Successfully reported this slideshow.

Ses Bilgisi

10,553 views

Published on

Published in: Travel, Business
  • Be the first to comment

Ses Bilgisi

  1. 1. Türkçe Ses B ilgisi
  2. 2. Ses B ilgisi <ul><li>Ses bilgisi, dil bilgisinin bir bölümüdür; bir dilin seslerini ve </li></ul><ul><li>ses değişikliklerini inceler. </li></ul><ul><li>Ses : Ağzımızdan bir çırpıda çıkan; hece ve sözcük yapmaya </li></ul><ul><li>yarayan dilin en küçük birimine “ ses ” denir. </li></ul><ul><li>H arf : Seslerin yazıdaki karşılıklarına “ harf” denir. </li></ul><ul><li>Alfabe : Bir dildeki harflerin tümünü birden gösteren harfler </li></ul><ul><li>topluluğuna “ alfabe” denir. </li></ul>
  3. 3. Türkçede Sesli H arfler <ul><li>Türk dilinde her ses bir harfle gösterilir. Türk </li></ul><ul><li>alfabesinde 29 harf vardır. Bu harfler , gösterdiği </li></ul><ul><li>seslerin ağızdan çıkışına göre ünlü ( sesli ) ve </li></ul><ul><li>ünsüz ( sessiz ) harfler olmak üzere iki şekilde </li></ul><ul><li>incelenir. </li></ul>
  4. 4. Türkçede Sesli H arfler <ul><li>Ünlüler ( sesliler ) </li></ul><ul><li>Ses yolunda hiçbir engele uğramadan çıkan, tek </li></ul><ul><li>başına okunup, hece oluşturabilen harflere ünlü </li></ul><ul><li>harfler ( sesli harfler ) denir. </li></ul><ul><li>Türkçede sekiz ( 8 ) ünlü ( sesli ) harf vardır. </li></ul><ul><li>a , e , ı , i o , ö , u , ü </li></ul>
  5. 5. Türkçede Sesli H arfler <ul><li>Türkçede sesli ( ünlü ) harfler söyleyiş özelliğine </li></ul><ul><li>göre üç şekilde incelenir : </li></ul><ul><li>K alınlık – incelik uyumu </li></ul><ul><li>D üzlük – yu v arlaklık uyumu </li></ul><ul><li>G enişlik – d arlık uyumu </li></ul>
  6. 6. <ul><li>D ilin d urumuna göre ünlüler </li></ul><ul><li>Büyük dilin ağızda geriye doğru çekilmesiyle kalın; </li></ul><ul><li>ileri itilerek dişlere değdirilmesiyle ince ünlüler </li></ul><ul><li>ortaya çıkar. </li></ul>a ı o u e i ö ü K alın ünlüler İnce ünlüler
  7. 7. <ul><li>Çenenin durumuna göre ünlüler </li></ul><ul><li>Alt çenenin çok çalışmasıyla geniş ; </li></ul><ul><li>az çalışmasıyla dar ünlüler ortaya çıkar. </li></ul>a e o ö ı i u ü Geniş ünlüler Dar ünlüler
  8. 8. <ul><li>D udakların durumuna göre ünlüler </li></ul><ul><li>Dudakların düz şekilde açılmasıyla düz ünlüler , </li></ul><ul><li>yuvarlaklaşmasıyla yuvarlak ünlüler çıkar. </li></ul>a e ı i o ö u ü D üz ünlüler Y u v arlak ünlüler
  9. 9. ü ö i e u D ar ı D ar o a G eniş Y u v arlak ünlüler G eniş D üz ünlüler İnce ünlüler K alın ünlüler
  10. 10. Ses B ilgisi <ul><li>Ünlü uyumları </li></ul>
  11. 11. B üyük Ünlü ( Sesli ) Uyumu <ul><li>Türkçe bir sözcüğün ilk ünlüsü kalınsa sonraki </li></ul><ul><li>ünlüleri de kalın , ilk ünlüsü ince ise sonraki </li></ul><ul><li>ünlüleri de ince olur. Bu uyuma büyük ünlü ( sesli ) </li></ul><ul><li>uyumu adı verilir. </li></ul><ul><li>Bu uyuma “ kalınlık – incelik ” uyumu da denir. </li></ul><ul><li>İlk hece sonraki heceler </li></ul><ul><li>kalın ( a , ı , o , u ) ( a , ı , o , u ) </li></ul><ul><li>ince ( e , i , ö , ü ) ( e , i , ö , ü ) </li></ul>
  12. 12. <ul><li>sessizlik -------------- e – i – i </li></ul><ul><li>çiçekçi -------------- i – e – i </li></ul><ul><li>önlem ------------- ö – e </li></ul><ul><li>görmek ------------- ö – e </li></ul><ul><li>üzülmek ------------- ü – ü – e </li></ul><ul><li>görüşmek ---------- ö – ü – e </li></ul><ul><li>Yukarıdaki sözcüklerde ince seslilerden sonra ince </li></ul><ul><li>sesliler gelmiştir. Büyük ünlü uyumuna uygunluk </li></ul><ul><li>görülmektedir. </li></ul>
