hipv;;;;;;;;;;vhyyyyyyyyyyyyyyyyyy

1. • O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
• OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
• Jizzah Politehnika Instituti
• Oziq ovqat sanoati fakulteti
• Oziq ovqat teXnologiyasi yo’nalishi
• 1- kurs 661-24- guruh talabasi
• Usmonova Maftunaning
• Dinshunoslik fanidan
• MUSTAQIL ISHI
• Mavzu: Konfutsiy ta'limotida ijtimoiy axloqiy masalalar
• Topshirdi: Usmonova Maftuna
• Qabul qildi: Abduvaliyev Ortiq
• Jizzax-2025

2. Mavzu:Konfutsiy ta'limotida
ijtimoiy axloqiy masalalar
1
Reja
1Konfutsiy va uning ta'limoti
2jtimoiy axloqiy masalalarga Konfutsiy
nuqtai nazari
3Axloqiy tarbiya va jamiyatdagi barqarorlik

3. Konfutsiy Ta'limoti: Ijtimoiy Axloqning Muhim Manbai
1
Insoniylik
2
Axloq
3
Ta'lim
4
Adolat
2

4. Insoniylik va Axloq: Konfutsiyning Asosiy
Tamoyillari
Insoniylik (Ren)
Konfutsiy ta'limotida **insoniylik** (Ren) markaziy
tushuncha hisoblanadi. U boshqalarga nisbatan mehr-
muhabbat, hamdardlik va hurmatni o'z ichiga oladi. Bu
tushuncha shaxslararo munosabatlarni qurish va jamiyatni
tartibga solishning asosiy omili sifatida qaraladi.
Axloq (Yi)
Konfutsiyning ta'limotida **axloq** (Yi) insoniylikka bog'liq.
To'g'ri ish-harakat, adolat, halollik va boshqalarga nisbatan
mas'uliyatni o'z ichiga oladi. Axloq insonga to'g'ri yo'lni
tanlash va jamiyatda ijobiy rol o'ynashga yordam beradi.
3

5. Oila: Ijtimoiy Tartibning
Asosi
1 Oilaviy Munosabatlar
Konfutsiy oilaviy
munosabatlarni jamiyatning
poydevori deb hisoblagan. Oila
a'zolari o'zaro hurmat, mehr-
muhabbat va itoatkorlik bilan
munosabatda bo'lishlari kerak
edi.
2 Ota-onalarga Hurmat
Farzandlar ota-onalariga
hurmat va itoatkorlik bilan
munosabatda bo'lishga
chaqirilishgan. Bu ularga o'z
vazifalarini bajarish va
jamiyatning barqarorligini
ta'minlashga yordam berardi.
3 Ijtimoiy Tarbiya
Oilada beriladigan tarbiya shaxsning ijtimoiy xulq-atvorini
shakllantirishda muhim rol o'ynagan.
4

6. Jamiyatdagi O'rin va Vazifalar
Ierarxiya
Konfutsiy jamiyatda aniq ierarxiya
bo'lishi kerak deb hisoblagan. Har bir
shaxs o'z o'rnini va vazifasini bilishi
kerak edi.
Muvozanat
Ushbu ierarxiya barqarorlikni
ta'minlash va jamiyatda tartibni
saqlash uchun muhim edi.
Uygunlik
Shaxslar o'zaro uyg'unlikda yashab,
bir-birlariga nisbatan hurmat va
itoatkorlik bilan munosabatda
bo'lishlari kerak edi.
5

7. Xizmat va Ish-harakat:
Jamiyatga Hissa
1 Xizmat
Konfutsiyning ta'limoti shaxsning jamiyatga xizmat qilishini
ta'kidlaydi.
2 Vazifalar
Har bir shaxs o'z vazifasini bajarish va jamiyatga o'z
hissasini qo'shishga majburdir.
3 Iqtidor
Shaxs o'z qobiliyatini rivojlantirish va jamiyatga foyda
keltiradigan ish bilan shug'ullanishga chaqiriladi.
6

8. Ta'lim: Axloqiy
Rivojlanishning Asosiy
Omili
Ta'limning Ahamiyati
Konfutsiy ta'limni shaxsning
axloqiy rivojlanishida muhim
omil deb hisoblagan.
O'qituvchi Rol
U o'qituvchilarni jamiyatda
muhim rol o'ynaydigan
kishilar deb hisoblagan.
Ustoz-Shogird Munosabatlari
Ustoz-shogird munosabatlari shaxsning axloqiy rivojlanishiga ijobiy
ta'sir ko'rsatadi.
7

