện khách quan không cho phép nên đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót. Chính vì vậy, em rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và bạn bè để luận văn của em được hoàn thiện hơn. Hà Nội, ngày 25 tháng 11 năm 2014 Học viên thực hiện Nguyễn Tiến Dũng
- 6. ii DANH MỤC CHỮVIẾT TẮT DSVH : Di sản văn hóa ĐH – CĐ : Đại học – Cao đẳng GV : Giáo viên HS : Học sinh LSVN : Lịch sử Việt Nam LSDT : Lịch sử dân tộc PPDH : Phương pháp dạy học SGK : Sách giáo khoa THPT : Trung học phổ thông TP : Thành phố
- 7. iii MỤC LỤC Trang Lời cảmơn................................................................................................ i Danh mục viết tắt......................................................................................... ii Mục lục........................................................................................................ iii Danh mục các bảng...................................................................................... v MỞ ĐẦU................................................................................................ 1 Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ......... 14 1.1. Cơ sở lí luận.......................................................................................... 14 1.1.1. Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông.......................................................................... 14 1.1.2. Quan niệm về tài liệu di sản văn hóa vật thể và phân loại................... 16 1.1.3. Đặc điểm của kiến thức lịch sử trường trung học phổ thông............... 17 1.1.4. Mối quan hệ giữa tài liệu di sản văn hóa vật thể với kiến thức của bộ môn ...................................................................................................................... 19 1.1.5. Vai trò của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông.............................................................. 21 1.2. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 23 1.2.1. Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung................................................... 23 1.2.2. Thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông ...................................................... 25 1.2.3. Những vấn đề rút ra từ thực tiễn......................................................... 34 1.2.4. Định hướng giải quyết việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10........................... 35 Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG................................................................................... 40 2.1. Mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông ..................................................................................... 40
- 8. iv 2.1.1.MụctiêucơbảncủaLịchsửViệtNamlớp10trườngtrunghọcphổthông............. 40 2.1.2.NộidungcơbảncủaLịchsửViệtNamlớp10trườngtrunghọcphổthông............... 42 2.2. Các tàiliệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương ............. 46 2.2.1. Những lưu ý khi hhai thác sử dụng một số tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử lớp 10 trung học phổ thông ở tỉnh Hải Dương ............................................................................... 46 2.2.2. Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương ............................................................................................ 48 2.3. Khai thác một số tài liệu di sản văn hóa vật thể địa phương phục vụ choviệcdạyhọc lịchsửViệt Namlớp 10 trunghọcphổthông tỉnh HảiDương............ 51 2.4. Một số yêu cầu khi sử dụng các tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương............................................................................ 66 2.5. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương .................................................................................. 70 2.5.1. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương để tạo biểu tượng về các sự kiện lịch sử cơ bản diễn ra trên quê hương ................................................................................................ 70 2.5.2. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương để giúp học sinh hiểu sâu sắc về lịch sử dân tộc .............................. 74 2.5.3. Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh........................ 77 2.5.4. Biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh ................................ 83 2.6. Thực nghiệm sư phạm........................................................................... 84 2.6.1. Mục đích và yêu cầu của việc thực nghiệm sư phạm.......................... 84 2.6.2. Nội dung thực nghiệm........................................................................ 84 2.6.3. Phương pháp thực nghiệm................................................................85 KẾT LUẬN................................................................................................ 89 TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................... 91 PHỤ LỤC ................................................................................................94
- 9. v DANH MỤC CÁCBẢNG Trang Bảng 1.1: Kết quả điều tra giáo viên ............................................................ 25 Bảng 1.2: Kết quả điều tra học sinh.............................................................. 31 Bảng 2.1. Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương.................................................................................. 48 Bảng 2.2. Kết quả thực nghiệm sư phạm...................................................... 86 Bảng 2.3. Bảng tổng hợp tính theo phần trăm (%)........................................ 86 Bảng 2.4. Độ chênh lệch điểm kiểm tra giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ................................................................................................ 87
- 11. 1 MỞ ĐẦU 1. Lýdo chọn đề tài Lịch sử là một môn học rất quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách của con người. Việc học tập môn Lịch sử không những cung cấp cho học sinh những kiến thức về khoa học cơ bản mà còn giáo dục các em về lòng yêu nước và ý thức dân tộc. Phát biểu ý kiến tại Hội thảo Khoa học Quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam (8/2012), GS. NGND Phan Huy Lê cho biết: “Ngày nay, nhiệm vụ xây dựng đất nước vẫn gắn chặt với nhiệm vụ bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc. Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông mà không yêu mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử, văn hóa dân tộc và nhân loại, không có một niềm tin dân tộc, không kế thừa các giá trị truyền thống dân tộc, thì làm sao có thể hoàn chỉnh được phẩm chất của người công dân Việt Nam. Từ đặc điểm đó, môn Lịch sử càng phải đặt đúng vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổ thông”. [39] Trong chương trình lịch sử ở trường phổ thông, bên cạnh những kiến thức trong sách giáo khoa, người giáo viên cần cung cấp cho học sinh kiến thức từ những nguồn tài liệu tham khảo liên quan đến môn học. Một trong những nguồn kiến thức vô cùng quý giá đối với học sinh đó là tài liệu di sản văn hóa ngay tại chính địa phương. Nguồn kiến thức từ tài liệu di sản văn hóa địa phương là biểu hiện cụ thể của lịch sử dân tộc. Nó chứng minh cho sự phát triển hợp quy luật của các địa phương trong sự phát triển chung của đất nước. Nó ghi lại những thành quả lao động, những chiến công oanh liệt của nhân dân địa phương trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ dân tộc, quốc gia. Việc sử dụng tài liệu di sản văn hóa địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có vai trò và ý nghĩa to lớn đối với học sinh.
- 12. 2 Di sản cóvai trò to lớn trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc. Đưa di sản vào giảng dạy giúp bài học thêm sinh động, cảm xúc, có ý nghĩa và hướng học sinh đến những giá trị về chân, thiện, mỹ đang được Bộ GD-ĐT khuyến khích các trường học sử dụng. Di sản văn hóa, dù dưới dạng vật thể hay phi vật thể đều có thể sử dụng trong quá trình dạy học dưới hình thức tạo môi trường, công cụ hoặc là nguồn cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung bài học. Khi thầy cô giáo đưa di sản với vai trò là một phương tiện trực quan trong giảng dạy. Điều này sẽ làm bài giảng sinh động, giúp học sinh dễ tiếp thu, liên hệ thực tiễn, phát triển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức, phát triển trí tuệ và kỹ năng sống. Một số phương pháp dạy học tích cực sử dụng di sản; các hình thức dạy học, tổ chức hoạt động giáo dục với di sản như: khai thác sử dụng tài liệu về di sản để tiến hành bài học, tiến hành bài học nơi có di sản, tổ chức tham quan học tập nơi có di sản, tổ chức tham quan ngoại khóa trải nghiệm di sản… Hải Dương là một tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Ở thời kì phong kiến, địa bàn tỉnh Hải Dương ngày nay còn được gọi là trấn Hải Đông, một trấn ở phía Đông của kinh thành Thăng Long, hạt nhân của xứ Đông – một vùng văn hóa rộng lớn phía đông đồng bằng Bắc Bộ. Chính với vị trí như vậy mà tỉnh Hải Dương có nhiều di sản văn hóa vật thể: đền Kiếp Bạc, khu di tích Côn Sơn, đền thờ Chu Văn An, đền thờ Nguyễn Thị Duệ, đền Cao, văn miếu Mao Điền… Bên cạnh đó là các di sản văn hóa phi vật thể: lễ hội Kiếp Bạc, lễ hội Côn Sơn, lễ hội đền Quát… các loại hình văn nghệ dân gian như: nghệ thuật tuồng, múa rối nước, xiếc, hát ca trù, hát trống quân, hát đối… Dựa trên những di sản văn hóa trên nhiều nguồn tài liệu đã được biên soạn nhằm phục vụ cho quá trình lưu giữ, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Đó là nguồn tài liệu quan trọng để liên hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương trong quá trình dạy học lịch sử dân tộc ở trường phổ thông.
- 13. 3 Xuất phát từnhững lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.”. Với mong muốn công trình của mình sẽ bổ sung phần nào nguồn tư liệu và những gợi ý về biện pháp sử dụng cho giáo viên đang giảng dạy ở tỉnh nhà. 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1. Tài liệu nước ngoài Tác giả A. A. Vaghin trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đã khẳng định nguồn tài liệu lịch sử chiếm một vị trí quan trọng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Ông cũng cho rằng, việc lĩnh hội tài liệu là điều kiện cần thiết làm cho HS có quan điểm đúng đắn về lịch sử. Tác giả N. G. Đai ri trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” cũng đã chỉ ra rằng thầy giáo bắt buộc phải biết rõ những thành tựu của khoa học lịch sử và các khoa học giáo dục, những vấn đề mà khoa học đang giải quyết, phải biết tất cả những hiện tượng quan trọng nhất của đời sống chính trị xã hội và văn hóa. Muốn vậy “phải sử dụng không ngừng và có hệ thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ: tác phẩm kinh điển, văn kiện của Đảng và Nhà nước, sách chuyên khảo, sách giáo khoa, sách báo tạp chí, tác phẩm hội họa, những cuộc tham quan” và khẳng định “toàn bộ công tác dạy học sẽ vô cùng có lợi, nếu thầy giáo hiểu môn học trên cơ sở tất cả những nguồn tư liệu có liên quan đến sự kiện…” [7, tr.10]. Từ việc nhấn mạnh đến vai trò của việc sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử, ông đã đề xuất phương pháp sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, chỉ rõ mối quan hệ giữa sách giáo khoa, tài liệu tham khảo với bài giảng giáo viên trên lớp. Tác giả F. Kharlamốp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào?” khẳng định: “vấn đề sử dụng sách giáo khoa và tài liệu học tập… có lịch sử của nó mà theo chúng tôi có những điều bổ ích đáng
- 14. 4 học hỏi…” bởivì “ …trong quá trình làm việc với sách giáo khoa và tài liệu học tập, học sinh nắm vững và củng cố được kiến thức, đồng thời các em tiếp thu được kĩ năng, kĩ xảo” [8, tr.37]. Ông cũng khẳng định “tài liệu học tập tự nó đã chứa đựng nhiều yếu tố kích thích, động viên tính ham hiểu biết và tính tích cực tư duy học sinh. Đó là tính chất mới lạ của tri thức khoa học, tính sáng tỏ của các sự kiện, tính độc đáo của các kết luận, phương pháp đặc sắc để phát hiện ra các khái niệm đã được hình thành, sự thâm nhập sâu xa vào bản chất của hiện tượng” [8, tr.88]. Việc xử lý mối quan hệ giữa sử dụng tư liệu và bài giảng mà ông nêu ra vẫn còn có giá trị thực tiễn, được nhiều giáo viên lịch sử ở trường phổ thông nước ta thừa nhận và sử dụng. Qua việc nghiên cứu các tài liệu nước ngoài, chúng tôi rút ra kết luận: Thứ nhất, tất cả các tác giả đều nhấn mạnh đến sự cần thiết phải sử dụng tài liệu trong dạy học ở trường phổ thông. Nguồn tài liệu nếu được sử dụng hợp lý còn góp phần nâng cao kiến thức, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và phát huy được năng lực nhận thức độc lập, sáng tạo cho học sinh. Thứ hai, các công trình nghiên cứu nói trên đã ra những cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu, sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường phổ thông. Thứ ba, các công trình nghiên cứu đã cung cấp những kinh nghiệm thực tiễn quý báu cho việc sử dụng tài liệu học tập phù hợp với đối tượng, cấp học, đặc trưng vùng miền . 2.2. Tài liệu trong nước Trong giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản các năm 1976, 1980, 1992, 1998, 2002, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc cần phải gắn công tác học tập bộ môn lịch sử trong nhà trường với thực tiễn xã hội, xem việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử địa phương và xem tài liệu lịch sử địa phương như một nguồn tài liệu thành văn trong dạy học, sử dụng chúng là một trong những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học. “Với đặc
- 15. 5 trưng của việchọc tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo, học tập khác (ngoài sách giáo khoa) góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ. Các loại tài liệu tham khảo là căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện lịch sử mà học sinh cần thu nhận; nó giúp các em khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử, hoặc “hư cấu sai sự thực”. Là một nguồn kiến thức quan trọng, tài liệu tham khảo cần được thẩm định, phân tích nội dung và lựa chọn những phần chính xác, phù hợp với trình độ là yêu cầu học tập của HS. Việc sử dụng tài liệu tham khảo còn giúp HS có thêm cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho HS thói quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử. Tài liệu tham khảo là phương tiện có hiệu quả để hiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy học.”[17, tr.66] Trong cuốn “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông cấp II, III” xuất bản năm 1961, các tác giả Lê Khắc Nhãn, Hoàng Triều, Hoàng Trọng Hanh đã dành chương III: “Ngoại khóa, thực hành trong bộ môn lịch sử” trong đó các tác giả đã nêu lên thực trạng và một số giải pháp thực hiện như sưu tầm, thu thập và ghi chép tài liệu lịch sử. Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy lịch sử” (phần đại cương) tập II xuất bản năm 1966 của Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Cao Lũy, Nguyễn Tiến Cường, ở chương II “Các phương châm giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông”. Các tác giả một lần nữa khẳng định: “Dạy lịch sử gắn liền với cuộc sống và cần phải liên hệ tri thức lịch sử trong sách vở với cuộc sống, liên hệ lịch sử toàn quốc với lịch sử địa phương”. Cũng trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II, chương XV, tác giả Nguyễn Thị Côi tiếp tục khẳng định vị trí, ý nghĩa trong việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của nguồn tài liệu lịch sử địa phương. Đồng thời trong đó cũng chỉ ra rằng các nguồn tài liệu lịch sử địa phương: “Một là,