  13. 13. <ul><li>ayrılık ------------------------- a – ı – ı </li></ul><ul><li>uyum ------------------------- u – u </li></ul><ul><li>aldığımız ------------------------- a – ı – ı – ı </li></ul><ul><li>azalmak ------------------------- a – a – a </li></ul><ul><li>bırakmak ------------------------- ı – a – a </li></ul><ul><li>oyuncak -------------------------- o – u – a </li></ul><ul><li>Yukarıdaki sözcüklerde de kalın ünlüden sonra kalın </li></ul><ul><li>ünlü kalın ünlü gelmiştir . </li></ul>
  14. 14. Uyarılar <ul><li>Aslında Türkçe asıllı olan bazı sözcükler İstanbul </li></ul><ul><li>ağzında değişikliğe uğrayarak büyük ünlü uyumuna </li></ul><ul><li>aykırı hale gelmişlerdir. Bu sözcüklerin asıl biçimleri </li></ul><ul><li>bu kurala uyar : </li></ul><ul><li>hangi ------------- hangi </li></ul><ul><li>anne ------------- ana </li></ul><ul><li>elma ------------- alma </li></ul><ul><li>kardeş ------------- karındaş </li></ul>
  15. 15. <ul><li>Sözcüklerin sonlarına gelen ekler genellikle bu </li></ul><ul><li>kurala uyum sağlar. </li></ul><ul><li>Ancak aşağıdaki ekler bu kurala uymaz : </li></ul><ul><li>koşarken </li></ul><ul><li>--- ken </li></ul><ul><li>ekşimtırak </li></ul><ul><li>( - i )mtırak </li></ul><ul><li>dayımgil </li></ul><ul><li>--- gil </li></ul><ul><li>meslektaş </li></ul><ul><li>--- daş </li></ul><ul><li>yarınki </li></ul><ul><li>--- ki </li></ul><ul><li>akşamleyin </li></ul><ul><li>--- leyin </li></ul><ul><li>bekliyor </li></ul><ul><li>--- yor </li></ul>
  16. 16. <ul><li>Birleşik sözcüklerde kalınlık – incelik uyumu </li></ul><ul><li>kuralı aranmaz. Bu sözcüklerde birleşik sözcüğü </li></ul><ul><li>oluşturan sözcüklerde ayrı ayrı bu uyum aranmalıdır. </li></ul><ul><li>gecekondu </li></ul><ul><li>gece + kondu </li></ul><ul><li>B akırköy </li></ul><ul><li>B akır + köy </li></ul><ul><li>bilgisayar </li></ul><ul><li>bilgi + sayar </li></ul><ul><li>Çanakkale </li></ul><ul><li>Çanak + kale </li></ul>
  17. 17. <ul><li>Büyük ünlü uyumu dilimize özgü bir kuraldır. Bu </li></ul><ul><li>uyum dilimizde bulunan yabancı kökenli sözcüklerde </li></ul><ul><li>aranmaz. </li></ul><ul><li>radyo </li></ul><ul><li>metot </li></ul><ul><li>gazete </li></ul><ul><li>meydan </li></ul><ul><li>televizyon </li></ul><ul><li>hikaye </li></ul><ul><li>insan </li></ul><ul><li>kitap </li></ul><ul><li>adalet </li></ul><ul><li>çaresiz </li></ul><ul><li>istikbal </li></ul><ul><li>pardon </li></ul>
  18. 18. <ul><li>Soru / 1993 - AÖL </li></ul><ul><li>Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde büyük sesli </li></ul><ul><li>uyumu kuralına uygunluk aranır? </li></ul><ul><li>A ) Eskişehir </li></ul><ul><li>B ) Kabadayı </li></ul><ul><li>C ) Tramvay </li></ul><ul><li>D ) Gözlüklü </li></ul><ul><li>CEVAP : D / Eskişehir ve Kabadayı ---- Birleşik </li></ul><ul><li>sözcüktür. Tramvay ise yabancı asıllıdır. </li></ul>
  19. 19. Küçük ünlü ( sesli ) uyumu <ul><li>Türkçe sözcüklerdeki ünlülerin düzlük – yuvarlaklık </li></ul><ul><li>bakımından gösterdiği duruma küçük ünlü uyumu </li></ul><ul><li>denir. </li></ul><ul><li>Küçük ünlü uyumu kuralı iki şekilde incelenir : </li></ul><ul><li>Türkçe sözcüklerde düz ünlülerden ( a , e , ı , i ) </li></ul><ul><li>sonra yine düz ünlüler gelir. Bu takip sırasında </li></ul><ul><li>kalınlık – incelik uyumu da dikkate alınır. </li></ul><ul><li>gemici ----- ( e – i – i ) pencere ---- ( e – e – e ) </li></ul><ul><li>tanıdık ----- ( a – ı – ı ) arkadaş ----- ( a – a – a ) </li></ul>
  20. 20. <ul><li>Bir sözcüğün ilk hecesinde yu v arlak ünlü </li></ul><ul><li>bulunuyorsa ( o , ö , u , ü ) diğer heceler ya </li></ul><ul><li>d üz – geniş ( a , e ) ya da d ar – yu v arlak ( u , ü ) </li></ul><ul><li>ünlülerinden biri olur. </li></ul>İlk hece / dar – yuvarlak : u - ü ilk hece / düz - geniş : a – e o , ö , u , ü
  21. 21. D ikkat ! B urada da kalınlık – incelik uyumu dikkate alınır. <ul><li>yolcular --- ( o,u,a ) oda --- ( o,a ) </li></ul><ul><li>susamak --- ( u,a,a ) öksüz --- ( ö,ü ) </li></ul><ul><li>uyanış --- ( u,a,ı ) oğul --- ( o,u ) </li></ul><ul><li>yükseliş --- ( ü,e,i ) korku --- ( o,u ) </li></ul>