9. Hurmat va Muhabbat:
Odamlararo Munosabatlar
Hurmat
Konfutsiy ta'limoti boshqalarga nisbatan hurmatni
ta'kidlaydi.
Muhabbat
Odamlar o'zaro mehr-muhabbat va g'amxo'rlik bilan
munosabatda bo'lishlari kerak.
Hamdardlik
Bu munosabatlar jamiyatda uyg'unlik va tinchlikni saqlashga
yordam beradi.
8

10. Adolat va Tenglik: Jamiyatning Asosiy
Qadriyatlari
1
Adolat
2
Tenglik
Adolat va tenglik jamiyatning barqarorligini ta'minlash uchun
muhimdir.
3
Hurmat
Konfutsiyning ta'limoti barcha insonlarga hurmat bilan
munosabatda bo'lishni ta'kidlaydi.
9

11. Mas'uliyat: Shaxsning Vazifasi
1 Jamiyatga
2 Oilaga
3
O'ziga
Shaxs o'z harakatlariga va oqibatlariga javobgardir.
10

12. Konfutsiychilik avvalo falsafiy g’oya sifatida
maydonga kelgan kelganligi
haqida talabalarga batafsil ma’lumot berish darkor.
Konfutsiychilikning asoschisi
Konfutsiy (Kun Szi) mil. av. 551 yilda tug’ilib, mil. av.
479 yilda vafot etgan.
Konfutsiy bir necha yillar davomida turli podshohlar
qo’l ostida ishlagandan keyin yoshlarga ta’lim bergan.
11

13. Konfutsiyning falsafiy qarashlari. Konfutsiy komil inson (szyun- szi)
haqidagi g’oyani yaratdi. Szyun-szi, ya’ni yuksak ma’naviyatli inson ikki
asosiy xususiyatga ega bo’lishi kerak: insoniylik va mas’uliyat
(ajdodlar oldidagi qarz)ni his qilish. Komil inson, eng avvalo, ishonchli va
fidoiy bo’lishi lozim.
U buning uchun tinimsiz, o’zini ayamasdan o’z ishonchi, hukmdori, o’z
otasi va o’zidan katta barchaga birday xizmat qilishi va doimo
kamolot sari intilishi zarur. Mamlakatimizda komil inson, barkamol avlod
tarbiyasi eng dolzarb masalalardan biri bo’lgan bir paytda,
Konfutsiyning falsafiy, axloqiy qarashlarini o’rganish ham katta
ahamiyatga egadir. Konfutsiychilikning ilk ko’rinishida axloq masalasi
birinchi o’ringa qo’yilgan, diniy e’tiqod esa ikkinchi darajali sanalgan.
Diniy masalalar, aqidalarga konfutsiychilik ancha sovuqqon
munosabatda bo’lgan, ba’zi o’rinlarda ularni inkor qilgan. Undan: «O’lim
nima?» – deb so’raganlarida, u: «Biz tiriklik nima ekanligini bilmaymiz- u,
o’lim nima ekanligini qayerdan bila olar edik», - deb javob bergan.
Biroq, qadimdan davom etib kelayotgan diniy qadriyatlar, urf-odatlarga
Konfutsiy hurmat bilan munosabatda bo’lgan.
12

14. Konfutsiyning yana bir ta’limoti – «Syao» bo’lib, u inson o’z ota-
onasiga munosib bo’lishi haqidagi g’oyani o’zida mujassam qilgan.
Konfutsiy fikricha, inson uchun Syaodan muhimroq narsa yo’q. U:
«Syao va Di (ukaning akaga, kichiklarning kattalarga hurmati)
insoniylikning asosidir» degan. Syaoning asosiy ma’nosi nima,
farzandlik xizmati qanday bo’lishi kerak, degan savolga
Konfutsiy shunday javob bergan: «Aqlli va ota-onangni boqishga
yaroqli bo’lishingdir. Chunonchi, odamlar uylarida itlar va otlarini
ham boqadilar-ku? Agar ota-onalariga ortiq ehtirom ko’rsatmasalar,
hayvonlarni boqishlaridan nima farqi qoladi?».
13