- 16. 6 tài liệu thànhvăn hay sử viết gồm các loại địa phương chí, văn bia, thần tích, gia phả… Hai là, tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất gồm di vật khảo cổ học, công trình kiến trúc nghệ thuật, các di tích lịch sử… Ba là, tài liệu dân tộc. Bốn là, tài liệu ngôn ngữ học. Năm là, tài liệu truyền miệng”[17, tr. 231]. Trong đó, loại thứ nhất và thứ hai cũng có thể được gọi là các tài liệu về DSVH vật thể ở địa phương. Phương pháp sử dụng tài liệu trong dạy học lịch sử đã được các nhà khoa học, nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu nhằm vạch ra bản chất, vai trò của phương pháp này trong quá trình dạy học. Các tác giả đã có nhiều những nghiên cứu khác trong nhau trong việc sử dụng tài liệu: tài liệu lịch sử địa phương, tài liệu văn học, tài liệu bảo tàng lịch sử, tài liệu di tích lịch sử…. Mặc dù đi theo những hướng nghiên cứu khác nhau nhưng các tác giả đều khẳng định phương pháp sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử góp phần nâng cao hiệu quả trong việc trợ giúp người học hình thành khả năng tư duy sâu sắc, liên hệ lý thuyết với thực hành, và do đó, kích thích hứng thú học tập của học sinh, đồng thời rèn luyện tính chủ động sáng tạo trong đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên. Những công trình nghiên cứu trên là một gợi ý về mặt lý luận rất quý báu cho chúng tôi nghiên cứu đề tài: “Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.”. Hiện nay đã có nhiều hội thảo, hội nghị khoa học trong nước và quốc tế được tổ chức để thống nhất các chủ trương và biện pháp nhằm tăng cường hơn nữa việc sử dụng di sản văn hóa trong quá trình dạy học. Nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài viết được đăng tải trên các báo, các tạp chí đề cập đến vấn đề này. Bên cạnh đó, nhằm đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học ở giáo dục phổ thông và giữ gìn, phát huy giá trị của di sản văn hóa, Bộ VHTTDL đã phối hợp với Bộ GD-ĐT ban hành văn
- 17. 7 bản số 73/HD - BGDĐT-BVHTTDL hướng dẫn sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên. Tại Hội nghị giao ban sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông do Bộ GD-ĐT đã tổ chức (20-8-2013) Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển đã nhấn mạnh: “Trong quá trình đưa di sản vào dạy học ở trường phổ thông, GV cần tận dụng các cơ hội, điều kiện cho HS tiếp cận với di sản. Điều đó góp phần đẩy mạnh, hướng dẫn hoạt động nhận thức, kích thích hứng thú, giúp học sinh phát triển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức.” Trong bài viết “Tạo biểu tượng về văn hóa vật chất trong dạy học lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại (lớp 10 THPT – chương trình chuẩn)” của tác giả Trần Viết Thụ - Lê Thị Ngọc đã nhấn mạnh đến việc tạo biểu tượng về văn hóa vật chất trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông có ý nghĩa quan trọng trên cả ba mặt: giáo dưỡng, giáo dục và phát triển HS. “Tạo biểu tượng về văn hóa vật chất sẽ giúp HS hứng thú lĩnh hội kiến thức, hình thành khái niệm và rút ra quy luật lịch sử nhanh chóng hơn, đồng thời tránh được những sai lầm trong học tập như hiện đại hóa lịch sử hay nhận thức lịch sử một cách phiến diện. Biểu tượng về văn hóa, nhất là biểu tượng về văn hóa vật chất, có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với HS, gây hứng thú học tập bộ môn. Vì vậy, tạo biểu tượng về văn hóa nói chung, văn hóa vật chất nói riêng không chỉ có tác dụng trong việc hình thành tri thức lịch sử cho HS mà còn có ưu thế to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho HS. Trên cơ sở những hiểu biết về các thành tựu văn hóa vật chất, HS nhận ra vai trò của quần chúng nhân dân trong các hoạt động sáng tạo văn hóa, từ đó các em có thái độ trân trọng đối với quần chúng nhân dân. Bên cạnh đó, HS hiểu được đóng góp của các danh nhân văn hóa, những nghệ nhân đã sáng tạo nên các tuyệt tác văn hóa cho nhân loại. Những kiến thức về các thành tựu văn hóa vật chất còn có tác dụng giáo dục quan điểm và cảm xúc thẩm mỹ đúng đắn cho HS. Trong dạy học lịch sử, việc tạo biểu tượng nói chung, biểu tượng về văn
- 18. 8 hoa vật chấtnói riêng làm cho hoạt động trí tuệ và năng lực nhận thức của HS không ngừng phát triển. Để có được những hiểu biết đúng đắn về các thành tựu văn hóa vật chất, HS cần phải biết nguyên nhân xuất hiện, quá trình phát sinh, phát triển của chúng, xác định được điều kiện, hoàn cảnh lịch sử, mối quan hệ, tác động qua lại giữa văn hóa với các lĩnh vực khác của con người trong xã hội… Muốn vậy, HS phải huy động nhiều các thao tác tư duy như: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa… nhờ đó mà tư duy các em có điều kiện phát triển.” [36, tr. 134] Trong báo cáo khoa học “Đổi mới dạy học Lịch sử địa phương với các hình thức ngoại khóa thông qua di sản” của tác giả Nguyễn Thị Minh Nguyệt có đề cập đến vấn đề giáo dục di sản cho HS. “Trong dạy học Lịch sử địa phương, giáo dục di sản chính là phương thức giáo dục truyền thống từ thực tế địa phương, góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị tốt đẹp của con người. Giáo dục di sản có thể vận dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực, người học có thể học tập ở nhiều môi trường khác nhau trong một chủ thể. Dạy và học kiến tạo, học theo nhóm, tự học… là những yếu tố quan trọng của giáo dục di sản.” [36, tr.163] Trong bài viết “Dạy học lịch sử thông qua các di sản” của tác giả Phạm Mai Hùng đã chỉ ra những tiềm năng của di sản văn hóa Việt Nam. Căn cứ nguồn tài liệu lưu trữ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước hiện có 40.000 di tích Lịch sử - văn hóa, 217 bảo tàng trưng bày trên 3 triệu hiện vật. Bên cạnh đó, bài viết còn đưa ra các lưu ý trong việc giáo dục qua các di sản. “Thứ nhất, giáo dục qua di sản là trách nhiệm của toàn xã hội, của cả một hệ thống chính trị và trước hết là các gia đình. Ngành giáo dục sử dụng phương pháp dạy và học thông qua các di sản như một phương pháp bổ trợ tích cực nhằm củng cố và mở rộng kiến thức cho HS. Thứ hai, giáo dục thông qua di sản là phương pháp giáo dục vừa có tính phổ biên, vừa không phụ thuộc vào độ tuổi của người học và đạt hiệu quả cao, góp phần tạo lập, phát
- 19. 9 trieenrm hoàn thiệnnhân cách con người và không đòi hỏi quá nhiều chi phí, “chơi mà học, học mà chơi”. Thứ ba, dạy và học lịch sử thông qua các di sản văn hóa là phương pháp trực quan, sinh động và thực sự có hiệu quả. Do mục tiêu đào tạo, do khối lượng kiến thức cần phải truyền thụ cho HS các cấp, chúng ta hiện chưa thể đưa việc dạy, học lịch sử thông qua các di sản văn hóa vào chương trình bắt buộc, mà mới chỉ dựng lại ở chương trình ngoại khóa, ở các giờ tự học, hoặc sinh hoạt tập thể. Dạy học lịch sử thông qua di sản chỉ đạt kết quả cao khi được tổ chức có kế hoạch, có sự liên kết chặt chẽ giữa nhà trường với ban quản lý các di tích, ban giám đốc các bảo tàng; xác định rõ chủ đề dạy học. Di sản quanh chúng ta, rất gần gũi với chúng ta, nên trước hết cần khai thác các di sản có sẵn tại địa phương. Mọi di sản đều có thể được khai thác nhiều lần trong giảng dạy, trong học tập. Cuối cùng, tác giả nhấn mạnh: Dạy học thông qua các di sản, hay giáo dục thông qua các di sản là phương pháp tối ưu không chỉ giúp cho HS củng cố, mở rộng các kiến thức đã được truyền thụ trên lớp, mà còn bồi dưỡng trực tiếp cho các em năng lực cảm nhận cái đẹp, cái hay qua các công trình kiến trúc, các mảnh chạm khắc lộng lẫy ở các đình, chùa…; qua các làn điệu dân ca; qua các cảnh quan thiên nhiên gần gũi, vừa say đắm lòng người. Đồng thời giúp HS tích lũy vốn sống, kỹ năng lao động, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng sử, tôn trọng quá khứ để vững bước vào tương lai.”[36, tr. 30] Ngoài ra, việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử còn là đề tài luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Thanh Hải: “Sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THCS”, luận văn thạc sĩ của tác giả Lê Thị Hài: “Sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT tỉnh Hưng Yên”, luận văn thạc sĩ của tác giả Phạm Văn Mạo: “Tổ chức học tập với di sản văn hóa vật thể ở địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT tỉnh Hải Dương”… Đề tài của các tác giả nói trên, đặc biệt là đề tài của tác giả Phạm Văn Mạo đi sâu vào
- 20. 10 việc nghiên cứuđưa các di sản văn hóa trở thành công cụ, tài liệu hiện vật, đồ dùng trực quan… hoặc là địa điểm để đi thực địa phục vụ cho quá trình học tập lịch sử của học sinh. Chính vì vậy, thực hiện đề tài “Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.” chúng tôi sẽ đi sâu vào nghiên cứu nguồn tài liệu thành văn về các di sản văn hóa vật thể địa phương của tỉnh Hải Dương, góp phần hình thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về việc sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử Việt Nam. 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu: Quá trình sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương (chương trình chuẩn). 3.2. Phạm vi nghiên cứu: Tài liệu thành văn về di sản văn hóa vật thể tỉnh Hải Dương có mối liên hệ với Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông (chương trình chuẩn); tập trung vào bài học nội khóa; tiến hành thực nghiệm sư phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường trung học phổ thông. 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4.1. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam, luận văn nhằm: Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở các trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương; lựa chọn những tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương Hải Dương phù hợp để sử dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 và đề xuất hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương địa phương đã sưu tầm được trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10.
- 21. 11 4.2. Nhiệm vụnghiên cứu - Tìm hiểu cơ sở lý luận của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam. - Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học lịch sử nói chung, thực trạng việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng. - Tìm hiểu nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 10 trong chương trình lịch sử trung học phổ thông và xác định những tài liệu về di sản văn hóa vật thể tỉnh Hải Dương có thể khai thác sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam. - Đề xuất yêu cầu, biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam (chương trình chuẩn) ở các trường trung học phổ thông Hải Dương. - Thực nghiệm sư phạm một bài học lịch sử trong chương trình trung học phổ thông (chương trình chuẩn) để khẳng định tính khả thi của đề tài đồng thời làm cơ sở cho việc rút ra kết luận khoa học góp phần nâng cao chất lượng bộ môn. 5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 5.1. Cơ sở phương pháp luận: dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục. 5.2. Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu lý thuyết: + Đọc, phân tích, tổng hợp các tài liệu giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch sử địa phương và nguồn tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài. + Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 trung học phổ thông và nghiên cứu lựa chọn tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương tỉnh Hải Dương tương ứng với Lịch sử Việt Nam lớp 10. - Nghiên cứu thực tiễn:
- 22. 12 + Điều trathực tiễn việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở các trường trung học phổ thông Hải Dương thông qua phiếu điều tra, dự giờ, phỏng vấn. + Thực nghiêm sư phạm: Soạn bài, tiến hành thực nghiệm sư phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường trung học phổ thông + Sử dụng toán học thống kê để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm. 6. Giả thuyết khoa học Nếu giáo viên thực hiện yêu cầu và các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo như đề xuất trong luận văn sẽ đáp ứng được mục tiêu dạy học lịch sử nói chung, dạy học phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông hiện nay. 7. Đóng góp của luận văn - Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam. - Đánh giá được thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương. - Xác định được các tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương cần khai thác trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương. - Đề xuất các hình thức biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 ở trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương.
- 23. 13 8. Ý nghĩacủa luận văn - Ý nghĩa khoa học: Làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học lịch sử nói chung và vấn đề sử tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung học phổ thông nói riêng. - Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn giúp bản thân và đồng nghiệp có thể vận dụng vào thực tiễn dạy học lịch sử để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. 9. Cấu trúc của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày 2 chương: Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông Chương 2: Các biện pháp sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông tỉnh Hải Dương
- 24. 14 CHƯƠNG 1 CƠ SỞLÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1. Cơ sở lí luận 1.1.1. Quan niệm về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông * Theo Luật di sản văn hóa số 32/2009/QH12: “Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.” “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác.” “Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia.” Trong đó: “Di tích lịch sử - văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.” “Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm mỹ, khoa học.”
