SlideShare a Scribd company logo
1 of 13
ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ОНОЛ
Ш. ГАНБАТ- ТЕХНОЛОГИЙН СУРГУУЛИЙН
ТЭНХИМИЙН ЭРХЛЭГЧ
АГУУЛГА
 ӨРСӨЛДӨӨН ГЭЖ ЮУ ВЭ?, ӨРСӨЛДӨӨНТ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН
ЗАЙШГҮЙ БОЛОХ НЬ
 ӨРСӨЛДӨӨНТ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХЭЛБЭРҮҮД, ТЭДГЭЭРИЙН
ОНЦЛОГ
 ОРЧИН ҮЕИЙН ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ТАЛБАРЫН ОНЦЛОГ
НЭГ. ӨРСӨЛДӨӨН ГЭЖ ЮУ ? ӨРСӨЛДӨӨН
ЗАЙЛШГҮЙ БОЛОХ НЬ
• Өрсөлдөөн гэж юу вэ?
- “ Соперничество, борьба за достижение наивысших выгод,
преимуществ” С.И. Ожегов Словарь русского языка.
- Өрсөлдөөн нь юмс, үзэгдлийн оршихуйн түгээмэл шинж мөн.
- Өрсөлдөөн нь зах зээлийн харилцааны орших арга мөн.
• Өрсөлдөөн яагаад зайлшгүй вэ?
- Нийгмийн аливаа үзэгдэл, үйл явц бусдаас ялгарч хөгжих хэрэгцээ
- Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг үйлдвэрлэгчдийн хоорондын харилцаа
- Хэрэглэгчдийн эрэлт, хэрэгцээнд нийцсэн бүтээгдэхүүн,
үйлчилгээгээр тасралтгүй хангах шаардлага
• Өрсөлдөөний эх сурвалж юу вэ?
- Зах зээл дээр үйлдвэрлэл, үйлчилгээ явуулж байгаа пүүс, компаний
тоо, хэмжээ
- Үйлдвэрлэж байгаа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шинж, байдал
- Аль нэг салбарт чөлөөтэй гарч ажиллах боломж, шаардлага
- Өрсөлдөөний түвшин, хэлбэр
- Хэрэглэгчийн  эрэлтийн хүлээлт, шаардлага
- Улс орны төр засгийн бодлого, эрх зүйн орчин
ХОЁР. ӨРСӨЛДӨӨНТ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН
ЗАГВАРУУД
Зах
зээлийн
загвар
Пүүс,
компа
ний
тоо
Бүтээгдэх
үүний
онцлог
Үнэд
нөлөөлөх
боломж
Салбарт
нэвтрэн
орох
боломж
Төгс
өрсөлдөөн
Маш
олон
Нэг
төрлийн
Байхгүй Маш
хялбар
саад
болохгүй
Монопольт
өрсөлдөөн
Олон Ялгаварта
й
Тодорхой
нөхцөлд
боломжто
й
Харьцангу
й хялбар
Олигополь Цөөн 1 төрлийн
болон
ялгавартай
Боломжто
й нэн
ялангуяа
хуйвалдах
үед
Мэдэгдэхү
йц саадтай
Цэвэр
монополь
Нэг Ойрын
орлуулагчг
Маш их Бараг
нэвтрэх
1. Төгс “цэвэр” өрсөлдөөний онолын загварын гол төлөөлөгчид нь А.
Смит, Д.Рикардо, Дж. С. Милль, К. Маркс нар бөгөөд гол
бүтээлүүддээ боловсруулсан.
• Энэхүү загварын онцлог нь стандартчилсан бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэдэг маш олон тооны үйлдвэрүүдтэй, үнийг зах зээл
өөрөө зохицуулдаг, бизнесийн байгууллагуудад хориг саад байхгүй,
зах зээлийн мэдрэмж ихтэй байдагт оршино.
2. Төгс бус өрсөлдөөний онолыг Францын А.О. Курно, Английн
Дж.Робинсон, Америкийн Э. Чемберлин нарын зэрэг дэлхийн нэрт
эдийн засагчид боловсруулсан.
• Төгс бус өрсөлдөөн нь монопольт, олигополь, цэвэр монополь
гэсэн 3 хэлбэртэй.
• Монопольт өрсөлдөөн нь ялгавартай бараа, бүтээгдэхүүн
үйлдвэрлэдэг олон тооны үйлдвэрүүдтэй, үнийн нарийн хяналттай,
эрэлт нь мэдрэмжтэй, өрсөлдөөнд үнийн бус аргыг ашигладаг, салбарт
нэвтрэх баг зэрэг хориг саадтай.
• Олигополь өрсөлдөөн нь олон биш үйлдвэрийн газруудтай, үнийн
хяналт нь үйлдвэрүүдийн харилцан үйлдлийн түвшнээс хамааралтай,
үнийн бус өрсөлдөөн давамгайлсан бизнесийг зохион байгуулахад
хориг саадтай.
• Цэвэр монопольт өрсөлдөөн нь бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг нэг
үйлдвэртэй, үнийн хяналт ихтэй, эрэлт мэдрэмжгүй, тухайн салбарт
бусад пүүс нэвтрэх боломжгүй.
ХХ зууны П хагасаас монопольт ба олигополь өрсөлдөөн
давамгайлах болсон
