ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÇÀÑÀÃËÀË   1206    Ýäèéí çàñãèéí  õóâüñãàë ýõýëëýý ...Íîðîâûí Àëòàíõóß ÿ ã   Ó ëààíáààòàð õ îò 20 1 2 î í
ÍÈÉÒËÝË    DDC    3218    A-484     ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÇÀÑÀÃËÀË            1206    Çîõèîã÷èéí ýðõ © "Àðä÷èëñàí çàñàãëàë 1206"      ...
Ãàð×èãÍÝÃįÃÝÝÐ   ÍÈÉÒËÝË                Á¯ËÝà            ªìíªõ ¯ã	                            7            Àðä×èëñàí íàìû...
ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ   ßÐÈËÖËÀÃÀ                  Á¯ËÝà             ÕÎÎÑÎÍ ÎÐÈËÑÍÎÎР̪Íê ÁÈÉ             ÁÎËÄÎà ÁÎË ÕÀÌÀÀ ÀËÃÀ	   ...
Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí              ªíäªð ªÑªëòªªÑ ÄÎÐÆ, ÄÓËÌÀÀÃÈÉÍ              ÃÝÐÒ ÞÓ ÍÀÀËÄÀ ÃÝÄÝà ÍÜ             ...
Ò¯¯Õ ÁÈÄÍÝÝÐ ÁÀÕÀÐÕÀÕ ÖÀà    ÓÄÀÕÃ¯É ÈÐÍÝ	                                 317      2010.04.17  ÀÍ-ûí ¯ÇÕ-íû 31 ä¿ãýýð õó...
ªÌÍªÕ ¯ÃÌîíãîëûí       àðä÷èëàëûí      ãàéõàìøèãòçàìíàëûí ýõëýë íü ìàíäàí áàäðàõûíáýëãýäýë - ãàë þì. Òýð ãàë 22 æèëèéíºìíº...
Ñàðóóë óõààíò ìîíãîë ò¿ìýí ìèíü ñàéõàí    Ìîíãîë îðîíäîî ñýòãýë òýí¿¿í àìüäðàõûí    ýõ ¿íäýñ áîëîõ ýäèéí çàñãèéí õóâüñãàëû...
ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÍÀÌÛÍ        ÝÐÕÝÌ ÇÎÐÈËÃÎÌîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ àøãèéã äýýäëýí,õóâü õ¿í, ºðõ ãýðèéí õºãæëèéã ýðõýìëýæ,áàÿëàãèéã ...
ÍÈÉÒËÝË         îëíî. Õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ         ýðõ ç¿éò òºð, òýãø ýðõýä ñóóðèëñàí         ÷ºëººò ñîíãóóëü,...
1.8	   Õýâëýë    ìýäýýëëèéí      õýðýãñëèéã   òºðèéí íºëººë뺺ñ àíãèä áàéõ á¿õèé   ë íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, ñýòã¿¿ë ç¿éí   çàð...
ÍÈÉÒËÝË         íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, àøèã ñîíèðõëûí         çºð÷èëã¿é òºðèéí àëáàíû òîãòîëöîîã         áèé áîëãîíî.     2.7	...
÷èãë¿¿ëýëòã¿éãýýð øèéäâýðýý áèå     äààí ãàðãàõ á¿ðýí ýðõòýé.3.6	 Ýäèéí çàñãèéí äýâøèë, õýðýãëýýã     õàíãàõ áîäëîãî íü áà...
ÍÈÉÒËÝË          õýìæýýíä äýìæèõ áîäëîãî áàðèìòëàíà.     4.3	 Òºð íü íèéãìèéí áàÿëàãèéã òýãøèòãýí          õóâààðèëàõ áóñ,...
ìýäëèéí òºâëºðëèéã ñààðóóëíà.	Òàâ. Ìîíãîë óëñ áà ãàäààä åðòºíö5.1	Ìîíãîë óëñûí ãàäààä áîäëîãî íü    äýëõèé åðòºíöèéí äàÿàð...
ÍÈÉÒËÝË16
ÍÝÃįÃÝÝÐÁ¯ËÝà            ÍÈÉÒËÝË                  17
ÍÈÉÒËÝË                                               Í.Àëòàíõóÿã                 Ò¯ËÝÝ ÕÀÃÀËÀÕÀÀÑ                 ÝÕÝËÑÝÍ...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðèðñýí, íýã ¿ãýýð õýëáýë õ¿í òºðºëõòºíèéò¿¿õ áîë ¿éëäâýðæèëòèéí ò¿¿õ áàéñàí ãýõýä...
ÍÈÉÒËÝË                  íü ñàéí áîëîâñðîë ýçýìøèõèéã ë õ¿ñäýã.                  Òýãýýä õàìãèéí ÷óõàë íü ãýð á¿ëýýðýý ýð¿¿...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð                 áàéëàà. Ààâ ýýæ õî¸ð ìèíü áîñãîñîí òîîíîò                 ãýðòý...
ÍÈÉÒËÝË     Òýð ë öàã ¿åä ¿éëäâýðëýë ãýäãèéã ¸ñòîé     ë õèéäýã áàéëàà. Àðâàéí òàðèàã õóóð÷     òýýðýìäýí     ãýðòýý   ãóð...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð                  íèéòëýã àìüäðàëûí ºíãº. Ìàíàéõàí öàñ                  îðâîë ºã...
ÍÈÉÒËÝË               øèð¿¿í þó ÷ òýð õºäºëìºðò àÿíäàà óÿð÷               èäýãääýã. Ýíý áîë Àðä÷èëñàí ñèñòåìèéí           ...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð                 Áè ÌÓÈÑ-ä áèîôèçèê ãýäýã õè÷ýýëèéã 10                 ãàðóé æèë...
ÍÈÉÒËÝË     Õàðèí ¿éäâýðèéí ¿ñðýíã¿é õºãæèë áîë ÿàõ     àðãàã¿é Àðä÷èëñàí íèéãýì, ÷ºëººò ýäèéí     çàñàãòàé øóóä õîëáîãäíî...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðñàëáàðò õýðýãòýé àñàð îëîí ç¿éëñèéííýãèéã ë òà ¿éëäâýðëýõ õýðýãòýé. Õàðèí óóëóóð...
ÍÈÉÒËÝË       á¿òýýñýí áàÿëàã á¿ðýý õàéðëàõ, ò¿¿íèé       ¿íý öýíý, èðýýä¿éä ºãºõ ¿ð ºãººæèéã íü       ìàãòàí äóóëàõ ñî¸ë ...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð              Èíãýýä òîî÷îîä áàéâàë õàðèëöàà õîëáîî,              óðëàã óðàí ñàé...
ÍÈÉÒËÝË     ¿éëäâýð íü äîòîîäûí ºðãºí õýðýãëýýíèé     áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õàíãàæ áàéíà.     ªíººäºð ýíý 21-ð çóóí äºíãºæ...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðìààíü Àðä÷èëñàí ñèñòåìòýé óëàì á¿ðáàòæèí õîëáîãäîæ áèëýý.Àäàì Ñìèò 1776 îíä ¯íäý...
ÍÈÉÒËÝË                  ñîöèàëèñò ¿éëäâýðèéí òàëààð ìàíàé íàìûí                  îëîí ÷ õ¿í èõ ÷ ñîíèðõîëòîé æèøýý äóðäàí...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðèéã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð á¿õ ñóìäàä íèéò24 òýðáóì òºãðºãèéí æèëèéí 3% õ¿ðòýëõ¿¿òý...
ÍÈÉÒËÝË     ñàíãààñ àâñàí çýýë íü õàìãèéí èõ ò¿øèã     áîëæ äýý ãýäãèéã ò¿¿íòýé ÿðèëöàõ áîãèíîõîí     õóãàöààíä áè îëæ õàð...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðÃýâ÷ õ¿í çîãñîëòã¿é õºäºëìºðëºæ áàéñàíöàãò ýöýñòýý õºë äýýðýý áîñäîã õîéíî.Ýíý ì...
ÍÈÉÒËÝË     Äàðààãèéí íýã àñóóäàë áîë òóõàéí ÷èãëýëèéí     ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áóé àæ àõóé íýãæèéí     òîî íýìýãäýæ, á¿òýýãä...
Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð            Àæëûí áàéð áèé áîëãîæ áàéãàà õàìãèéí            ýíãèéí æèøýý ë ãýõýä...
ÍÈÉÒËÝË     òýð íºõöºëèéã ë òºðººñ äýìæèæ ºãºõ     òóõàé àñóóäàë þì. Òèéì ó÷ðààñ Ìîíãîë     õ¿í á¿ð ¿éëäâýðëýã÷ áàéõ, ººðè...
Í. Àëòàíõóÿã      ת몪ò õóäàëäàà      ìàíäòóãàé!	 Íýã ñàÿ õ¿í, íýã ñàÿ áîð îéìñ	 Ìàë÷èí, íîãîî÷èí õî¸ðûí íàéìàà	 Õàð òàìõ...
ÍÈÉÒËÝË     Õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ áàéãóóëàõ òàëààð     Çàñãèéí ãàçàð 10-ä æèëèéí ºìíººñ ÿðüñàí     ÷ îëèãòîé õºäºëæ ºãººã¿...
׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!Õîíêîíã, Ìàëàéç, Ñîëîíãîñ ãýýä äýëõèéíîðíóóä ÿìàðõóó ò¿âøèíòýé ÿâæ áóéã çàðëàí,ãîë à÷ õîëáîãäîëî...
ÍÈÉÒËÝË     îðîéòîæ õàðüñàí õ¿íèé õóâüä àëü áîëîõ     ýíãèéíýý𠺺ðèéí ¿çýë áîäîë, ñàíàëàà     õýëýõèéã õ¿ññýí þì.     Îäî...
׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!¸ñòîé ãýæ ñóðòàëääàã áàéâ àà? Õî¸ð ñàÿèðãýíäýý çîðèóëàí íýã ñàÿ õàð, íýã ñàÿ áîðîéìñ ¿éëäâýðëýäý...
ÍÈÉÒËÝË     Óëñ îðîí, Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí áàðàà     òàâààð, ¿éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæ,     ñóðãàëòûí êîìïüþòåð ñîëèëö...
׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!òåõíèê òåõíîëîãè, ìàøèí ìåõàíèçì ãýýäîëîí ç¿éëèéã ñîëèëöîõûã çîðüæ áàéãààáèëýý. Ãàäíû êîìïàíèóäû...
ÍÈÉÒËÝË     2.	Õ¿íä ñóðòàë, õ¿íäðýëòýé ¿éë÷èëãýý        ãàíöõàí õóâü õ¿íýýñ ãàðäàãã¿é áóðóó        òîãòîëöîîíîîñ ãàðäàã. Æ...
׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!    ò¿¿íèéã èëð¿¿ëýõ îëîõ íàéäâàðòàé àðãà    õýðýãñýëòýé áàéíà ãýñýí áîëîõîîñ    áèø õ¿íä ñóðòàë...
ÍÈÉÒËÝË     Ìýäýýæ õóäàëäààíû ò¿¿õýíä óëñ îðíóóä     òîäîðõîé òîõèîëäëóóäàä íýãíýý áîîæ     õàâ÷èõ ¿å áàéñàí. ¯¿íèé òîäõîí...