- 25. 15 “Di vật làhiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học.” “Cổ vật là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa, khoa học, có từ một trăm năm tuổi trở lên.” “Bảo vật quốc gia là hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị đặc biệt quý hiếm tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học.” Di sản là một nguồn nhận thức, một phương tiện trực quan quý giá trong dạy học nói riêng, giáo dục nói chung. Vì vậy, sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông có ý nghĩa rất lớn. Thứ nhất, giúp HS tiếp cận với di sản qua đó tiếp thu được những kiến thức cần thiết từ di sản. Thứ hai, trong quá trình tiếp cận với di sản văn hoá theo sự hướng dẫn của GV, các giá trị ẩn chứa trong di sản sẽ được các em tìm hiểu. Những điều tưởng như quen thuộc sẽ trở nên hấp dẫn hơn, sống động hơn và HS sẽ có hứng thú với chúng. Từ đó, các em có động cơ học tập đúng đắn, trở nên tích cực và phấn đấu tiếp nhận kiến thức mới cũng như có thái độ và hành vi thân thiện bảo vệ di sản tốt hơn. Di sản văn hoá là một trong những phương tiện dạy học đa dạng sống động nhất. Ẩn chứa trong di sản là những giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác nên nó có khả năng tác động mạnh tới tình cảm, đạo đức, tới việc hình thành nhân cách của HS. Chính với ý nghĩa như vậy mà từ đầu năm 2013, liên Bộ GD&ĐT và VHTTDL đã có văn bản hướng dẫn về việc sử dụng di sản văn hóa vào dạy học, được thực hiện thí điểm tại 7 địa phương: Hà Nội, TP.HCM, Bắc Giang, Phú Thọ, Quảng Ninh, Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam với ba môn Sử, Địa và Âm nhạc. Cụ thể, Bộ GD&ĐT đã áp dụng thí điểm mỗi Sở GD&ĐT chọn 2 trường THCS, 2 trường THPT đưa vào giảng dạy lồng ghép ở các môn học đã được thống nhất trong học kỳ 2. Trong thời gian này, Bộ đã phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Hà Nội kiểm tra, khảo sát và dự một số tiết học môn Sử, Địa, Âm nhạc.
- 26. 16 Qua khảo sátcho thấy, các trường đều lồng ghép, tích hợp hiệu quả về di sản trong các môn học. Giáo viên đã chủ động sưu tầm kiến thức về di sản đưa vào bài học để giảng dạy, tạo sự sinh động và thu hút rõ rệt. Việc đưa di sản vào các bài học đã tác động đến học sinh rất rõ về tư tưởng, tình cảm đối với quê hương đất nước, về di sản và có ý thức hơn trong nhận thức, kích thích hứng thú trong học tập, gắn kiến thức học tập với thực tiễn cuộc sống. Việc tiếp cận với di sản văn hóa giúp học sinh rèn luyện kỹ năng quan sát, thu thập, xử lý thông tin, kỹ năng vận dụng kiến thức liên môn đã học để giải thích những hiện tượng, sự vật có trong các di sản văn hóa… Các môn học lồng ghép di sản được đánh giá đã góp phần thúc đẩy việc đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học. Hướng giáo dục mới này đã góp phần khuyến khích học sinh hiểu giá trị và trải nghiệm các di sản văn hóa, trước hết là di sản xung quanh nhà trường, địa phương. Tại Hội nghị giao ban liên Bộ GD&ĐT và VHTTDL được tổ chức để đánh giá kết quả triển khai thí điểm việc sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông và xác định phương hướng triển khai năm học mới, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Đặng Thị Bích Liên khẳng định: “Chưa đầy một năm triển khai nhưng kết quả đạt được đáng khích lệ, đánh giá cao sự sáng tạo các chủ thể là các nhà quản lý, các giáo viên… Việc đưa di sản vào dạy trong trường học cũng là cách để người địa phương biết quý trọng và bảo vệ di sản, phát huy giá trị của di sản, tạo ra nguồn lực cho địa phương, góp phần tăng trưởng GDP chung của địa phương”. 1.1.2. Quan niệm về tài liệu di sản văn hóa vật thể và phân loại Theo các tác giả Hoàng Phê (chủ biên) trong cuốn “Từ điển Tiếng Việt”, nhà xuất bản Đà Nẵng (2002) thì tài liệu “là văn bản giúp cho việc tìm hiểu một vấn đề gì đó” còn trong “Từ điển Hán Việt”, nhà xuất bản thành phố Hồ chí Minh (2003) tác giả Phan Văn Cát định nghĩa: “Tài liệu là vật phẩm cần thiết để xây dựng nên một vật phẩm khác”.
- 27. 17 Tài liệu disản văn hóa vật thể là các văn bản, tác phẩm nói về sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia. Các loại tài liệu di sản văn hóa vật thể: - Tài liệu về các di tích lịch sử - văn hóa. - Tài liệu về danh lam thắng cảnh có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử thẩm mỹ, khoa học. - Tài liệu về các di vật, cổ vât, bảo vật quốc gia. 1.1.3. Đặc điểm của kiến thức lịch sử trường trung học phổ thông Kiến thức lịch sử mang những đặc điểm rất nổi bật đó là tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống và sự thống nhất giữa sử và luận. 1.1.3.1. Tính quá khứ Lịch sử là quá trình phát triển của xã hội loài người từ lúc con người hình thành đến nay. Tất cả những sự kiện và hiện tượng Lịch sử được chúng ta nhắc đến đều là những chuyện đã xảy ra, nó mang tính quá khứ. Kiến thức Lịch sử là những sự kiện hiện tượng Lịch sử đã xảy ra trong quá khứ không thể khôi phục hay làm thí nghiệm lại được. Và như vậy, trong việc giảng dạy lịch sử có những khó khăn nhất định. GV phải làm sao để HS hình dung tưởng tượng, tái tạo lại sự kiện, hiện tượng lịch sử đúng như nó từng tồn tại, song xét từ góc độ khác, nó cũng mang lại cho việc giảng dạy Lịch sử những ưu điểm mà các bộ môn khác không thể có được. Chẳng hạn, nó rất có ích trong việc chúng ta bồi dưỡng và phát triển trí tưởng tượng của học sinh. 1.1.3.2. Tính không lặp lại Kiến thức lịch sử nhìn chung mang tính không lặp lại về thời gian và cả không gian. Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử chỉ xảy ra trong một thời gian và không gian nhất định. Không có một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào hoàn toàn giống nhau, mà là sự kế thừa, phát triển, "sự lặp lại trên cơ sở không lặp
- 28. 18 lại'. Chính điềunày bắt buộc các nhà giảng dạy lịch sử khi trình bày một sự kiện, hiện tượng nào đó trong lịch sử phải xem xét tính toàn diện và cụ thể cả về thời gian và không gian nảy sinh hiện tượng đó. 1.1.3.3. Tính cụ thể Lịch sử của mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định. Mặt khác các quốc gia, các dân tộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động của những quy luật chung trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng nâng cao, hình thái xã hội không ngừng phát triển từ thấp đến cao, đời sống văn hóa tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc không hoàn toàn giống nhau. Ví dụ chế độ phong kiến ở Anh khác với chế độ phong kiến ở Pháp, ở Trung Quốc... Chính đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể bao nhiêu, càng sinh động bấy nhiêu thì càng hấp dẫn bấy nhiêu. 1.1.3.4. Tính hệ thống (hay còn gọi là tính logic lịch sử) Khoa học lịch sử vừa bao gồm các sự kiện hiện tượng về cơ sở kinh tế, đấu tranh xã hội, vừa bao gồm cả nội dung của kiến trúc thượng tầng, tình hình sản xuất cả quan hệ sản xuất. Nội dung tri thức lịch sử như vậy rất phong phú, đề cập đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội loài người, bao gồm cả chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa nghệ thuật, khoa học kỹ thuật ... SGK lịch sử ở trường phổ thông tuy giản đơn nhưng cũng phải bao quát được các mặt đó. Những nội dung kiến thức lịch sử đó lại có mối liên hệ nội tại chằng chịt, phức tạp. Điều này đòi hỏi người GV phải luôn luôn chú ý đến mối quan hệ ngang dọc, trước sau của các vấn đề lịch sử để cung cấp cho HS những tri thức khoa học mang tính hệ thống và hoàn chỉnh. 1.1.3.5. Tính thống nhất giữa Sử và Luận Sử học là một ngành của khoa học xã hội. Nó xuất hiện từ rất sớm, từ trước đến nay, nhiều quốc gia, nhiều dân tộc trên thế giới đã xuất hiện nhiều
- 29. 19 sử gia nổitiếng. Họ đã ghi chép lại nhiều sự kiện hiện tượng lịch sử mà học cho rằng có ý nghĩa quan trọng, nhằm để lại cho hậu thế những trước tác lịch sử quý báu. Xuất phát từ những quan điểm lập trường của giai cấp vô sản vì lợi ích của quảng đại quần chúng nhân dân nên lịch sử được chú ý tới như là một môn khoa học nhằm mục đích giáo dục con người ý thức về cuộc sống không vì lợi ích riêng của bản thân mình. Do đó không thể bóp méo hay xuyên tạc lịch sử như các giai cấp bóc lột kia đã từng làm. Dựa vững chắc vào những nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để quan sát, nghiên cứu quá trình phát triển của loài người thì những kết luận rút ra càng đảm bảo tính khoa học. Ở đây tính giai cấp của giai cấp vô sản và tính khoa học của lịch sử là hoàn toàn thống nhất, giữa sử và luận có sự thống nhất cao độ. Từ đặc điểm này mà trong giảng dạy lịch sử người giáo viên phải đảm bảo sự thống nhất giữa trình bày sự kiện với giải thích bình luận. Mọi giải thích, bình luận đều phải xuất phát từ sự kiện lịch sử cụ thể chính xác đáng tin cậy và không có sự kiện hiện tượng nào không được giải thích làm sáng tỏ bản chất của sự kiện hiện tượng đó. 1.1.4. Mối quan hệ giữa tài liệu di sản văn hóa vật thể với kiến thức của bộ môn Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo (ngoài sách giáo khoa) góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ. Các loại tài liệu này là căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện lịch sử mà học sinh cần thu nhận. Là một nguồn kiến thức quan trọng, tài liệu tham khảo cần được thẩm định, phân tích nội dung lựa chọn những phần chính xác, phù hợp với trình độ và yêu cầu học tập của học sinh. Sử dụng tài liệu tham khảo giúp học sinh có thêm cơ sở để hiểu bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử. Tài liệu tham khảo là phương tiện có hiệu quả để hiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy học.
- 30. 20 Bộ môn lịchsử ở trường phổ thông phản ánh những thành tựu của khoa học lịch sử. Điều đó có nghĩa là bộ môn lịch sử phản ánh toàn diện các sự kiện, hiện tượng về cơ sở kinh tế, đấu tranh xã hội, vừa bao gồm nội dung của kiến thức thượng tầng, tình hình sản xuất, quan hệ sản xuất. Như vậy, nội dung lịch sử mà HS được học bao gồm các lĩnh vực của đời sống xã hội loài người như kinh tế, chính trị, văn hóa, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật. Những nội dung này có quan hệ gắn bó với nhau. Do đó, trong quá trình dạy học lịch sử nói chung, dạy học lịch sử dân tộc nói riêng, giáo viên chú ý các mối quan hệ của các vấn đề lịch sử, cũng như mối quan hệ nội tại giữa các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội để tổ chức cho HS lĩnh hội một hệ thống tri thức hoàn chỉnh. Những nội dung này được thể hiện một phần trong các DSVH, việc sử dụng các DSVH trong dạy học bộ môn có ưu thế thể hiện rõ các mặt của bối cảnh xã hội xảy ra sự kiện, cũng như quá trình thay đổi và phát triển của dân tộc qua các thời kỳ lịch sử. Do vậy, nếu tổ chức tốt cho HS học tập với DSVH nói chung, DSVH vật thể nói riêng sẽ giúp cho HS có nhận thức toàn diện các sự kiện, hiện tượng lịch sử với đặc trưng về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, về nghệ thuật và khoa học kỹ thuật của từng giai đoạn, từng thời kỳ lịch sử. Các DSVH vật thể được hình thành và lưu giữ ở mỗi địa phương đều gắn với những sự kiện lịch sử cụ thể. Bản thân mỗi DSVH vật thể cũng phần nào phản ánh hoàn cảnh xã hội tạo nên nó. Mỗi DSVH vật thể đều chứa đựng một hoặc vài sự kiện lịch sử trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, không trùng nhau cả về thời gian và tính chất. Tài liệu về DSVH vật thể góp phần làm sáng tỏ những DSVH vật thể - chứa đựng ở trong đó một hoặc vài sự kiện lịch sử trong tiến trình lịch sử dân tộc. Do đó, trong quá trình học tập, khi học sinh được tiếp xúc, được tìm hiểu, được nghiên cứu các tài liệu về DSVH vật thể sẽ cung cấp cho các em những kiến thức cụ thể về từng DSVH vật thể - một phần của kiến thức lịch sử.