• Өрсөлдөөний хөгжлөөс харвал үнийн өрсөлдөөнөөс үнийн бус
өрсөлдөөнд шилжих явдал давамгайлах болсон.
• Энэ нь нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх
явдлаас аажмаар хувийн нэг бүрийн хэрэглээний бүтээгдэхүүнийг
үйлдвэрлэхэд хүргэсэн.
• Ийнхүү зах зээлийн бүтцэд өөрчлөлт гарч өрсөлдөгч субъектүүд нь
ашиг өндөртэй, хөдөлмөр болон капиталыг хэмнэлттэй ашигладаг
салбарын эрэлтийг нэмэгдүүлэх болсон.
• Ашгийн төлөөх өрсөлдөөн улам бүр түрэмгий шинжтэй болж
байна.
• Худалдан авагч, борлуулагч аль аль нь олширч, улам бүр эрх
чөлөөтэй болж байна.
• Өрсөлдөөн нь олон сая хүмүүсийн мэдлэг, үйл хөдлөлийг нэгтгэх
хэрэгсэл болсон
ГУРАВ. ОРЧИН ҮЕИЙН ӨРСӨЛДӨӨНИЙ
ТАЛБАР
• 1970 –аад оны дунд үеэс дэлхийн улс орнууд аж үйлдвэржсэн нийгэмд
шилжин орсоноор оюуны багтаамж ихтэй бараа, үйлчилгээ
давамгайлах болсон.
• Ийм нөхцөлд мэдлэг, мэдээлэл, мэдээллийн технологи, электрон
таваарын үйлдвэрлэл, удирдлагын шинэ систем, аж ахуйн дэд
бүтцийн сүлжээ, сахүүгийн урсгал өндөх ач холбогдолтой болсон.
• Зарим эдийн засагчид өрсөлдөөн хэмээх латин үгийг “ХАМТЫН
ЭРЭЛ” гэдэг ойлголтоор тайлбарлах болсон.  К. Нордстрем,
Й.Риддерстрал
• Профессор В.И Синько : Өнөө үеийн өрсөлдөөн нь 3 үндсэн шинж
чанараар илэрч байна. Үүнд:
1. Өргөтгөсөн нөхөн үйлдвэрлэлийн нөхцөлд бүтээгдэхүүний
техник, эдийн засгийн параметрууд нь түүний бүхий л үе
шатуудад  үйлдвэрлэх, борлуулах, хэрэглэх гэх зэрэг өрсөлдөөнөөр
тодорхойлогдох болсон.
2. Өрсөлдөөн нь зах зээлийн харилцааны тогтолцоог бүрдүүлэх,
тухайлбал үйлдвэрлэлийн зардал, үнэ бүрдэлт, үйлдвэр аж ахуйн
газрын зохицолдоо, хэрэглээ хангах зэрэг зах зээлийн бүх
элементүүдийн нэгдсэн илэрхийлэл болж байна.
2. Өрсөлдөөн нь аж ахуй эрхлэх, бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг
илэрхийлэх, зах зээлийн субъектуудийн хоорондын өрсөлдөөний
бодит категори, эдийн засгийн хуулийн мөн чанарыг агуулж
байна.
• ОХУ-ын эрдэмтэн С.Г.Светунькова өрсөлдөөний 3 үндсэн хандлагыг
тодорхойлсон.
1. Хамгийн сайн үр дүнгийн төлөөх өрсөлдөөн  хэрэглэгчийн
таашаалд нийцсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, монополийг хязгаарлах,
“цэвэр”өрсөлдөх, үйлдвэрлэх болон худалдан борлуулах нөхцөлийг
сайжруулах
2. Эрэлт, нийлүүлэлтийг тэнцвэржүүлэх  зах зээлийн механизмын
гол элементийн хувьд
3. Өрсөлдөөнийг салбаруудын зах зээлийн хэлбэрийг тодорхойлох
ШАЛГУУР болгох
Өрсөлдөөн нь 1960-аад онд бүс нутгийн ШУ-тай нийлэх, 1980-аад
онд бүс нутгийн засаглалтай холбогдох, 1990-ээд оноос тив, бүс
нутгийн харьцаанд авч үзэх хандлага бий болж хөгжиж байна.
СУДЛАХ ГОЛ ЭХ ҮҮСВЭРҮҮД
- А.Смит “Ард түмний баялагийн мөн чанар, шалтгааны судалгаа” 1776
он
- Д. Рикардо “УТЭЗУ-ны зарчмууд ба албан татвар”  1817 он
- Дж.С.Милль “УТЭЗУ-ны зарчмууд”  1848 он
- К. Маркс “Капитал”  1863-1894 он
- А.О.Курно “Баялагийн онолын математикийн зарчмуудын судалгаа”
1838 он
- Ф.И.Эджуарт “Монополийн онол” 1897 он
- К.Викселл “УТЭЗУ-ны лекцүүд”  1901 он
- Дж. Робинсон “Төгс бус өрсөлдөөний эдийн засгийн онол”  1933 он
- Э. Чемберлин “Монопольт өрсөлдөөний онол”  1933 он
- Дж. Кейнс “Ажил эрхлэлт,зээлийн хүү,мөнгөний ерөнхий онол”  1936
он
- Й. Шумпетер “Капитализм, социализм ба ардчилал”  1942 он
-А.П. Лернер “Хяналтын эдийн засаг”  1944 он
АНХААРАЛ ТАВЬСАНД
БАЯРЛАЛАА