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206

2,370 views
2,220 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
2,370
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
10
Actions
Shares
0
Downloads
27
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

АРДЧИЛСАН ЗАСАГЛАЛ 1206

  1. 1. ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÇÀÑÀÃËÀË 1206 Ýäèéí çàñãèéí õóâüñãàë ýõýëëýý ...Íîðîâûí Àëòàíõóß ÿ ã Ó ëààíáààòàð õ îò 20 1 2 î í
  2. 2. ÍÈÉÒËÝË DDC 3218 A-484 ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÇÀÑÀÃËÀË 1206 Çîõèîã÷èéí ýðõ © "Àðä÷èëñàí çàñàãëàë 1206" Óëààíáààòàð õîò. 2012 îí Ýíýõ¿¿ á¿òýýëèéí çîõèîã÷èéí ýðõ õóóëèéí äàãóó õàìãààëàãäñàí áîëíî. Á¿òýýëèéã á¿òíýýð áóþó õýñýã÷ëýí õóâèëàõ, íèéòëýõ, ýëåêòðîí ñèñòåìä îðóóëàõ áîëîí áóñàä ÿìàð íýã õýëáýðýýð îëøðóóëàõûã õîðèãëîíî. Ýõèéã áýëòãýñýí: Ò.Àíõáàÿð Õàâòàñíû äèçàéíûã: Ò.Àíõáàÿð Õàâòàñíû çóðãèéã: IC creative division Öààñíû õýìæýý: 60õ84 1/16 Õýâëýëèéí õóóäàñ: 24 x.x ISBN 978-99962-60-64-3 2
  3. 3. Ãàð×èãÍÝÃįÃÝÝÐ ÍÈÉÒËÝË Á¯ËÝà ªìíªõ ¯ã 7 Àðä×èëñàí íàìûí ýðõýì çîðèëãî 9 Ò¯ËÝÝ ÕÀÃÀËÀÕÀÀÑ ÝÕÝËÑÝÍ ÌªÍÕÈÉÍ ÕªÄªËï¯Ð 18 ת몪ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé! 39 ÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍ ÃÀÉÕÀÌØÈÃ: ¯ÍÝ 55 ̪Íê ÁÎË ÖÀÀÑ ÁÈØ 73 ÒÀÒÂÀÐûí òîãòîëöîî áà òªÐÈÉÍ ÕÝÌƯ¯Ð 89 Ñîíãóóëèéí òàëààðõ õýäýí ¯ã 103 Áàßëãèéí äýýä áàßëàã “Àëòíààñ è믯 ¯íýòýé” õî¨ð çóóí ìîíãîë ¯ðñèéí ìèíü àìü íàñ 116 Àðä×èëñàí Çàñãèéí ýðèí ¯å 121 3
  4. 4. ÕΨÐÄÓÃÀÀÐ ßÐÈËÖËÀÃÀ Á¯ËÝà ÕÎÎÑÎÍ ÎÐÈËÑÍÎÎР̪Íê ÁÈÉ ÁÎËÄÎà ÁÎË ÕÀÌÀÀ ÀËÃÀ 137 2004.12.22  Àðäûí ýðõ ÑÀÉÄ Õ¯Í ñàëáàðûí í¯äýýð àñóóäëûã õàðäàã áàéæ òààðàõã¯é. 150 2005.01.05  ªäðèéí ñîíèí Ìßíãàíû ñîðèëûí ñàíãààñ ìªí㪠àâíà ãýäýãò ýðãýëçýõ õýðýãã¯é 158 2005.05.13  ªíººäºð ñîíèí ÀÐÄ Ò¯ÌÝÍ ÁÀßÆÈÆ Ë ÁÀÉÂÀË ÁÈ ÌÓÓ ÕÝ˯¯ËÜÅ, ßÀÄÀà ÞÌ 167 2008.09.04  ªäðèéí ñîíèí ÀÌËÀÑÀÍ ÌªÍê ÎËÃÎÃÄÎÍÎ, ÝÍÝ ÀÆËÛà ÝÕ˯¯ËÝÕ ÃÝÆ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÀÐ ÁÀÉÃÓÓËÀÃÄÑÀÍ 173 2008.12.08  ªäðèéí ñîíèí ÕÀÌÒÀÐÑÀÍ ÇÀÑÀà ÁÀÉÃÓÓËÀÃÄÑÀÍ ÍÜ ÄÎËÄÓÃÀÀÐ ÑÀÐÛÍ 1-ÍÈÉ ¯ÉË ßÂÄËÛà ̪ËÈÉËêÕ, ÃÓÉÂÓÓËÀÕ, ÁÀÑ ÕÀÀÖÀÉËÀÕ ØÀËÒÃÀÀÍ ÁÎËÎÕ ¨ÑÃ¯É 188 2011.03.21  ªíººäºð ñîíèí 4
  5. 5. Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí ªíäªð ªÑªëòªªÑ ÄÎÐÆ, ÄÓËÌÀÀÃÈÉÍ ÃÝÐÒ ÞÓ ÍÀÀËÄÀ ÃÝÄÝà ÍÜ ÕÀÌÃÈÉÍ ×ÓÕÀË 222 2011.10.27  ªíººäºð ñîíèí ÁÈ ÁÀÃÈÉÍ ÒÎÃËÎÃ× Õ¯Í 235 2011.11.18  ªäðèéí ñîíèí Õàìòàðñàí Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðàõ íü òèéì ýìãýíýëòýé õýðýã áèø 249 2011.11.29  Ñýð¿¿ëýã ñîíèíÃÓÐÀÂÄÓÃÀÀÐ ÈËÒÃÝË Á¯ËÝà ÌÎÍÃÎË ÓËÑ ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÅЪÍÕÈÉ˪Ã×ÒÝÉ ÁÎËÎÕ ¨ÑÒÎÉ 264 2009.04.03  Àðä÷èëñàí íàìûí IV èõ õóðàë Àðä×èëñàí ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÈÐÃÝÍ ÒÀÍÀÀ 285 2009.12.10  Àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí 20 æèëèéí îéí áàÿðûí õóðàë ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÑÎÍÃÓÓËÈÉÍ ÄÓÓÄËÀÃÀ 298 2010.12.06  Îëîí íàì îðîëöñîí àíõíû ÷ºëººò ñîíãóóëèéí 20 æèëèéí îéí ¸ñëîëûí àðãà õýìæýý ÓËÑ ÒªÐÈÉÍ ÒÀËÖËÀÀÑ ÈÐÃÝÄ ÁÀßÆÈÕïÉ, ÓËÑ ÎÐÎÍ ÕÎÆÈÕÃ¯É 307 2010.12.10  Àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí 20 æèëèéí îéí áàÿðûí õààëòûí õóðàë 5
  6. 6. Ò¯¯Õ ÁÈÄÍÝÝÐ ÁÀÕÀÐÕÀÕ ÖÀà ÓÄÀÕÃ¯É ÈÐÍÝ 317 2010.04.17  ÀÍ-ûí ¯ÇÕ-íû 31 ä¿ãýýð õóðàë ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÕÓÂÜÑÃÀËÛÍ ÕΨРÄÀÕÜ ÄÀÂÀËÃÀÀ ÝÄÈÉÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÕÓÂÜÑÃÀË ÝÕÝËËÝÝ 330 2010.11.19  ÀÍ-ûí ¯ÇÕ-íû 32 ä¿ãýýð õóðàë ÝÐÕ ×ªËªªÍÈÉ ÕÀÐÓÓË 349 2011.12.06  Àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí 22 æèëèéí îéí áàÿðûí õóðàë ÌÎÍÃÎË Õ¯Í ÌÎÍÃÎËÄÎÎ ÑÀÉÕÀÍ ÀÌÜÄÀÐÖÃÀÀß358 2011.12.09  Ìîíãîë õ¿í 2020 Óëààíáààòàð õýëýëö¿¿ëýã ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÍÀÌ Ò¯¯ÕÝÍ ¯¯ÐÃÝÝ Ã¯ÉÖÝÒÃÝËÝÝ 376 2012.01.11  ÀÍ-ûí ¯ÇÕ-íû 35 äóãààð õóðàë6
  7. 7. ªÌÍªÕ ¯ÃÌîíãîëûí àðä÷èëàëûí ãàéõàìøèãòçàìíàëûí ýõëýë íü ìàíäàí áàäðàõûíáýëãýäýë - ãàë þì. Òýð ãàë 22 æèëèéíºìíº áîäëîãûí õàðàíõóéã ãèéã¿¿ëæ,áóðàíãóéí õýðìèéã íóðààæ, ýðõ ÷ºëººõýìýýõ þóãààð ÷ ñîëüøã¿é æàðãàëûí îðãè뺺ä öîãíîí ä¿ðýëçýõ èë÷èò áàìáàð áîëñîíáèëýý. Áèäíèé æóðìûí íºõºä òýð îðãè뺺ä òýì¿¿ëýõäýý áàÿðûí ãýðýë, ãóíèãèéíñ¿¿äðèéã õýäýíòýý äàéðñàí ÷ èë÷èòáàìáàðàà èòãýëòýé àòãàñààð öàã õóãàöààãºðòººëºí ºíººã õ¿ðëýý. Àðä÷èëëûí òºëººõýìýýõ áèäíèé õàëóóí ñýòãýë, èðì¿¿íèòãýëýýð æèã¿¿ðëýñýí óã áàìáàð õýçýý÷ óíòðàõã¿é ìºíõèéí ãàë áîëîí ä¿ðýëçýõó÷èðòàé. Ýíý áàìáàð ýíõ àìãàëàí, ýâ íýãäýë,øóäàðãà ¸ñ, ýðõ ÷ºëººò íèéãìèéí äóëààíèë÷ýýð ìîíãîë àéë á¿ðò àç æàðãàëûí ãàëûãò¿ãýýæ áàéäàã þì.Ýíý ãàë ìîíãîë òºð òºð øèã îðøèæ, ìîíãîëõ¿í õ¿í øèã àìüäðàõûí ãýðýëò ëóóæèí áîëæ,îëîí íàìûí òîãòîëöîî, ¿íäñýí õóóëèéíçºâ çàñàãëàë, ñîíãîõ ñîíãîãäîõ ýðõèéãìîíãîë ò¿ìíèé ãàðò àòãóóëæ, ìîíãîë òºðèéíáîäëîãî áîëæýý. Ãýâ÷ ýõë¿¿ëñýí èõ ¿éëõýðãèéí äóòóóã íºõºæ, äóíäóóðûã ä¿¿ðãýæ,õýòèéí èðýýä¿éí òºëºº õèéõ ¸ñòîé îëîíàæèë áèäíèé ºìíº áàéíà.Áèä ºíãºðñºí 22 æèëèéí òóðø òºð, íèéãìèéíáîëîâñðîíãóé á¿òöèéã áèé áîëãîõûí òóëäõ¿÷ ç¿òãýë, öàã çàâàà çîðèóëàí ç¿òãýæýý.Òýãâýë îäîî ýäèéí çàñãèéí õóâüñãàëûãöîãöëîîæ, ìîíãîë ò¿ìíýý äýëõèéí ýíäõ¿ðãýõ èõ ¿éëñèéí ãàðààí äýýð èðýýä áàéíà. 7
  8. 8. Ñàðóóë óõààíò ìîíãîë ò¿ìýí ìèíü ñàéõàí Ìîíãîë îðîíäîî ñýòãýë òýí¿¿í àìüäðàõûí ýõ ¿íäýñ áîëîõ ýäèéí çàñãèéí õóâüñãàëûí ò¿¿÷ýý áîëãîæ, ýíýõ¿¿ íîìîî óíøèã÷ òàíä ºðãºí áàðüæ áàéíà. “Àðä÷èëñàí çàñàãëàë 1206” íü ìîíãîë ìºðººäºë áîäèò áèåëýë áîëæ, Ìîíãîë óëñûí õºãæèë äýëõèéí ÷èõíýý äóóðñàõ òýð áàÿðò ìº÷ ð¿¿ ºðòººëºõ õºòº÷ áîëíî ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. Ýíý íîìä Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò èðãýäýä õýðõýí íºëººëºõ, ìîíãîë õ¿íèé àìüäðàëûí ò¿âøíèéã äýëõèéí ýíä ÿàæ õ¿ðãýõ òàëàà𠺺ðèéí ¿çýæ õàðñàí, ñóäàëæ øèíæèëñýí, ýðãýö¿¿ëæ áîäñîí ç¿éëýý èëýí äàëàíã¿é áè÷ëýý. Ìîíãîë õ¿í á¿ð Ìîíãîëäîî ñàéõàí àìüäàð÷, õóâü çàÿàíûõàà æèíõýíý ýçýí íü áàéõ òýð îëîí áîëîìæèéí òóõàéä ººðèéí ¿çýë áîäëîî óíøèã÷ òàíòàé õóâààëöàõûã çîðüñîí ìèíü ýíý. Ñóì ìýò ýð÷òýé áýðõøýýë øóóðãà àäèë õ¿÷òýé ñºðñºí ÷ èðì¿¿í ñýòãýë, èòãýëèéí áàìáàðàà ÷àíãà àòãàñààð óðàãøèëíà àà, Àðä÷èëëûíõàí.8
  9. 9. ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÍÀÌÛÍ ÝÐÕÝÌ ÇÎÐÈËÃÎÌîíãîëûí ¿íäýñíèé ýðõ àøãèéã äýýäëýí,õóâü õ¿í, ºðõ ãýðèéí õºãæëèéã ýðõýìëýæ,áàÿëàãèéã á¿òýýã÷, ÷èíýýëýã, ýðõ ÷ºëººòèðãýäèéí õàðèóöëàãàòàé íèéãìèéãòºëºâø¿¿ëýõ. ÍÀÌÛÍ ÒÓËÃÓÓÐ ¯ÍÝÒ Ç¯ÉËÑ• Õ¿íèé æàì ¸ñíû, çàÿàãäìàë ýðõ• Ýðõ ÷ºëººíèé áàòàëãàà áîëîõ õóâèéí ºì÷• Õóâü õ¿íèé ýðõ àøèã, õàðèóöëàãûí óõàìñàð• Õóâü õ¿íèé àâúÿàñ ÷àäâàð, õ¿ñýë òýì¿¿ëýë• ªðõ ãýðèéí ÷èíýýëýã îðøèõóé• Òºðèéí õÿçãààðëàãäìàë îðîëöîî• Òºðèéí íýýëòòýé, èðãýäýä õÿíàãäàõ òîãòîëöîî• Èðãýíèé, íýýëòòýé íèéãýì• ×ºëººò ºðñºë人í á¿õèé çàõ çýýë• Æåíäåðèéí òýãø áàéäàë ÍÀÌÛÍ ÝÐÌÝËÇÝÕ Ç¯ÉËÍýã. Àðä÷èëàë áà õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëºº1.1 Õóâü õ¿íèé çàÿàãäìàë ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé ¿çýë ñàíààíä òóëãóóðëàñàí àðä÷èëëûí õºãæëèéí áýõæèëò íü ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ÿçãóóð ýðõ àøèãò íèéöíý.1.2 Õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëºº, òýãø áîëîìæ ãàãöõ¿¿ àðä÷èëñàí íèéãýìä ë áèåëëýý 9