- 31. 21 1.1.5. Vai tròcủa việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo: PPDH tích cực là chuyển từ dạy học thụ động sang dạy học phát huy tính chủ động sáng tạo của của học sinh làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ đề tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập. Thực chất là: Từ dạy học lấy giáo viên làm trung tâm sang mô hình nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong đó chú ý đặc biệt đến phát triển tư duy... Bộ môn lịch sử với những đặc thù riêng, ở các trường THPT trong những năm qua, các GV bộ môn lịch sử đã có nhiều cố gắng đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, tuy nhiên, với sự nhìn nhận, đánh giá khách quan, chúng ta thấy: hiệu quả giờ dạy lịch sử còn nhiều hạn chế, học sinh chưa yêu và ham học môn lịch sử, dư luận xã hội chưa cảm thông, chia sẻ những khó khăn của Ngành Giáo dục mặc dù Bộ GD-ĐT đã có nhiều cố gắng tìm ra những giải pháp tối ưu với mục đích: đổi mới phương pháp dạy học của tất cả các môn học trong đó có bộ môn lịch sử mà chúng ta đang đảm nhiệm.. Nhìn chung, về PPDH, các GV bộ môn lịch sử các trường THPT vẫn chỉ dừng lại ở PPDH truyền thống với việc: giáo viên là người chủ động cung cấp kiến thức, thông qua các sự kiện, hiện tượng lịch sử, học sinh tiếp nhận thụ động. PPDH truyền thống chủ yếu là thông báo, miêu tả tường thuật, giải thích và rút ra kết luận... PPDH tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các PPDH truyền thống mà là kế thừa, phát triển những mặt tích cực của hệ thống phương pháp dạy học đã truyền thống, đồng thời cần học hỏi, vận dụng một số PPDH mới việc dạy học theo hướng tích cực đã dần khắc phục những vấn đề mà PPDH cũ còn nhiều vấn đề chưa phù hợp. Cụ thể: Theo PPDH tích cực giáo viên dạy bộ môn lịch sử phải là người tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập của học sinh, học
- 32. 22 sinh chủ độngtiếp nhận kiến thức và tự giác tìm tòi những kiến thức chưa biết. PPDH tích cực yêu cầu người thầy giáo phải kết hợp hài hòa nêu vấn đề với thông báo, gợi mở giáo viên đặt ra những câu hỏi để học sinh trả lời, hoặc có thể tự tranh luận với nhau và với cả giáo viên, qua đó học sinh tự rút ra kết luận cần thiết, lĩnh hội được nội dung bài học. Việc sử dụng tài liệu di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông một là phương pháp vừa có yếu tố truyền thống cũng như yếu tố hiện đại. Sử dụng các nguồn tài liệu ngoài sách giáo khoa hỗ trợ cho quá trình dạy học không phải là điều gì mới. Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo học tập khác góp phần nhất định nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ. Các loại tài liệu này là căn cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện lịch sử mà học sinh cần thu nhận, nó giúp các em khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử hoặc “hư cấu” sai sự thật. Việc sử dụng tài liệu tham khảo còn giúp học sinh có thêm cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoa học, phát triển tư duy lịch sử. Bên cạnh đó sử dụng tài liệu di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử còn có ý nghĩa xã hội và ý nghĩa giáo dục. Di sản văn hóa Việt Nam là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lâu bền về lịch sử, khoa học và được lưu truyền vĩnh cửu từ thế hệ này sang thế hệ khác. Có thể coi di sản văn hóa là một thứ của cải vô cùng quý báu mà ông cha ta đã để lại cho con cháu muôn đời sau. Không phải người Việt Nam nào cũng hiểu hết giá trị lớn lao của những báu vật linh thiêng của di sản văn hóa, nhất là trong xu thế bang giao hội nhập hiện nay. Không ít người, trong đó có cả giới trẻ chỉ biết nhìn ra thế giới bên ngoài mà thờ ơ và quên đi một cách vô tình những thứ của cải mà mình sẵn có trong tay. Sử dụng di sản trong dạy học sẽ giúp thế hệ trẻ có cái nhìn đúng đắn hơn về những giá trị văn hóa dân tộc, hình thành và nâng cao ý
- 33. 23 thức trân trọng,giữ gìn và bảo vệ các tài sản người xưa để lại, đặc biệt góp phần hoàn thiện những giá trị cao đẹp về chân - thiện - mỹ. 1.2. Cơ sở thực tiễn 1.2.1. Thực tiễn dạy học lịch sử nói chung Học lịch sử là để biết về quá khứ, hiểu hiện tại và định hướng cho tương lai. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận thấy được vai trò quan trọng của môn Lịch sử. Hiện nay, tình trạng HS chán học lịch sử, không thích học lịch sử đang diễn ra ngày càng phổ biến. Một thực tế là trong những năm gần đây, số học sinh THPT dự thi vào các trường Sư phạm, vào các ngành khoa học xã hội thưa dần và tăng quá tải ở các ngành, các trường tự nhiên, kỹ thuật. Một số lượng không nhỏ HS có suy nghĩ rằng: học các ngành Tin học, Kiến trúc, Ngoại ngữ, Xây dựng, Điện tử… ra trường dễ kiếm việc làm hơn, lương lại cao hơn, dễ kiếm tiền hơn. Chúng ta không phủ nhận thực tế đó nhưng rõ ràng, bản thân các em đã hướng động cơ học tập vào việc làm giàu, chạy theo đồng tiền. Khi đó nhu cầu hiểu biết về thơ văn, lịch sử, về cội nguồn, về truyền thống… dần dần phai nhạt và mất chỗ trong suy nghĩ của các em học sinh. Theo số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong mùa tuyển sinh ĐH, CĐ năm 2013, thí sinh thi vào khối C giảm mạnh, từ 4% trên tổng số hồ sơ của các khối năm 2012 xuống còn 2,6% năm 2013. Cụ thể năm 2013, hồ sơ tuyển sinh khối C ở TP.HCM chỉ có 2.639/148.290 số hồ sơ dự thi; Đồng Tháp có 778/21.902 tổng số hồ sơ; ĐH Sư phạm Hà Nội năm 2013 chỉ có 3.306 bộ, giảm so với năm 2012 là 4.042 bộ. PGS.TS Ngô Minh Oanh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu giáo dục TPHCM, cho biết: Các ngành thi khối C hiện nay thường có chỉ tiêu tuyển sinh thấp. Chỉ có một số ít các trường có thi tuyển đầu vào khối C, còn lại chủ yếu là khối A, A1, B, D. Thậm chí nhiều trường trước đây như ĐH Luật, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Sư phạm TPHCM…. chủ yếu thi tuyển khối C thì nay cũng đã mở rộng tuyển sinh sang các khối thi khác. [41]
- 34. 24 Cụ thể, trongmùa tuyển sinh năm 2014, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM (trường trước đây chiếm tới 80% học sinh khối C) thì nay chỉ tiêu vào khối C chỉ có gần 800/2.850 tổng chỉ tiêu (chiếm 28%). ĐH Sư phạm TPHCM có hơn 500 chỉ tiêu cho các ngành khối C trên 3.300 chỉ tiêu. Trường ĐH Luật TPHCM chỉ tiêu tuyển sinh trên 1.500 thì khối C chỉ chiếm gần 25%. Theo PGS.TS Ngô Minh Oanh, xu hướng của xã hội cũng như yêu cầu nguồn nhân lực hiện nay cần những ngành thiên về kiến thức tự nhiên, xã hội, ngoại ngữ. Vì vậy, khi chỉ tiêu đầu vào của các trường ĐH có môn thi khối C thấp thì số lượng các em chọn môn Lịch sử là môn tự chọn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2014 cũng ít hơn nhiều so với môn khác là điều có thể hiểu được. Ngay cả khi các em lựa chọn thi vào các ngành khoa học xã hội thì kết quả các môn thi cũng không cao đặc biệt là môn Sử. Điểm bình quân môn sử trong kỳ thi ĐH 2006 là 1,90, năm 2007 là 2,09, năm 2008 có khá hơn nhưng cũng chỉ 2,39. Trong số 107.000 bài thi khối C trong kỳ thi tuyển sinh ĐH-CĐ 2007 được thống kê, chỉ có 9,23% bài thi có điểm trên 5, trong khi có đến 21,3% bài thi bị 0 điểm hoặc 0,5 điểm. Đó là số liệu mà TS Nguyễn Đức Nghĩa, Phó giám đốc ĐH Quốc gia TP.HCM đưa ra qua thống kê kết quả kỳ thi tuyển sinh ĐH-CĐ trong 3 năm từ 2006-2008. Còn năm 2009, theo thông tin từ ban tuyển sinh các trường đại học, môn sử tiếp tục “đội sổ” và là môn có điểm thi thấp nhất trong ba môn khối C. Điểm bình quân chỉ trên dưới 2 điểm, số bài có điểm từ 0,25 - 2 điểm nhiều vô kể. Đơn cử số bài thi trên điểm trung bình của ĐH Văn hóa TP.HCM chỉ 3,7%, ĐH Đà Lạt 4%, ĐH Sư phạm Đà Nẵng 5%, ĐH Quy Nhơn 9,8%... [42] Đứng trước thực trạng đó, một “Hội thảo Khoa học Quốc gia về dạy học Lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam” đã được tổ chức tại Đà Nẵng trong hai ngày 18,19/08/2012. Tại cuộc Hội thảo đã tập hợp hơn 97 tham luận
- 35. 25 của các nhànghiên cứu lịch sử, nhà sử học, giảng viên các trường ĐH-CĐ, cán bộ quản lý giáo dục, nhà giáo và giáo viên phổ thông. Trong đó, có 46 bài tham luận bàn về chương trình và SGK, 29 tham luận bàn về đổi mới phương pháp dạy học, 19 bài bàn về công tác đào tạo, bồi dưỡng giáo viên môn Lịch sử. Nội dung các tham luận tập trung phân tích các nguyên nhân khách quan và chủ quan, từ nhận thức về vị trí, chức năng của giáo dục lịch sử đến chương trình SGK; nội dung và phương pháp dạy học; hình thức và nội dung đánh giá kế quả học tập của học sinh; điều kiện giảng dạy và học tập; đội ngũ giáo viên và trách nhiệm đào tạo của hệ thống các trường CĐ-ĐH sư phạm. Đồng thời, trên cơ sở đánh giá đúng thực trạng, tìm hiểu kinh nghiệm quốc tế về dạy học lịch sử; các ý kiến tham luận đã đề ra định hướng đổi mới dạy học lịch sử trong đổi mới tổng thể chương trình giáo dục ở nhà trường phổ thông sau năm 2015. 1.2.2. Thực tiễn sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông Để biết được thực tiễn việc sử dụng tài liệu về DSVH vật thể địa phương trong dạy học lịch sử ở THPT trên địa bàn tỉnh Hải Dương, chúng tôi đã phát phiếu điều tra cho giáo viên và học sinh của các trường THPT ở huyện, thành phố. Kết quả thu được như sau: Bảng 1.1: Kết quả điều tra giáo viên Câu hỏi Số GV được hỏi Kết quả trả lời Nội dung trả lời Số GV trả lời % 1. Thầy (cô) đánh giá như thế nào về việc dạy và học 20 Chất lượng dạy học được cải thiện rõ rệt, HS hứng thú học tập bộ môn 2 10
- 36. 26 lịch sử hiệnnay ở trường THPT? Chất lượng có được cải thiện hơn so với trước, nhưng chưa tương xứng với vai trò của bộ môn 6 30 Chất lượng học tập bình thường như các môn học khác 3 15 Chất lượng sa sút nghiêm trọng, HS không quan tâm đến môn lịch sử 9 45 2. Ngoài SGK, trong quá trình dạy học thầy (cô) có sử dụng thêm tài liệu tham khảo khác không? 20 Không 0 0 Thỉnh thoảng 10 50 Thường xuyên 10 50 3. Theo thầy (cô) có nên đưa tài liệu về DSVH vật thể địa phương vào dạy học lịch sử ở trường THPT không? 20 Không 0 0 Rất cần thiết 18 90 Cần thiết 2 10 4. Thầy (cô) có 20 Chưa bao giờ 1 5