  22. 22. Uyarılar <ul><li>“ K itap , anne , mavi , insan” gibi sözcüklerde </li></ul><ul><li>ünlülerin tümü olmasına rağmen kalınlık – incelik </li></ul><ul><li>uyumu yoktur. Öyleyse bunlar küçük ünlü uyumuna </li></ul><ul><li>aykırıdır. </li></ul><ul><li>“ Alkol , terör , ekol ve melodi” gibi sözcüklerde </li></ul><ul><li>düz ünlülerden sonra düz ünlü gelmesi gerekirken </li></ul><ul><li>yuvarlak ünlü gelmiştir. Bunlar, küçük ses uyumuna </li></ul><ul><li>aykırıdır ve Türkçe değildir. </li></ul>
  23. 23. <ul><li>“ --- yor” eki, büyük ünlü uyumuna da küçük ünlü </li></ul><ul><li>uyumuna da uymaz. </li></ul><ul><li>geliyor </li></ul><ul><li>veriyor </li></ul><ul><li>seviyor </li></ul><ul><li>Yabancı kökenli sözcüklerde ve birleşik sözcüklerde </li></ul><ul><li>küçük ünlü uyumu kuralı aranmaz. </li></ul><ul><li>istasyon camgöz </li></ul><ul><li>doktor çörekotu </li></ul><ul><li>televizyon Kuşadası </li></ul>
  24. 24. <ul><li>Türkçe sözlerin ilk hecesi dışında ( o , ö ) sesleri </li></ul><ul><li>bulunmaz. Bu özellikte olmayan sözcükler yabancı </li></ul><ul><li>kökenlidir : </li></ul><ul><li>boya = T ürkçe </li></ul><ul><li>çocuk = T ürkçe </li></ul><ul><li>yuva = T ürkçe </li></ul><ul><li>tamp o n = yabancı </li></ul><ul><li>kord o n = yabancı </li></ul><ul><li>bany o = yabancı </li></ul>
  25. 25. <ul><li>Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna aykırı </li></ul><ul><li>olan sözcükler de vardır. Bunların sayıları çok azdır. </li></ul><ul><li>ka v urma </li></ul><ul><li>ta v uk </li></ul><ul><li>yağmur </li></ul><ul><li>ça v uş </li></ul><ul><li>ha v uç </li></ul><ul><li>çamur </li></ul>
  26. 26. Uyarı <ul><li>Küçük ünlü uyumu hecelerin birbiriyle </li></ul><ul><li>uyumudur. İkiden fazla heceli sözcüklerde </li></ul><ul><li>küçük ünlü uyumu aranırken ; birinci hece </li></ul><ul><li>ile ikinci heceyi , ikinci hece ile üçüncü </li></ul><ul><li>heceyi… birbirlerine bağlayarak ünlülerin </li></ul><ul><li>uyumuna bakmak gerekir. </li></ul>
  27. 27. <ul><li>koyunları </li></ul><ul><li>1 + 2 2 + 3 3 + 4 </li></ul><ul><li>Örnek : öğ – ret – men – lik </li></ul><ul><li>so – run – la – rı - mız </li></ul>rı la yun ko 4. hece 3. hece 2. hece 1. hece
  28. 28. <ul><li>uykusuzlar </li></ul>luk suz ku uy 4. hece 3. hece 2. hece 1.hece 3 + 4 2 + 3 1 + 2
  29. 29. T ürkçe <ul><li>Ü nsüz ( S essiz ) H arfler </li></ul>
  30. 30. <ul><li>Ü nsüz ( sessiz ) harfler v e özellikleri </li></ul><ul><li>Tek başına söylenemeyen ; ancak bir ünlünün </li></ul><ul><li>yardımıyla söylenebilen seslere “ ünsüz” denir. </li></ul><ul><li>Dilimizde 21 ünsüz ( sessiz ) harf vardır : </li></ul><ul><li>b , c , ç , d , f , g , ğ , h , j , k , l , m , n , p , r , s , ş </li></ul><ul><li>t , v , y , z </li></ul><ul><li>Türk alfabesinde her ünsüz bir harfle yazılır , ancak </li></ul><ul><li>bir ünlü yardımıyla okunur. </li></ul>
  31. 31. <ul><li>Bu ünsüz ( sessiz ) harflerin 8’i sert , 13’ü yumuşak </li></ul><ul><li>ünsüzdür. Bu ünsüzler ayrıca sürekli ve süreksiz </li></ul><ul><li>olmak üzere iki şekilde incelenir . </li></ul>b, c, d , g , ğ , j , l , m , n , r, v, y, z, p , ç , t , k f , h , s , ş <ul><li>Y umuşak ünsüzler </li></ul><ul><li>S ert ünsüzler </li></ul>
  32. 32. <ul><li>Ünsüzler, süreksiz ve sürekli ünsüzler olarak iki </li></ul><ul><li>şekilde incelenir. Tabloda inceleme yapalım. </li></ul>f, h , s , ş , ğ , j , m , n , r, v, y, z <ul><li>S ürekli Ü nsüz </li></ul>b , c , d , g / p, ç , t , k <ul><li>S üreksiz Ü nsüz </li></ul>