  10. 10. ÍÈÉÒËÝË îëíî. Õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ ýðõ ç¿éò òºð, òýãø ýðõýä ñóóðèëñàí ÷ºëººò ñîíãóóëü, òºðä òàâèõ õÿíàëò, èðãýíèé ýðõ àøèãò òóëãóóðëàñàí íèéãìèéí òîãòîëöîîã òºãºëäºðæ¿¿ëíý. 1.3 Òºðèéí ¿íäñýí ¿¿ðýã íü õóâü õ¿íèé íýð òºð, ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, õóâèéí ºì÷èéã õàìãààëàõ, ò¿¿íä ó÷ðàõ àëèâàà ñààä, áýðõøýýëèéã òàñëàí çîãñîîõ, àðèëãàõàä ÷èãëýíý. Õóâü õ¿í, ºðõ ãýð, õ¿ì¿¿íèé õàìòëàã íü òºðèéí îðîëöîîã¿éãýýð áèå äààí øèéäâýð ãàðãàõ, ººðòºº ýçýí áàéõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. 1.4 Èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ, ¿çýë áîäîë, áàéð ñóóðèà ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, øààðäëàãà òàâèõ çýðýã ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàìãààëíà. 1.5 Ǻâøèëöºõ, õ¿ëýýöòýé õàíäàõ, õàðèëöàí áóóëò õèéõ íü àðä÷èëñàí íèéãìèéí îðøèí òîãòíîõ çàð÷èì ìºí. Ýäãýýð çàð÷èì íü ººðèéí òóëãóóð ¿íýëýìæ, ¿íýò ç¿éëñýýñ óõðàõ, õóóëü ¸ñîíä õàðøëàõ ¿éëäëèéí ¿íäýñëýãýý áîëîõ ¸ñã¿é. 1.6 Ø¿òýí áèøðýõ ýðõ íü õ¿íèé èòãýë ¿íýìøëèéí íýãýí õýëáýð ìºí. Àëèâàà öººíõ àøèã ñîíèðõîë, õ¿ñýë òýì¿¿ëëýý èëýðõèéëýí õàìãààëàõ ýðõòýé áà ýíý íü àðä÷èëëûí ñàëøã¿é õýñýã ãýæ ¿çíý. 1.7 Ìýäýýëëèéí íýýëòòýé áàéäàë íü èðãýíèéã ýðõ ìýäýëòýé áîëãîõ ¿íäñýí íºõöºë ìºí òóë ìýäýýëëèéí õ¿ðòýýìæ, òýíöâýðòýé áàéäëûã õàíãàõ çàìààð õóâü õ¿ì¿¿ñèéí ÷ºëººòýé ñîíãîëò õèéõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõèéã ÷óõàë÷èëíà.10
  11. 11. 1.8 Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéã òºðèéí íºëººë뺺ñ àíãèä áàéõ á¿õèé ë íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, ñýòã¿¿ë ç¿éí çàð÷èì, ¸ñ ç¿é, õàðèóöëàãàòàé õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéã ÷óõàë÷èëíà.Õî¸ð. Ýðõ ç¿éò ¸ñ áà õÿçãààðëàãäìàë çàñàã2.1 Ýðõ ç¿éò ¸ñ íü àëèâàà ÿëãàâàðëàëã¿éãýýð øóäàðãà ¸ñûã õàäãàëàí áàòàëãààæóóëàõ, õóâü õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ, èðãýíèé áàéð ñóóðèéã áýõæ¿¿ëýõ ñóóðü ìºí.2.2 Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóóëü äýýäëýõ çàð÷èìä çàõèðóóëæ, èðãýíèé ýðõýýð õÿçãààðëàãäñàí çàñàãëàë áèé áîëãîíî.2.3 Ýðõ ìýäýëòíèéã õàìãààëäàã ø¿¿õýýñ èðãýíýý õàìãààëäàã ø¿¿õèéí òîãòîëöîî ðóó øèëæèæ, òºð èðãýíäýý ¿éë÷ëýõ, èðãýí òºðºº õÿíàõàä õóóëü èðãýíä òóñàëäàã áàéõ íü Ìîíãîëûí ýðõ ç¿éí øèíýòãýëèéí öºì áàéíà.2.4 Èðãýäèéí õ¿ñýë çîðèãèéã èëýðõèéëýõ ÷èã ¿¿ðýãòýé ïàðëàìåíòûí ÷àäàìæèéã á¿ðýí íýýõ¿éö õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëíý. Õóóëü òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààã èë òîä, íýýëòòýé, èðãýäèéí îðîëöîîíä òóëãóóðëàäàã áîëãîõ íü áèäíèé çîðèëãî áàéíà.2.5 Óëñ òºðººñ àíãèä, õàðààò áóñ, íýýëòòýé, øóäàðãà ø¿¿õ íü õóóëèéí ºìíº èðãýí á¿ð òýãø ýðõòýé áàéõ áàòàëãàà áîëíî. Õóóëèéã ÷àíä ñàõèõ íü àëáàí òóøààëòíû äóð çîðãûí ¿éëäëèéã õÿçãààðëàõ ãîë çàð÷èì ãýæ ¿çíý.2.6 Òºðèéí àëáûã óëñ òºðººñ àíãèä áàéëãàõ 11
  12. 12. ÍÈÉÒËÝË íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, àøèã ñîíèðõëûí çºð÷èëã¿é òºðèéí àëáàíû òîãòîëöîîã áèé áîëãîíî. 2.7 Èðãýíèé õóâèéí íóóöûã ÷àíäëàí õàìãààëàõ, òºðèéí íóóöûã ãàãöõ¿¿ ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí õ¿ðýýãýýð õÿçãààðëàõûã îíöëîí ÷óõàë÷èëíà. Ãóðàâ. Õóâèéí ºì÷ áà áàÿëàã á¿òýýõ îð÷èí 3.1 Õóâü õ¿í, ºðõ ãýðèéí ÷èíýýëýã áàéäàë, îþóí ñàíààíû áàÿëàã íü Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí ¿íäýñ ñóóðü ìºí. Ýíý íü Ìîíãîëûí òºðèéí áîäëîãûí àãóóëãûã ÷èãë¿¿ëýã÷ áàéíà. 3.2 Õóâü õ¿íèé ýðõ ÷ºëººò áàéäëûí ñàëøã¿é õîñ òóëãóóð íü óëñ òºðèéí àðä÷èëàë, õóâèéí ºì÷ ìºí. ׺뺺ò, ºðñºë人íò çàõ çýýë íü õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé ¿íäñýí áàòàëãàà áîëíî. 3.3 ׺뺺ò àðèëæàà íü áàÿëàã á¿òýýõ ãîë õºø¿¿ðýã ìºí áºãººä ýíý íü ãàãöõ¿¿ øóäàðãà ºðñºëäººíººð õàíãàãäàíà. Øóäàðãà ºðñºë人í íü çàõ çýýë äýõ ìîíîïîëü, òºðèéí ïðîòåêöèîíèçìûã /ÿëãàâàðëàñàí îðîëöîîã/ ¿ë òýâ÷èíý. 3.4 Àâèëãà íü áàÿëàã á¿òýýõ ÷àðìàéëòûí ¿íäñèéã ýâäýæ, íèéãìèéí ¸ñ ñóðòàõóóíûã äîðîéòóóëàí ýð¿¿ãèéí ñýòãýëãýýã ººãø¿¿ëäýã òóë àâèëãûã áèé áîëãîäîã àëèâàà òîãòîëöîîã ¿ã¿é õèéíý. 3.5 Àæèë îëãîã÷, àæèëëàã÷äûí õàìòûí àøèã ñîíèðõëûí õàðèëöààíä òºðèéí äàðàìò, øàõàëòûã àðèëãàõ íü ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéí ãîë íºõöºë ìºí. Õóâü õ¿í, áèçíåñèéíõýí òºðèéí áàéãóóëëàãûí12
  13. 13. ÷èãë¿¿ëýëòã¿éãýýð øèéäâýðýý áèå äààí ãàðãàõ á¿ðýí ýðõòýé.3.6 Ýäèéí çàñãèéí äýâøèë, õýðýãëýýã õàíãàõ áîäëîãî íü áàéãàëü îð÷íû õàìãààëàëò, íºõºí ñýðãýýëò, áàéãàëèéí íººöèéí ìåíåæìåíòòýé çàéëøã¿é õîñëîíî. Õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷èíä ó÷ðóóëñàí õîð õºíººëèéí õýìæýýãýýð íü õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýäýã òîãòîëöîîã áèé áîëãîíî.3.7 Òàòâàðûí òîãòîëöîî, õýìæýý íü áàÿëàã á¿òýýõ, õóâü õ¿í, ºðõ ãýðèéí àìüäðàõ ÷àäâàðò ñààä áîëîõ áóñ äýìæèõýä ÷èãëýãäýíý.3.8 Òºñºâ çîõèîõ òîãòîëöîîã ººð÷èëæ, òºñâèéí õýëýëö¿¿ëýã èðãýäýä íýýëòòýé, èë òîä ÿâàãäàõ ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëíý.3.9 Òºñâèéã ¿ðýëãýí çàðöóóëäàã òºðèéí òîãòîëöîîã õóìüæ, òºñâèéí á¿ðä¿¿ëýëò, çàðöóóëàëòûã òàòâàð òºëºã÷äèéí õÿíàëòàíä îðóóëæ, íèéòýä èë áàéëãàíà.ĺðºâ. Õóâü õ¿í áà õ¿ì¿¿íèé õàìòëàã4.1 Õóâü õ¿í ººðèéí óõàìñàð, ¸ñ ç¿éí ¿íýëýìæýýðýý íýð òºðòýé àìüäðàõ ýðõòýé. Õóâü õ¿íèé ýðõ íü ýðõ ÷ºëººò áóñàä õóâü õ¿íèé ýðõýýð õÿçãààðëàãäàíà.4.2 ªðõ ãýð íü íèéãìèéí àíõäàã÷ íýãæ, ñ¿ëä õèéìîðü íü ìºí. Õ¿¿õýä çàëóóñò áèå äààñàí àìüäðàëä ñóðàëöàõ ÷àäâàð, èòãýë ¿íýìøèëòýé õóâü õ¿í áîëîí òºëºâøèõ óëàìæëàëò îð÷èí áîëîõ ºðõ ãýðèéã íèéãìèéí èíñòèòóöèéí 13
  14. 14. ÍÈÉÒËÝË õýìæýýíä äýìæèõ áîäëîãî áàðèìòëàíà. 4.3 Òºð íü íèéãìèéí áàÿëàãèéã òýãøèòãýí õóâààðèëàõ áóñ, õóâü õ¿íèé ñàíàà÷ëàãà, àìæèëò, õ¿ñýë ýðìýëçëýëèéã óðàìøóóëàí õ¿í á¿ðèéã áîëîìæîî àøèãëàõ òýãø íºõö뺺ð õàíãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. 4.4 Õóâü õ¿íèéã ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ á¿õ òºðëèéí áîäëîãî, ¿éëäëèéã ¿ë òýâ÷èíý. 4.5 Í èéãìèéí õºãæëèéí òóëãóóð íü ãýãýýðñýí, áîëîâñðîëòîé, îþóíëàã õóâü õ¿ì¿¿ñ ìºí. ¯íäýñíèé óëàìæëàë, ¸ñ çàíøèëä ñóóðèëñàí ñî¸ë, õ¿í òºðëºõòíèé íèéòëýã ¿íýëýìæ, íèéãìèéí øóäàðãà òîãòîëöîî, æåíäåðèéí çºâ õàíäëàãûã õàìãààëàõ áîäëîãî õýðýãæ¿¿ëíý. 4.6 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëîí íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéíõíèéã äýìæèõ èðãýíèé ýíýðýíã¿é óõàìñàð, ýðìýëçëèéã íèéãýìä òºëºâø¿¿ëýõèéã ÷óõàë÷èëíà. Ýäãýýð á¿ëãèéí èäýâõòýé àìüäðàõ ÷àäâàð, àðãà óõààí, àëèâàà ñàíàà÷ëàãûã òºðèéí ç¿ãýýñ á¿õ òàëààð äýìæèíý. 4.7 Ìîíãîëûí íèéãìèéã àíãèëàí õóâààõ, íèéãìèéí äîòîîä õºäºë㺺íøèëòèéã õÿçãààðëàõ, õóâü õ¿íèé õºãæèë äýâøèëä ñààä ó÷ðóóëàõûã õîðèãëîíî. 4.8 Íàìóóäûí ºðñºë人íèéã ÿâöóóðóóëàí òóéëøðóóëæ, èðãýäýý òàëöóóëäàã óëñ òºðèéí îð÷íûã ýðñ ººð÷èëíº. 4.9 Òºðèéí çàõèðãààíû íºëººíä îðñîí èðãýäèéí Õóðëûí ººðºº óäèðäàõ ¸ñíû áîäèò èíñòèòóöè áîëãîõ óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ýðõ ç¿éí øèíý÷ëýë õèéæ, ýðõ14
  15. 15. ìýäëèéí òºâëºðëèéã ñààðóóëíà. Òàâ. Ìîíãîë óëñ áà ãàäààä åðòºíö5.1 Ìîíãîë óëñûí ãàäààä áîäëîãî íü äýëõèé åðòºíöèéí äàÿàðøëûí ¿éë ÿâöûã îéëãîí, ò¿¿íèé ìºí ÷àíàðò òóëãóóðëàí áàéð ñóóðèà áýõæ¿¿ëæ, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õºãæëèéí òààòàé îð÷èíã õàíãàõàä ÷èãëýãäýíý.5.2 Ä ýëõèéí àðä÷èëñàí ÷ºëººò íèéãýìëýãèéí á¿ðýí ýðõò ãèø¿¿íèé õóâüä õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé òºëºâøèë, àðä÷èëëûí ¿éë ÿâöûí ñîðèëò, áýðõøýýëèéã õàìòäàà äàâàí òóóëàõ, õ¿í òºðºëõòíèé ñî¸ë èðãýíøëèéí äýâøèëä õóâü íýìðýý îðóóëàõ íü ìîíãîë÷óóä áèäíèé ¿¿ðýã ãýæ ¿çíý. 15
  16. 16. ÍÈÉÒËÝË16
  17. 17. ÍÝÃįÃÝÝÐÁ¯ËÝà ÍÈÉÒËÝË 17
  18. 18. ÍÈÉÒËÝË Í.Àëòàíõóÿã Ò¯ËÝÝ ÕÀÃÀËÀÕÀÀÑ ÝÕÝËÑÝÍ ÌªÍÕÈÉÍ ÕªÄªËï¯Ð Õàìãèéí ¯éëäâýðæèëò ãýäýã àëèâàà óëñûí õóâüääàðóóõàí õ¿ñýë ÿðèõã¿é, õèéõã¿é, õºãæ¿¿ëýõã¿é áàéæõèéãýýä òºðèéí áîëîõã¿é ñàëáàð. Íýã ¿ãýýð õýëáýë ¿éëäâýð áîäëîãî áîë ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð þì. Ó÷èð íü õ¿íèé àìüäàð÷ èðñýí á¿õèé ë öàã õóãàöààíä ¿éëäâýðæèëò õýìýýõ ç¿éë îðøèí òîãòíîæ 18
