курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.

31,415 views

Published on

9 Comments
72 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
31,415
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
117
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
9
Likes
72
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

курсын ажил валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.

  1. 1. “ОТГОНТЭНГЭР” ИХ СУРГУУЛЬ Эдийн Засаг Бизнэсийн Удирдлагын СургуульСЭДЭВ: Валютын зах зээл түүнийг сайжруулах арга зам.Шалгасан: ........................................./ Э. Ганбат /Гүйдэтгэсэн: ....................................../ Б. Оюунцэцэг /Удирдсан: .......................................... / Х. Эрдэнэбат / Улаанбаатар хот 2008он
  2. 2. АгуулгаОршил ........................................................................................................ 3Онолын хэсэг .............................................................................................4 – 13 - Валют - Валютын онолд хэрэглэгдэх нэр томъёо - IS-LM-ийн нийт эрэлтийн онолСудалгаа .....................................................................................................14 - 20 - Эртний валют - Зоосон мөнгө - Цаасан мөнгөний эрин - Шинээр гарасан хоритын долларын нууцлалууд - Гадаад худалдаа - Нэмэлт судалгааГрафик ....................................................................................................... 21– 25 - Мөнгөний нийлүүлэлт - Долларын ханш буурсанд гадаад зах зээл илүү нөлөөлжээ - 2000 – 2007 оны долларын ханш - Хамгийн сүүлийн үеийн валютын ханшСайжруулах арга зам .............................................................................. 26Дүгнэлт ...................................................................................................... 27Хавсралт .....................................................................................................28 – 38Ном зүй ........................................................................................................39
  3. 3. Оршил Хүн төрлөхтөн үүсч бий болоод алхам дутамдаа амьдрах таатай нөхцөлийгаль болох бүрдүүлсээр иржээ. Амьдралын таатай нөхцөл гэдэгт хоол, унд хувцасболоод орох орон байр нэн түрүүнд багтаж байлаа. Хүн дөнгөж үүсээд л өлсөхийнэрхэнд хоол хайж эхлэв. Тэгээд яван явсаар хүн ан гөрөө хийж хоолоо олж, амьтныарьсаар худцас хийж, модоор гэр хийдэг болов. Ийнхүү хүний хөгжил дээшилсээрхэрэгцээ ихсэхийн хирээр хувийн өмч бий болж, худалдаа наймааны эх үүсвэр бийболсон. Үүний зэрэгцээ баян, хоосны ялгаа, эрх мэдэл үүссэн. Эхэндээ хүмүүс өөртбайгаа бараагаа бусадтай өөрт байхгүй зүйлээр солилцох болов. Энэ бол валютмөнгө гэдэг ойлголт бий болох үндэс, эх сурвалж нь байлаа. Эхэндээ хүмүүс янзбүрийн бараа солилцдог байснаа хожим үр тариа, ангийн үс, зэрэг эрэлт ихтэйбараагаар наймаа хийх болов. Энэхүү эрэлт