  33. 33. <ul><li>Aşağıdaki tabloyu dikkatlice inceleyip ünsüzlerin </li></ul><ul><li>özelliklerini tekrar edelim. </li></ul>ğ , j , m , n , r, v, y , z f , h , s , ş <ul><li>S ürekli Ü nsüz </li></ul>p , ç , t , k b , c , d , g <ul><li>S üreksiz </li></ul>Y umuşak ünsüz S ert ünsüz
  34. 34. Ünsüz ( sessiz ) harflerin özellikleri <ul><li>Ünsüzler, ses yolunda engellere uğrayarak çıkarlar. </li></ul><ul><li>Türkçede sözcüklerin başında iki ünsüz yan yana </li></ul><ul><li>gelmez. Bu türdeki sözcükler yabancı kökenlidir. </li></ul><ul><li>stadyum </li></ul><ul><li>grafik </li></ul><ul><li>trafik </li></ul><ul><li>spor </li></ul>
  35. 35. <ul><li>Türkçe bir sözcüğün sonunda “ b , c , d , g ” </li></ul><ul><li>ünsüzleri bulunmaz. Bu ünsüzlerin sertleri olan </li></ul><ul><li>“ p , ç , t , k ” bulunur. </li></ul><ul><li>Türkçe sözcük kökünde aynı iki ünsüz yan yana </li></ul><ul><li>bulunmaz. Böyle sözcükler de yabancı kökenlidir. </li></ul>illet cennet kuvvet dikkat der t der d Ahme t Ahme d çiçe k çiçe g kita p kita b
  36. 36. H ece ve hece yapısı <ul><li>Hece : </li></ul><ul><li>Ağzımızın bir hareketiyle çıkan ses ya da ses </li></ul><ul><li>topluluğuna “ hece” denir. </li></ul><ul><li>Cümlenin küçük birimi sözcük , sözcüğün küçük </li></ul><ul><li>birimi ise hecedir. </li></ul><ul><li>Her hecede bir ünlü bulunur. Ünlü olmadan hece </li></ul><ul><li>olmaz. </li></ul><ul><li>Dilimizde altı ( 6 ) çeşit hece vardır : </li></ul>
  37. 37. H ece Ç eşitleri <ul><li>Aşağıdaki tabloyu dikkatlice inceleyiniz. </li></ul>Türk / kırk / kork / dört üst / ilk / ört göz – lük / sız – lan - mak aç , al , ev , iş , öz ka – lem / de – mir a - ğaç ünsüz +ünlü +ünsüz + ünsüz ünlü + ünsüz + ünsüz ünsüz + ünlü + ünsüz ünlü + ünsüz ünsüz + ünlü ünlü
  38. 38. S es B ilgisi <ul><li>S es O layları </li></ul>
  39. 39. Ü nsüz Uyumları <ul><li>Sert Ünsüzlerin Yumuşaması ( Ünsüz Değişimi ) </li></ul><ul><li>K ural : </li></ul><ul><li>“ p , ç , t , k ” süreksiz sert ünsüzle biten sözcükler </li></ul><ul><li>ünlü ile başlayan bir ek alırsa ; </li></ul>ren k --- ren g i / soka k -- soka ğ ı kana t --------- kana d ı ağa ç ---------- ağa c ı / ağa c a kita p ----------- kita b ı k ------- g / ğ ’ ye dönüşür : t ------- d ’ ye dönüşür : ç ------ c ’ ye dönüşür : p ------- b ’ ye dönüşür :
  40. 40. U yarılar <ul><li>Özel isimlerde sözcüğün sonundaki sert ünsüz </li></ul><ul><li>yazım sırasında yumuşamaz : </li></ul><ul><li>Atatür k ’ ü / Ahme t ’ e / Gaziante p ’ e / Zongulda k ’ a </li></ul><ul><li>Çift ünsüzle biten tek heceli sözcüklerin çoğunda </li></ul><ul><li>yumuşama olmaz : </li></ul><ul><li>ü st ---------- üs t ü </li></ul><ul><li>ça rk ---------- çar k ı </li></ul><ul><li>ha lk ---------- hal k a </li></ul>
  41. 41. <ul><li>Tek heceli sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz : </li></ul><ul><li>sü t ------- sü t ü to p ------ to p u </li></ul><ul><li>o t ------- o t u sa ç ------ sa ç ı </li></ul><ul><li>sa p ------- sa p ı i p ------ i p i </li></ul><ul><li>Yabancı sözcüklerin birçoğunda ünsüz yumuşaması </li></ul><ul><li>olmaz : </li></ul>hürriye t ---- hürriye t i star t --- star t ı cumhuriye t - cumhuriye t e ban k --- ban k ı mille t --- mille t e huku k --- huku k u
  42. 42. S ert Ü nsüzlerin B enzeşmesi ( Ü nsüz S ertleşmesi / S ertleşme ) <ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Sert ünsüzle ( ç , f , h , k , p , s, ş , t ) biten bir sözcük </li></ul><ul><li>“ c , d , g ” ünsüzleriyle başlayan bir ek alırsa ; </li></ul>se ç – seç k in / çalı ş - çalış k an soka k – sokak t a ta ş - taş ç ı / simi t - simit ç i g --- k ’ ye dönüşür : d --- t ’ ye dönüşür : c --- ç’ ye dönüşür :
  43. 43. U yarılar <ul><li>“ de , da ” bağlacı, sert ünsüzlerin benzeşmesi </li></ul><ul><li>kuralından etkilenmez : </li></ul>Doğru Yanlış Ahmet de aramızda olacak. Ahmet te aramızda olacak.