  19. 19. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðèðñýí, íýã ¿ãýýð õýëáýë õ¿í òºðºëõòºíèéò¿¿õ áîë ¿éëäâýðæèëòèéí ò¿¿õ áàéñàí ãýõýäõèëñäýõã¿é.Ýíý æèë Ìîíãîëûíõîî 21 àéìàã á¿ðò î÷èæ,æèæèã äóíä 145 ¿éëäâýðòýé òàíèëöàí,àìæèëòûã íü õàðæ, ãàöààã íü ÿðèëöàæáàéõàä ýíý ñàëáàð ìàíàé îðîíä äàðóéõºãæèí õºëºº îëîõ øààðäëàãàòàé áàéãààãóëàì á¿ð ìýäðýõ þì.Óëñ òºðèéí àìüäðàëä ºäºð á¿ð íàäòàéòóëãàðäàã õýëýëö¿¿ëýã, õóðàë, ÿðèëöëàãà,õýð¿¿ë, ìàãòààë, ø¿¿ìæëýë, äîðîìæëîëçýðýã õàð öàãààí ºí㺠õýò õóðö õîëèëäñîíîð÷íîîñ õîëäîí æèðèéí èðãýí, àæ àõóéýðõýëæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñòýé óóëçàæ ÿðèëöàõàäèõ ë îëîí ç¿éëèéã òýäíýýñ ñóðàõ áîëîìæòîéàæ. Èðãýí á¿ð “òºðèéí áîäëîãî” ãýæ çàðëààäáàéãàà ç¿éëèéã ñîíñîõîîñ èë¿¿òýéãýýðáîäèò àìüäðàë äýýð ÿìàð èõ ººð÷ëºëòèéãõ¿ëýýæ áàéãààã ìýäýðñýí. ¯¿íèéã àíõ2002 îíä “Àðä ò¿ìíýý ñîíñú¸” õýìýýõ ÀÍ-ûí àÿíûã ÿâóóëæ áàéõäàà ýãýë Ìîíãîë ºðõãýð á¿ë þó õ¿ñýæ áàéíà âý? ãýäãèéã îëîíàñóóëãûí ä¿íä îéëãîñîí þì.Òýä Ìîíãîë îðîí äýëõèéä áàéõã¿é àðìèòàé,õàìãèéí ºíäºð áàðèëãàòàé, õàìãèéí òîìõºøººòýé, ñàíñàðò ºäºð áîëãîí õ¿íýýíèñãýýä áàéõûã õ¿ñäýã ãýæ ¿¿.¯ã¿é ýý, õàðèí ÷ ýñðýãýýðýý ìàø ýíãèéíç¿éëèéã ë õ¿ñäýã. Ç¿ãýýð ë õ¿í á¿ð äóëààõàíîðîí ñóóöòàé, àâäàã öàëèí íü àìüäðàëäíü õ¿ðýëöýýòýé, ñàéí ìàøèíòàé, ¿ð õ¿¿õýä 19
  20. 20. ÍÈÉÒËÝË íü ñàéí áîëîâñðîë ýçýìøèõèéã ë õ¿ñäýã. Òýãýýä õàìãèéí ÷óõàë íü ãýð á¿ëýýðýý ýð¿¿ë ñàðóóë áàéõûã. Ãýâ÷ èéì äàðóóõàí ç¿éë õ¿ñýýä áàéãààã íü ìýäñýýð áàéæ ¿¿íä òîõèðñîí ÿìàð øèíý÷ëýë, “òºðèéí ÿìàð áîäëîãî” õýðýãòýé âý ãýæ îëîí õ¿í, òýð äóíäàà óëñ òºð÷èä áèä ººðñ人ñºº àñóóäàãã¿é àæýý. Àðä ò¿ìíèé àæ àìüäðàëûã äýëõèéí õýìæýýíèé äóíäàæ òºâøèíä õ¿ðãýõ áîëîìæ áîë ÷ºëººò õóäàëäààã õºãæ¿¿ëýí äýìæèæ, íýí äàðóé ¿éëäâýðæèõ àëõàì þì. Ìîíãîë õ¿íä Ãýòýë áàñ õàâðûã àëãàñààä çóí áîëîõ þìáàÿæèõ áîëîìæ øèã õýò òîì àìëàëò ºã÷ øóóä ë äýëõèéä îëãî¸. Ãýõäýý áàéõã¿é ¿éëäâýðëýë áàéãóóëàõûã àìëààä, ÿàæ? òýð íü ìàðãààø àðä ò¿ìíèéã áàÿí áîëãîíî ãýâýë ¿íýíäýý ¿ëãýð áèçýý. Õàðèí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ õàìãèéí ÷óõàë ãàðö áîë õ¿í. Òîì æèæèã, àøèãòàé àøèãã¿é ãýæ öýöýðõýõýýñ óðüäààð Ìîíãîë õ¿íä ººðò íü áàÿæèõ áîëîìæèéã, òýð òóñìàà ººðò íü ¿éëäâýðëýõ áîëîìæèéã íýí òýðã¿¿íä îëãîõ õýðýãòýé þì. Ë.Ò¿äýâ ãóàéí “Õîðâîîòîé òàíèëöñàí ò¿¿õ” ãýäýã øèã Àëòàíõóÿãèéí õóâüä áàñ ë ¿éëäâýðòýé òàíèëöñàí ò¿¿õ ãýæ áàéñàí. Òýð òóñìàà ¿éëäâýðëýë ãýã÷ ç¿éëèéã ìèíèé íýãýí ¿åèéíõýí àñàð èõ ìýäýæ, ìýäýð÷ ò¿¿íòýé òàíèëöàí ºññºí áàéäàã. Íàìàéã õ¿¿õýä áàéõàä ìàíàé ãýð á¿ë Íîðîâûíõîí ãýæ íàéìàí õ¿¿õýäòýé áóæèãíàñàí àéë 20
  21. 21. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð áàéëàà. Ààâ ýýæ õî¸ð ìèíü áîñãîñîí òîîíîò ãýðòýý àñààñàí ãàëàà ººäºº áàäðààæ, áèäíèéã õ¿íèé çýðýãòýé, á¿õèé ë ç¿éëýýð äóòààëã¿é ºñãºõ人 Ìîíãîëûí ìÿíãà ìÿíãàí ýöýã ýõ÷¿¿ä øèã ìºí ÷ èõ õºäºëìºðëºäºã áàéñàí äàà. Íàäàä ¿éëäâýðëýë ãýã÷ ç¿éëèéí ñòàíäàðò, àæëûí á¿òýýìæ, ò¿¿íèé õàðèóöëàãà ÿìàð áàéäãèéã õàìãèéí èõýýð ìýäð¿¿ëñýí õ¿í áîë ýýæ ìèíü þì. Ìàíàé ýýæ õ¿¿õä¿¿ääýý øààðäëàãà èõ ºíäºðòýé áºãººä ººðºº áîë äºðâºí öàãèéí ýðãýëòýíä íýã ÷ çîãñäîãã¿é ¿ðãýëæ õºäºëæ áàéäàã ìºí ÷ àæèëñàã õ¿í áàéñàí. Àðâàéí ãóðèë, Ýýæ ìààíü ¸ñòîé ë íàéìàí õ¿¿õäýý ºâëèéí èäýø, óäèðäñàí ìàíàé ãýðèéí àæëûí óäèðäàã÷,çóíû áîðöíîîñ ¿éëäâýðëýëèéí åðºíõèé çîõèöóóëàã÷ ýõýëñýí áàéñàí þì. Òýð ¿åèéí àìüäðàëûí íèéòëýã ãýð á¿ëèéí ºí㺠òºðõ ºíºº öàãèéíõòàé ÿàæ õàðüöóóëàõ ¿éëäâýðëýë áèëýý. Îäîîíû ¿éëäâýðëýëä øèëæñýí þì á¿õýí òýð ¿åä áèäýíä áàéñàíã¿é. Ýýæèä óãààëãûí ìàøèí, ààâä àâòî ìàøèí, ä¿¿ áèäýíä êîìïüþòåð, ãýðò õîîë õèéõ ïëèòêà, òîîñ ñîðîã÷ ãýýä îëîí ç¿éë áàéñàíã¿é. Ãýâ÷ ºíººäðèéí õ¿¿õä¿¿äýä áàãà çýðýã õîâîðäîæ áàéãàà îëîí ñàéõàí ç¿éë áàéñàí þì. Õ¿¿õýä á¿ð ãýðòýý õºäºëìºðèéí õóâààðèà îéëãîæ, õàíààð òîéðóóëñàí Ìîíãîë ãýðòýý ýìõ öýãöòýé, öýâýð öýìöãýð, ýâòýé íàéðòàé, áèå áèåäýý õàéð õàëàìæòàé, îðîé áîëîõîä õàìòàð÷ õèéñýí õîîëûã àÿãà àÿãàíäàà àìòàðõàí èäýæ, èíýýëäýæ áàéñàí ýíãèéí áîëîâ÷ ýíã¿¿í ñàéõàí öàã ¿å¿ä áàñ áàéñàí þì. 21
  22. 22. ÍÈÉÒËÝË Òýð ë öàã ¿åä ¿éëäâýðëýë ãýäãèéã ¸ñòîé ë õèéäýã áàéëàà. Àðâàéí òàðèàã õóóð÷ òýýðýìäýí ãýðòýý ãóðèëûí ¿éëäâýð àæèëëóóëäàã áàéëàà. Õóâöñàà õóäàëäàæ àâàõûã íü õóäàëäàæ àâ÷, î¸õûã íü ãýðýýðýý ýýæ ìèíü î¸äîã áàéâ. Ñàíäàë øèðýý ãýýä ãýðèéí òàâèëãûã ààâ ìààíü õèéíý. Ãýðýýðýý áèä ºâëèéí èäýø, çóíû áîðö, áîîðöîã õàéðàõ, ò¿ëýýãýý áýëòãýõ ãýýä îëîí òºðëèéí ¿éäâýðëýë ÿâóóëäàã áàéæýý. Ǻâõºí ò¿ëýý áýëòãýõ ë ãýõýä àñàð íàðèéí äàìæëàãàòàé. Ýõëýýä òîì òîì ìîäîî èëæèãýí /õºðººäºõ ìîäîî òàâüäàã òóëãóóð òºìºð/ äýýðýý òàâèíà. Õºðººãºº áàðèàä ä¿¿ áèä õî¸ð, õî¸ð òàëä íü ãàð÷ õºðººäíº. Áàãà ýìýãòýé ä¿¿ äýýð íü ñóóíà. ªâºë áîë ÷ èõ ë ÿãã¿é àæèë. Òýõäýý ìàíàé ãýð á¿ë íàìàðòàà áàãòàæ ò¿ëýýãýý õºðººä÷èõäºã òóë ºâºë ìîä õºðººäºõ øààðäëàãà ãàðäàãã¿é. Õºðººäºõ òîîëîíä ìîäíû ¿ðòýñ óíàäàã òóë óã ¿ðòñèéã òîñîæ àâàõ øóóäàéã äîîð íü òàâèíà. ¯ðòñèéã òîñîæ àâàõ íü õî¸ð à÷ õîëáîãäîëòîé. 1. Àðèóí öýâðèéí õóâüä õàøààíä õîã òàðèõã¿é 2. Ýäèéí çàñãèéí õóâüä àøèãòàé, ó÷èð íü ¿ðòñýý ãàëäàà õèéæ ò¿ëýýíäýý íýìýðëýíý. Èíãýýä õºðººäñºí ìîäîî õàãàëæ áàíçëààä, áàíçàëñíàà á¿ãäèéã íü õàøààãàà äàãóóëàí ºðíº. ªðºõ人 õýìæýý çàé îãò àëäàõã¿é, õàðàõàä öýâýðõýí ºðæ, ýõíýýñ íü àâ÷ õýðýãëýõýä òîõèðîìæòîéãîîð áàéðëóóëíà. Ýíý áîë áèäíèé ¿åèéí õ¿¿õýä íàñíû22
  23. 23. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð íèéòëýã àìüäðàëûí ºíãº. Ìàíàéõàí öàñ îðâîë ºã뺺 ýðò á¿ãä ãàð÷ õàøààíû öàñàà á¿ãäèéã íü öýâýðëýäýã, ºäºð á¿ð õè÷ýýëýýñ èðýýä óñàà àâñàíû äàðàà ãýð, õàøààãàà öýâýðëýæ áàéãààä õè÷ýýëýý õèéäýã. Ìàø ºíäºð õºäºëìºðèéí õóâààðüòàé ò¿¿íèéã ýýæ ìààíü àñàð ñàéí øàëãàæ, Àæèë õèéâýë àì òîñäîíî ãýæ ñóðãààëûí ¿ãýý õýëäýã áàéæ. Ýðãýýä áîäîõîä àñàð èõ àæëûã ààâ ýýæ õî¸ð ìèíü áèäíèé òºëºº ¸ñòîé ë àìæóóëäàã áàéæýý. ¯éëäâýðòýé Ìèíèé õóâüä ¿éëäâýð ãýã÷ ç¿éëòýé àíõòàíèëöñàí ò¿¿õ äîëäóãààð àíãè òºãñºõ çóíàà òîîñãîíûõèéãýýä òîîñãî, ¿éëäâýðò àæèëëàõ ¿åäýý òàíèëöñàí þì. äàâñ... Ýíý ë ¿éëäâýðò ãàðààð òîîñãî öîõèæ, à÷èæ áóóëãàõ àæèë õèéæ áàéõ ¿åä ¿éëäâýðèéí íàðèéí öàã áîëîí õºäºëìºðèéí õóâààðü çýðýã ººð îëîí ÷óõàë ç¿éë¿¿äèéã îéëãîæ óõààðñàí. Äàðàà çóí íü àíãèéí õî¸ð íàéçòàéãàà õàìò äàâñíû ¿éëäâýðò àæèëëàæ áèëýý. Õàðèí ýíý óäààãèéí àæèë ìààíü ºìíºõ òîîñãîíû ¿éëäâýðèéã áîäâîë àðàé õ¿íä áàéñàí áºãººä íóóðíààñ äàâñ 纺æ ãàðãàäàã áàéñàí þì. Ñ¿¿ëä îþóòàí áîëñîí õîéíî áàðèëãà äýýð àæèëëàæ áàðèëãûí ñóóðü õèéõ àæëûã íýëýýí ñàéí ñóðñàíäàà. Èíãýæ àíõ áè 15 íàñíààñàà ýõëýí ¿éëäâýð ãýäýã ÷óõàë ñàëáàðòàé òàíèëöàæ áèëýý. ¯éëäâýðæèëòèéí òàëààð õýëæ áóé õàìãèéí ÷óõàë òîìú¸ëîë áîë õ¿í õýäèéä õàìãèéí èõ õºäºëìºðëºäºã âý? Åðººñºº ë ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õäèéíõýý òºëºº áîë õîðîì ÷ çîãñîõã¿é, áèåý õàéðëàëã¿é õºäºëìºðëºäºã. Õàòóó 23
  24. 24. ÍÈÉÒËÝË øèð¿¿í þó ÷ òýð õºäºëìºðò àÿíäàà óÿð÷ èäýãääýã. Ýíý áîë Àðä÷èëñàí ñèñòåìèéí õºäºëìºðèéí õàìãèéí ÷óõàë ôèëîñîôè þì. ¯éëäâýðëýë ãýäýã èðãýí á¿ð ¿éëäâýðëýõ òóñàì òóõàéí îðîí óëàì èõýýð õºãæäºã. Èðãýí á¿õýí ¿éëäâýðëýõèéí òóëä óëñ õýòýðõèé òîì í¿ñýð òºëºâëºãºº ãàðãààä, ñîöèàëèñò ìàÿãèéí ¿éëäâýðëýë øóóä ýõýëâýë çàõ çýýëèéí ñîðèëòòîé í¿¿ð òóëãàðààã¿é ººðºº ºñºí äýâæèæ , àëäàæ îíîîã¿é èéì õýëáýðèéí ¿éëäâýðëýë õýö¿¿ èðýýä¿éòýé òóëãàðäàã. Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç øóóä òàòâàð òºëºã÷ àðä èðãýäèéí ìºí㺺ð áîññîí ¿éëäâýð ýöýñòýý óíàëòàíä ÿàæ îðäîãèéí æèøýýã 1990 îíû äàðààõ ìàíàé òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä õàðóóëñàí áèëýý. Íýã èõ òîì áàðèëãà õýäýí õàãàðõàé öîíõòîé ë ¿ëäñýí. Òýãñýí õýðíýý Îðîñò õè÷íýýí ñàÿ ðóáëèéí èõ ºðòýé ¿ëäýýëýý äýý. Ýíý áîë áàðèìò. Òýãâýë Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýë Ìîíãîëä îãòîîñ ¿éëäâýðëýë õýðýãã¿é,õàðèí ò¿¿íèé îðîíä íýã ìºñºí òîìãýäãèéí ìºí ¿éëäâýð áàðèâàë ýäèéí çàñàãò òóñòàé. Ýñâýë÷àíàð þóíä åðººñ ¿éëäâýðëýë ãýäýã Ìîíãîëä áèø õ¿í áàéíà âý? àì îëíîîð ñóóðüøñàí Ñîëîíãîñ, Õÿòàä ãýýä àæèëëàõ õ¿÷ èõòýé ãàçàð ë õºãæäºã ç¿éë ãýýä ìýäýýëëèéí õýðýãñýë, èíòåðíýòýý𠺺ðñäèéí ñàíàëûã ñîëèëöîõ ãýõýýñýý èë¿¿ áóñäàä òóëãàæ áàéãàà õ¿í îëîí áàéíà. Þó þóíä ÷ õ¿ðýëã¿é òàíûõ áóðóó, ìèíèéõ ë çºâ ãýæ óëàéðàëã¿é àñóóäëàà àëü áîëîõ ¿íäñýýð íü õàðàõûã õè÷ýýå.24