ихтэй, өндөр үнээр олддог бараа мааньулам хөгжиж металууд үнэ цэнэтэй зүйл болон хувирлаа. Олон жилийн туршхүмүүс харилцан солилцоо хийхдээ солилцооны буюу арилжааны нэгдсэн нэг зүйлхэрэгтэй болохыг ухаар чанх мөнгө гэдэг ойлголт бий болов. Мөнгөний хөгжиляван явсаар дэлхийн улс орнууд хоорондоо наймаа хийх болж валютын ханшынойлголт үүсч бий болов. Худалдаа хийхийн зэрэгцээ валютын зүх зээлийн хөгжилулам өсч анхаарлаа хандуулахгүй байж боломгүй, улс гүрний хэмжээнд яригдахтомоохон зүйл болов. Валютын хөгжлөөс улс орны ирээдүй, хөгжил цэцэглэлтшууд хамаардаг. Тиймээс валютын зах зээл сэдэвийг судлахаа би сонгон авсан юм. 3
  4. 4. Онолын хэсэг Валют. Валют гэдэг бол арилжааны нэг юм. Валют нь бас бараа болонүйлчилгээний дамжуулалтыг хөнгөвчлөгч болдог. Энэ бол мөнгөний нэг хэлбэрюм. Мөнгө бол арилжааны ашигтай хэрэгсэл бөгөөд үнэ өртгийг агуулагч юм.Мөнгийг тухайн улсын төв банк хийдэг. Мөнгө нь арилжааны хэрэгслийн болон санхүүгийн зуучлагчын үүрэггүйцэтгэх бөгөөд нийтээрээ төлбөрийн хэрэгсэл гэдгийг зөвшөөрч, хуулиарбаталгаажсан, мөн тодорхой активуудаар баталгаажсан, байнга худалдан авахчадвартай, бүтээгдэхүүн үйлчилгээг харилцан солилцоход ерөнхий тэнцвэрийнүүрэг гүйцэтгэдэг таваар юм. Арилжааны давамгайлагч хэрэгсэл болох тусгай валютын бүсийг валютынорон зай гэнэ. Валютын орон зайн хоорондын худалдааг хөнгөвчлөхийн тулдвалютын ханшыг тогтоодог. Валютын ханш нь тухай орны валютыг авах болонзарах үнийг хэлдэг. Валют нь валютын ханшын тогтолцооноос хамааран хөвөгчвалют ба байнгын валют гэж ангилагддаг. Ердийн хэрэглээнд заримдаа зөвхөнцаасан мөнгө ашиглах хандлага байдаг ч зоосон болон цаасан мөнгө 2уулаавалютын хэлбэр. Ихэнх тохиолдолд улс бүр өөрийн орны валютын үйлдвэрлэл болоннийлүүлэлтэнд онцгой давамгайлах эрхтэй байдаг. Европын мөнгөн холбооныгишүүн орнууд нь Европын төв банкны мөнгөний бодлогод захирагдана. өөрийнорны валютыг удирддаг улс орнуудын %д тухайн орны санхүүгийн яам болон төвбанк нь аль аль нь валютыг зохицуулдаг. Валютын зах зээл нь эрх бүхий банк, бирж, брокерийн компаниас эрэлт,нийлүүлэлтийн үндсэн дээр хийж байгаа валютын худалдаа арилжааны үйлажиллагаа юм. Эрэлтэд байгаа төлбөрийн чадвар бүхий нэг буюу хэд хэдэн гадаад улсынмөнгөн тэмдэгт, тэдгээрээр илэрхийлэгдсэн бөгөөд олон улсын төлбөр тооцоондтүгээмэл хэрэглэгддэг үнэт цаас, төлбөрийн хэрэгслийг гадаад валют гэнэ. 4
  5. 5. Гадаад валютыг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрснөөр чөлөөтэйхөрвөдөг ба чөлөөтэй хөрвөдөггүй гэж ангилдаг. Гадаад валютын зах зээл нь олон улсын төлбөр тооцоонд өргөнөөрхэрэглэгддэг үнэт цаас болон төлбөрийн хэрэгслүүд, гадаад валютын худалдаа,арилжааг зохицуулдаг зах зээл юм. Гадаад валютын зах зээл нь санхүүгийнтогтолцоонд чухал бүрэлдэхүүний хэсэг болдог. Иймээс олон улсын төлбөртооцоонд хэрэглэгддэг валют болон түүнтэй холбоотой гэрээ хэлцлийн арилжааболон гүйлгээ явуулж байгаа зах зээлийг гадаад валютын зах зээл гэнэ.