- 37. 27 thường xuyên sử dụngtài liệu về DSVH vật thể địa phương vào dạy học ở trường THPT không? Thỉnh thoảng 16 80 Thường xuyên 0 0 Chỉ sử dụng một số bài có nội dung phù hợp 3 15 5. Theo thầy (cô) việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương vào dạy học có gì khác so với các tiết học hàng ngày mà thầy (cô) vẫn làm? 20 Bài học có thêm tài liệu tham khảo hỗ trợ, HS hứng thú hơn trong quá trình học tập 4 20 HS tự tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu DSVH vật thể địa phương để lĩnh hội kiến thức, GV nhàn hơn trong dạy học 0 0 GV phải làm việc nhiều hơn để giảng cho HS hiểu biết về DSVH vật thể địa phương 6 30 GV hướng dẫn HS làm việc với tài liệu DSVH vật thể địa phương để lĩnh hội kiến thức 10 50 6. Theo thầy (cô) hình thức nào sau đây giúp HS học tập với tài liệu DSVH vật thể địa 20 Sử dụng tranh, ảnh, phim tư liệu kết hợp với tài liệu DSVH vật thể trong quá trình dạy học 8 40 Tổ chức cho HS tiếp cận với 9 45
- 38. 28 phương có hiệu quả? cácnguồn tài liệu DSVH vật thể dưới sự hướng dẫn của giáo viên Giao cho HS tự lập kế hoạch, tự nghiên cứu tài liệu DSVH vật thể 1 5 Hướng dẫn HS tự tìm kiếm tài liệu về DSVH vật thể trên internet 2 10 7. Theo thầy (cô) việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể trong dạy học LSVN hiện nay như thế nào 20 Tốt 0 0 Bình thường 5 25 Chưa tốt 15 75 Ý kiến khác 0 0 8. Vì sao trong thời gian qua, thầy (cô) ít quan tâm đến việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể trong dạy học LSVN 20 Do mất nhiều thời gian chuẩn bị bài học 6 30 Do không có tài liệu, hướng dẫn tổ chức , thực hiện 5 25 Do không có nguồn tài liệu DSVH vật thể 9 45 Ý kiến khác 0 0 9. Thầy (cô) có đề xuất gì để việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa 20 Tăng cường hệ thống tài liệu DSVH vật thể địa phương 15 75 Tăng thời lượng cho việc sử 0 0
- 39. 29 phương trong dạy họcLSVN có hiệu quả dụng tài liệu DSVH vật thể trọng dạy học LSVN Có văn bản hướng dẫn thực hiện cụ thể khi sử dụng tài liệu 5 25 10. Theo thầy (cô) nếu tổ chức cho HS sử dụng tài liệu về DSVH vật thể trong dạy học sẽ có tác dụng như thế nào? 20 Giúp HS hiểu hơn về kiến thức lịch sử 5 25 Giúp HS phát triển kĩ năng thực hành bộ môn 6 30 Có tác dụng giáo dục, bảo vệ di sản 6 30 Gắn nội dung học tập với cuộc sống 3 15 Dựa trên kết quả điều tra GV, qua xử lý, chúng tôi nhận thấy: Thứ nhất, có tới 90% GV cho rằng việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN là rất cần thiết, 10% cho rằng cần thiết. Đa số GV cho biết, tài liệu DSVH vật thể địa phương nếu được sử dụng tốt trong dạy học LSVN sẽ góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục. Gần 100% GV được hỏi đã cho biết không thường xuyên sử dụng tài liệu về DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN mà chỉ trả lời “thỉnh thoảng”, cá biệt có một số GV chưa hề sử dụng. Về hình thức, GV sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương chủ yếu nhằm để minh họa kiến thức LSDT trong SGK dưới các hình thức thông báo, GV chưa xem đây là nguồn nhận thức, ít chú ý sử dụng nguồn tài liệu nói trên trong phân tích, giải thích, dùng để đặt câu hỏi nêu vấn đề, tổ chức thảo luận, chưa chú ý đến việc phát huy tính tích cực nhận thức cho HS trong quá trình dạy học, rõ ràng giữa nhận
- 40. 30 thức và thựctế giảng dạy chưa đồng nhất. Đây là một trong những nguyên nhân khiến HS ít hứng thú đối với việc học LSDT và khó tránh khỏi lệch lạc nhận thức. Vì vậy, khi chúng tôi đề cập đến ý kiến nhận xét chủ quan của GV về tình hình sử dụng và hiệu quả sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN trường THPT hiện nay với ba mức tốt, bình thường, chưa tốt, đa số GV đều trả lời “chưa tốt”. Điều đó phần nào nói lên thực tiễn của việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN trường THPT tỉnh Hải Dương hiện nay. Đồng thời, chúng tôi thông qua câu hỏi điều tra để tìm hiểu những thuận lợi và khó khăn trong việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN. Về thuận lợi, đa số GV cho rằng nếu sử dụng có hiệu quả sẽ thu hút HS vào nhiệm vụ giờ học, tạo được sự hứng thú học tập cho HS. Mặt khác, GV cũng cho rằng tài liệu DSVH vật thể địa phương có thể sử dụng linh hoạt với nhiều nguồn tài liệu tham khảo khác trong dạy học lịch sử… Về khó khăn, đa số GV được hỏi đều cho rằng khó khăn lớn nhất là thiếu nguồn tài liệu DSVH vật thể địa phương tham khảo cần thiết, trong khi lâu nay GV chưa chủ động trong việc sưu tầm và vận dụng nguồn tài liệu nói trên. Mặt khác, một số GV cũng cho rằng, thời gian của tiết học có hạn, trong khi phải thực hiện quá nhiều khâu của quá trình dạy học, nên nếu đưa tài liệu DSVH vật thể địa phương vào bài giảng sẽ không đảm bảo thời gian. Về hiệu quả của việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN, ý kiến chưa thống nhất trong GV. Một số cho rằng, trong việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, việc đưa tài liệu DSVH vật thể địa phương vào dạy học LSVN là không đúng với tinh thần đổi mới, vì sẽ gây tình trạng quá tải, khó phát huy tính tích cực nhận thức cho HS. Tuy nhiên, đa số GV đều nhận thức đúng về việc sử dụng tài liệu nói chung, tài liệu DSVH vật thể địa phương nói riêng trong dạy học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục bộ môn. Họ hiểu rằng, trong khuôn khổ thời gian có hạn của một tiết
- 41. 31 học, việc sửdụng tài liệu về DSVH vật thể địa phương, muốn đạt hiệu quả, cần phải sử dụng hợp lý, linh hoạt , đa dạng trong việc đặt câu hỏi, nêu vấn đề, đùng để giải thích, phân tích, thảo luận và kể cả hướng dẫn HS tự hoàn thành các bài tập, tự học ở nhà. Đa số GV đều nhận thấy được tầm quan trọng và ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN. Vì vậy, đa số GV có đề xuất tương đối giống nhau đó là cần tăng cường hệ thống tài liệu DSVH vật thể địa phương tham khảo cần thiết, phù hợp với nội dung, chương trình SGK. Bảng 1.2: Kết quả điều tra học sinh Câu hỏi Số HS trả lời Kết quả trả lời Nội dung câu trả lời Số HS trả lời % 1. Em có thích học môn Lịch sử ở trường THPT không? 150 Rất thích 10 6,7 Thích 30 20 Bình thường 90 60 Không thích 20 13,3 2. Theo em di sản văn hóa nào sau đây là di sản văn vật thể? (có thể chọn nhiều đáp án) 150 Di tích Côn sơn – Kiếp Bạc 150 100 Văn miếu Mao Điền (Cẩm Giàng) 150 100 Bảo tàng Hải Dương 15 10 Đền Sượt (thành phố Hải Dương) 150 100 3. Em có hay đọc các 150 Có 2 1,3
- 42. 32 tài liệu viếtvề di sản văn hóa vật thể địa phương không? Không bao giờ 0 0 Một vài lần 18 12 Chưa có điều kiện đọc 130 86,7 4. Nếu thầy (cô) sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể trong dạy học lịch sử các em có thích không? 150 Không thích 14 10 Có thích 100 66 Rất thích 18 12 Bình thường 18 12 5. Theo em việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể kết hợp với sách giáo khóa có tác dụng gì không? 150 Sinh động hơn 38 25,3 Dễ nhớ, hiểu sâu sắc các sự kiện hơn và nhớ được lâu hơn 79 52,7 Thấy tự hào về truyền thống, quê hương, đất nước mình hơn 33 22 Không gì khác 0 0 6. Những kênh thông tin nào sau đây giúp em biết nhiều về di sản văn hóa? 150 Xem ti vi, bạn bè, người thân kể chuyện 20 13,3 Tìm hiểu thông tin trên sách, báo, internet 10 6,7 Thông qua các giờ học trên lớp 100 66,7 Qua các chuyến đi tham quan 20 13,3 7. Môn học nào sau 150 Môn Văn 20 13,3
- 43. 33 đây giúp emhiểu biết nhiều về di sản văn hóa? Môn Sử 70 46,7 Môn Địa 50 33,3 Môn GDCD 10 6,7 8. Thầy (cô) có thường xuyên yêu cầu các em làm việc với các nguồn tài liệu tham khảo ngoài sách giáo khoa không? 150 Thỉnh thoảng 130 86,7 Thường xuyên 20 13,3 Không bao giờ 0 0 9. Các em có bao giờ tìm hiểu các di sản văn hóa vật thể ở gần nơi mình sinh sống không? 150 Có 10 6,7 Không bao giờ 140 93,3 10. Các em có bao giờ đến tham quan bảo tàng lịch sử địa phương không 150 Thỉnh thoảng 50 33,3 Chưa bao giờ 100 66,7 Thường xuyên 0 0 Thông qua kết quả điều tra chúng tôi có cơ sở để khẳng định tính cấp thiết của việc sử dụng tài liệu về DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN lớp 10 THPT tỉnh Hải Dương. Qua xử lý hệ thống phiếu điều tra, khi được hỏi “Em có thích học bộ môn lịch sử trong nhà trường phổ thông?”, đại đa số các em đều có cùng câu trả lời là “bình thường”. Điều này được cho biết là do xu thế chung, đa số phụ huynh không muốn con em mình theo học các ngành khoa học xã hội, họ chủ yếu đầu tư cho các em theo học các ngành khoa học tự nhiên hoặc là khối chuyên ngoại ngữ nên việc các em chú ý đầu tư cho việc học bộ môn sử là rất ít. Mặt khác, những HS thích học đối với bộ
- 44. 34 môn sử hoặclà do các em có năng khiếu, có đam mê thực sự với bộ môn lịch sử. Cũng không ít trường hợp, các em không học được các môn khoa học tự nhiên mới tập trung cho các môn khoa học xã hội. Đa số HS chỉ học thuộc lòng bài mà GV cho ghi trên lớp, các em chỉ quan tâm, sưu tầm tài liệu khi có yêu cầu của GV. Phần đông GV giảng dạy lịch sử hiện nay ở phổ thông ít nhiều đã nhận thức được tầm quan trọng của việc sử dụng tài liệu về DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN, nhưng chưa xem đây là việc thường xuyên, chưa hướng dẫn đầy đủ HS tiếp cận với nguồn tài liệu lịch sử quan trọng này. 1.2.3. Những vấn đề rút ra từ thực tiễn Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSDT là cần thiết nhằm làm sinh động, phong phú bài giảng, tạo được sự hấp dẫn, thu hút được sự hứng thú học tập; giúp các em hiểu bản chất các sự kiện LSDT, thấy được mỗi liện hệ giữa di sản văn hóa địa phương với LSDT; sử dụng tốt nguồn tài liệu nói trên còn có tác dụng trong việc phát triển tư duy, năng lực nhận thức độc lập cho các em; góp phần to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, tình yêu quê hương đất nước, biết trân trọng những giá trị truyền thống của cha ông trong quá khứ. Tuy GV có sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSDT nhưng chưa thường xuyên, còn lúng túng trong việc sưu tầm, lựa chọn, sử dụng trong giảng dạy. Nếu có sử dụng, GV chỉ thực hiện trong giờ học nội khóa và chỉ dừng ở mức độ minh họa chứ chưa xem đó là nguồn nhận thức, làm cho bài giảng thêm nặng nề, thiếu tính hấp dẫn, đôi khi còn làm loãng trọng tâm bài học. Mặt khác, đa số GV chưa chú trọng đầu tư thời gian, công sức cho việc sưu tầm, lựa chọn, chưa chú ý việc hướng dẫn HS làm việc với nguồn tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương phục vụ cho dạy học LSDT một cách hiệu quả.