  25. 25. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð Áè ÌÓÈÑ-ä áèîôèçèê ãýäýã õè÷ýýëèéã 10 ãàðóé æèë çààæ, óã ñóäàëãààãàà àìüäðàë äýýð òóðøèí ¿çýõ õ¿ñýëäýý õºòëºãäºí ×àöàðãàíû áèçíåñò õºë òàâüæ, ò¿¿íèéõýý ¿ð øèìèéã õ¿ðòýæ ÿâàà áîëîõîîð æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýë ãýã÷ ç¿éëèéã îíîëûí ãýõýýñýý èë¿¿ ïðàêòèê òàëààñ íü ìýäýõ þì. ¯éëäâýðëýë ãýäýã àñàð õýö¿¿ àæèë. ªºðèéí òàðüæ áàéãàà ÷àöàðãàíàà õ¿í ÿã ë ¿ð õ¿¿õýä øèãýý õàéðëàæ, øèð¿¿í ñàëõè, õ¿éòýí áîðîî, õàëóóí íàðíààñ õàìãààëæ óðãàöàà õóðààæ, áàÿðàà òýìäýãëýõèéí æàðãàëûã ýíý õýö¿¿ ñàëáàðò ¿éëâýðëýëýý ýðõýëæ, õºëñºº äóñëóóëæ, ñýòãýëýý ÷èëýýæ, öàã, õºäºëìºð, õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãýý çàðöóóëæ áàéñàí õ¿í ë æèíõýíý ã¿íýýñ íü îéëãîíî. Ãýòýë õ¿íä íü öààíààñ íü òààðóóëñàí þì øèã Çàñãèéí ãàçàð äýýð æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéí àñóóäàë ìèíèé ýðõëýõ àæëûí õ¿ðýýíä áàãòàõ áîëñîí þì. Õ¿íä äóðòàé ç¿éëýý õèéõ íü íýã òàëäàà àæèë õèéõ óðàì çîðèã, íºãºº òàëäàà ººðèé㺺 õýò ÿäðààñàí çîâëîí áîëäîã ýä þì áèëýý. Òèéìýýñ ýíý óäàà æèæèã òîì ãýæ ÿëãàëã¿é ¿éëäâýðëýë ãýã÷ ñýäâèéã àæèë÷èí, õºäºëìºð÷ õ¿í ãýäýã ñàéõàí ¿ãòýé àäèë ñîíñîãääîãèéã õýëæ, ¿çãýý õóðöëàí ººðèéí ñàíàëûã ñîëèëöú¸. Òîì õèéãýýä ¯éëäâýðëýëèéí ò¿¿õ ãýäýã áîë óãòàà õ¿í æèæèã äóíä òºðºëõòíèé ò¿¿õ þì. ×óëóóí çýâñýã áîë ¿éëäâýð, õ¿í òºðºëõòíèé ¿éëäâýðëýëèéí õàìãèéíõàìòûí àìæèëò ñîíãîäîã, ìºí àíõäàã÷ õýëáýð áèëýý. ×óëóó áàéãàëü äýýð áàéäàã. Ò¿¿íèéã ººðòºº àøèãòàé ç¿éë áîëãîæ õóâèðãàõ íü ¿éëäâýðèéí ¿íäñýí òîäîðõîéëîëò. 25
  26. 26. ÍÈÉÒËÝË Õàðèí ¿éäâýðèéí ¿ñðýíã¿é õºãæèë áîë ÿàõ àðãàã¿é Àðä÷èëñàí íèéãýì, ÷ºëººò ýäèéí çàñàãòàé øóóä õîëáîãäíî. XIX çóóí áîë ¿éäâýðëýëèéí õºãæëèéí îðãèë ¿å áàéñàí . Ýäãýýð îí æèë¿¿äýä Åâðîï òèâ ãýðëèéí õóðäàà𠺺ð÷ëºãäºæ, Àíãëè, Ôðàíö, Ãåðìàí çýðýã îðíóóä Åâðîïûã áàéëäàí äàãóóëæ, óëìààð ýíý íü á¿õ äýëõèéã õàìðàõ áîëñîí þì. Ýäãýýð óëñóóäàä õ¿í á¿ð æèæèã äóíä ¿éëäâýðò õ¿÷ýý ñîðèõûã ýðìýëçýæ, àìæèëò îëñîí æèæèã ¿éëäâýð¿¿ä õîîðîíäîî íýãäýí ¿íäýñíèé õýìæýýíèé òîì ¿éëäâýð áîëæ õºãæñºí. Ìýäýýæ áàéãàëèàñ çàÿàñàí áàÿëàã ãýäýã áîë ÿìàð ÷ îðíû õóâüä äàâóó òàë. Óã áàÿëãèéã çºâ àøèãëàæ, ¿éëäâýðýý ýõíýýñ íü çàõ çýýëèéí çºâ ãîëäèðëîîð áàéãóóëàõ íü õàìãèéí ÷óõàë. Ãýâ÷ ãàíö òîì ¿éëäâýð áàéëàà ãýýä áóñàä æèæèã ¿éëäâýð¿¿äòýé õàìòàð÷ àæèëëàõã¿éãýýð õýçýý ÷ àìæèëòàíä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é. Òóõàéëáàë óóë óóðõàéí ¿éëäâýðò àæèëëàõ àæèë÷äûí õýðýãëýý ãýäýã çàõ çýýëèéí á¿õèé ë òºðëèéí ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé çàõèàëàã÷ áàéäàã. ¯éëäâýðèéí àæèë÷äûí õîîë õ¿íñ, ãîî ñàéõàí, àðèóí öýâýð, õóâèéí áîëîí àæëûí õóâöàñíû õýðýãëýý ãýýä àñàð îëîí ç¿éëèéã æèæèã äóíä ¿éëäâýðýýñ õàíãàäàã. Èéì ë ó÷ðààñ ìàíàé îðîíä æèæèã äóíä ¿éëäâýð òýðã¿¿í ýýëæèíä ìàø ñàéí õºë äýýðýý çîãñîæ õºãæèõ õýðýãòýé. Óóë óóðõàéí áàÿëàãààñ õóâü õ¿ðòýå ãýâýë óóë óóðõàéí26
  27. 27. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðñàëáàðò õýðýãòýé àñàð îëîí ç¿éëñèéííýãèéã ë òà ¿éëäâýðëýõ õýðýãòýé. Õàðèí óóëóóðõàéí òîì êîìïàíè òàíû ¿éëäâýðëýñýíá¿òýýãäýõ¿¿íèéã àâ÷, òàíä õºðºí㺠îðóóëíàãýñýí ¿ã.Îþóòîëãîéí á¿òýýí áàéãóóëàëò ýõýëñíýýðçºâõºí ªìíºãîâü àéìãèéí èðãýí, àæàõóéí íýãæ¿¿ä 3 òýðáóì ãàðóé òºãðºãèéíöýâýð óñ, àæëûí õóâöàñ, õ¿íñíèéá¿òýýãäýõ¿¿í ãýõ çýðãèéã íèéë¿¿ëýõáîëîìæòîé áîëñîí. ªíººäºð áèä îëîíòîì ¿éëäâýðèéí îëîí òºðëèéí õýðýãöýýãõàíãàõ áîëîìæèéã ¿íäýñíèé á¿õèé ëæèæèã äóíä ¿éëäâýðòýý íýýí îëãîæ/õàðàìñàëòàé íü ãàíö òîì Ýðäýíýò ¿éëäâýðýíý òàëààð òóí õàíãàëòã¿é àæèëëàäàã/ýíý á¿õýíä øààðäëàãàòàé çîõèöóóëàëòûãõèéõ õýðýãòýé. ̺í àñàð îëîí ç¿éë äýýðòºð îðîëöîîãîî õÿçãààðëàæ, çàõ çýýëèéíìåõàíèçìä äààòãàí ÷ºëººëæ ºãºõ õýðýãòýé.Àðõàíãàéí ààðóóë, Áóëãàíû àéðàã,Äàðüãàíãûí õóðä, Óâñûí ÷àöàðãàíà...Åð íü àëèâàà ¿éëäâýð òîì æèæèãýýñýý ¿ëøàòãààëààä ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ áàéíà ãýäýãóòãààðàà àñàð îëîí äàâóó òàëûã òóõàéí óëñîðîíä àâ÷èðäàã.1. Ýäèéí çàñãèéí òîãòâîðòîé õºãæèë. Àðä÷èëñàí õóâüñãàëûí õî¸ð äàõü äàâàëãàà ýäèéí çàñãèéí õóâüñãàë ãýæ ìàíàé íàìûí ÿðèàä áàéãààãèéí õàìãèéí ¿íäñýí ñóóðü, ÷óõàë íü ¿éëäâýðëýë þì. Ó÷èð íü ¿éëäâýðã¿é ýäèéí çàñàã ò¿ëø øàòàõóóíã¿é ìàøèíòàé àäèë.2. Áàõàðõàë, Ñî¸ë, Íýð õ¿íä. Õàìãèéí ãîë íü 27
  28. 28. ÍÈÉÒËÝË á¿òýýñýí áàÿëàã á¿ðýý õàéðëàõ, ò¿¿íèé ¿íý öýíý, èðýýä¿éä ºãºõ ¿ð ºãººæèéã íü ìàãòàí äóóëàõ ñî¸ë þì. ¯íäýñòýí á¿õíèé õàìãèéí áàõàðõäàã ç¿éë áîë ¿éëäâýðëýë þì. Àðõàíãàéí ààðóóë, Áóëãàíû àéðàã, Äàðüãàíãûí õóðä, Óâñûí ÷àöàðãàíà, Õîâäûí øèéãóà ãýýä íóòàã á¿õýí ººðñäèéí ¿éëäâýðýýðýý áàõàðõäàã. Àëèâàà áèçíåñ ýðõëýã÷èéí õàìãèéí ãîë õ¿ñýë áîë õóâüäàà ¿éëäâýðòýé áîëîõ. Õàðèí àëèâàà ¿éëäâýðèéí õ¿ñýë áîë ¿íäýñòýíýý áàéëäàí äàãóóëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ. Àëèâàà óëñûí õ¿ñýë íü ¿íäýñòýí äàìíàñàí ¿éëäâýð ýðõëýõ ÿâäàë áèëýý. ßã ë Mc Don- ald, ×èëèéí çýñèéí ¿éëäâýð, Coca Cola, Toyota, Samsung, Õÿòàäûí ãàíãèéí ¿éëäâýðëýë øèã. Ýíý áîë ýäèéí çàñãèéí õàìãèéí ¿íýò ç¿éë ìºí. 3. Øèíæëýõ óõààíû õºãæèë. Ó÷èð íü øèíæëýõ óõààí ãýäýã áîë òîâ÷ òîäîðõîéëîëòîîðîî åðººñºº ë àìüäðàõ øèíý àðãà õýëáýð íýýæ áàéãàà ¿éë ÿâöûã õýëäýã. Àëèâàà îðíû øèíæëýõ óõààí, àìüäðàõ àðãà íü òóõàéí òºðëèéí ¿éëäâýðëýëèéã äàãíàí õºãæäºã áàéíà. Ìîíãîëä óóë óóðõàéí, õºäºº àæ àõóé, ÷àöàðãàíû ¿éëäâýðëýë õºãæâºë ýäãýýð ñàëáàðûã äàãíàñàí øèíæëýõ óõààíû îëîí îëîëòóóä ãàð÷ èðæ ÷àöàðãàíûã àøèãëàí óíäàà, ãîî ñàéõàíû á¿òýýãäýõ¿¿í, óóë óóðõàéí ¿éëäâýðëýë ãýýä îëîí ç¿éëñ óðãàí ãàðíà.28
  29. 29. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð Èíãýýä òîî÷îîä áàéâàë õàðèëöàà õîëáîî, óðëàã óðàí ñàéõàí, ¸ñ ñóðòàõóóí, õóóëü ç¿éò ¸ñ, óëñ òºðèéí äýâøèë, õàìãèéí ãîë íü ýäèéí çàñãèéí ¿ñðýíã¿é õºãæèë ãýýä äàâóó òàë íü õýòýðõèé îëîí þì äàà. Òýãýýä îäîî ººðèéí îðíîî ¿éëäâýð õºãæ¿¿ëýõã¿éãýýð òºñººëººä Ìîíãîëä ¿éëäâýð õýðýãã¿é, òýð äóíäàà æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýë õýðýãã¿é ãýæ õýëýõ õ¿í öººðºõ áàéõ. Ìýäýýæ ºíººäºð àñóóäëûã õàðàõàä áóñàä îðíóóäàä ¿éëäâýðëýë õýò ºíäºð ò¿âøèíä õºãæñºí áîëîõîîð Ìîíãîë ýíý òàë äýýð èõ ë õîë õàðàãäàæ ìàãàäã¿é. Ãýâ÷ áîëîâñðîë ºíäºðòýé ãàäààä õ¿í áèäíýýñ òàñàð÷èõëàà ãýýä áèä õóâüäàà áîëîâñðîë áîë Ìîíãîë õ¿íä òîõèðîõã¿é õàðèí ò¿¿íèé îðîíä äèïëîìûã íü ¿éëäâýðëýýä òàðààÿ ãýæ ¿çýæ áîëîõã¿é ø¿¿ äýý. Ò¿¿íòýé èæèë ìàíàé îðîí ¿éëäâýðëýë òààðóó áàéãàà ÷ ìàíàé îðíû èðãýäèéí ººðñ人 äîòîîääîî ¿éëäâýðëýñýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í õýðýãëýõ ñîíèðõîë õýí õ¿íã¿é ë áàéíà. Õ¿ññýí Äýëõèéí îëîí îðíû õóâüä ¿éëäâýðëýë ãýäýã ¿éëäâýðýý ç¿éë àíõ ÿâàãäàæ áàéõäàà òèéì àìàðõàíÿâóóëàõ ýðõ áàéñàíã¿é. Á¿ð ìàíàéõààñ äîð íºõöºëòýé÷ºëºº áóþó áàéñàí. Ãýâ÷ ¿éëäâýðëýë õºãæèõèéí ¿ð óðóóëûí ä¿íä õîîñíîîñ ýõëýæ áàéñàí øèãýý õîîñîí áóäàãíû äóóñàæ áàéñàíã¿é. Õàðèí ÷ áîëîâñðîíã¿é îíèãîî áîëæ, ¿éëäâýðëýõ òóñìàà õ¿íä õýðýãëýõýä ýâòýéõýí, áàéãàëüä ýýëòýé îëîí ç¿éëñèéã á¿òýýæ, ýêî ¿éëäâýðëýë óëàì õºãæèæ, óëñ îðîí á¿ð ººðñäèéí ÷àäàõ ç¿éëýý àëü áîëîõ ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëæ, òîìîîõîí ¿éëäâýð¿¿ä íü äýëõèéä ºðñºëäºæ, æèæèã 29