  44. 44. <ul><li>Ek olan “ – de / - da” , kendisinden önce gelen </li></ul><ul><li>sözcükten etkilenerek “ – te / - ta” olur : </li></ul>ağaçda sütcü sesden 1954’de 1983’de ağaç ta süt çü ses ten 1954’ te 1983’ te ağaç + da süt + cü 1954 + de ses + den 1983 + de YANLIŞ DOĞRU
  45. 45. S es T üremeleri <ul><li>Ünlü Türemesi ( Ses Artması ) </li></ul><ul><li>“ Bir , dar , az , genç” gibi bazı tek heceli sözcükler </li></ul><ul><li>“ cik” ekini aldığında araya bir ünlünün girdiği </li></ul><ul><li>görülür : </li></ul>genc e cik az ı cık dar a cık bir i cik genç + cik az + cık dar + cık bir + cik genç az dar bir
  46. 46. <ul><li>Ünlü Türemesi ( Ses Artması ) </li></ul><ul><li>Kural : Pekiştirilmiş sözcüklerin bazılarında ünlü türemesi görülür : </li></ul>düp e düz düpdüz düz çep e çevre çepçevre çevre güp e gündüz yap a yalnız sap a sağlam güpgündüz yapyalnız sapsağlam gündüz yalnız sağlam çır ıl çıplak sır ıl sıklam Çır – ıl - çıplak Sır – ıl - sıklam çıplak sır – sıklam
  47. 47. Ünsüz Türemeleri ( Ses Artması ) <ul><li>Kural : Arapça ve Farsça kökenli bazı sözcükler </li></ul><ul><li>“ etmek , olmak” yardımcı fiilleriyle birleşik fiil </li></ul><ul><li>oluşturduklarında bu sözcüklerin sonundaki </li></ul><ul><li>ünsüzler ikiz ünsüze dönüşür. </li></ul><ul><li>Bu ses olayına “ ikizleşme” adı da verilir. </li></ul>zan n etmek hal l etmek af f etmek za n ----- zan etmek ha l ---- hal etmek a f ---- af etmek
  48. 48. <ul><li>Ünsüz Türemesi </li></ul>his s etmek red d etmek hal l olmak hi s --- his etmek re d --- red etmek ha l --- hal olmak af f ı red d i his s i a f + ı re d + i hi s + i
  49. 49. <ul><li>Türkçe kökenli sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığından bazı alıntı sözcüklerde ünlüler </li></ul><ul><li>arasında “ y ” sesi türemiştir. </li></ul>za y ıf fa y da fi y at zaif faide fiat
  50. 50. S es D üşmeleri <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi – Orta Hece Düşmesi) </li></ul><ul><li>Kural : İkinci hecesinde dar ünlü ( ı, i, u , ü ) bulunan bazı sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek alırsa, ikinci </li></ul><ul><li>hecedeki ünlü düşer . ( Organ adlarına dikkat ediniz. ) </li></ul>bağrı burnu karnı oğlu boynu ağzı bağ ı r + ı bur u n + u kar ı n + ı oğ u l + u boy u n + u ağ ı z + ı
  51. 51. <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi ) </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Ünlü düşmesi olayı yabancı sözcüklerde de görülür: </li></ul>neh i r ------ nehri zih i n ----- zihni hük ü m ----- hükmü vak ı f ------ vakfı as ı l ------ aslı res i m ------ resmi as ı r ------- asrı gön ü l ------- gönlü ak ı l -------- aklı fik i r -------- fikri
  52. 52. <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi ) </li></ul><ul><li>Kural : İsimlerden “ – ar , - er ” ve “ – la , - le ” </li></ul><ul><li>eki ile fiil türetilirken ünlü düşmesi görülür : </li></ul>kokla ( mak ) kok u + la ilerle ( mek ) iler i + le kızar ( mak ) kız ıl + ar sızla ( mak ) yeşer ( mek ) sarar ( mak ) sız ı + la yeş il + er sar ı + ar
  53. 53. <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi ) </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Fiillerden “ – ıl , - il” ekiyle fiil türetirken ünlü </li></ul><ul><li>düşmesi görülür : </li></ul>ayrıl ( mak ) kıvrıl ( mak ) sıyrıl ( mak ) devril ( mek ) ay ı r + ıl kıv ı r + ıl sıy ı r + ıl dev i r + il
  54. 54. <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi ) </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Fiillerden isim türetirken ünlü düşmesi olur : </li></ul>yanlış uyku kavşak çevre sıyrık ayrık yan ı l + ış uy u + ku kav u ş + ak çev i r + e sıy ı r + ık ay ı r + ık
  55. 55. <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi ) </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Arapçadan dilimize girmiş bazı sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek ya da sözcük ( yardımcı sözcük ) getirildiğinde , aynı ses olayı ortaya çıkmaktadır </li></ul>fethi fikri zikri şükretmek sabrın fet i h + i fik i r + i zik i r + i şük ü r + et sab ı r + ın