- 45. 35 Tài liệu thamkhảo dùng cho việc dạy học lịch sử nói chung, dạy học LSVN nói riêng còn thiếu, một số GV còn cho rằng sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học không phải là điều bắt buộc, nên đôi khi chỉ dừng ở việc sử dụng SGK, sách hướng dẫn GV. Mặt khác, do nhận thức chưa đầy đủ về việc đổi mới phương pháp dạy học ở THPT, nhiều GV cho rằng sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương là không phù hợp. Thời gian chủ yếu của tiết học chỉ nên dành cho việc tổ chức các hoạt động nhận thức cho HS thông qua việc phát vấn giữa thầy và trò. Đa số HS chưa thực sự hứng thú với việc học tập bộ môn lịch sử, điều này do nhiều nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan. Trong đó việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSDT còn sơ sài, chiếu lệ, thiếu hấp dẫn, tài liệu học tập ít, các em không có điều kiện tiếp cận với nguồn tài liệu ngoài SGK. Việc học ở nhà, HS chỉ thuộc lòng những điều đã được thầy cho ghi chép ở trên lớp, ít được GV hướng dẫn sưu tầm, tìm hiểu di sản văn hóa vật thể địa phương thông qua hệ thống bài tập, các hoạt động ngoại khoá… nên hiểu biết của các em về di sản văn hóa vật thể địa phương còn hạn chế. Do đó, HS ít nhớ và có biểu tượng đầy đủ về các nhận vật, sự kiện được thể hiện trong các di sản văn hóa vật thể địa phương có liên quan đến LSDT và tất yếu HS thiếu hứng thú, động cơ, thái độ học tập lịch sử một cách đúng đắn. 1.2.4. Định hướng giải quyết việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 Thứ nhất, phải nhận thức đúng mối quan hệ giữa việc nhận thức di sản văn hóa vật thể địa phương với LSDT. Di sản văn hóa vật thể địa phương phải được xem là một bộ phận hữu cơ, có quan hệ mật thiết với LSDT. Sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSDT, GV cần quán triệt các nguyên tắc của phương pháp luận sử học và phương pháp luận dạy học bộ môn. GV nhất thiết phải thực hiện sơ đồ Đairi khi lựa chọn, sử dụng
- 46. 36 tài liệu. Mộttrong những yêu cầu đặt ra là, GV phải nghiên cứu kỹ mục tiêu, nội dung, cấu tạo chương trình LSVN lớp 10; nghiên cứu các tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương liên quan đến LSDT ở giai đoạn này để lựa chọn, sử dụng tài liệu phù hợp. Tài liệu được chọn phải chính xác, khoa học, vừa đủ, có tác dụng trong việc phát triển tư duy, phát triển tính tích cực nhận thức cho HS… nhằm góp phần thiết thực trong việc nâng cao hiệu quả của việc dạy học lịch sử. Khi sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương phải luôn chú trọng đến tính hiệu quả, tránh việc chất đống tài liệu vừa làm nặng nề giờ học, vừa dễ biến bài học LSVN thành giờ giảng di sản văn hóa vật thể địa phương. GV phải giúp HS hiểu được, mặc dù là những di sản văn hóa ở từng địa phương cụ thể nhưng đều chứa trong đó những yếu tố lịch sử, nằm trong dòng chảy chung của LSDT. Làm được điều đó, một mặt giúp HS có hiểu biết cụ thể về mảnh đất, con người nơi các em đang sinh sống, học tập; mặt khác, giúp các em hiểu LSDT một cách đa dạng, toàn diện hơn. Thứ hai, GV phổ thông phải hiểu rõ tầm quan trọng, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSVN lớp 10. Nhận thức điều này, GV mới nhận thấy việc sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSDT là cần thiết, nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn nói chung, dạy học LSVN nói riêng. Sử dụng có hiệu quả nguồn tài liệu trên, ngoài việc góp phần cụ thể hóa các sự kiện hiện tượng lịch sử, giải thích một số thuật ngữ khái niệm, còn giúp HS thấy được quan hệ gắn bó mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau giữa lịch sử địa phương với LSDT; giúp học sinh hiểu được sự thăng trầm, biến động, vận động đa dạng của lịch sử địa phương trong sự thống nhất chung với LSDT. Mặt khác, sử dụng có hiệu quả tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương sẽ góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng, đạo đức, bồi dưỡng cho các em niềm tin vào cuộc sống. Qua đó, hình thành trong các em thái độ học tập đúng đắn,
- 47. 37 biết trân trọng,giữ gìn giá trị văn hóa của quê hương, đất nước. Bên cạnh đó, tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương nếu sử dụng hợp lý sẽ góp phần phát triển năng lực độc lập sáng tạo, phát huy được tính tích cực nhận thức độc lập cho các em. Vì vây, công việc này phải tiến hành thường xuyên, phù hợp yêu cầu, nội dung, khuôn khổ bài học. Thứ ba, lựa chọn và sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học LSDT phải quán triệt phương hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở trường THPT. Những năm gần đây, giáo dục phổ thông đang chuyển biến mạnh mẽ trong việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy năng lực nhận thức độc lập, sáng tạo trong học tập cho HS. Do đó, đề tài của chúng tôi phải quán triệt nguyên tắc trên. Cần tránh sự nhầm lẫn trong nhận thức của một số GV khi cho rằng, trong một tiết học, chỉ cần hệ thống câu hỏi phát vấn đầy đủ theo nội dung SGK là có thể tích cực hóa quá trình nhận thức của HS. Các em sẽ tích cực tiếp nhận kiến thức, nếu chúng ta biết lựa chọn tài liệu đảm bảo tính vừa sức, tính mục đích, biết hướng dẫn HS tự nghiên cứu, tìm tòi, làm việc với nguồn tài liệu. GV không nên bắt HS lên lớp chỉ để nghe thầy thông báo những tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương mà thầy đã chuẩn bị sẵn. Làm như vậy, HS buộc phải tiếp nhận nguồn tài liệu nặng nề, các em sẽ rơi vào tình trạng nhàm chán. Mất hứng thú đối với việc học tập. Để khắc phục tình trạng trên, khi sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương, GV phải đa dạng hóa các hình thức sử dụng. Ngoài việc thông báo nội dung tài liệu, còn sử dụng chúng để nêu vấn đề, để giải thích các thuật ngữ, khái nệm, để chứng minh cho một nhận định khoa học giúp các em hiểu sâu sắc LSDT; có thể sử dụng tài liệu để liên hệ thực tế với quá khứ, với sự kiện đã xảy ra với tình hình chung cả nước…; sử dụng tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong việc kiểm tra - đánh giá; sử dụng trong việc tự học của HS…
- 48. 38 Với các biệnpháp sử dụng như trên, HS sẽ có điều kiện phát triển tư duy, năng lực nhận thức độc lập. Các em không còn thụ động tiếp nhận kiến thức mà trái lại từng bước rèn luyện cho các em phương pháp suy nghĩ, tìm tòi, nghiên cứu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống. Từ việc nỗ lực tư duy, tích cực học tập để tiếp nhận kiến thức toàn diện sẽ từng bước tạo được sự hứng thú, niềm tin, thái độ học tập đúng đắn cho các em. * * * Trong nghiên cứu và dạy học lịch sử ở trường phổ thông, việc lựa chọn, sử dụng tài liệu về DSVH vật thể ở địa phương có ý nghĩa và vai trò quan trọng để hiểu sâu sắc hơn về LSVN. Hơn nữa, việc nghiên cứu, sử dụng tài liệu về DSVH vật thể ở địa phương không chỉ làm giúp phong phú về kiến thức mà còn góp phần bồi dưỡng tư tưởng tình cảm và phát triển năng lực tư duy cho HS. Trong phạm vi luận văn, chúng tôi đi sâu nghiên cứu lý luận việc sử dụng tài liệu về DSVH vật thể ở địa phương trong dạy học LSVN ở trường THPT. Trong đó, nhấn mạnh tìm hiểu nguồn tài liệu DSVH vật thể địa phương và vị trí, ý nghĩa của nó. Việc lựa chọn, sử dụng tài liệu DSVH vật thể ở địa phương, muốn đạt hiệu quả, phải quán triệt những yêu cầu trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục, nhưng yêu cầu về mặt phương pháp luận và phương pháp dạy học bộn môn. Tất cả đều nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục là “học đi đôi với hành”, “lý luận gắn với thực tiễn”, “nhà trường gắn liền với xã hội”, “học tập gắn liền với di sản” và chú trọng phát huy tính tích cực nhận thức độc lập cho HS nhằm đào tạo thế hệ trẻ có tri thức , có bản lĩnh, năng động, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Từ việc nghiên cứu lý luận, ở chương này chúng tôi tìm hiểu thực tiễn của việc sử dụng tài liệu về DSVH vật thể ở địa phương trong dạy học LSVN.
- 49. 39 Trên tinh thầnkhách quan, khoa học, trung thực, chúng tôi ghi nhận và nhấn mạnh những mặt tích cực, tiến bộ đã đạt được nhưng cũng chỉ ra những mặt còn hạn chế, thiếu sót cần khắc phục. Việc tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên là những căn cứ khoa học để chúng tôi thực nghiệm phần tiếp theo của luận văn. Dựa vào đó, chúng tôi sẽ tiến hành lựa chọn nội dung tài liệu, xác định các biện pháp sư phạm và tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính khả thi của đề tài.
- 50. 40 CHƯƠNG 2 CÁC BIỆNPHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU VỀ DI SẢN VĂN HÓA VẬT THỂ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH HẢI DƯƠNG 2.1. Mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông 2.1.1. Mục tiêu cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông Chương trình Lịch sử lớp 10 gồm ba phần chính: Lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại; Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ XIX; Lịch sử thế giới cận đại. Phần Lịch sử Việt Nam giữ vị trí chủ yếu trong chương trình. Nội dung khái quát bốn giai đoạn phát triển của lịch sử dân tộc từ nguồn gốc cho tới cuối thời kỳ phong kiến (từ thời nguyên thủy đến thế kỷ thứ X, thế kỷ X - XV, thế kỷ XVI -XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX), tổng kết những thành tựu cơ bản về các mặt chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội và truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Nội dung lịch sử dân tộc được nhấn mạnh tính toàn diện không chỉ là lịch sử chống ngoại xâm, lịch sử đấu tranh cách mạng, lịch sử chính trị, mà còn bao gồm tất cả các mặt của đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng... Trong nội dung lịch sử, lịch sử chống ngoại xâm, bảo vệ đất nước tiêu biểu cho lịch sử anh hùng của đất nước, giữ vai trò quan trọng và có ý nghĩa quyết định đối với vận mệnh dân tộc trước nguy cơ xâm lăng và đồng hoá của ngoại bang, nhưng lịch sử xây dựng đất nước với những phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá vẫn là nền tảng của sự trường tồn của đất nước, vẫn là tiềm lực quyết định thắng lợi của các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm. Lịch sử dân tộc đang được nhận thức một cách toàn diện, cùng với những trang sử chống ngoại xâm oai hùng là những trang lịch sử kinh tế, xã hội, văn hoá và đời sống bình thường của cộng đồng cư dân, cộng đồng các dân tộc. Trong dạy học phần Lịch sử Việt Nam cổ trung đại, việc
- 51. 41 nhận thức mộtcách toàn diện các nội dung trên làm cơ sở hình thành thái độ sống tích cực của HS. Mục tiêu đặt ra cho HS khi học xong phần lịch sử Việt Nam cổ trung đại: - Về mặt nhận thức + Nêu được đặc điểm nổi bật của bốn giai đoạn lịch sử quan trọng của lịch sử Việt Nam: từ khoảng thế kỷ VII TCN đến thế kỷ thứ X; thế kỷ X - XV; thế kỷ XVI - XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, quân sự. + Trình bày được tên, thời gian và ý nghĩa lịch sử của các cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta thời Bắc thuộc, các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm từ khi dựng nước cho đến thế kỷ XVIII. + Nêu và phân tích được những đặc trưng của truyền thống yêu nước Việt Nam thời phong kiến. - Về kỹ năng + Hình thành các kỹ năng phân tích; tổng hợp; đánh giá; so sánh; liên hệ các sự kiện lịch sử, từ đó rút ra nhận xét, kết luận. + Rèn luyện kỹ năng quan sát; sử dụng tranh ảnh, bản đồ; lập sơ đồ, bảng biểu hệ thống các sự kiện cơ bản. + Rèn luyện các kỹ năng giao tiếp; thuyết trình; sử dụng phương tiện công nghệ thông tin hỗ trợ việc học tập. - Về thái độ + Củng cố và nâng cao nhận thức về quy luật tiến hóa của lịch sử loài người về lịch sử dân tộc thông qua hiểu biết về các thời kỳ đầu của lịch sử. + Bồi dưỡng ý thức tôn trọng những thành tựu quý giá của nền văn minh nhân loại nói chung và nền văn minh Việt Nam nói riêng. + Có nhận thức thức đúng đắn về mối quan hệ giữa các dân tộc, đặc biệt trong khu vực Đông Nam Á và ý thức xây dựng quan hệ hợp tác trong khu vực.