гадаадвалютын зах зээлийн үйл ажиллагаа ерөнхийдөө валютыг худалдагч буюухудалдан авагч 2ын хоорондын үйл ажиллагаа явуулж өгдөг. Гадаад валютын захзээлд оролцогч субектэд дараах зүйлүүд багтана. Иргэд, % хүмүүс, пүүс, компани,банк зэрэг орно. Гадаад валютын үндсэн дээр таваар нь чөлөөтэй хөрвөх валютбайдаг. Гадаад валютын зах зээлийн үндэс нь банк хоорондын зах зээл болж өгдөг.Энэхүү гадаад валютын зах зээл дээр явагдаж байгаа валютын нөөцийг 2хуваадаг. -Арилжааны нөөц нь арилжааны банкуудын үйл ажиллагаанд оролцдогхэсгийг хэлнэ. -Зохицуулалтын нөөц нь төв банкнуудад хамааралтай хэсгийг мөн онцгойэрхийн банканд бас хамаарна. Гадаад валютын зах зээлийн гол зорилго нь: янз бүрийн төлбөр тооцоондшаардлагатай валютаар хангах, нөгөө талаас гадаад худалдаа хэрэглэгчдийнэрсдлийг багасгөх явдал юм. Гадаад валютын зах зээл нь эдийн засагт дараахи байдалыг гүйцэтгэнэ. Олон улсын худалдаа үйлчилгээний төлбөр тооцоонд шаардлагатайвалютар хангах, ингэснээр капиталын эрсдлийг түргэсгэх үүрэгтэй. - Эрэлт нийлүүлэлтийн үндсэн дээр валютын ханшыг тогтоох үүрэгтэй. - Валютын эрсдлээс хамгаалж төв банкны валютын бодлогыг хэрэгжүүлэх арга механизмаар хангах үүргийг тус тус гүйцэтгэнэ.
  6. 6. 5Валютын зах зээл дээр явагдаж байгаа үйл ажиллагааг хоёр ангилана . - Олон улсын худалдааны үйл ажиллагаа нь экспорт, имдорттой холбоотой төлбөр тооцоонд шаардагдах валютыг арилжаалах үйл ажиллагааг хэлнэ. - Санхүүгийн үйл ажиллагаа нь хөрөнгө оруулалттай холбоотой үйл ажиллагааг санхүүгийн үйл ажиллагаа гэнэ. Ерөнхийдөө гадаад валютын зах зээлийн ихэнхи %ыг санхүүгийн үйлажиллагаа эзэлдэг. Түүнд хийгдэж байгаа гүйлгээний хэмжээнээс шалтгааланвалютын зах зээлийг 3 ангилдаг. - Орон нутгийн зах зээл - Олон улсын зах зээл - Доотоодын зах зээл Олон улсын төлбөр тооцоо хийхийн тулд валютыг өөр хооронд ньхөрвүүлэх хэрэгцээнд гадаад валютын зах зээлд зайлшгүй байх нэг шаардлагаболдог. Иймээс олон улсын түвшинд олон улсын хамтын ажиллагаа, гадаадхудалдааны өсөлтөнд олон улсын төлбөр тооцоонд ашиглагдах валютын хэмжээгтодорхойлж үүнтэй холбоотойгоор гадаад валютын зах зээл хөгжих гол нөхцөлбүрдэж байдаг. Валютын арилжаа нь бэлэн, бэлэн бус гэсэн 2 хэлбэрээр явагддаг. - Бэлэн гэдэг ойлголтонд валютыг бэлнээ гар дээрээ хүлээн авах гэж хялбарчлан ойлгож болдог. Үүнд нэг зүйлийг анхаарахад тухайн валютыг бэлнээр авахдаа төлбөрийг дансаар, бэлнээр шилжүүлсэн эсэхээс үл хамаарч зөвхөн арилжаалагдсан валютын % д авч үзнэ. -Бэлэн бус хэлбэрийн % д мөн адил төлбөрийг бэлэн бусаар, дансаар,бэлнээр шилжүүлэхээс үл хамаарч арилжааны валют тухайн харилцагчийнхарилцах данс болон гадаад төлбөрийн шилжүүлэг хийхээс хамаарах бөгөөддээрхи хэлбэрийг бэлэн бус валютын арилжаа гэнэ