  56. 56. <ul><li>Ünlü Düşmesi ( Hece Düşmesi ) </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Birleşik sözcük oluşumu sırasında da ünlü düşmeleri </li></ul><ul><li>görülür : </li></ul>Sütlaç birbiri kahvaltı kaynata kaynana nasıl niçin sütl ü + aş / sütlaş bir i + biri kahv e + altı kay ı n + ata kay ı n + ana N e + asıl n e + için
  57. 57. S es D üşmesi <ul><li>Ünsüz Düşmesi </li></ul><ul><li>Kural : Sonu “ k ” ile biten bazı sözcükler küçültme </li></ul><ul><li>eki ( - cik , - cek ) aldıklarında “ k” sesi düşer. </li></ul>yumuşacık yumuşa k + cık çabucak alçacık sıcacık minicik ufacık küçücük çabu k + cak alça k + cık sıca k + cık mini k + cik ufa k + cık küçü k + cük
  58. 58. <ul><li>Ünsüz Düşmesi </li></ul><ul><li>Kural : Aynı durum “ – l , – el ” ekiyle fiil oluştururken </li></ul><ul><li>de görülür : </li></ul>küçülmek ufalmak yükselmek alçalmak küçü k + l ufa k + l yükse k + l alça k + l
  59. 59. <ul><li>Ünsüz Düşmesi </li></ul><ul><li>Kural : “ ast , üst” sözcükleriyle kurulan bazı </li></ul><ul><li>birleşik sözcüklerde “ t ” sesi düşer : </li></ul>assubay üsteğmen asteğmen as t + subay üs t + teğmen as t + teğmen
  60. 60. Ü nlü D aralması ( d arlaşma ) <ul><li>Ünlü Daralması </li></ul><ul><li>Kural : Tabanında düz – geniş ( a – e ) bulunan fiiller </li></ul><ul><li>“ – yor” şimdiki zaman eki aldıklarında , tabanlarındaki </li></ul><ul><li>düz – geniş ( a – e ) ünlüler daralarak “ ı , i , u , ü” ye </li></ul><ul><li>dönüşür. </li></ul><ul><li>Bu ses olayına “ ünlü daralması” ya da “ daralma” adı </li></ul><ul><li>verilir. </li></ul>
  61. 61. <ul><li>İnceleme </li></ul>dinl i yor anl ı yor bekl i yor başl ı yor ist i yor dinl e – yor anl a - yor bekl e – yor başl a - yor ist e – yor
  62. 62. U yarı <ul><li>“ – ma ( - me ) olumsuzluk eki alan fiillerin şimdiki </li></ul><ul><li>zamanlı çekimlerinde mutlak bir ünlü daralması </li></ul><ul><li>vardır. </li></ul>bak m ı - yor sor – m u – yor koş – m u – yor gel – m i – yor git – m i – yor bak – m a – yor sor – m a – yor koş – m a – yor gel – m e – yor git – m e - yor bakıyor soruyor koşuyor geliyor gidiyor
  63. 63. D ikkat!.. <ul><li>“ de ” ve “ ye” </li></ul><ul><li>eylemlerinde de daralma görülür. </li></ul><ul><li>d e – yor ---------- d i yor </li></ul><ul><li>y e – yor ----------- y i yor </li></ul>
  64. 64. Ü nlü D aralması <ul><li>Kural 2 : </li></ul><ul><li>“ y ” kaynaştırma ünsüzünün darlaştırma etkisi </li></ul><ul><li>Düz – geniş ( a – e ) ünlülerle biten bir sözcüğe </li></ul><ul><li>ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, iki ünlü arasında </li></ul><ul><li>kullanılan “ y ” kaynaştırma ünsüzünün kendinden önce gelen “ a ” ve “ e ” ünlüleri üstünde bir </li></ul><ul><li>darlaştırma baskısı var ise de bu yazıda kesinlikle uygulanmaz. </li></ul>
  65. 65. <ul><li>İnceleme </li></ul>bilmiyen söyliyen oynıyalım sormuyacak anlamıyan gelmiyen bilm e yen söyl e yen oyn a yalım sorm a yacak anlam a yan Gelm e yen bilm e – y - en söyl e – y - en oyn a – y - alım sorm a – y - acak anlam a – y – an gelm e – y - en Yanlış Doğru
  66. 66. U yarı <ul><li>“ de” ve “ ye” fiillerine gelen “ y” kaynaştırma </li></ul><ul><li>ünsüzü “ a, e” ünlülerini daraltır. </li></ul><ul><li>d e – y – en -------------- d i – y – en </li></ul><ul><li>y e – y – en -------------- y i – y – en </li></ul><ul><li>Bu darlaşma kalıplaşmıştır ve yazıda da gösterilir. </li></ul>
  67. 67. K aynaştırma ( K aynaşma ) <ul><li>Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez. </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Ünlü ile biten bir sözcük ünlüyle başlayan bir ek </li></ul><ul><li>alırsa ( iki ünlü yan yana gelemeyeceğinden ) iki </li></ul><ul><li>ünlü arasına “ n , s , ş , y ” ünsüzlerinden biri </li></ul><ul><li>girer. Bu dört ünsüze “ kaynaştırma ünsüzü” </li></ul><ul><li>( yardımcı ses ) denir. </li></ul><ul><li>Bu olaya da “ kaynaşma , kaynaştırma” adı </li></ul><ul><li>verilir. </li></ul>