- 52. 42 + Bồi dưỡnglòng yêu nước, yêu quê hương và tự hào với truyền thống dân tộc, ý thức học tập, lao động sáng tạo, lòng biết ơn tổ tiên, các anh hùng dân tộc đã chiến đấu đến cùng trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. + Nâng cao lòng ham thích học hỏi đối với môn Lịch sử, ý thức quyết tâm vươn lên trong học tập và lao động vì bản thân, gia đình, quê hương đất nước trong tương lai. Căn cứ vào mục tiêu trên để định hướng quá trình dạy học về nội dung, hình thức, phương pháp học tập và kiểm tra đánh giá hợp lý. 2.1.2. Nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông Nội dung 1: Thời đại nguyên thủy trên đất nước Việt Nam. Các chứng cứ khoa học xác định Việt Nam là nơi con người xuất hiện từ sớm. Nội dung này thể hiện hai giai đoạn: - Thứ nhất: Giai đoạn bầy người nguyên thủy và công xã thị tộc trên đất nước Việt Nam về thời gian tồn tại, địa bàn cư trú, công cụ lao động, hoạt động kinh tế và tổ chức xã hội. - Thứ hai: Giai đoạn tan rã của công xã thị tộc thể hiện qua mốc thời gian, ý nghĩa ra đời của thuật luyện kim và đặc điểm chính về cuộc sống của các bộ lạc Phùng Nguyên, Sa Huỳnh, Đồng Nai. Nội dung này có ý nghĩa giáo dục HS lòng quê hương đất nước, tự hào về lịch sử lâu đời của dân tộc, khâm phục tinh thần lao động và sáng tạo của tổ tiên, ý thức được vị trí của lao động và trách nhiệm của bản thân trong xây dựng quê hương đất nước. Ví dụ giáo dục về ý thức cội nguồn, truyền thống dân tộc hình thành thái độ yêu lao động, tôn trọng các thành quả lao động, sáng tạo của tổ tiên, tự hào với các nghề truyền thống, với đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân ta từ xa xưa qua bài 13: “Việt Nam thời nguyên thủy”. Nội dung 2: Thời đại dựng nước đầu tiên hình thành các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam: Văn Lang - Âu Lạc, Chăm - pa, Phù Nam. Nội dung này đề cập tới những cơ sở và điều kiện ra đời, cách thức tổ chức nhà nước,
- 53. 43 tình hình kinhtế, xã hội của các quốc gia cổ trên đất nước Việt Nam. Đây chính là nội dung phản ánh những giá trị cổ truyền của dân tộc ta. Sau hàng chục năm lao động của người nguyên thủy trên lãnh thổ Việt Nam, xã hội có nhiều biến chuyển, dần dần hình hành một lãnh thổ chung, một nền văn hóa, văn minh chung. Quốc gia và nhà nước Văn Lang- Âu Lạc ra đời, đánh dấu bước chuyển biến trong lịch sử Việt Nam, mở ra một thời đại mới - thời đại dựng nước với nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc đầu tiên của nước ta. Cũng trên lãnh thổ Việt Nam ngày nay cũng xuất hiện các nền văn hóa Sa Huỳnh, Sông Mã, Óc Eo và hình thành các quốc gia Cham - pa, Phù Nam. Trên cơ sở nền kinh tế đã phát triển, người Việt trên vùng đồng bằng châu thổ phía Bắc và các lãnh thổ khác trên đất nước Việt Nam đã xây dựng nền văn minh riêng cho mình. Nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc, Sa Huỳnh, Óc Eo, thực sự là một nền văn minh bản địa, phản ánh rõ nét nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa nước. Mặc dù còn sơ khai, các nền văn minh này để lại một nét đặc sắc về xã hội, nghệ thuật, làm cội nguồn cho các nền văn minh Việt Nam sau này. Chính vì vậy, quá trình dạy học nội dung này góp phần bồi dưỡng cho HS tinh thần yêu lao động, biết trân trọng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tôn trọng những khác biệt về mặt văn hóa đồng thời tiếp thu một cách có chọn lọc những tinh hoa văn hóa vùng miền, dân tộc để góp phần làm phong phú hơn đời sống tinh thần và nâng cao những giá trị văn hóa truyền thống. Nội dung 3: Tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa và công cuộc đấu tranh giành lại độc lập và bảo vệ di sản văn hóa cổ truyền của nhân dân ta trong thời kỳ 1000 năm Bắc thuộc. Đây là thời kỳ chứng kiến sự xâm chiếm và đô hộ nước ta của các triều đại phương Bắc dẫn tới những chuyển biến về chính trị, kinh tế, văn hóa ở nước ta. Trong hơn 1000 năm Bắc thuộc, đã có biết bao đau thương, tủi nhục mà nhân dân ta phải chịu đựng. Kẻ đô hộ đâu chỉ dừng lại ở vơ vét, cướp bóc mà còn rắp tâm xóa bỏ độc lập, chủ quyền của nhân dân ta, ráo riết thực hiện chính sách đồng hóa. Những gì là cơ sở tồn tại,
- 54. 44 là sức mạnhtinh thần để phục hồi quốc gia, quốc thể từ lãnh thổ, tiếng nói, phong tục, tập quán, lối sống, ý thức tư tưởng của dân tộc ta đều bị chúng dùng trăm phương nghìn kế để hủy diệt. Mặc dù với âm mưu nô dịch về mặt kinh tế, chính trị, đồng hóa về mặt văn hóa nhưng với nền văn hóa cội nguồn - nền văn minh Văn Lang- Âu Lạc đã tạo nên một nội lực mãnh liệt chống lại âm mưu xâm lược của kẻ thù. Nhân dân ta đã liên tiếp vùng lên đấu tranh giành độc lập. Cuộc đấu tranh chống Bắc thuộc còn diễn ra liên tục trên mặt trận văn hóa tư tưởng để bảo tồn và phát triển những tinh hoa, giá trị của nền văn hóa cổ truyền. Cuộc đấu tranh quyết liệt, lâu dài giữa xâm lược, đồng hóa với chống xâm lược, chống đô hộ và chống đồng hóa đã chi phối toàn bộ cuộc sống của nhân dân ta trong tiến trình lịch sử Bắc thuộc. Nội dung này giúp cho HS biết phê phán, căm ghét quân xâm lược và đô hộ, giáo dục lòng biết ơn các vị anh hùng của dân tộc, đồng thời tôn trọng những thành quả của tổ tiên trong công cuộc xây dựng và phát triển đời sống, bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc. Nội dung 4: Quá trình xây dựng, hoàn chỉnh nhà nước phong kiến và công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế, văn hóa trong những thế kỷ phong kiến độc lập (thế kỷ X - XIX). Đây là thời kỳ đạt được những thành tựu cơ bản: xây dựng nền kinh tế tự chủ, toàn diện, hoàn chỉnh bộ máy nhà nước phong kiến Việt Nam, xây dựng nền văn hóa thể hiện tinh thần dân tộc sâu sắc và đạt nhiều thành tựu rực rỡ, góp phần xây dựng nền văn hóa truyền thống Việt Nam. Nội dung này có ý nghĩa bồi dưỡng cho HS ý thức độc lập dân tộc, bảo vệ sự thống nhất đất nước, có ý thức xây dựng và phát triển mạnh mẽ nền kinh tế đất nước trong hiện tại, bồi dưỡng niềm tự hào về nền văn hóa đa dạng của dân tộc, ý thức bảo vệ di sản văn hóa tốt đẹp, phát huy năng lực sáng tạo trong văn hóa. Ví dụ giáo dục ý thức tự trọng, bảo vệ phát huy nền văn hóa dân tộc và tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại qua bài 20: “Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỷ X - XV”.
- 55. 45 Nội dung 5:Công cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ phong kiến (thế kỷ X - XIX). Song song với quá trình xây dựng đất nước, nhân dân Việt Nam liên tục phải cầm vũ khí chiến đấu chống ngoại xâm bảo vệ độc lập của Tổ quốc. Trong thời kỳ phong kiến độc lập, có các cuộc kháng chiến tiêu biểu như: Kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê (981); kháng chiến chống Tống thời Lý (1075 - 1077); ba lần kháng chiến chống quân Mông - Nguyên thời Trần (1258, 1285, 1287 - 1288); Chống quân Minh thời Hậu Lê (1418 - 1427); kháng chiến chống quân Xiêm (1785), kháng chiến chống quân Thanh (1789) do Quang Trung - Nguyễn Huệ lãnh đạo. Các cuộc kháng chiến trên đều giành thắng lợi, bảo vệ được nền độc lập của Tổ quốc, là những minh chứng hùng hồn của dân tộc Việt Nam anh hùng. Nội dung này có ý nghĩa rõ nét trong việc giáo dục thái độ sống tích cực của HS, những tấm gương anh hùng trong lịch sử dân tộc góp phần giáo dục HS ý thức tự hào, tự tôn dân tộc, biết ơn các vị anh hùng dân tộc, từ đó bồi đắp thêm tình yêu đất nước, ý thức trách nhiệm công dân trước những tấm gương sáng của lịch sử và vận mệnh của đất nước trong hiện tại và tương lai. Ví dụ giáo dục lòng biết ơn đối với tổ tiên, với những người có công với Tổ quốc, đánh giá đúng vai trò của các nhân vật trong lịch sử qua bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỷ X - XV”; bài 23: “Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỷ XVIII”. Nội dung 6: Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến. Truyền thống yêu nước gắn với lịch sử dân tộc Việt Nam, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử dân tộc ta. Truyền thống yêu nước được biểu hiện rõ trong công cuộc xây dựng, phát triển đất nước và đấu tranh chống giặc ngoại xâm bảo vệ độc lập dân tộc. Nội dung này có ý nghĩa nâng cao ý nghĩa thực tiễn của môn học Lịch sử trong quá trình dạy học. Yêu nước và tình cảm yêu nước, thương người phát triển thành chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân
- 56. 46 đạo, đó khôngchỉ là một nét đẹp đạo đức, một nét văn hóa mà còn kết tinh thành giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam. Chính giá trị này làm nên sức sống của con người và dân tộc Việt Nam. Đây cũng là cội nguồn sức mạnh và bản lĩnh văn hóa Việt Nam cần phải phát huy trong hội nhập quốc tế ngày nay. Từ đó đòi hỏi ý thức trách nhiệm của người công dân đối với đất nước. Nâng cao ý nghĩa thiết thực của truyền thống yêu nước trong dạy học lịch sử Việt Nam nhằm khơi gợi, khích lệ những biểu hiện tích cực của lòng yêu nước hiện nay trong HS bằng những việc làm, hành động cụ thể để góp phần phát huy hơn nữa truyền thống quý báu của dân tộc. Ví dụ giáo dục truyền thống yêu nước, niềm tự hào, tự tôn dân tộc, giới thiệu về quá trình hình thành, phát triển của truyền thống yêu nước Việt Nam và nêu lên những nét đặc trưng của truyền thống yêu nước thời phong kiến. Trong hoàn cảnh của cuộc sống hiện nay, truyền thống yêu nước tiếp tục được gìn giữ, phát huy và biểu hiện những nét mới từ đó hướng dẫn HS liên hệ và xác định nhiệm vụ của những công dân tương lai của đất nước qua bài 28: “Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến”... 2.2. Các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương 2.2.1. Những lưu ý khi khai thác sử dụng một số tài liệu về di sản văn hóa vật thể địa phương trong dạy học Lịch sử lớp 10 trung học phổ thông ở tỉnh Hải Dương Để có nguồn tài liệu DSVH vật thể địa phương hợp lý, phát huy tác dụng trong dạy học cần phải định tiêu chí khi lựa chọn tài liệu: Việc lựa chọn tài liệu phải tuân thủ các nguyên tắc về tính Đảng, tính khoa học. GV cần đứng trên quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, muốn vậy phải làm rõ xuất xứ tài liệu, thái độ chính trị của tác giả, phải đảm bảo độ tin cậy về mặt khoa học
- 57. 47 - Phải xửlý mối quan hệ giữa phương pháp lịch sử, phương pháp lô gích khi lựa chọn các sự kiện để vừa cụ thể hóa các sự kiện hiện tượng lịch sử, vừa giúp hiểu được bản chất lịch sử. - Phải sử dụng các tài liệu DSVH vật thể địa phương phù hợp với nội dung, yêu cầu của chương trình, SGK. Khi lựa chọn tài liệu phải căn cứ vào nội dung SGK, phải suy nghĩ xem tài liệu đó sử dụng trong dạy học sự kiện, giai đoạn nào của LSVN, sử dụng trong giờ học nội khóa hay ngoại khóa, hay sử dụng cho bài nội khóa trên lớp hay tại thực địa. - Phải đảm bảo yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục và phát triển đối với HS. Tài liệu khi đưa vào bài giảng phải giúp HS hiểu sâu sắc các sự kiện lịch sử trong SGK, góp phần giáo dục cho HS những đức tính gì, có phát triển được tư duy HS… - Phải đảm bảo được tính vừa sức, cần chú ý mặt bằng trình độ HS, chú ý đặc trưng của vùng miền, phải suy nghĩ tài liệu DSVN vật thể địa phương đưa vào giảng dạy ở thành thị khác gì với dạy học ở nông thôn. - Khi lựa chọn phải luôn chú ý mối quan hệ giữa các tài liệu DSVH vật thể địa phương với LSVN. - Phải phát huy được tính tích cực, chủ động của HS trong quá trình học tập. Trên cơ sở trình bày cơ sở lý luận, vai trò, ý nghĩa, tiêu chí lựa chọn nguồn tài liệu DSVH vật thể địa phương cũng như nguyên tắc phương pháp luận của việc sử dụng tài liệu DSVH vật thể địa phương trong dạy học LSVN lớp 10 trường THPT tỉnh Hải Dương, chúng tôi xác định nội dung tài liệu DSVH vật thể địa phương được sử dụng trong dạy học LSVN lớp 10.
- 58. 48 2.2.2. Nội dungcác tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương Bảng 2.1. Nội dung các tài liệu về di sản văn hóa vật thể cần khai thác ở tỉnh Hải Dương Nội dung LSVN liên quan đến di sản văn hóa vật thể ( từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) Những tài liệu di sản văn hóa vật thể ở Hải Dương sử dụng trong dạy học LSVN Bài 13: Việt Nam thời nguyên thủy - Động Thánh Hóa, núi Nhẫm Dương, xã Duy Tân, huyện Kinh Môn. Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam - Di vật, di chỉ đã phát hiện: di chỉ Đồi Thông, Nhẫm Dương (huyện Kinh Môn); di tích Dược Sơn ( huyện Chí Linh); Trống đồng Hữu Chung (huyện Tứ Kì); Trống đồng làng Gọp (huyện Thanh Hà). - Di chỉ mộ táng: La Đôi – Nghĩa địa cổ thời văn hóa Đông Sơn (huyện Nam Sách); Mộ Thượng Vũ ( huyện Kim Thành); Mộ Ngòi Hang, Mộ thuyền An Lưu, Mộ Kính Chủ (huyện Kinh Môn); Mộ Ngọc Cục (huyện Bình Giang); Mộ Đông Quan (huyện Gia Lộc); Mộ Kiệt Thượng I, Mộ Kiệt Thượng II ( huyện Chí Linh) - Di tích lịch sử đầu thời kì dựng nước: Đền Tiên Dung công chúa và họ Chử ở Bảo Sài ( TP Hải Dương);
- 59. 49 Tam vị ĐạiVương họ Phan làng Cao Xá ( huyện Bình Giang); Cao Sơn Đại Vương (huyện Chí Linh); Nguyễn Tuấn Đại Vương (huyện Thanh Miện); Tam quan Đại Vương (huyện Cẩm Giàng); Viên Trí Đại Vương (huyện Tứ Kỳ) - Những nhân vật thời Hùng Vương được thờ tại các di tích trên đất Hải Dương hiện nay. Bài 15: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc (từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X) - Hải Dương với cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng: theo thống kê sơ bộ, trên địa bàn tỉnh có 33 di tích nằm rải rác ở 11 huyện thành phố (trừ Kim Thành) có quan hệ đến cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. - Những nhân vật và sự kiện lịch sử từ thời tiền Lý đến thế kỷ X: Thành hoàng làng Đào Tùng – truyền thuyết (huyện Thanh Miện); Phi Bồng tướng quân – truyền thuyết (huyện Chí Linh); Phan Kế Tiên và di tích miếu Giáp Bát – Tứ Giáp (huyện Thanh Hà); An Nam độ hộ phủ Vũ Hồn (huyện Bình Giang). - Những nhân vật được thờ và những di tích thời Bắc thuộc trên đất Hải
- 60. 50 Dương. Bài 20: Xâydựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X - XV - Chùa Hào Xá (xã Thanh Xá, huyện Thanh Hà) - Chùa Côn Sơn (xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh) - Chùa Dâu (xã Nhật Tân, huyện Gia Lộc) - Đền Kiếp Bạc (xã Hưng Đạo, huyện Chí Linh) - Đền Đồng Bào (xã Gia Xuyên, huyện Gia Lộc) - Đền Đươi (xã Thống Nhất, huyện Gia Lộc) - Văn miếu Mao Điền (xã Cẩm Điền, huyện Cẩm Giàng) - Đền thờ Nguyễn Trãi (xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh) - Đền thờ Trần Nguyên Đán (xã Cộng Hòa, huyện Chí Linh) - Các di tích thờ danh nhân thời Đinh – tiền Lê ở Hải Dương (Phụ lục 3) - Các di tích thờ danh nhân thời Lý ở Hải Dương. - Các di tích thờ danh nhân thời Trần ở Hải Dương. - Các di tích thờ danh nhân thời Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng ở Hải Dương.