  7. 7. 6 Олон улсын валютын тогтолцоо нь улс хоорондын тооцооны хэлбэр,төлбөрийн журам, хэлцэл зэргийн цогц бүтэц юм. Зөвхөн 2 улс оролцсонхудалдааны харилцааны % д олон улсын валютын системийн тухай яригдахгүй.Харин олон талт харилцааны үед талуудын зөвшилцөл хэрэгтэй болдог Дэлхийн 1-р дайн хүртэл олон улсын худалдаанд / Алтан стандарт/-ынтогтолцоо үйлчилж байжээ. Энэ үед алт нь нэг талаас валютын нөөц, нөгөө талаастөлбөрийн балансыг тэнцвэржүүлэгч гэсэн хоёрдмол үүрэг гүйцэтгэж байв.Европын зарим улсуудын харилцан түншлэл, АНУ-ын эдийн засгийн хүчинчадлын өсөлтийн үр дүнд 1922 онд дээрхи стандартыг / Алтан валютын стандарт /-аар сольжээ. Энэ тогтолцоонд голлох үүргийг АНУ-ын доллар, АнглийнФунтетерлинг гүйцэтгэж, олон улсын төлбөр тооцооны 80 орчим %ыг эзэлж байна.Дэлхийн 2-р дайны дараагаар Бреттон-Вудет болсон бага хурлаар дээрхитогтолцоог аарчилж, долларыг валютын үндсэн нөөцөөр хүлээн зөвшөөрчээ. Энэүеэс АНУ-ын доллар нь олон улсын төлбөр тооцооны 75%ыг эзлэх болсон байна. Валютын онолд хэрэглэгдэх нэр томъёоВалют – Монгол улсын олон гадаад улсын мөнгөн тэмдэгт:Гадаад валют – Олон улсын зах зээл дээр чөлөөтэй арилжаалдаг валютууд:Үнэт металл - Олон улсын стандарт хүртэл цэвэршүүлсэн алт, мөнгө:Арилжаа – Гадаад валют, үнэт цээс болон үнэт металлын спот, своп, форвардболон опшин г.мКонверси – нэг валютыг нөгөө валют болгон хөрвүүлэх гүйлгээ.: IS-LM ийн нийт эрэлтийн онол IS-LM загварын үндэсний орлогын богино хугацааны өөрчлөлтийгтайлбарлахын тулд ашигладаг. Энэ үеийн түвшинг өөрчлагдахгүй байхаар авчүзсэн. Эрэлт ба нийлүүлэлтийн загвартай IS-LM загвар яаж холбогдохыгтодорхойлох зорилгоор үнийн түвшинг өөрчлөхөд IS-LM ийн загварт ямарөөрчлөлт гарахыг авч үзье. 7
  8. 8. IS-LM загвараас нийт эрэлтийн муруйд шилжих нь: Нийт эрэлтийн муруй эдийн засаг дахь үнийн түвшин ба орлогын харилцанхолбоог тусгадаг. Мөнгөний нийлүүлэлтийн хэмжээ өөрчлөгдөөгүй үед үнэ өсөхөдорлогыг багасгадаг. Мөнгөний нийлүүлэлт нэмэгдэхэд нийт эрэлтийн муруйбаруун тийш шилжиж, харин мөнгөний нийлүүлэлтийн багасалт нийт эрэлтийнмуруйг зүүн тийш хөдөлгөнө. Нийт эрэлтийн муруйг гаргахын тулд IS-LM загварыг ашиглая.  Үнийн түвшин дээшлэхийн хэрээр үндэсний орлого багасдагийг харуулахын тулд энэхүү харилцаа холбоог тусгасан / сөрөг / налат бүхий нийт эрэлтийн муруйг байгуулахын тулд IS-LM муруй хэрэгтэй байдаг.  Нийт эрэлтийн муруйг хөдөлгөх шилжилтийн шалтгааныг шинжлэх шаардлагатай. Нийт эрэлтийн муруй ямар учраас сөрөг налалттай байдаг вэ? Энэ асуултанд хариулахын тулд үнийн түвшин өөрчлөгдөж эхлэнгүүт IS-LM загвар яаж өөрчлөгдөхийг авч үзье. IS-LM загвар LM(P-P2) LM(P-P1)Орлого гаргалт Y2 Y1 Орлого Y2 гаргалт Y1Мөнгөний тухай нийлүүлэлт М-ийн нөхцөлд үнийн түвшин Р өндөр байвалмөнгөний бодит нөөц М/Р-г багасгана. Мөнгөний нийлүүлэлтийн багасалт бодитилэрхийлэлээрээ LM муруйг зүүн тийш шилжүүлдэг ба орлогын тэнцвэрт түвшингбууруулдаг. Үнийн түвшин Р1ээс Р2 хүртэл өсөхөд ҮНБ Y1-ээсY2 хүртэл багасана.LM муруй шилжихэд үнийн түвшний өөрчлөлт орлогын утгыг өөрчлөхөд хүргэнэ.