  68. 68. İnceleme <ul><li>Kaynaştırma Harfleri ( Yardımcı Sesler ) </li></ul>oda – y – a / oku – y – an yedi – ş – er boya – s – ı / kapı – s – ı o – n - a / bu – n – u Ebru – y – a / kapı – y – ı iki – ş – er / altı – ş – ar teyze – s – i / anne – s – i Ayşe – n – in / ev – i – n – i y ş s n
  69. 69. U yarılar <ul><li>Uyarı 1 </li></ul><ul><li>“ n ” ve “ y ” kaynaştırma ünsüzleri, ünlüyle biten bir sözcüğü ünsüzle başlayan bir ekle de kaynaştırır. Bu </li></ul><ul><li>iki kaynaştırma ünsüzüne “ koruyucu ünsüz ” de </li></ul><ul><li>denmektedir. </li></ul>kardeş i – y – l e / ev i – y – l e arabas ı – y – l a / ailes i – y – l e b u – n – d a / b u – n – c a / ş u – n - d a ötek i – n – d e / senink i – n - d e y n
  70. 70. U yarı <ul><li>Uyarı 2 </li></ul><ul><li>2. kişi iyelik eki “ n ” ile kaynaştırma ünsüzü olan </li></ul><ul><li>“ n ” karıştırılmamalıdır. Bunu anlamak için </li></ul><ul><li>sözcüğün başına “ senin” sözcüğü getirilmelidir. </li></ul><ul><li>( senin ) Evi – n - de parti varmış. </li></ul><ul><li>2. kişi iyelik eki </li></ul><ul><li>Evi – n – i güzel döşemiş. </li></ul><ul><li>kaynaştırma harfi </li></ul>
  71. 71. U yarı <ul><li>Saat </li></ul><ul><li>şiir </li></ul><ul><li>şair </li></ul><ul><li>aile </li></ul><ul><li>koordinat </li></ul><ul><li>kooperatif </li></ul><ul><li>faaliyet </li></ul><ul><li>gibi sözcüklerde iki ünlünün yan yana geldiği görülmektedir. </li></ul><ul><li>Bunlar yabancı kökenli sözcüklerdir. Türkçe sözcük değildir. </li></ul>
  72. 72. D udak ünsüzleri benzeşmesi <ul><li>Kural : Dilimizde “ b ” ünsüzü kendinden önce </li></ul><ul><li>gelen “ n ” ünsüzünü kendisi gibi dudak ünsüzü olan “m ” </li></ul><ul><li>ye dönüştürür. Buna “n – m ” değişmesi denir. </li></ul>bonba tenbel çarşanba penbe anbar bo m ba te m bel çarşa m ba pe m be a m bar D oğru Y anlış
  73. 73. U lama <ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Ünsüzle biten bir sözcüğün son sesinin ünlüyle </li></ul><ul><li>başlayan bir sözcüğün ilk hecesiyle bitiştirilerek </li></ul><ul><li>okunmasına “ ulama ” denir. </li></ul>
  74. 74. <ul><li>Örnekler </li></ul><ul><li>Sönmeden yurdumu n ü stünde tüte n e n so n o cak </li></ul><ul><li>Dü n a kşa m ü ç e kme k a ldım. </li></ul>
  75. 75. U yarı <ul><li>Ulama yapılan sözcüklerin okunuşunda farklılık </li></ul><ul><li>meydana gelir. </li></ul>mecbu - rolmak ta – dalmak ar – darda ağa – caltında mecbur olmak tat almak art arda ağaç altında Y azılışı O kunuşu
  76. 76. U yarı <ul><li>Aralarında virgül ( , ) bulunan sözcükler arasında </li></ul><ul><li>ulama yapılmaz. </li></ul><ul><li>Sen ve ben ve mavi deni z , o beldede birlikteyiz. </li></ul>U lama y apılamaz!
  77. 77. K ökte S es D eğişimi <ul><li>Türkçe sözcük köklerine ek getirilince sözcük </li></ul><ul><li>kökündeki ünlülerde herhangi bir değişiklik olmaz. </li></ul><ul><li>Kural : </li></ul><ul><li>Sadece “ ben” ve “ sen” sözcüklerinde ünlü </li></ul><ul><li>değişimi görülür. Bu değişime </li></ul><ul><li>Sözcük kökünde anlam değişimi </li></ul><ul><li>Kökte ses değişimi </li></ul><ul><li>Kökte ünlü değişimi gibi adlar verilir. </li></ul>
  78. 78. <ul><li>I. Tekil şahıs ben </li></ul><ul><li>2. tekil şahıs sen </li></ul>s a na b a na s e n – a b e n - a 1. Tekil şahıs 2. Tekil şahıs
  79. 79. Vurgu <ul><li>S özcük V urgusu </li></ul><ul><li>Cümle V urgusu </li></ul>
  80. 80. S özcükte V urgu <ul><li>Sözcükte vurgu : </li></ul><ul><li>Bir hecenin diğerlerine göre daha kuvvetli </li></ul><ul><li>söylenmesine “ sözcükte vurgu” denir. </li></ul>
  81. 81. S özcükte V urgu <ul><li>Türkçe sözcüklerde genellikle vurgu </li></ul>gece nin yana cak mini cik çi çek Son hecededir
  82. 82. Ço rum Bo lu Bur sa Yoz gat Si vas Ri ze İki heceli yer adlarında vurgu BAŞTA İlk hece yer alır.