15. Konfutsiychilik ta’limotida o’g’il ota-onasi oldida
quyidagi beshta vazifani bajarishi shart bo’lgan:
1. Har doim ota-onani to’la hurmat qilish;
2. Ularga eng suyuklik taomni keltirish;
3. Ular betob bo’lib qolganida chuqur qayg’urish;
4. Ular vafot etganlarida yurak-yurakdan achinish;
5. Ular xotirasiga tantanali ravishda qurbonliklar
qilish.
14

16. Oila va nikoh tushunchasi. Konfutsiychilik Хitoyda oila
masalalariga hal qiluvchi ta’sir o’tkazdi. Konfutsiychilik
ta’limotiga ko’ra, oila nikohdan, yoshlarning kelishuvi bilan
boshlanmaydi. Balki, oila ehtiyojlari uchun nikoh amalga
oshiriladi. Konfutsiychilar urf-odatlariga ko’ra, avlodlar o’z
ajdodlari ruhi oldida qilishlari kerak bo’lgan barcha
marosimlarni o’z o’rnida, muntazam ravishda bajarishlari
lozim.
15

17. Konfutsiychilikning Хitoyda tarqalishi. Garchi
konfutsiychilar o’z ta’limotlarini qadimgi Chjou aqidalariga bog’liq urf-
odatlar, marosimlar, axloqiy me’yorlar asosiga qurgan
bo’lsalar-da, ular mazkur aqidalar orasida o’z munosabatlari,
qolaversa, har bir masala yuzasidan o’z xulosalarini ham berib
bayon qilar edilar. Mana shu narsa konfutsiychilikning
muvaffaqiyatga erishishiga sabab bo’ldi. Undan tashqari uning
muvaffaqiyatiga sabab bo’lgan omillardan yana biri
konfutsiychilarning o’zlari foydalangan qadimgi kitoblar, she’rlar,
risolalarni yig’ib o’quvchilariga o’rgatganliklaridir. Bu ishning
asosiy qismi Konfutsiyning o’zi tomonidan bajarilgan edi. U turli
podshohliklarda mavjud bo’lgan uch mingdan ortiq qadimiy
qo’shiqlar, yozuvlarni jamlab, ularni qayta tahrir qilgan edi.
Konfutsiy va uning shogirdlari tomonidan tahrir qilingan asarlar
keyinchalik konfutsiychilikning asosiy manbalariga aylandi.
16

18. Mil. av. IV-III asrlarga kelib Konfutsiy ta’limoti ancha
keng tarqaldi va katta ta’sir doirasiga ega bo’ldi. Хan
sulolasi davriga kelib (mil. av. III-II asrlar)
konfutsiychilik davlat mafkurasi darajasiga
ko’tarildi. Хan podshohlari Konfutsiy ta’limotlarini
to’liq qabul qilmagan bo’lsalar-da, uning kuchini,
jamiyatda egallab ulgurgan mavqeini e’tirof qilgan
holda undan davlat boshqaruvida foydalandilar.
17

19. Хitoyda keng tarqalgan daosizm falsafiy
ta’limot sifatida mil. av. birinchi ming yillikning
o’rtalarida konfutsiychilik bilan deyarli bir vaqtda
paydo bo’ldi. Bu ta’limot dastavval bir muncha
mavhum xarakterga ega bo’lib, din bilan hech
qanday aloqasi bo’lmagan. Ushbu ta’limot
tarafdorlari ham konfutsiychilar kabi o’z
zamonalaridagi harakatlarga qarshi bo’lganlar.
Daosizm targ’ibotchilari ham hukmdorlar orasidagi
tinimsiz urushlarni qoralar edilar. Ular ham boshqa
bir qator falsafiy ta’limotlar qatori orqaga – «Oltin
asr»ga – qaytishga chaqirar edilar. 18