  9. 9. 8 Мөнгө зээлийн урамшуулагч бодлого Орлого, гаргалт орлого , гаргалт Нийт эрэлтийн муруй нь үнднсний орлогын хэмжээ ба IS-LM загварынтусламжтайгаар гарган авсан үнийн түвшний хооронд урвуу хамааралтай байдгыгхаруулж байна. Орлого, гаргал орлого гаргалт Мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт мөнгөний бодит нөөцийг ихэсгэдэг. LMмуруй доош шилжүүлэн орлогын хэмжээг нэмэгдүүлнэ. Мөнгөний нийлүүлэлтийнөсөлт нийт эрэлтийн муруйг баруун тийш шилжүүлнэ. Нийт эрэлтийн муруйн хөдөлгөөн юнд хүргэдэг вэ? IS-LM загварындүгнэлтүүдийг нийт эрэлтийн муруй нь нэгтгэн харуулдаг тул IS ба LMмуруйнуудыг хөдөлгөн шилжүүлдэг эрс өөрчлөлтүүд нийт эрэлтийн муруйг басшилжүүлдэг юм. Мөнгө зээлийн болон төсөв албан татварын бодлогыгурамшуулагч арга хэмжээнүүд IS-LM загвар дахь орлогын хэмжээг нэмэгдүүлдэг.Иймд нийт эрэлтийн муруйг баруун тийш шилжүүлдэг.
  10. 10. 9 Яг үүнтэй адил мөнгө үээлийн болон төсөв албан татварын бодлогынхумигч арга хэмжээнүүд IS-LM загвар дахь орлогын хэмжээг сааруулдаг.Ингэхлээр нийт эрэлтийн муруйг зүүүн тийш шилжүүлнэ. Нийт эрэлтийн муруйн альгебрын илэрхийлэл Нийт эрэлтийн муруйн альгебрын илэрхийлэлийг гаргасанаар түүний шинжчанарыг илүү нээн харуулж болно. Хэрэглээний ба хөрөнгө оруулалтын функцүүдболон мөнгөний эрэлт доорх байдлаар шугаман байх тохиолдолд IS-LMмуруйнуудыг шилжүүлсэн. C= a + b ( Y-T ) I= c-dr L( r,Y )= eY-fr гэсэн нөхцөлд тавьсан.IS муруй доорх илэрхийлэлээр тодорхойлогдоно гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн. a+c 1 -b -d Y= ------ + ------ G + ------- T + -------- 1-b 1-b 1-b 1-bХарин LM муруй: R=( e/f)Y-( 1/f)M/P байна.Нийт эрэлтийн муруйн тэгшитгэлийн хэлбэрийг олохын тулд IS тэгшитгэл,ISтэгшитгэлийн аль алинийг нь хангаж чадах орлогын хэмжээг олох шаардлагатай.Үүний тулд IS муруйн тэгшитгэлд LM тэгшитгэлээс зээлийн хүүгийн нормыгорлуулан тавибал доорх тэгшитгэл гарна. Үүнд: a+c 1 -b -d Y= -------- + ------ G + ------- T+ --------- x[(e/f)Y-(1/f)M/P] 1–b 1–b 1-b 1-b Энэхүү тэгшитгэлийг хувиргавал шийд нь Y-ийн хувьд гарна. Y-ийн хувьдэцсийн тэгшитгэл доорх байдалтай байна. a+b z -b -d Y= Z --------- + ------ G + (-z) -------- T + ------------------* M/P 1–b 1–b 1–b [( 1-b)[f+de/(1-b)]] 10