  83. 83. <ul><li>Yer adları üç heceli ise vurgu </li></ul>ortada kapalı hecededir. An tal ya İs tan bul Te kir dağ Po lat lı
  84. 84. <ul><li>Çok heceli yer adlarında ; </li></ul>İlk hece kapalı ikinci hece açık ise vurgu ilk hecededir. An ka ra Bah çe li Hay ma na Çan kı rı Kas ta mo nu
  85. 85. <ul><li>Çok heceli yer adlarında </li></ul>ilk ve son heceler kapalı ise Vurgu BİRİNCİ KAPALI HECE ÜZERİNDEDİR. Er zin can Er zu rum Ar da han Ak sa ray
  86. 86. “ ise , idi , ile , iken , imiş” gibi bağlaçlar ve bağ fiiller kelimelerin sonuna “ -se , - di , -le , - ken , - miş ” durumunda gelirse vurguyu kendilerinden önceki heceye aktarırlar. ve re cek se gel miş ti ka lem le ya zar ken bur day mış
  87. 87. <ul><li>“ – im , - sin , - dir , - iz , - siniz ,” gibi diğer ek fiillerde </li></ul><ul><li>vurgu yoktur. Bu ekler, vurguyu kendinden önceki </li></ul><ul><li>heceye aktarırlar. </li></ul>tem bel dir as ker iz öğ ren ci yim reh ber sin
  88. 88. <ul><li>Bitişik yazılan “ – de” ve “ – ki” eklerinde vurgu </li></ul><ul><li>vardır. </li></ul>ma sal da ki tap ta ki so ba da kö şe de ki
  89. 89. <ul><li>Olumsuzluk eki olan “ – ma ( - me )” eki vurguyu </li></ul><ul><li>üzerine almaz. Bu ek, vurguyu kendinden önceki </li></ul><ul><li>heceye kaydırır. </li></ul>sev mi yor kal ma dı gel me miş
  90. 90. <ul><li>Pekiştirilmiş sözcüklerde vurgu “İLK HECE” de </li></ul><ul><li>yer alır. </li></ul>sim si yah yem ye şil mas ma vi
  91. 91. <ul><li>DİKKAT!.. </li></ul><ul><li>Tek heceli sözcüklerde vurgu olmaz. </li></ul>
  92. 92. Cümlede V urgu <ul><li>Cümle Vurgusu : </li></ul><ul><li>Cümlede , amacımız açısından önemli olan kelimenin </li></ul><ul><li>veya kelime grubunun diğerlerinden daha baskılı </li></ul><ul><li>söylenmesine “ cümle vurgusu ” denir. </li></ul>
  93. 93. D ikkat !.. <ul><li>“ Fiil cümleleri” nde vurgu , yükleme en yakın sözcük </li></ul><ul><li>veya sözcük grubu üzerindedir. </li></ul>Burcu bu yaz Ankara’ya gidecek. Vurgu Dolaylı Tümleç Fiil Cümlesi
  94. 94. D ikkat !.. İsim cümlelerinde vurgu ; YÜKLEM üzerindedir. En güzel duygu Rüyalarımdaki kişi annemdi. sevmektir. İsim cümlesi İsim cümlesi
  95. 95. D ikkat!.. Soru cümlelerinde vurgu SORU sözcüğündedir. Neden beni anlamıyorsun? Bugün hangi eczane nöbetçidir? Vurgu Vurgu
  96. 96. Türkçenin S es Y apısıyla İ lgili G enel Ö zellikleri <ul><li>Türkçede uzun sesli yoktur. “ Âdeta, ebedî , şikâyet ” </li></ul><ul><li>sözcüklerinde olduğu gibi uzun sesler dilimize </li></ul><ul><li>Arapça ve Farsçadan girmiştir. </li></ul>
  97. 97. <ul><li>Türkçede sözcük sonlarında “ b , c , d , g ” </li></ul><ul><li>sesleri bulunmaz. Bu, yabancı asıllı sözcüklerde </li></ul><ul><li>görülür. </li></ul><ul><li>Türkçede bu sesler “ p , ç , t , k ” biçiminde okunur. </li></ul>
  98. 98. <ul><li>“ r ” sesi Türkçede sözcük başında hiç bulunmaz. </li></ul><ul><li>Türkçe sözcüklerde “ j ” sesi yoktur. </li></ul><ul><li>“ Jandarma , Jale , jelatin , jeton , jimnastik ” gibi </li></ul><ul><li>ancak yabancı kökenli sözcüklerde rastlanır . </li></ul>
  99. 99. <ul><li>Türkçe sözcüklerin başında iki ünsüz yan yana </li></ul><ul><li>bulunmaz. Böyle sözcükler yabancı kökenlidir; </li></ul><ul><li>“ tren , spor , gram , plân , kral , kraliçe , prens…” </li></ul><ul><li>Türkçe sözcüklerin başında </li></ul><ul><li>“ c , f , h , l , m , n , r , v , z ” ünsüzleri bulunmaz. </li></ul><ul><li>Bu harflerle başlayan sözcükler genellikle Türkçe </li></ul><ul><li>değildir : </li></ul><ul><li>“ cinayet , fikir , hâkim , lâkin , müstakil , rıza, vakıf </li></ul><ul><li>zarif…” </li></ul>

×