  30. 30. ÍÈÉÒËÝË ¿éëäâýð íü äîòîîäûí ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õàíãàæ áàéíà. ªíººäºð ýíý 21-ð çóóí äºíãºæ ýõýëæ áàéãàà 10 æèëèéí õóãàöààíä êîìïüþòåð õýðõýí ñàéæèð÷ øèíýýð ¿éëäâýðëýãäýæ, õýäýí ãàð óòàñ òåõíîëîãèéí ÿìàð ò¿âøèíä äýâøèæ, õýðõýí ñàéæðóóëñíûã õýëýõýä õ¿íèé ãàðûí 10 õóðóó áàãàäàõ áèç. ßïîí àâòî ìàøèí, ýëåêòðîí áàðàà, ÀÍÓ-ûí òåõíîëîãèéí äýâøèë, Apple áðýíä, Ñîëîíãîñûí Samsung, LG ãýýä çàõààñ íü íýðëýâýë òîî÷îîä áàðøã¿é îëîí ¿éëäâýðëýë öàã ìèíóò á¿ðýýð õóðäàöòàé õºãæèí õèìè, ôèçèê, íàíî ãýýä øèíæëýõ óõààíû îëîëòóóäûã ãàéõàìøèãòàé àøèãëàí ¿éëäâýðëýëä íýâòð¿¿ëæ áàéíà. Äýëõèéí ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóä øèã ìàíàé Ìîíãîë îðîí èíãýæ ¿éëäâýðæèëò ÿâóóëàõ á¿ðýí áîëîìæ áàéíà. Ýíý áîëîìæ óóë óóðõàé, õî¸ð òîëãîé ãýõýýñýý èë¿¿ õóâèéí ºì÷èéã äýýäýëñýí, õ¿ññýí ¿éëäâýðëýëýý ÿâóóëæ áîëîõ ýðõ ÷ºëººã õýí á¿õýíä îëãîñîí ìàíàé ºíººäðèéí íèéãýì þì. 1990 îíû ýõýí ¿åýð áèäíèé õýäýí íàéç íºõºä øèíýýð áîñãîõ ãýæ áóé íèéãìèéíõýý ¿íý öýíý, ãàéõàìøèãòàé îëîëòóóäûã õîîðîíäîî ÿðèëöàæ, ÷àäëûíõàà õýðýýð ìýäýýëýë öóãëóóëäàã èõ ÷ ñàéõàí ¿å áàéæ. Òýð ¿åä áèä êàïèòàëèñò, ñîöèàëèñò ¿éëäâýðèéí ãàçðóóäûí òàëààð ñàíàë ñîëèëöîõ íü õàìãèéí ñîíèðõîëòîé ñýäâ¿¿äèéí íýã áàéæ óã ñýäâèéã õºíäºõ á¿ðò ¿çýë áàðèìòëàë30
  31. 31. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðìààíü Àðä÷èëñàí ñèñòåìòýé óëàì á¿ðáàòæèí õîëáîãäîæ áèëýý.Àäàì Ñìèò 1776 îíä ¯íäýñíèé áàÿëàãíîìîî áè÷èõäýý Êàïèòàëèñò ¿éëäâýðëýëáîë àøèã îëîõîä çîðèëãî íü ÷èãëýãääýããýæýý.Õàðèí Êàðë Ìàðêñ Ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëáîë õ¿íèé õýðýãöýýã õàíãàõàä ÷èãëýñýíãýæýý. Õýëáýðèéí õóâüä õàðàõàä ãåðìàí ýðÌàðêñûí õýëñýí ¿ã èë¿¿ òóñòàé ìýò. Ãýâ÷áîäèò áàéäàë äýýð èë¿¿ õàðãèñ, ¿ð ä¿í íüèë¿¿ ñºðºã áàéñàí áèëýý.¯¿íèé òîä ãýð÷¿¿ä ºíººäºð Ìîíãîëîîðä¿¿ðýí áàéãàà. Ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëáèäýíä ÿìàð ñîíãîëò ºãäºã áàéëàà äàà.Ýñðýãýýðýý øóóä ë òóøààäàã áàéñàí.Ìîíãîë õýäýí ýìýãòýéòýé áèëýý ãýæ òîîãàðãàíà. Ààí íýã ñàÿ. Çà òýãâýë èðýõ æèëèéíÌîíãîë îðíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí óðóóëûíáóäãèéí õýðýãöýý óëààí ºí㺺ð 500 ìÿíãûã,áîð ºí㺺ð 500 ìÿíãàí óðóóëûí áóäàã õèéãýæ òóøààë áóóëãàäàã áàéñàí.Ýíä ÿìàð ÷çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà áàéõã¿é, õýðýãëýã÷áóþó àðä ò¿ìýí þó õ¿ñýæ áàéãààã õýí ÷ìýäýõèéã õ¿ñýõã¿é áàéëàà. Õ¿íèé äîòîîäõ¿ñýë ìýäðýìæ, çàãâàðàà ìýäðýõ, ìîîäõººæ õóâöàñ ºìñºõ, ÿìàð àìòòàíä äóðòàéíü ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëä ÿìàð ÷ õàìààáàéñàíã¿é.Ç¿ãýýð ë Ìîíãîë îðîí 400 ìÿíãàíõ¿¿õýäòýé ààí òýãâýë 400 ìÿíãàí øèðõýãèæèëõýí óñíû õàð õóâöàñ ¿éëäâýðëýå ãýäýãë áàéñàí þì. Õýðýâ èíãýýä ÿðèóëáàë õóó÷èí 31
  32. 32. ÍÈÉÒËÝË ñîöèàëèñò ¿éëäâýðèéí òàëààð ìàíàé íàìûí îëîí ÷ õ¿í èõ ÷ ñîíèðõîëòîé æèøýý äóðäàíà äàà. Õàðèí àðä÷èëñàí ñèñòåì äýõ ÷ºëººò çàõ çýýëèéí ¿åä ¿éëäâýðëýëèéí á¿õ ñóäàëãàà àøèã îëîõîä çîðèóëàãäàíà. Õóâü õ¿í Ìîíãîë õ¿í á¿ð àøèã îëíî ãýäýã ìàø ñàéõàí õýðýã. Ýíý ¿éëäâýðèéí íèéãýìä õ¿¿õäèéí óñíû ãóòàë ¿éëäâýðëýõ ãýæ áàéãàà áîë ýìýãòýé õ¿¿õýä ÿìàð ºíãºíä äóðòàé âý? Ýðýãòýé õ¿¿õýä ÿìàð ºíãºíä äóðòàé âý? ßàæ òýäýíä òààëàãäàõûí òóëä õºíãºí, õºëä ýâòýéõýí õèéõ âý? ãýæ çàõ çýýëèéí ñóäàëãààíä á¿õ ¿éëäâýðëýã÷èä òîëãîéãîî àæèëëóóëäàã. Ó÷èð íü õóâü õ¿í ººðòºº àøèã îëæ áàéãàà ó÷èð á¿õ ç¿éë ¿éë÷ë¿¿ëýã÷ òà õààí ãýñýí áàéð ñóóðüíààñ õàíääàã. Ñîöèàëèñò ¿éëäâýðëýëä ¿éëäâýðèéí ýçýí õóâüäàà àøèã îëîõã¿é ó÷èð õýíèéãýý ÷ áîäîõ áèëýý äýý. Çàâõàíû ¯éëäâýðæèëòèéí ¿íäñýí ñóóðü áîëñîí Ýðäýíýáàò, æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ Ñýëýíãèéí ÷èãëýëýýð ºíãºðñºí æèë¿¿äýä ÇàñãèéíÁàòáàÿð íàðààð ãàçðûí ò¿âøèíä íèëýýä àæëûã õèéñýí. áàõàðõàõûí ÓÈÕ-ûí 2011 îíû 30-ð òîãòîîëîîð ó÷èð Æį-èéã äýìæèõýä çîðèóëæ 150 òýðáóì òºãðºãíèé áîíäûã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàõààð áîëñîí. Æį-èéã äýìæèõ çýýëèéí õ¿¿ 5 õóâèàð áóóð÷, æèëèéí 7 õóâèéí õ¿¿òýé áîëñîí áîë õóãàöàà íü õî¸ð æèëýýð óðòàñ÷ 5 æèëèéí õóãàöààòàé áîëñîí áàéíà. ̺í çýýëäýã÷ ýõíèé íýã æèë ¿íäñýí çýýë òºëºõã¿é çºâõºí õ¿¿ãýý òºëíº. 2011 îíû Óëñûí òºñºâò ñóìäàä Æį- 32
  33. 33. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðèéã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð á¿õ ñóìäàä íèéò24 òýðáóì òºãðºãèéí æèëèéí 3% õ¿ðòýëõ¿¿òýéãýýð çýýë îëãîõîîð øèéäâýðëýñýí.Æį-èéã äýìæèõýä çîðèóëæ íèéò 85,3òýðáóì òºãðºã Çàñãèéí ãàçðààñ çàðöóóëààäáàéãàà áºãººä 2009-ººñ 2011 îíû 8ñàðûí 4-íèé áàéäëààð íèéò 3587 èðãýíàæ àõóéí íýãæ çýýë àâ÷, 1254 ¿éëäâýðøèíýýð àøèãëàëòàä îðæ, 2520 ¿éëäâýð¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºòãºæ, 14000 ãàðóéàæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëñîí áàéíà.Ýäãýýð àæëàà öààñàí äýýð áóóëãà÷èõñàíõèé õîîñîí ëîîçîí áîëãîõã¿é ãýñýíäýýàðààñ íü ñàíàà òàâüæ “Ìîíãîë Õ¿í 2020”õºòºëáºðèéã çîõèîí áàéãóóëàõ õ¿ðýýíä21 àéìãààð ÿâæ ººðèéí áèåýð òàíèëöëàà.¯íýõýýð áàõäàìààð ñàéõàí õºäºëìºðëºææèæèã äóíä ¿éëäâýðýý õºë äýýð áàòáîñãîæ áàéãàà îëîí àðâàí èðãýäòýéóóëçëàà. Çàâõàíû Óëèàñòàéí Ýðäýíýáàòãýõ çàëóó ààâûãàà äàãàæ ìàøèí òåõíèêçàñàõ ÷àäâàðòàé áîëñîí áºãººä ãóðâàíæèëèéí ºìíº ìàøèíû äóãóé çàñâàðûíãàçàð àæèëëóóëæ ýõýëñýí áîë ºíººäºðõàæóóäàà äýëã¿¿ðòýé, èæ á¿ðýí àâòîìàøèíçàñâàðûí òºâòýé áîëæ ÷àäñàí òóõàé ÿðüæáàéñàí. Ò¿¿ãýýð ÷ çîãñîõã¿é àéìãèéíõààÌѯÒ-ººñ õ¿¿õä¿¿ä àâ÷èð÷ òýäýíä äàäëàãàõèéëãýõ áîëîìæ îëãîäîã òàëààð íàäòàéõóó÷èëñàí þì. Ýðäýíýáàòûã çàñâàðûíãàçðûíõàà áàãàæ õýðýãñýëèéã ñàéæðóóëàíàâòîìàòæóóëàõ, ¿éëäâýðëýëèéíõýý ¿ðá¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëýõýä ÿìàð ÷ óóëóóðõàéí õèøãýýñ èë¿¿òýéãýýð Æį-èéí 33
  34. 34. ÍÈÉÒËÝË ñàíãààñ àâñàí çýýë íü õàìãèéí èõ ò¿øèã áîëæ äýý ãýäãèéã ò¿¿íòýé ÿðèëöàõ áîãèíîõîí õóãàöààíä áè îëæ õàðñàí. 1980-ààä îíîîñ õîéø ãàçàð òàðèàëàí ýðõýëæ áóé Ñýëýíãý àéìãèéí Ìàíäàë ñóìûí èðãýí Áàòáàÿð ãóàé ººðèéí àæ àõóé ¿éëäâýðëýëýýð äàìæóóëàí ñóäàëãààíû èõ òîì á¿òýýë àìæèëòòàé òóóðâèæ áàéãàà õ¿í. ßàãààä áè èíãýæ áàéíà ãýõýýð òýðáýýð 10 ààä æèëèéí õóãàöààíä çºâõºí 3 ãà òàëáàéä ë òºìñ õ¿íñíèé íîãîî òàðüæ áàéãàà áºãººä áóñàä õ¿ì¿¿ñòýý õàðüöóóëàõàä òàðèàëàíãèéí òàëáàéãàà ÿàæ òîìñãîõ âý ãýæ òîëãîéãîî ãàøèëãàõ áóñ íýã ãà ãàçðààñ õóðààæ áóé óðãàöûí õýìæýýãýý õýðõýí èõýñãýõ òàëààð ¿ðãýëæ òîëãîéãîî àæèëëóóëäàã òàëààð õýëæ áàéñàí. Îëîí æèëèéí õóãàöààíä Áàòáàÿðûí òàðèàëàíãèéí òàëáàéí õýìæýý íýìýãäýýã¿é ÷ ò¿¿íèé õóðààæ àâñàí óðãàöûí õýìæýý òîíí òîííîîð ºññºí. Ò¿¿íèéã ýíý àæëàà àìæóóëàõàä Æį-èéí çýýëýýð õèéñýí õºðºí㺠îðóóëàëò àâñàí òîíîã òºõººðºìæ, áàãà îâðûí òðàêòîð çýðýã íü õàìãèéí èõ äýì áîëñîí òóõàé íàäàä èëýí äàëàíã¿é ºã¿¿ëæ áàéñàí. Çàðèì òîõèîëäîëä ¿éëäâýðëýñýí á¿ðýýãäýõ¿¿í õè÷íýýí ñàéí ãàðñàí ÷ áîðëóóëàõàä áýðõøýýëòýé ó÷èð÷ áàéñàí òàëààð ÿðüæ áàéñàí. Òóõàéëáàë Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí õºõ òàðèàíû îëîí ñàéõàí ýð¿¿ë á¿òýýãäýõ¿¿í ãàçàð õîë, òýýâýðëýëòèéí àñóóäëààñ áîëîîä Óëààíáààòàðò èðýõäýý èõ ë çàðäàë ãàðäàã þì áàéíà ëýý.34
  35. 35. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ðÃýâ÷ õ¿í çîãñîëòã¿é õºäºëìºðëºæ áàéñàíöàãò ýöýñòýý õºë äýýðýý áîñäîã õîéíî.Ýíý ìýò÷èëýí Ìîíãîë îðíûõîî 21àéìãèéí 145 ãàðóé æèæèã äóíä ¿éëäâýð,¿éëäâýðëýã÷èäòýé óóëçàæ, ñàíàëûãñîíñîæ áàéõàä Ìîíãîë óëñàä ¿éëäâýðæèëòõºãæèõºä àñàð èõ íººö, áîëîìæ, èðãýäèéíèäýâõè ñàíàà÷ëàãà áàéãààã àíçààðñàí.¯éëäâýðëýë áèäíèé ºìíº ãàéõàìøèãòàéáîëîìæóóäûã íýýíý.Æį-èéã äýìæèí õºãæ¿¿ëñíýýð ýäèéíçàñãèéí ºðãºí óòãààðàà ¿ð ºãººæòýé,à÷ õîëáîãäîë á¿õèé 3-í ¿íäñýí ç¿éëàæèãëàãäñàí. ͺ㺺 òàëààð Æį-èéãäýìæèõ áîäëîãûí õýðýãæèëò, ¿ð ä¿í íüýäãýýð àñóóäëààð èëðýí ãàð÷ áàéíà ãýæ¿çýæ áîëíî.Ýõíèé àñóóäàë íü îðîí íóòàãò Æįøèíýýð áîëæ, ¿éë àæèëëàãààãààºðãºòãºñíººð òóõàéí ãàçàð øèíýá¿òýýãäýõ¿¿í ¿éë÷èëãýýã áèé áîëãîæáàéãàà ÿâäàë. Æèøýý íü Çàâõàíàéìãèéíõàí õèàì, õèàìàí á¿òýýãäýõ¿¿íýýÓëààíáààòàð õîòîîñ 纺õºº áîëüñîí.“̺íõºä Ìàíäàã” ãýõ àæ àõóé íýãæ Æį-èéí çýýëä õàìðàãäààä Çàâõàí àéìàãò õèàì¿éëäâýðëýäýã áîëñíîîð Çàâõàí÷óóä ººðèéííóòãèéí èäýýãýý õóäàëäàí àâàõ áîëîìæòîéáîëñîí. ªìíºãîâü àéìàãò âàêóóìöîíõ ãàäíààñ àâàõàà áîëüæ àéìàãòàà¿éëäâýðëýæ ýõýëñýí, Õîâä àéìàãò ÁÃÝÌêîìïàíè àðèóí öýâðèéí öààñíû ¿éëäâýðàøèãëàëòàíä îðóóëñàí ãýõ ìýò îëîíæèøýýã áèä ýíä äóðäàæ áîëíî. 35