  11. 11. Нийт эрэлтийн муруй нь G,T баM тогтмол нөхцөлд Y ба P- ийн боломжийнхослолын тусгадаг энэхүү тэгшитгэлийн график дүрслэлийг үзүүлдэг. 1. P өсөхөд M/P буурдаг. Иймээс Y бас багасдаг учир нийт эрэлтийн муруй сөрөг налалттай байна. 2. Мөнөгнйи нийлүүлэлтийн ихсэлт орлогыг нэмэгдүүлдэг, иймд нийт эрэлтийн муруйг баруун тийш хөдөлгөнө. 3. улсын зардалын өсөлт эсвэл албан татварын багасалт бас орлогыг өсгөдөг, иймд эрэлтийн муруйг баруун тийш шилжүүлнэ. Z нэгээс бага байх тул төсөв албан татварын бодлогы үржүүлэгч нь IS-LM загаварт Кейнсийн загалмайн загварт байдгаасаа бага утгатай байдагийг анхаарах хэрэгтэй. Богино ба урт хугацаан дахь IS-LM загвар Үнийг тогтмол байлгадаг богино хугацаанд эдийн засаг яаж ажиллладагийгтайлбарлахын тулд IS-LM загварыг авч үздэг. Гэхдээ үнэ өөрчлөгддөг уртхугацаанд ч гэсэн эдийн засгийн тэнцвэржилтэнд тэр нь хэрхэн нөлөөлжбүтээгдэхүүний гаргалтын хэмжээг эдийн засгийн чадавхитай нь дүйцүүлдэгийгтодорхойлоход IS-LM загварыг ашиглаж бас болно. Урт хугацааны үйл явдлыгхаруулахад IS-LM загварыг ашигласанаар үнэсний орлогын кейнсийн загвараасюгаараа ялгайтайг нарийн зааглаж чадна. Өмнөх гарафик дээр богино ба урт хугацааны үеийн тэнцвэржилтийгхамтатган шинжлэхэд шаардагдах 3 муруйг харуулна. Тухайлбал: IS муруй, LMмуруй болон үйлдвэрлэлий чадавхийн түвшин Y-г илэрхийлсэн босоо шугамыгхарж болно. LM муруй хэвшсэн ёсоор үнийн тухай түвшин P1 –ийн хувьдзурагдана. Эдийн засаг дахь богино хугацааны тэнцвэржилт IS муруйн LM муруйгогтолж буй К цэгт хадгалана. Энэ хоёр графикт бид эдийн засгийн тухайн агшинтус бүр дэх богино хугацааны тэнцвэр, бас эдийн засгийн тэмүүлж буй уртхугацааны тэнцвэрийг шинжилж болно. Үнийг P1 түвшинд тогтмол гэж үзэж буйболохоор богино хугацааны тэнцвэржилт К цэгт байна. Эцсийн эцэст бараа баүйлчилгээний эрэлт бага байх нь үнийг бууруулдаг. Энэ нь ҮНБ-ийг чадавхитайхэмжээнд нь хүргэхэд эдийн засагт тусалдаг юм. 11
  12. 12. Үнийн түвшин Р2 хүрэхэд эдийн засаг С цэгт урт хугацаанытэнцвэржилтэнд байна. Нийт эрэлт ба нийт нийлүүлэлтийн график нь бараа баүйлчилгээний эрэлт С цэгт очиход бүтээгдэхүүний чадавхитай хэмжээтэйтэнцэдгийг харуулж байгаа юм. Эдгээр графикт үнднсний орлогын тухайн онолд Кейнс болон сонгодогчиглэлийнхэн хэрхэн ханддаг ялгаа тусгагддаг юм. Кейнсийн үзэл баримтлалаарүнийн түвшин тогтмол байна. Сонгодог үзэл баримтлал нь уян хатан, хувьсамтгайгэж авч үздэгт оршино. IS-LM загвар Нийт эрэлт ба нийт Нийлүүлэлтийн загвар LRAS LRAS Орлого, гаргалт орлого, гаргалт Эдийн засгийн энэ байдалыг арай өөрөөр авч үзсэнээр тэр нь 3 тэгшитгэлээрилэрхийлэгдэнэ. ISба LM тэгшитгэл. Y =C ( Y – T ) + I ( r ) + G IS M/P = L ( r,Y ) P = P1 Энэхүү нөхцөлөөр бол IS ба LM тэгшитгэлүүдийн шийдэл нэгэн зэрэгхангагдаж байхууцаар r ба Y өөрчлгдөж байх ёстой. 12