More Related Content

What's hot

Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...
Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...
Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...
Adilbishiin Gelegjamts
 
Lecture.13
Lecture.13Lecture.13
Lecture.13
Tj Crew
 
Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/
Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/
Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/
Adilbishiin Gelegjamts
 
С.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба Сүнзийн сургааль
С.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба  Сүнзийн сургаальС.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба  Сүнзийн сургааль
С.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба Сүнзийн сургааль
batnasanb
 
бизнесийн ёс зүй
бизнесийн ёс зүйбизнесийн ёс зүй
бизнесийн ёс зүй
Bachkana Enhbat
 

What's hot (20)

Зах зээлийн сегментчилэлийн стратеги
Зах зээлийн сегментчилэлийн стратегиЗах зээлийн сегментчилэлийн стратеги
Зах зээлийн сегментчилэлийн стратеги
 
Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...
Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...
Олон улсын валютын харилцаа ба валютын системийн тухай ойлголт http://gelegja...
 
Lecture.13
Lecture.13Lecture.13
Lecture.13
 
Мөнгөний бодлого
Мөнгөний бодлого Мөнгөний бодлого
Мөнгөний бодлого
 
Үнийн стратеги ба менежмент
Үнийн стратеги ба менежментҮнийн стратеги ба менежмент
Үнийн стратеги ба менежмент
 
маркетингийн орчны судалгаа
маркетингийн орчны судалгаамаркетингийн орчны судалгаа
маркетингийн орчны судалгаа
 
Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/
Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/
Маркетинг, маркетинг төлөвлөгөө боловсруулах арга зүй-1а /товч ойлголт/
 
Lec 6
Lec 6Lec 6
Lec 6
 
Говь ХК
Говь ХКГовь ХК
Говь ХК
 
үнэ
үнэүнэ
үнэ
 
Хэрэглэгчийн зан төлөв Г.Болдбаатар 2018
Хэрэглэгчийн зан төлөв Г.Болдбаатар 2018Хэрэглэгчийн зан төлөв Г.Болдбаатар 2018
Хэрэглэгчийн зан төлөв Г.Болдбаатар 2018
 