  36. 36. ÍÈÉÒËÝË Äàðààãèéí íýã àñóóäàë áîë òóõàéí ÷èãëýëèéí ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áóé àæ àõóé íýãæèéí òîî íýìýãäýæ, á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºðºë ç¿éë îëøèðñíîîð çàõ çýýëä òîäîðõîé õýìæýýíèé ºðñºë人í áèé áîëæ áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý áóóð÷ áàéãàà ÿâäàë. Àðõàíãàé àéìãèéí ÿíæèéí Äàâàà ãýõ òîîñãîíû ¿éëäâýð Æį äýìæèõ ñàíãààñ 250 ñàÿ òºãðºãèéí çýýë àâ÷ îðîí íóòàãòàà ¿éë àæèëëàãààãàà ýõë¿¿ëñíýýð ºìíº íü 300 ãàðóé òºãðºãèéí ¿íýòýé áàéñàí òîîñãî îäîî 170 òºãðºãººð àâàõ áîëîìæòîé áîëñîí áàéíà. Àðõàíãàéä òîîñãîíû íèéò æèëèéí õýðýãöýý 4 ñàÿ øèðõýã òîîñãî áºãººä ÿíæèéí äàâàà òîîñãîíû ¿éëäâýðèéí æèëèéí íèéò õ¿÷èí ÷àäàë 8 ñàÿ øèðõýã áîëîõ òóõàé ¿éëäâýðèéí Íàðàíöýöýã çàõèðàë õýëæ áàéñàí. Îäîî Àðõàíãàé÷óóä òîîñãîî Óëààíáààòàðààñ 纺æ, òýýâðèéí çàðäàë øèíãýñýí ºíäºð ¿íýýð õóäàëäàí àâäàã áàéñàí öàã äóóñ÷ àéìàãòàà ¿éëäâýðëýñýí, ÷àíàðòàé òîîñãî õî¸ð äàõèí áàãà ¿íýýð õóäàëäàí àâàõ öàã èðñýí áàéíà. Èíãýñíýýð îðîí ñóóöíû ¿íý ÷ áóóðàõ áîëîìæ á¿ðäýæ áàéãàà þì. Ìèíèé áîäëîîð ýíý áîë àéìàã îðîí íóòàãò Æį äýâøèí õºãæèæ áàéãàà õàìãèéí òîì èëðýë ìºí áîäèò ¿ð ä¿í. Ñ¿¿ëèéí àñóóäàë áîë Ìîíãîë÷óóä áèäýíä òóëãàìäàæ áàéãàà, ìºí õàìãèéí èõýýð ÿðüæ áè÷èæ áàéäàã àæëûí áàéðíû òóõàé àñóóäàë. Ãýõäýý Æį-èéã äýìæèí õºãæ¿¿ëýõ íü ýíý àñóóäëûã øèéäýõ ãàéõàìøèãòàé áîëîìæ, ãàðö ìºí. ßàãààä ãýâýë áè ¿¿íèéã îëîí çóóí Æį-èéí àæèë îëãîã÷, àæèëòàíóóäòàé óóëçàæ ÿðèëöàæ áàéõäàà ìýäýðñýí.36
  37. 37. Ò¿ëýý õàãàëàõààñ ýõýëñýí ìºíõèéí õºäºëã¿¿ð Àæëûí áàéð áèé áîëãîæ áàéãàà õàìãèéí ýíãèéí æèøýý ë ãýõýä 3 î¸äëûí ìàøèíòàé ¿éëäâýðëýë ÿâóóëäàã áàéñàí ¿éëäâýð Æį-èéí çýýëä õàìðàãäàí õî¸ð ìàøèí íýìæ àâñíààð 2 àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëæ áàéõ æèøýýòýé. Íýã õî¸ð ãýæ ÷àìëàõ áóñ, ýíý ìýò÷èëýí óëñûí õýìæýýíä Æį-èéã äýìæèõ áîäëîãî õýðýãæñýíýýð íèéò 14000 ãàðóé àæëûí áàéð áèé áîëñîí ãýñýí òîîöîî áàéíà. Æį-èéã äýìæèõ áîäëîãûí ¿ð ä¿í íü çºâõºí øèíýýð ¿éëäâýðëýë ýõë¿¿ëæ áóé èðãýäýýñ ãàäíà ºìíº íü ¿éëäâýðëýë ýðõýëæ áàéñàí èðãýä, àæ àõóéí íýãæèä èõýýõýí íýìýð áîëæ áàéíà. Òîíîã òºõººðºì溺 øèíý÷ëýõ, àâòîìàòæóóëàõ, ¿éëäâýðèéí ¿ð àøèãòàé áàéäëûã íýìýãä¿¿ëýõ çýðýã ¿éëäâýðýý ºðãºæ¿¿ëýõ, ºðãºòãºõ ¿éë àæèëëàãààã Æį-èéí çýýëä ò¿øèãëýí õèéæ áàéíà. Òºãñãºë Ýöýñò íü õýëýõýä áè íèéòëýëèéíõýý ýõýíäáîëãîõ íü õºíäºæ áàéñàí÷ëàí Ìîíãîë õ¿íèé, Ìîíãîë àéë ãýð á¿ðèéí õ¿ñýýä òýì¿¿ëýýä áàéãàà òýð ç¿éë ìàø ýíãèéí. Ãýð á¿ëýýðýý ýð¿¿ë ñàðóóë, ¿ð õ¿¿õä¿¿ä íü ñàéí áîëîâñðîëòîé, áîëîìæèéí ñàéõàí àæèëòàé, îëæ áàéãàà îðëîãî íü àìüäðàëä õ¿ðýëöýýòýé áàéõ òèéì ë ýíãèéí àñóóäàë. Ãýõäýý ýíãèéí àòëàà àìüäðàë äýýð àäàðìààòàé áàéäàã ýíý àñóóäëûã øèéäýõýä òºðèéí îðîëöîî çàéëøã¿é ÷óõàë. Òºðèéí îðîëöîî ãýõýýð ìºðººäºë á¿õíèéã áèåë¿¿ëäýã áýðäèéí òóõàé àñóóäàë åðººñºº áèøýý. Õàðèí ýíãèéí äàðóóõàí ìºðººä뺺 áèåë¿¿ëýõ 37
  38. 38. ÍÈÉÒËÝË òýð íºõöºëèéã ë òºðººñ äýìæèæ ºãºõ òóõàé àñóóäàë þì. Òèéì ó÷ðààñ Ìîíãîë õ¿í á¿ð ¿éëäâýðëýã÷ áàéõ, ººðèéíõºº òºëºº õºäºëìºðëºäºã áàéõ òýð áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ ºãºõ íü Ìîíãîë õ¿í äýëõèéí ýíòýé àæ òºðºõ õºðñ ñóóðü, ãîë òóëãóóðûí íýã íü áàéõ áîëíî.38
  39. 39. Í. Àëòàíõóÿã ת몪ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé! Íýã ñàÿ õ¿í, íýã ñàÿ áîð îéìñ Ìàë÷èí, íîãîî÷èí õî¸ðûí íàéìàà Õàð òàìõè õóóëü áóñ áàðàà ªì÷ã¿é ýðõ ÷ºëºº ãýæ áàéäàãã¿é Óéìðàà íîãîîíòîé, Ãàõàé ÷èðñýí ìèíèé àìüäðàë Ò¯Ö-ýýñ hypermarket õ¿ðòýë “...¿éëäâýðëýõ íü áèø õóäàëäàõ íü õýö¿¿ áàéäàã. Íàéäâàðòàé áîðëóóëàõ í¿õ ñ¿âýý îëáîë õàíãàëòòàé õýìæýýíèé áàðàà òàâààðûã ¿éëäâýðëýæ áîëîõäîî ë áîëíî.” Æ.Á.Ñýé, Óëñ òºðèéí ýäèéí çàñãèéí óõààíû øèíæèëãýý 39
  40. 40. ÍÈÉÒËÝË Õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ áàéãóóëàõ òàëààð Çàñãèéí ãàçàð 10-ä æèëèéí ºìíººñ ÿðüñàí ÷ îëèãòîé õºäºëæ ºãººã¿é áàéñàí àñóóäàë Òýðã¿¿í øàäàð ñàéäûí ýðõëýõ àæëûí õ¿ðýýíä áàãòàæ ìèíèé øèðýýí äýýð õ¿ð÷ èðñýí þì. Çàõ çýýëèéí íèéãìèéí ãîë óðñãàë çàíãèëàà áîëîõ õóäàëäààíû ñàëáàð ò¿¿õýí òàëààñàà ÷, çàõ çýýëèéí áîäèò õàðèëöàà òàëààñàà ÷ ìàíàé îðíû õóâüä íýí ÷óõàë. Ýçýí ×èíãèñ õààí íàéìàí çóóíû òýðòýý îð÷èí ¿åèéí ìýäýýëëýýð çýâñýãëýñýí, òåõíèê òåõíîëîãèòîé òàíèëöñàí ãýõ 21-ð çóóíû òºð çàñãààñ õàìààã¿é èë¿¿ õàðæ, õîë÷îîð ñýòãýæ áàéñàí íü ãàéõàìøèãòàé. ¨ñòîé ë ìÿíãàíû õ¿í, õààäûí õààí áàéñíûã íü ò¿¿íèé ÿëàëòààð òºãññºí äàéí òóëààíààñ èë¿¿òýé ýäèéí çàñàã òàëààñàà õàðñàí ¿éëäë¿¿ä íü òîäðóóëæ ºãäºã. ¯¿íèé ãàíöõàí ýíãèéí æèøýý ãýõýä õýäõýí æèëèéí ºìíº Åâðîïûí õîëáîî ¿¿ä õààëãàà íýýæ, õóäàëäààíû á¿õèé ë íºõö뺺 纺ëëºí, õºãøèí òèâýý çàëóóæóóëæ áàéíà. Ãýòýë Ýçýí áîãä ×èíãèñ õààí èõ òîðãîíû çàì äýýð ñóóõäàà ººðèéí ýçýìøëèéí íóòãààð ºðíººñ äîðíî, äîðíîîñ ºðíº, ºìíºäººñ óìàðä ãýýä àëü ÷ ç¿ãò õóäàëäàà íàéìàà õèéõýä ÿìàð íýãýí ñààä áîëîëã¿é, õàðèí ÷ õàìãààëàëòàíä àâ÷, ïàéç òàðààæ, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ñîëèëöîîíû õóðäûã íýìýãä¿¿ëýõ àðãûã õýðýãëýæ áàéñíûã ò¿¿õ ºã¿¿ëäýã. ªíººäºð ÷ ãýñýí ÷ºëººò õóäàëäààíû òîãòîëöîîíä õóðä, ýðãýëò ãýäýã ç¿éë óñ àãààð ìýò ÷óõàë áîëæ äîëîî õîíîã á¿ð Bloomberg ñóâãààð à÷àà ýðãýëòèéí õóðäààð Ñèíãàïóð,40
  41. 41. ׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!Õîíêîíã, Ìàëàéç, Ñîëîíãîñ ãýýä äýëõèéíîðíóóä ÿìàðõóó ò¿âøèíòýé ÿâæ áóéã çàðëàí,ãîë à÷ õîëáîãäîëîî áîëãîæ áàéíà.800 æèëèéí ºìíº äàÿàð÷ëàë õýìýýõç¿éëèéí ¿ðèéã öàöàæ, áºãëºð÷ ºâ÷èëñºíÅâðîï, òàðæ áóòàðñàí Îðîñ, äîòîîäõÿìðàëäàà ñóëüäñàí Õÿòàä ã¿ðíèéãäàìíàñàí ÷ºëººò õóäàëäààíû á¿ñèéãáàéãóóëæ áàéñàí ×èíãèñ õààí ýíýàìæèëòààðàà äýëõèéí õºãæëèéí ºìíºò¿¿õýí ãàâüÿàòàé.Èíãýæ ÿâàõäàà õóäàëäàà, ò¿¿íèé áàñíýãýí ÷óõàë õ¿÷èí ç¿éë õàðèëöàà õîëáîîçýðãèéã äýâøèëòýò áàéäëààð øèéäýí, ýíýñàëáàðòàà íýýëò¿¿äèéã õèéæ òýðã¿¿í ýãíýýäÿâæ áàéëàà.Õàðèí ºíººäðèéí õóâüä Ìîíãîë îðîí÷ºëººò õóäàëäààíû ñàëáàðò 150-ðáàéðàíä ÿâæ áàéíà. Äýýð æèøýý òàòñàíÑèíãàïóð ýõíèé áàéðàíä æàãñàæ áóé.Èíãýæ äýëõèéí õóäàëäààíû õºãæ뺺ñ àñàðõîéãóóð ¿ç¿¿ëýëòòýé ÿâæ áàéãàà íºõöºëäýíý ñàëáàðûã ñàéæðóóëæ, äýëõèéí æèøèãòõ¿ðãýõýä ׺뺺ò õóäàëäààíû á¿ñèéãáàéãóóëàõ íü øààðäëàãàòàé þìàà. Ãýâ÷öàã àëäàí àëãóóðëàâàë ¿¿íýýñ äîð áàéäàëäøèëæèõ ó÷èð Çàñãèéí ãàçðààñ ºíãºðñºíõýäýí æèëä ÷ºëººò õóäàëäààíû àñóóäëûãõýä õýäýí ÷èãëýëýýð õºíä뺺.Òèéìýýñ ÷ºëººò õóäàëäàà ãýæ ÷óõàì þóáîëîõûã ýë ñàëáàðûã òýñ ººð õî¸ð íèéãìèéíäóíä ¿çýæ õàðñàí, ýíý àñóóäëûí íýã õýñãèéãõàðèóöàí Çàñãèéí ãàçàðò àæèëëàæ áàéãàà,ìºí íýëýýäã¿é ñîíèðõîæ, îëîí îðîé ñóóæ, 41
  42. 42. ÍÈÉÒËÝË îðîéòîæ õàðüñàí õ¿íèé õóâüä àëü áîëîõ ýíãèéíýý𠺺ðèéí ¿çýë áîäîë, ñàíàëàà õýëýõèéã õ¿ññýí þì. Îäîî ýðãýýä áîäîõîä ìèíèé áàãà íàñ õóäàëäààíû ãàéõàìøèã ãýã÷ ç¿éëèéã äààí÷ õîìñõîí ìýäýð÷ äýý. Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç. Íýãýí õýâèéí óéòãàðòàé áàðààòàé, íýã ë ¿íýòýé, õàìãèéí ãîë íü ò¿¿íèéãýý ãàéõàìøèãò õºãæèë ãýæ ýíä¿¿ðäýã áàéñàí, äóíäàæ äýëã¿¿ðò íü 10-20 òºðëèéí àìòòàí ºðººñòýé òèéì ë ¿å áàéñàí. ¯íýíäýý ò¿¿íèéãýý ìóóõàé ÷ ãýæ ìýääýãã¿é, ñàéõàí ë ãýæ áîääîã áàéñàí. ßìàð ºíººäðèéíõ øèã õàðüöóóëàõ áîëîìæ áàéñàí ÷ áèø. Àìåðèê, ßïîí ãýõýýð õàð óñûã õ¿ðòýë äýëã¿¿ðòýý çàðäàã ãàçàð ãýýä æèãøäýã íèéòëýã ñýòãýëãýýíèé ¿å ø¿¿ äýý. Õàðèí ºíººäðèéí õ¿¿õä¿¿äèéã õàðàõàä èõ ë ººð áîëæ. Óëààíáààòàðò áàðèãäñàí ñóïåðìàðêåòûí àëèíä íü ÷ îðñîí 35 ìÿíãà ãàðóé òºðëèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íýýñ ÷àíàð, ¿íý, ¿çýìæ ãýýä õ¿ññýí ñîíãîëòîî õèéõ ºðãºí áîëîìæ ¿¿ñ÷ýý. ßìàð ãàéõàìøèãòàé áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí õóäàëäààíû íèéãýìä àìüäàð÷ áàéãààãàà áèäíèé ¿ð õ¿¿õýä, ýíý çàëóó ¿å ìààíü îéëãîõ ÷ ñºõººã¿é ë ã¿éäýã áàéõ. Àðãà ÷ ¿ã¿é áèç, öàã õóãàöàà óðñàõûí õýðýýð óëñ îðîí õºãæèæ áàéíà. Ýíý á¿õíýýñ íýãýí àñóóëò ãàð÷ èðíý. Õóäàëäàà ãýã÷ ýíýõ¿¿ ãàéõàìøèãò ç¿éëèéã õóó÷èí íèéãýì ñîöèàëèçìûí ¿åä ÿàãààä òýãòëýý áîîæ, äàìûí íàéìàà õýìýýí àäàëæ, õ¿í á¿ð çààâàë èæèëõýí áàéõ42