  13. 13. Дефляцийн тогтворгүйжүүлэгч нөлөөлөл Эдийн засагчид үнийн бууралт орлогыг нэмэгдүүлэхээсээ илүү харинч яажхоргодуулдагыг тайлбарлахын тулд 2янзын шинж дэвшүүлжээ. 1. Энэ онолыг өөрийн дефляци гэж нэрлэдэг.Энэ онол үнийн гэнэтийн уналт ямар үр нөлөөтэйг тайлбарладаг. 2. хүлээгдэж буй дефляцийн үр нөлөөтэйг авч үздэг. Хүлээгдэж буй дефляци нь зээлийн хүүгийн тухайн нормын нөхцөлд зээлийнхүүгийн бодит нормыг өсгөдөг. Энэ нь төлөмлөгдөж буй хөрөнгө оруулалтыгбагасгана. Хөрөнгө оруулалтын энэ сааралт IS муруйг доош шилжүүлнэ. Иймдорлогын хэмжээ Ү1-Ү2 хүртэл багасана. 13
  14. 14. Судалгаа Эрэлтийн валют Тооцооны нэгжинд суурилсан арилжааны эргэлдэгч хэрэгсэл нь валютын эхүүсвэр юм. Энэхүү тооцооны нэгж нь үнийг хадгалагч байдаг . валют нь дараахи 2үндсэн шинж санаачлагаас хөгжжээ. Дээвэрлэгдсэн ирсэн ижил барааны лангууныашиглалт болон мөнгөн юмбүүний ашиглалт байлаа. Эдгээр нь үр тарианы адилүнэ цэнийг хадгалагч юм. Энэ 2 дэвшил н МЭӨ 2000-аад жилд үүссэн. Египт болонэртний Месопотамд мөнгө нь үр тариа хэлбэрээр байлаа. Хүрэл зэвсгийн сүүлээр дорнын газар дундын тэнгисийн орчим, баруун хойддахь Миноан Крет болон Мисенайгаас зүүн өмнөд дахь Элам болон Бахрэйнхүртэл олон улсын хэрэгцээгээр худалдаачдад зориулж аюулгүйн сувгийгбайгуулж өгчээ. Тухайн үед худалдаачид арилжаандаа ямар хэлбэрийн валюташигладаг байсан нь нарийн тодорхой биш ч гэсэн үхрийн шийр хэлбэртэй үэсэнюмбүүг хэрэглэдэг байсан гэж таамагдэвшүүлдэг байна. Гэвч хожим энэхүү сувагнь далайн дээрэмчдийн довтолгооноор устжээ. Харин Африкт шүр,юмбүү, зааны яс, олон төрлийн зэр зэвсэг, ан амьтан,манилла мөнгө зэрэг г.м үнэ цэнийг илэрхийлэгч нь маш олон байлаа. БаруунАфрикийн манилла цагираг нь 15-р зуунаас боолыг худалдан авах болон зарахадхэрэглэгддэг гол валют байжээ. Африкийн валют нь одоог хүртэл олон төрөлбайдгаараа алдартай байдаг ба олон газар арилжаа намаандаа хэрэглэсээр байдагюм байна. Зоосон мөнгө Үнэ цэнийг илэрхийлэг ч нь металь болон хувирлаа. Эхэндээ мөнгийгашигладаг байснаа удахгүй алт, мөнгө 2ууланг хэрэглэх болжээ. Малтаж авчжигнэгдсэн метаалууд нь зоосон хэлбэрт тамгалагдаж байв. Хүмүүс үнэт металыгтүүний жингээр нь мэддэг байлаа. Зоос нь хуурамчаар хийгдэж болох байсан тулбанкууд шинэ тооцооны нэгжийг бүтээжээ. Зонхилох эдийн засагт зэс, мөнгө,алтан зооснуудыг хэрэглэдэг байжээ. 14