лекц 7
лекц 7лекц 7
лекц 7
 
С.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба Сүнзийн сургааль
С.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба  Сүнзийн сургаальС.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба  Сүнзийн сургааль
С.Мөнхбаяр - Маркетингийн удирдлагын шинэ үзэл баримтлал ба Сүнзийн сургааль
 
Монопольт өрсөлдөөн
Монопольт өрсөлдөөн Монопольт өрсөлдөөн
Монопольт өрсөлдөөн
 
Маркетингийн орчин
Маркетингийн орчин Маркетингийн орчин
Маркетингийн орчин
 
Бүлэг6
Бүлэг6Бүлэг6
Бүлэг6
 
Маркетингийн Суваг / Хуваарилалтын суваг
Маркетингийн Суваг / Хуваарилалтын сувагМаркетингийн Суваг / Хуваарилалтын суваг
Маркетингийн Суваг / Хуваарилалтын суваг
 
бизнесийн ёс зүй
бизнесийн ёс зүйбизнесийн ёс зүй
бизнесийн ёс зүй
 
олон улсын маркетингийн тухай ойлголт
олон улсын маркетингийн тухай ойлголтолон улсын маркетингийн тухай ойлголт
олон улсын маркетингийн тухай ойлголт
 
Маркетингийн үндэс 2013
Маркетингийн үндэс 2013Маркетингийн үндэс 2013
Маркетингийн үндэс 2013
 

Similar to өрсөлдөөний онол

Газарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptx
Газарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptxГазарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptx
Газарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptx
Enkh Tseba
 
Radio hicheel
Radio hicheelRadio hicheel
Radio hicheel
Ulzii1980
 
Лекц 1
Лекц 1Лекц 1
Лекц 1
Etugen
 
А.Отгонжаргал Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...
А.Отгонжаргал  Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...А.Отгонжаргал  Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...
А.Отгонжаргал Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...
batnasanb
 

Similar to өрсөлдөөний онол (20)

S.ss702 l 7
S.ss702 l 7S.ss702 l 7
S.ss702 l 7
 
S.ss702 l 7
S.ss702 l 7S.ss702 l 7
S.ss702 l 7
 
S.ss702 l 6 une
S.ss702 l 6 une S.ss702 l 6 une
S.ss702 l 6 une
 
зах зээл - өрсөлдөөн - зах зээлийн бүтэц - зах зээлийн хэлбэр
зах зээл - өрсөлдөөн - зах зээлийн бүтэц - зах зээлийн хэлбэрзах зээл - өрсөлдөөн - зах зээлийн бүтэц - зах зээлийн хэлбэр
зах зээл - өрсөлдөөн - зах зээлийн бүтэц - зах зээлийн хэлбэр
 
Газарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptx
Газарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptxГазарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptx
Газарзүй 9 Зах зээлийн тухай.pptx
 
Radio hicheel
Radio hicheelRadio hicheel
Radio hicheel
 
Radio hicheel
Radio hicheelRadio hicheel
Radio hicheel
 
Micro l16.2019 2020on
Micro l16.2019 2020onMicro l16.2019 2020on
Micro l16.2019 2020on
 
Лекц 1
Лекц 1Лекц 1
Лекц 1
 
Micro l12.2019 2020
Micro l12.2019 2020Micro l12.2019 2020
Micro l12.2019 2020
 
Econ l10 a.2020
Econ l10 a.2020Econ l10 a.2020
Econ l10 a.2020
 
Econ L7.2019-2020on
Econ L7.2019-2020onEcon L7.2019-2020on
Econ L7.2019-2020on
 
А.Отгонжаргал Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...
А.Отгонжаргал  Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...А.Отгонжаргал  Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...
А.Отгонжаргал Б.Баярмаа - ЭХ-ний зах зээлийн загварууд, өрсөлдөөнийг бий бол...
 