20. Daosizmda mil. av. IV-III asrlarga kelib nazariy asarlar paydo bo’la boshladi. Bunday
asarlarda ijtimoiy-siyosiy va axloq masalalari daosizm uchun unchalik muhim
sanalmadi. Biroq daosizm vakillari ilk bor borliq, tabiat, koinot haqidagi
tushunchalarni ishlab chiqa boshladilar. Хitoydagi Szis faylasuflar akademiyasida
daosizm nazariyotchilari: Тyan Pen, Sun Szyan, In Ven, Shen Dao, Хuan Yuan va
boshqalar to’plangan bo’lib, ular inson va uni o’rab turgan borliq xususida
beto’xtov munozaralar olib bordilar va risolalar yozdilar.
Bunday asarlar hozirgi kungacha saqlanmagan, biroq daosizmning asosiy
manbasi sanaladigan «Daodetszin» risolasida o’z aksini topgan. Mazkur risola
muallifi Lao-Szi hisoblanadi. Uning hayoti haqidagi ma’lumotlar kam, borlari ham
noaniq. Afsonalarga qaraganda, Lao-Szi onasining qornida bir necha o’n yillar
yashab, keksa donishmand holida dunyoga kelgan. Shuning uchun uni «Lao-Szi»
– «Keksa donishmand», «Qari bola» deb atadilar. Lao- Szi mil. av. VII da tug’ilgan,
Konfutsiyning zamondoshi hisoblanadi. Qadimgi Хitoy yodgorliklarida
Konfutsiyning Lao-Szi bilan uchrashganligi, uning donoligidan hayratga tushgani
va uni ajdaho deb atagani haqida rivoyat keltiriladi.
19

21. Lao-Szi ta’limotiga ko’ra, tabiat, jamiyat va butun borliqning asosi «Ulug’ Dao»
hisoblanadi (dao, tao «yo’l», «haqiqat», «tartib» demakdir). Dao haqidagi ta’limot
konfutsiychilikda bo’lgan. Chunki dao to’g’risidagi fikrlar konfutsiychilik va daosizm
shakllanishidan ancha oldin mavjud edi, shuning uchun ham har ikki ta’limotning
o’xshash jihatlari ko’p. Konfutsiy daoni jamiyatda muayyan tartiblarni yaratuvchi
samoviy qonunlar tajassumi deb hisoblagan.
DAO – ijtimoiy me’yorlar, intizom va axloqning yig’indisidir. DAO
umumiy tabiat qonuni va ibtido intihoning o’zagidir.
DAO ni hech kim yaratmagan, barcha narsalar daodan kelib
chiqqan va unga qaytadi. DAO hech kimga ko’rinmaydi, sezgi
a’zolari uni ilg’ay olmaydi. Nimani ko’rish, eshitish, sezish, anglash
mumkin bo’lsa, u dao emas.
Umumiy mazmunda dao – butun borliq demakdir.
20

22. Milodiy ikkinchi asrga kelib daosizm dinida yangi
sektalar paydo bo’ldi. Ulardan biri «Тaypindao» («Buyuk
tenglik ta’limoti») bo’lib, uning asoschisi Chjan Szue
hisoblanadi. «Тaypindao» sektasi bilan birga yana bir
«Udoumidao» («Besh dou guruch ta’limoti») sektasi ham
mavjud bo’lib, qadimgi Хitoy jamiyatida katta ta’sir
doirasiga ega bo’lgan. Uning asoschisi mashhur daochi
Chjan Dao Lin bo’lib, u ushbu sektaninggina emas, balki
butun daosizm ibodatxonasining asoschisi hisoblanadi.
adolatsizligiga qarshi ko’plab siyosiy
Ushbu sektalar tarixda hukmron tabaqalarning
kurashlarga,
qo’zg’olonlarga boshchilik qilgan.
21

23. Xulosa
Konfutsiy ta'limoti insoniyatning axloqiy taraqqiyoti va jamiyatdagi
tartibni mustahkamlashga katta ahamiyat qaratadi. Uning asosi
bo‘lgan "Ren" va "Li" tushunchalari ijtimoiy hayotning barcha
jabhalarida muvozanat va hamjihatlikni ta'minlashga yordam beradi.
Konfutsiy fikriga ko‘ra, har bir inson jamiyatga foyda keltirish uchun
axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirishi kerak. Shu bilan birga, davlat va
fuqaro o‘rtasidagi munosabatlarda adolat va mas'uliyat muhim o‘rin
tutadi.
Bugungi kunda, axloqiy masalalar, ayniqsa, ijtimoiy adolat, o‘zaro
hurmat va insonparvarlik, Konfutsiy ta'limotiga asoslanib, jamiyatda
barqarorlik va tinchlikni saqlash uchun muhimdir.
22

24. XX asr boshlariga kelib Хitoyda turli daosizm
sektalariga qarshi kurash boshlandi. O’tgan
asrning ikkinchi yarmida daosizm tarafdorlari
juda ozchilikni tashkil qildi. Ushbu kichik
guruhlar monaxlar, targ’ibotchilar va
bashoratchilarni o’z ichiga oladi.
23