- 61. 51 Bài 24: Tìnhhình văn hóa ở các thế kỉ XVI - XVIII - Chùa Cả (xã Tân An, huyện Thanh Hà) - Chùa Linh Ứng (xã Thăng Long, huyện Kinh Môn) - Chùa Khánh Quang (xã Kim Tân, huyện Kim Thành) - Chùa Cảnh Linh (xã Phúc Thành, huyện Kim Thành) - Chùa Đông Dương (xã Minh Đức, huyện Tứ Kỳ) - Chùa Đông Cao (xã Đông Xuyên, huyện Ninh Giang) - Chùa Phú Khê (xã Thái Học, huyện Bình Giang) - Chùa Giám (xã Cẩm Sơn, huyện Cẩm Giàng) - Đền Sượt (phường Thanh Bình, TP Hải Dương) - Các di tích thờ danh nhân thời Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng ở Hải Dương. 2.3. Khai thác một số tài liệu di sản văn hóa vật thể địa phương phục vụ cho việc dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 trung học phổ thông tỉnh Hải Dương Bài 13: Việt Nam thời nguyên thủy Động Thánh Hóa, núi Nhẫm Dương. Núi Nhẫm Dương nằm ở vùng núi đá vôi thuộc tả ngạn sông Kinh Thầy, cách thành phố Hải Dương 24km theo đường chim bay, theo đường ô tô là 48km. Đây là một phần của núi đá
- 62. 52 vôi thuộc huyệnKinh Môn. Tại núi Nhẫm Dương, núi đá vôi xen kẽ núi đất cao trên 100m, rất nhiều hang động. Ngoài núi non là thung lũng tương đối bằng phẳng và sông ngòi dày đặc. Đây vốn là đầm lầy được phù sa bồi đắp, nay thành đồng ruộng phì nhiêu. Trong hang động và dưới chân núi, năm 200 ngành khảo cổ đã tìm được nhiều công cụ của thời tiền sử. Động Thánh Hóa ở Nhẫm Dương cao trên 5m so với mặt nước biển, rộng trung bình 2m, sâu 26m. Nếu tiếp tục khai quật, động còn vào sâu hơn nữa. Tại đây, tầng văn hóa từ trên xuống đáy động dày đặc di cốt động vật, vỏ ốc, sò, hến và di cốt người ở thời tiền sử với công cụ lao động bằng đá, bằng đồng và đồ gốm cùng những di vật khác. Ngay trên vách động, người ta dễ nhận thấy không ít di cốt động vật được thạch nhũ bao bọc, đang trong quá trình hóa thạch. Di cốt động vật như voi, tê giác, trâu, lợn, chó, khi đuôi dài…trong động Thánh Hóa có niên đại từ 3-5 vạn năm. Kết quả nghiên cứu ban đầu có tới 15 loài thú khác nhau với mật độ di cốt khá dày đặc trong các tầng văn hóa. Đặc biệt là hóa thạch của loài đười ươi có tên khoa học là Pongo, một loài đười ươi giống người hơn khỉ, họ gần với người tiền sử. Con cái có mang 9 tháng, đẻ 1 con như người. Hiện loài đười ươi này chỉ còn ở Boocnéo và Xumatra ở Inđônêxia. Di cốt của Pongo tìm được ở Nhẫm Dương đã được nghiên cứu, xác định vào thời hậu cách tân, cách ngày nay từ 3-5 vạn năm. Hóa thạch của một hàm tê giác cũng là một vật hiếm trong các di chỉ ở miền Bắc Việt Nam. Trong các tầng văn hóa còn tìm được những công cụ bằng đá cuội là những chày nghiền hạt, một loại hình đặc trưng của văn hóa Hòa Bình, thuộc thời đại đồ đá giữa. Sưu tầm, khảo sát khu vực Nhẫm Dương còn tìm được những bàn mài có những rãnh sâu, lỗ khoan bằng đá hoa cương, rìu đá… Đây là những công cụ đặc trưng của văn hóa Hạ Long, hậu kỳ đá mới và đầu thời kỳ đồ đồng. Tải bản FULL (122 trang): https://bit.ly/3AvExXM Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
- 63. 53 Như vậy tạikhu vực Nhẫm Dương đã xuất lộ hóa thạch thời đại cách tân và di chỉ của thời đại đồ đá giữa, đồ đá mới gồm có: - Rìu đá dài 7,2cm, rộng phần lưỡi rìu 3,7cm, dày 2,8cm. - Rìu đá dài 7,2cm, rộng 4,5cm, dày 1,2cm. - Đục đá dài 5,7cm, rộng mũi đục 2,2cm, dày 0,7cm. - Đục đá dài 4,9cm, rộng 2,5cm, dày 1,2cm. - Hòn ghè đá dài 8,4cm, rộng 7,5cm, dày 2,7cm. - Hòn mài đá dài 18cm, rộng 9cm, dày 5cm. - Quả cân đá: hình chop nón đường kính đáy 5,5cm, cao 3,6cm. - Lõi khoan đá: hình trụ, đường kính 4,5cm, cao 4,2cm. Với những bằng chứng trên, bước đầu cho thấy khu vực núi đá và hang Nhẫm Dương, huyện Kinh Môn có người tiền sử sinh sống. Ở đây có thể tồn tại một “xưởng chế tác” công cụ đá vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên và tồn tại đến đầu Công Nguyên. [30, tr. 4-5] Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam - Trống đồng làng Gọp: trung tuần tháng 1-1976, khi nhân dân địa phương làm thủy lợi đã phát hiện hai trống đồng ở độ sâu khoảng 3m, tại khu vực Mả Gạo, thôn Du Tái, xã Tiền Tiến, huyện Thanh Hà cách đường 190 khoảng 50m về phía bắc, cách tả ngạn sông Thái Bình chừng 1km, cách thành phố Hải Dương 50km về phía đông. Khi phát hiện, người ta thấy hai trống úp vào nhau, trống con nằm ngửa, trống lớn úp lồng ra ngoài, trong có tro than. Xung quanh nơi đặt trống có nhiều mảnh gốm thô. Các nhà khảo cổ học nhất trí đặt tên là trống đồng làng Gọp, đều là trống loại I, có niên đại cuối thiên niên kỷ I trước Công nguyên. + Trống nhỏ (trống làng Gọp I): chiều cao 33cm; đường kính mặt 44cm; đường kính chân 55cm, trọng lượng 25kg. Tải bản FULL (122 trang): https://bit.ly/3AvExXM Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
- 64. 54 + Trống lớn(trống làng Gọp II): đường kính mặt 55cm, giữa mặt trống có một ngôi sao đúc nổi 12 cánh, phía ngoài ngôi sao có 6 vành hoa văn đồng tâm. Trống làng Gọp II thuộc loại I chân chính được đúc với kĩ thuật cao, có niên đại khoảng thế kỷ thứ IV trước Công nguyên, sớm hơn trống làng Gọp I. [30, tr. 8-9] - Mộ Kiệt Thượng I: ngày 13-1-2001, khi đào ao tại thôn Kiệt Thượng, xã Văn An, huyện Chí Linh nhân dân đã phát hiện một cỗ quan tài hình thuyền, ngôi mộ này được gọi là mộ Kiệt Thượng I. Di hài là một người đàn ông cao 1,6m, khoảng 40 tuổi. Hiện vật tìm thấy có: một cánh nỏ dài 1m còn nguyên vẹn, một số mũi tên đồng; bốn lao đồng, dài 12-13cm, còn cán gỗ vo tròn; một bát đồng dáng bầu như cái đấu, cao 7cm, miện rộng 19cm; hai giáo đồng, dài 20cm, còn cán; một kiếm sắt; một rìu đồng rộng 5,5cm, dài 5,3cm, còn cán; một tấm che ngực vuông (17x17cm); một thố đồng có 5 vành hoa văn, cao 25cm, miệng rộng 20cm; một thau đồng, đáy hai nấc, có 2 quai tròn được gắn vào thân bằng đinh tán, miệng rộng 35,5cm, cao 6cm; một di đồng có máng rót, quanh miệng có 3 quai tròn gắn vào thân bằng đinh tán, cao 14cm, miệng 37cm, đáy 27cm. Đây là một hiện vật xuất hiện sớm ở Trung Quốc, khoảng cuối thời Chu. Thau đồng đáy 2 nấc và di đồng là hai hiện vật lần đầu tiên tìm thấy ở đồng bằng Bắc Bộ. Một đai lưng đồng hình ô van, cao 6cm, đường kính lớn 23,5cm, đường kính nhỏ 19cm. Một cái muôi tạo bằng vỏ bầu khô khá đẹp, dài 20cm. Một vật tương tự như chiếc ghế gỗ nhỏ, có khả năng là vật gối đầu. Một ống tre lồng ngộc tạo thành đồ đựng, dài 20cm. [30, tr.11] - Mộ Kiệt Thượng II: sau hơn 2 tháng tính từ ngày tìm thấy mộ Kiệt Thượng I, nhân dân địa phương lại phát hiện ngôi mộ cổ thứ hai tương tự như ngôi mộ cổ thứ nhất, cách ngôi mộ thứ nhất 150m về phía Bắc, trong khi đào ao, ở độ sâu 2m so với mặt ruộng tại chỗ. Quan tài là một thân cây xẻ đôi lệch như những quan tài cùng loại thường thấy, phần trên bằng 1/2 phần dưới. Nhóm hiện vật bằng gỗ, tre táng cùng khá nhiều, nhất là những hiện vật hình tròn như cán giáo, thiết diện tròn, đường kính trung bình 1,5cm, dài trên
- 65. 55 1m, có loạiđược quấn dây mây, đầu nhọn, đây có thể là những cán giáo. Đĩa, khay có chân. Muôi bằng vỏ bầu già. Đặc biệt là nhĩ bôi phần ngoài sơn then, phần trong sơn huyết dụ còn tươi màu như mới. Ngoài ra còn có dao gỗ, một số hiện vật chế tác bằng tre. Đồ gốm chỉ còn có một bát tương tự như bát chiết yêu, đáy lồi, hoa văn khắc vạch kiểu nan rá, thô, không men. Hiện vật kim loại chỉ còn những mảnh nhỏ. Mộ Kiệt Thượng I và II thuộc văn hóa Đông Sơn muộn, khoảng thế kỷ I sau Công nguyên. Đây là những quan tài hình thuyền được tạo tác với một kỹ thuật khá hoàn hảo, chứng tỏ nghề thủ công đã đạt đến trình độ cao. [30, tr.11-12] - Đền Tiên Dung công chúa và họ Chử ở Bảo Sài (phường Phạm Ngũ Lão, thành phố Hải Dương): Đền Bảo Sài thờ Tiên Dung công chúa, con gái vua Hùng thứ 18, lấy Chử Đồng Tử, quê Khoái Châu (Hưng Yên). Ở làng Bảo Sài xưa, nay thuộc phường Phạm Ngũ Lão, thành phố Hải Dương có một ngôi đền thờ Tiên Dung công chúa với thần phả tương tự như ở Khoái Châu. Khi nghiên cứu về phân vùng văn hóa Hải Hưng, người ta đã phát hiện có trên 40 di tích thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung với các tiểu tiết trong thần phả có đôi chút khác nhau, nhưng điểm đặc biệt ở đây là ngoài tín ngưỡng, còn có một sự thật là, tại hai thôn Bảo Sài và Bình Lâu có trên 300 gia đình mang họ Chử. Theo truyền thuyết, đây là một chi họ Chử đã di cư về sinh sống nhiều đời. Phải chăng là di duệ của dòng họ Chử thời Hùng Vương? [30, tr. 13] Bài 15: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc (từ thế kỉ II TCN đến đầu thế kỉ X) - An Nam đô hộ phủ Vũ Hồn: Vũ Công Huy, quan thời nhà Đường, quê ở huyện Lộng Khê, phủ Thường Châu, tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, vợ chồng đã cao tuổi nhưng chưa có con. Vũ Công xin về chí sĩ. Nhân chuyến du ngoạn ở nước ta, ông đến trang Mạn Nhuế (huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách), thấy đất tốt, người thuần hậu bèn lưu lại. Tại đây, Vũ Công lấy vợ kế là thôn nữ Nguyễn Thị Đức. Ông lại đến đồng Già hay còn gọi là đống Rờm ở 6832157