Lekts 4
Lekts 4Lekts 4
Lekts 4
 
Microlw12
Microlw12Microlw12
Microlw12
 
Micro2
Micro2Micro2
Micro2
 
менежментийн экономикс
менежментийн экономиксменежментийн экономикс
менежментийн экономикс
 
лекц №1
лекц №1лекц №1
лекц №1
 
S.ss 702 l 4 classic theory
S.ss 702 l 4 classic theoryS.ss 702 l 4 classic theory
S.ss 702 l 4 classic theory
 
S.ss 702 l 4 classic theory
S.ss 702 l 4 classic theoryS.ss 702 l 4 classic theory
S.ss 702 l 4 classic theory
 

More from yivo1004

эзф судлах зүйл
эзф судлах зүйлэзф судлах зүйл
эзф судлах зүйл
yivo1004
 
хөгжлийн эдийн засаг
хөгжлийн эдийн засагхөгжлийн эдийн засаг
хөгжлийн эдийн засаг
yivo1004
 
физиократизм
физиократизмфизиократизм
физиократизм
yivo1004
 
сонгодог урсгал
сонгодог  урсгалсонгодог  урсгал
сонгодог урсгал
yivo1004
 
меркантилизм
меркантилизммеркантилизм
меркантилизм
yivo1004
 
макро болон микро эдийн
макро болон микро эдийнмакро болон микро эдийн
макро болон микро эдийн
yivo1004
 
либертарианизм
либертарианизмлибертарианизм
либертарианизм
yivo1004
 
Towch tuuh
Towch tuuhTowch tuuh
Towch tuuh
yivo1004
 
3 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 2710143 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 271014
yivo1004
 
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тоймэртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
yivo1004
 

More from yivo1004 (20)

эзф судлах зүйл
эзф судлах зүйлэзф судлах зүйл
эзф судлах зүйл
 
хөгжлийн эдийн засаг
хөгжлийн эдийн засагхөгжлийн эдийн засаг
хөгжлийн эдийн засаг
 
физиократизм
физиократизмфизиократизм
физиократизм
 
сонгодог урсгал
сонгодог  урсгалсонгодог  урсгал
сонгодог урсгал
 
меркантилизм
меркантилизммеркантилизм
меркантилизм
 
макро болон микро эдийн
макро болон микро эдийнмакро болон микро эдийн
макро болон микро эдийн
 
либертарианизм
либертарианизмлибертарианизм
либертарианизм
 
Towch tuuh
Towch tuuhTowch tuuh
Towch tuuh
 
3 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 2710143 pci orkhon 271014
3 pci orkhon 271014
 
Cult8
Cult8Cult8
Cult8
 
Cult7
Cult7Cult7
Cult7
 
Cult6 a
Cult6 aCult6 a
Cult6 a
 
Cult6
Cult6Cult6
Cult6
 
Cult5
Cult5Cult5
Cult5
 
Cult4
Cult4Cult4
Cult4
 
Cult3
Cult3Cult3
Cult3
 
Cult2
Cult2Cult2
Cult2
 
Cult1
Cult1Cult1
Cult1
 
Butets
ButetsButets
Butets
 
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тоймэртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
эртний болон дундад зууны ёс зүйн сургаалын тойм
 