  43. 43. ׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!¸ñòîé ãýæ ñóðòàëääàã áàéâ àà? Õî¸ð ñàÿèðãýíäýý çîðèóëàí íýã ñàÿ õàð, íýã ñàÿ áîðîéìñ ¿éëäâýðëýäýã áàéñàí íü ºíººäðèéíõ¿¿õä¿¿äèéí õóâüä ¸ñòîé ë ¿ëãýð ìýòñîíñîãäîõ áàéõ.Åð íü õ¿í õîîðîíäîî, àëáàí áàéãóóëëàãàõîîðîíäîî, óëñ îðîí õîîðîíäîî ÿàãààäõóäàëäàà õèéäýã âý ãýñýí àñóóëòàäõàðèóëàõ ãýæ îðîëäú¸. Õàðèóëò íü ýíãèéí.Õ¿íèé õýðýãöýý ººðºº õÿçãààðã¿é. Ìýäýýæìºðººäëèéí õýðýãöýýíä õÿçãààð ¿ã¿é ÷,áîäèò àìüäðàë äýýð õ¿íä áàéãàà á¿õ ç¿éëõàíãàëòòàé áóñ.Õè÷íýýí áàÿí áàéñàí ÷ õóâü õ¿íèé õýðýãöýýõÿçãààðã¿é. Ãýðòýý ö¿íõ ä¿¿ðýí ìºíãºòýéáàéñàí ÷ ò¿¿íèéãýý èäýæ áîëîõã¿é ó÷èðíºãºº ë äóòóó õýðýãöýýãýý õàíãàõààð äýëã¿¿ðãàðíà ø¿¿ äýý. Ìàë÷èí õ¿í õ¿ðòýë ãóðèë,áóäàà, õ¿íñíèé íîãîî õýðýãòýé òóë ººðòáàéãàà õàìãèéí áîäèò áàÿëàã áîëîõ ìàõàààâààä òºâ ãàçàð î÷èæ õóäàëäàà õèéíý.Ãýõäýý õóäàëäààíû ñàëáàð ýíãèéí ìºðò뺺àëòàí çàð÷èìòàé. Óã çàð÷ìûã çºð÷âºë ¸ñòîéíýðò ÿðóó íàéðàã÷ Ð.×îéíîìûí õýëäãýýðÓðãàæ áóé ìîäíû ¿íäñèéã õºðººäºõòýéàäèë, Óðàìòàé ñàéõàí îíãîöíû õºäºëã¿¿ðóíòðàõòàé èæèë ãýäýã øèã õýö¿¿õýí ¿ð ä¿íãàðíà.Ýíý çàð÷èì íü íîãîî àâ÷ áóé ìàë÷èí,ìàõ õóäàëäàí àâ÷ áóé íîãîî÷èí õî¸ðûííàéìàà àìüäðàëûí çàéëøã¿é õýðýãöýýíäýýð ¿íäýñëýæ, õàìãèéí ãîë íü ñàéí äóðûí¿íäñýí äýýð ÿâàãäàõ ¸ñòîé. 43
  44. 44. ÍÈÉÒËÝË Óëñ îðîí, Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí áàðàà òàâààð, ¿éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæ, ñóðãàëòûí êîìïüþòåð ñîëèëöîõ ÷ ãýñýí õàìãèéí ãîë íü çàéëøã¿é õýðýãöýýíä òóëãóóðëàõ ó÷èðòàé. Õýðýâ òóõàéí ç¿éë çàéëøã¿é áèø ë áàéâàë óã õèéñýí õóäàëäàà ýöýñòýý ¿ð ä¿íã¿é áîëîõ íü õýíä ÷ îéëãîìæòîé áèçýý. ̺í õóâü õ¿í, êîìïàíèóä õèë äàìíàæ íàéìàà ýðõëýõäýý ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð õóäàëäàà õèéõã¿é áîë ¿¿íèéã õýí õóäàëäàà ãýõýâ äýý. ¨ñòîé ë õî¸ð õ¿¿õýä òîãëîîìîî ñîëèõ äóðã¿é áàéõàä, õî¸ð ààâ õ¿÷ýýð ñîëèóëæ áàéãààòàé ÿëãààã¿é. ׺뺺ò õóäàëäààíû á¿ñèéã õºãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäîæ Çàìûí-¯¿ä, Àëòàíáóëàãò ñ¿¿ëèéí õî¸ð æèëä àæèë äàâã¿é ÿâæ áàéãàà. Òýð äóíäàà Àëòàíáóëàãèéí ÷ºëººò á¿ñ 2012 îíä áàãòàæ àæèëëàãààãàà ýõëýõýýð òºëºâëºæ áàéãàà. ׺뺺ò õóäàëäààíû á¿ñ ãýäýã ìààíü õàìãèéí ãîë íü òàòâàð, ãààëèéí õºíãºëºëòòýé á¿ñ ãýñýí ¿ã ø¿¿ äýý. Òèéìýýñ ìýäýýæ òàòâàðàà ÷ áàãàñãàíà, ãààëèéí õºíãºëºëòòýé øóóðõàé ¿éë÷èëãýýã ÷ áóé áîëãîíî. Ãýâ÷ õàìãèéí ñîíèðõîë òàòàæ áàéãàà ç¿éë íü óã àñóóäàëä õîëáîãäîõ õ¿ì¿¿ñ ìààíü õýð çýðýã ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð îðîëöîõ âý ãýäýã ñîíèí àñóóäàë. Òàéëáàð íü ÷ ýíãèéí. Ìýäýýæ îëîí óëñòàé õóäàëäàà õèéíý ë ãýæ óã á¿ñèéã áèé áîëãîæ áàéãàà. Õÿòàä, Îðîñ, Ñîëîíãîñ, ßïîí, Êàíàä, ÀÍÓ ãýýä îëîí îðîíòîé òºðèéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí óóë óóðõàéí êîìïàíèóä á¿ðýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýõ, öààøëààä, ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðàà á¿òãýýäýõ¿¿í,44
  45. 45. ׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé!òåõíèê òåõíîëîãè, ìàøèí ìåõàíèçì ãýýäîëîí ç¿éëèéã ñîëèëöîõûã çîðüæ áàéãààáèëýý. Ãàäíû êîìïàíèóäûí õóâüä õýðýâìàíàé ãààëèéí õºíãºëºëòòýé á¿ñ ãàäíûîðíûã áîäâîë õýò ºðººñãºë, áàðèãäìàëáàéâàë ç¿ãýýð ë ìàíàéõûã àëãàñààä, àøèãàâ÷ðàõ ººð îðîíòîé õèé÷èõíý. Òýð äóíäààá¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëýõ òàë äýýð áîë¿¿íèéãýý õèéõ øèã àìàðõàí þì áàéõã¿é.Ìîíãîëä áàéãàà áàÿëãèéã çààâàë àâàõøààðäëàãàòàé ãýâýë öººí òîîíû, ñîíãîëòáàéõã¿é õýäõýí êîìïàíèòàé áèä õ¿÷ýýð ëíàéìàà õèéõ áîëíî. ¯éë÷ë¿¿ëýã÷ öººí áàéíàãýäýã õóäàëäààíû áèçíåñ òýð õýðýýðýýñîíãîëò ìóó, äàâ÷óó íºõöºëä ÿâàãäàíà ãýñýí¿ã.Òèéìýýñ ÷ºëººò õóäàëäààíû á¿ñèéã áèéáîëãîõûí òóëä ìèíèé õóâüä ãàíãàí ãî¸øèëýí áàðèëãà, ÷ºëººò á¿ñ ãýñýí ãî¸ íýðáàéñíààð á¿õ ç¿éë áîëíî ãýæ îãò áîäîõã¿éáàéíà. Õàðèí Ñèíãàïóð ÿàãààä íýãò îðîîäáàéíà ìàíàéõ ÿàãààä 150-ä îðîîä áàéãàà¿íäñýí øàëòãààíûã ñóäëàõ ¸ñòîé.1. Ìýäýýæ õàìãèéí ãîë ¿íäñýí àñóóäàë ãààëèéí õ¿íä ñóðòàëã¿é áàéäàë. Ìàíàé óëñûí õèëýýð õóäàëäàà õèéõ ãýñýí õýíèé ÷ ãýñýí ñýòãýë ñàíààíû õóâüä ÿìàð íýãýí äàðàìòã¿é, áàðààã íü øàëãàæ áàéíà ãýæ õ¿íèéã òàìëàñàí õóó÷èí ñîöèàëèñò ëàãåðûí á¿òýë ìóóòàé õ¿íä ñóðòàëòàé, àæëûã ÷àíàðûí ºíäºð ò¿âøèíä, ãîë íü õóðäòàé õèéõ ¸ñòîé. 45
  46. 46. ÍÈÉÒËÝË 2. Õ¿íä ñóðòàë, õ¿íäðýëòýé ¿éë÷èëãýý ãàíöõàí õóâü õ¿íýýñ ãàðäàãã¿é áóðóó òîãòîëöîîíîîñ ãàðäàã. Æíü : Ñèíãàïóð óëñàä õóäàëäàà õèéõýä äóíäæààð äºð⺺ñ äîîø áè÷èã áàðèìòûã áºãë¿¿ëýõèéã øààðääàã. ªíººäºð óã áè÷èã áàðèìòûã á¿ð ÷ öººëæ àëü áîëîõ öàõèì ìýäýýëëèéã èë¿¿ íýâòð¿¿ëýõèéã çîðüæ áàéíà. Èíãýñíýýð õóäàëäàà÷äàä òýýðã¿é òîãòîëöîîíû øèéäýë þì. Õàðèí ìàíàéä äºðºâ áèø, á¿ð äîëîî ÷ áèø ò¿¿íýýñ äýýø öààñ áºãë¿¿ëäýã. Èíãýýä áàéâàë ÿìàð þìíûõ íü ÷ºëººò õóäàëäàà áàéõ áèëýý. Äýëã¿¿ðèéí ýçýí àøèã èõ îëü¸ ãýâýë ¿íýòýé íýã áàðààíä ø¿òýõýýñýý èë¿¿ îëîí áàðààã àðàé áàãà ¿íýýð, ò¿ðãýí øóóðõàé ýðãýëòòýé áàéëãàâàë ¿ð ä¿í ñàéí ãàðäàã. Ãýð õîðîîëëûí íàéìàí íýðèéí áàðààíû äýëã¿¿ðò ¿éë÷èëäýã çàð÷èìòàé ÿã ë àäèëõàí ç¿éë ø¿¿ äýý. 3. ̺í ó÷ðàà îëîîã¿é îëîí õ¿íèé öýýæýý äýëäýæ àéëãàäàã ç¿éëèéí íýã íü õýðýâ øàëãàëò ñàéí áàéõã¿é áîë õàð òàìõè, õóóëü áóñ ç¿éë îðæ èðâýë ÿàõ âý? ãýæ àñóóäàã. Õàìãèéí èíýýäòýé íü íàéìàí òºðëèéí áè÷èã áàðèìò ÿìàð øàëãàëò þìóó. Õ¿í òýð áè÷èã áàðèìòûã áºãëºõ人 òèéìýý íàäàä õàð òàìõè, õóóëü áóñ áàðàà áàéãàà ãýæ íýã äýýð íü áè÷èõ ¿¿. Òà ÷èíü ÿìàð õàðüöàà ìóóòàé, õ¿íä ¿éë÷èëæ ÷àääàãã¿é, ãàð õàðñàí áàéöààã÷ âý? Áè á¿ð çàëõ÷èõëàà, åðººñºº òàíàé óëñàä õýäýí òýñðýõ áºìáºã îðóóëàõ ãýæ áàéñàí þì, áîëü¸ ãýõ ¿¿. Ìýäýýæ ¿ã¿é ø¿¿ äýý. Øàëãàëò ñàéí áàéíà ãýäýã46
  47. 47. ׺뺺ò õóäàëäàà ìàíäòóãàé! ò¿¿íèéã èëð¿¿ëýõ îëîõ íàéäâàðòàé àðãà õýðýãñýëòýé áàéíà ãýñýí áîëîõîîñ áèø õ¿íä ñóðòàë, áè÷èã áàðèìòòàé îãò õàìààã¿é þì.4. ªíººäºð ìàíàé îðîíä ÷ºëººò õóäàëäààíû õºãæèë óäààøðààä áàéãààãèéí õàìãèéí òîì ãàöàà áîë òýýâýðëýëòèéí àñóóäàë. Òýð äóíäàà ìàíàé óëñûí ãàäààä õóäàëäààíû ãîë öýã áîëñîí Çàì-¯¿ä ãýäýã ãàçàð õ¿íä ñóðòàë, õ¿íä òýýðòýé áóðóó ìåõàíèçì õî¸ð íü õýò äýíäñýí ãàçàð áèëýý.Ýíý á¿õ àñóóäëûí ãîãöîî õî¸ð ç¿éë áàéíà.Íýã íü ÿàëò ÷ ¿ã¿é ºíººäðèéí ìàíàé ýðõç¿éí îð÷èí, òýð äóíäàà íèéòèéí ýðõ ç¿é,ãààëü, õóäàëäààíû çîõèöóóëàëò, ãîë ãîëõóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí õîöðîãäæýý. Ìýäýýæáè ¿¿íä õýí íýãíèéã áóðóóòãàõã¿é. Ç¿ãýýðë õýðýãòýé áîëîîä õèéñýí á¿òýýãäýõ¿¿íìààíü öàãèéí àÿñààð ë õóó÷èðñàí õýðýã.¯¿íèéã ñàéí òàéëáàðëàõã¿é áîë àæèëä áèø,õîâîíä äóðòàé õýí íýã íü õýò ñåíñààöëàæ,õýâëýëèéí áàãà õóðàë õèéãýýä, ýäãýýðõóóëèéã áè ñàéõàí áîëãîíî ãýæ îðèëæ ìýäýõþì.̺í äàðààãèéí àëõàì áîë ýðõ ç¿éíîð÷íîî ñàéæðóóëàõûí çýðýãöýý òºðçàñãèéí îðîëöîî, ýðõ õýìæýýã àëü áîëîõõàðèóöëàãàòàé, çºâ õóóëèàð òîäîðõîéçààæ õÿçãààðëàõ ÿâäàë. Õàðèí õóäàëäààíûòàëóóäûã, òýð òóñìàà õóâèéí õýâøëèéãèë¿¿ ÷ºëººëæ, ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõáîëîìæîîð õàíãàõ õýðýãòýé þì. 47
  48. 48. ÍÈÉÒËÝË Ìýäýýæ õóäàëäààíû ò¿¿õýíä óëñ îðíóóä òîäîðõîé òîõèîëäëóóäàä íýãíýý áîîæ õàâ÷èõ ¿å áàéñàí. ¯¿íèé òîäõîí æèøýýã õýäõýí æèëèéí ºìíº Îðîñûí Åâðîïò ºã÷ áàéñàí áàéãàëèéí õèéí àñóóäàë áýëõýíýý ãýð÷èëíý. Èíãýýä îëîí òàëààñ õàÀ

×