өрсөлдөөний онол

  • 1. ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ОНОЛ Ш. ГАНБАТ- ТЕХНОЛОГИЙН СУРГУУЛИЙН ТЭНХИМИЙН ЭРХЛЭГЧ
  • 2. АГУУЛГА  ӨРСӨЛДӨӨН ГЭЖ ЮУ ВЭ?, ӨРСӨЛДӨӨНТ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЗАЙШГҮЙ БОЛОХ НЬ  ӨРСӨЛДӨӨНТ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ХЭЛБЭРҮҮД, ТЭДГЭЭРИЙН ОНЦЛОГ  ОРЧИН ҮЕИЙН ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ТАЛБАРЫН ОНЦЛОГ
  • 3. НЭГ. ӨРСӨЛДӨӨН ГЭЖ ЮУ ? ӨРСӨЛДӨӨН ЗАЙЛШГҮЙ БОЛОХ НЬ • Өрсөлдөөн гэж юу вэ? - “ Соперничество, борьба за достижение наивысших выгод, преимуществ” С.И. Ожегов Словарь русского языка. - Өрсөлдөөн нь юмс, үзэгдлийн оршихуйн түгээмэл шинж мөн. - Өрсөлдөөн нь зах зээлийн харилцааны орших арга мөн. • Өрсөлдөөн яагаад зайлшгүй вэ? - Нийгмийн аливаа үзэгдэл, үйл явц бусдаас ялгарч хөгжих хэрэгцээ - Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг үйлдвэрлэгчдийн хоорондын харилцаа - Хэрэглэгчдийн эрэлт, хэрэгцээнд нийцсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээр тасралтгүй хангах шаардлага
  • 4. • Өрсөлдөөний эх сурвалж юу вэ? - Зах зээл дээр үйлдвэрлэл, үйлчилгээ явуулж байгаа пүүс, компаний тоо, хэмжээ - Үйлдвэрлэж байгаа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний шинж, байдал - Аль нэг салбарт чөлөөтэй гарч ажиллах боломж, шаардлага - Өрсөлдөөний түвшин, хэлбэр - Хэрэглэгчийн эрэлтийн хүлээлт, шаардлага - Улс орны төр засгийн бодлого, эрх зүйн орчин
  • 5. ХОЁР. ӨРСӨЛДӨӨНТ ЗАХ ЗЭЭЛИЙН ЗАГВАРУУД Зах зээлийн загвар Пүүс, компа ний тоо Бүтээгдэх үүний онцлог Үнэд нөлөөлөх боломж Салбарт нэвтрэн орох боломж Төгс өрсөлдөөн Маш олон Нэг төрлийн Байхгүй Маш хялбар саад болохгүй Монопольт өрсөлдөөн Олон Ялгаварта й Тодорхой нөхцөлд боломжто й Харьцангу й хялбар Олигополь Цөөн 1 төрлийн болон ялгавартай Боломжто й нэн ялангуяа хуйвалдах үед Мэдэгдэхү йц саадтай Цэвэр монополь Нэг Ойрын орлуулагчг Маш их Бараг нэвтрэх
  • 6. 1. Төгс “цэвэр” өрсөлдөөний онолын загварын гол төлөөлөгчид нь А. Смит, Д.Рикардо, Дж. С. Милль, К. Маркс нар бөгөөд гол бүтээлүүддээ боловсруулсан. • Энэхүү загварын онцлог нь стандартчилсан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг маш олон тооны үйлдвэрүүдтэй, үнийг зах зээл өөрөө зохицуулдаг, бизнесийн байгууллагуудад хориг саад байхгүй, зах зээлийн мэдрэмж ихтэй байдагт оршино. 2. Төгс бус өрсөлдөөний онолыг Францын А.О. Курно, Английн Дж.Робинсон, Америкийн Э. Чемберлин нарын зэрэг дэлхийн нэрт эдийн засагчид боловсруулсан. • Төгс бус өрсөлдөөн нь монопольт, олигополь, цэвэр монополь гэсэн 3 хэлбэртэй.
  • 7. • Монопольт өрсөлдөөн нь ялгавартай бараа, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг олон тооны үйлдвэрүүдтэй, үнийн нарийн хяналттай, эрэлт нь мэдрэмжтэй, өрсөлдөөнд үнийн бус аргыг ашигладаг, салбарт нэвтрэх баг зэрэг хориг саадтай. • Олигополь өрсөлдөөн нь олон биш үйлдвэрийн газруудтай, үнийн хяналт нь үйлдвэрүүдийн харилцан үйлдлийн түвшнээс хамааралтай, үнийн бус өрсөлдөөн давамгайлсан бизнесийг зохион байгуулахад хориг саадтай. • Цэвэр монопольт өрсөлдөөн нь бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг нэг үйлдвэртэй, үнийн хяналт ихтэй, эрэлт мэдрэмжгүй, тухайн салбарт бусад пүүс нэвтрэх боломжгүй. ХХ зууны П хагасаас монопольт ба олигополь өрсөлдөөн давамгайлах болсон
  • 8. • Өрсөлдөөний хөгжлөөс харвал үнийн өрсөлдөөнөөс үнийн бус өрсөлдөөнд шилжих явдал давамгайлах болсон. • Энэ нь нэг төрлийн бүтээгдэхүүнийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх явдлаас аажмаар хувийн нэг бүрийн хэрэглээний бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд хүргэсэн. • Ийнхүү зах зээлийн бүтцэд өөрчлөлт гарч өрсөлдөгч субъектүүд нь ашиг өндөртэй, хөдөлмөр болон капиталыг хэмнэлттэй ашигладаг салбарын эрэлтийг нэмэгдүүлэх болсон. • Ашгийн төлөөх өрсөлдөөн улам бүр түрэмгий шинжтэй болж байна. • Худалдан авагч, борлуулагч аль аль нь олширч, улам бүр эрх чөлөөтэй болж байна. • Өрсөлдөөн нь олон сая хүмүүсийн мэдлэг, үйл хөдлөлийг нэгтгэх хэрэгсэл болсон
  • 9. ГУРАВ. ОРЧИН ҮЕИЙН ӨРСӨЛДӨӨНИЙ ТАЛБАР • 1970 –аад оны дунд үеэс дэлхийн улс орнууд аж үйлдвэржсэн нийгэмд шилжин орсоноор оюуны багтаамж ихтэй бараа, үйлчилгээ давамгайлах болсон. • Ийм нөхцөлд мэдлэг, мэдээлэл, мэдээллийн технологи, электрон таваарын үйлдвэрлэл, удирдлагын шинэ систем, аж ахуйн дэд бүтцийн сүлжээ, сахүүгийн урсгал өндөх ач холбогдолтой болсон. • Зарим эдийн засагчид өрсөлдөөн хэмээх латин үгийг “ХАМТЫН ЭРЭЛ” гэдэг ойлголтоор тайлбарлах болсон. К. Нордстрем, Й.Риддерстрал
  • 10. • Профессор В.И Синько : Өнөө үеийн өрсөлдөөн нь 3 үндсэн шинж чанараар илэрч байна. Үүнд: 1. Өргөтгөсөн нөхөн үйлдвэрлэлийн нөхцөлд бүтээгдэхүүний техник, эдийн засгийн параметрууд нь түүний бүхий л үе шатуудад үйлдвэрлэх, борлуулах, хэрэглэх гэх зэрэг өрсөлдөөнөөр тодорхойлогдох болсон. 2. Өрсөлдөөн нь зах зээлийн харилцааны тогтолцоог бүрдүүлэх, тухайлбал үйлдвэрлэлийн зардал, үнэ бүрдэлт, үйлдвэр аж ахуйн газрын зохицолдоо, хэрэглээ хангах зэрэг зах зээлийн бүх элементүүдийн нэгдсэн илэрхийлэл болж байна. 2. Өрсөлдөөн нь аж ахуй эрхлэх, бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварыг илэрхийлэх, зах зээлийн субъектуудийн хоорондын өрсөлдөөний бодит категори, эдийн засгийн хуулийн мөн чанарыг агуулж байна.
  • 11. • ОХУ-ын эрдэмтэн С.Г.Светунькова өрсөлдөөний 3 үндсэн хандлагыг тодорхойлсон. 1. Хамгийн сайн үр дүнгийн төлөөх өрсөлдөөн хэрэглэгчийн таашаалд нийцсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, монополийг хязгаарлах, “цэвэр”өрсөлдөх, үйлдвэрлэх болон худалдан борлуулах нөхцөлийг сайжруулах 2. Эрэлт, нийлүүлэлтийг тэнцвэржүүлэх зах зээлийн механизмын гол элементийн хувьд 3. Өрсөлдөөнийг салбаруудын зах зээлийн хэлбэрийг тодорхойлох ШАЛГУУР болгох Өрсөлдөөн нь 1960-аад онд бүс нутгийн ШУ-тай нийлэх, 1980-аад онд бүс нутгийн засаглалтай холбогдох, 1990-ээд оноос тив, бүс нутгийн харьцаанд авч үзэх хандлага бий болж хөгжиж байна.
  • 12. СУДЛАХ ГОЛ ЭХ ҮҮСВЭРҮҮД - А.Смит “Ард түмний баялагийн мөн чанар, шалтгааны судалгаа” 1776 он - Д. Рикардо “УТЭЗУ-ны зарчмууд ба албан татвар” 1817 он - Дж.С.Милль “УТЭЗУ-ны зарчмууд” 1848 он - К. Маркс “Капитал” 1863-1894 он - А.О.Курно “Баялагийн онолын математикийн зарчмуудын судалгаа” 1838 он - Ф.И.Эджуарт “Монополийн онол” 1897 он - К.Викселл “УТЭЗУ-ны лекцүүд” 1901 он - Дж. Робинсон “Төгс бус өрсөлдөөний эдийн засгийн онол” 1933 он - Э. Чемберлин “Монопольт өрсөлдөөний онол” 1933 он - Дж. Кейнс “Ажил эрхлэлт,зээлийн хүү,мөнгөний ерөнхий онол” 1936 он - Й. Шумпетер “Капитализм, социализм ба ардчилал” 1942 он -А.П. Лернер “Хяналтын эдийн засаг” 1944 он