  15. 15. Алтан зоосыг том хэмжээний худалдаа, цэргийн хүчин болон улсынхэмжээний үйл ажиллагаанд хэрэглэж, мөнгөн зоосыг том, ерөнхийдөө ердийнхэрэглээн, татварын тооцооны үндсэн нэгж, гэрээ хэлэлцээнд хэрэглэж, зэс зоос ньхамгийн энгийн зоосыг илэрхийлж байжээ. Металлаар хийсэн мөнгөн тэмдэгтийг зоосон мөнгө гэнэ. Хамгийн анхнызоос МЭӨ 7-р зуунд Хятад болон Лидийн хаант улсад бий болсон гэж үздэг.Ойролцоогоор МЭӨ 500 жилд Персийн хаан Дари гүйлгээнд зоос оруулсан. Цаасан мөнгөний эрин Цаасан мөнгө нь валютын бас нэгэн хэлбэр бөгөөд ихэнхи орнууд цаасанмөнгийг маш өргөнөөр ашигладаг. Зоос, цаасан мөнгө хоёр нь орчин үеийнмөнгөний хэлбэр юм. Шинээр гарсан 20тын долларын нууцлалууд Хамгаалалын өвөрмөц онцлогууд1990 онд анх гарсан шинэ 20 долларын хийц нь усан тэмдэг, хамгаалалын утас,өнгө нь өөрчлөгддөг бэх гэсэн хамгийн чухал 3 хамгаалалын онцлог шинжтэй. Хамгааллын утас Гэрэлд дээш нь бариад дэвсгэртийн нэг тал нь босоо хэлбэртэйгээр оруулжөгсөн хамгааллын утас буюу уян туузыг харж болно. Сайн ойртуулж харвалдэвсгэртийн аль ч талаас хамгаалалын утасны дагуу / USA TWENTY/ гэсэн бичигба жижиг туг байна. Хэт ягаан гэрэл тулж харвал утас нь ногоон болж харагдана. Өнгө нь өөрчлөгддөг бэх Дэвсгэртийн нүүрэн талын баруун доод булан дахь 2н тоог хар. Дэвсгэртийгдээш доош нь хөдөлгөхөд өнгө нь зэс өнгөнөөс ногоон болж хувирна. Усан тэмдэг Дэвсгэртийг дээш нь гэрэлд байрлуулж усан тэмдгийг харахадерөнхийлөгчийн том хөрөг зурагтай адил харагдана. Усан тэмдэг нь дэвсгэртийнцаасны нэг хэсэг бөгөөд 2 талаасаа энэхүү хөрөг харагддаг байна. ӨнгөШинээр хийгдсэн дэвсгэртийнөөрчлөлт нь дэвсгэр ногоон өнгө юм. Хөрөг зургийнбаруун талд цэнхрээр /TWENTY USA/ гэдэг үгийг оруулсан ба дэвсгэртийн арталын сууринд жижиг, шар өнгийн /20s/ гэсэн тоо байгаа.
  16. 16. Эрх чөлөөний бэлгэдэл Эрх чөлөөний бэлгэдэл‘symbol of freedom’болох Америк бүргэдийгдэвсгэрийн урд талд байрлуулжээ. Дэмсгэр өнгөнд ерөнхийлөгч Андриү Жексоныхөргийг зүүн талд байх том цэнхэр бүргэд нь тухайн үеийн зураач, барималчнараар бүтээгджээ. Хөргийн баруун доор байх жижиг метал ногоон бүргэд нь илүүорчин үеийн сийлбэр юм. Энэхүү эрх чөлөөний бэлгэдэл үь төрөл болгонд өөрбайдаг. Хөрөг зураг ба Вигнэттэ Урд талын ерөнхийлөгч Андриү Жексоны хөргийг хүрээлэгч, ур хийц сайтайзуйван хүрээ болон ар талын цагаан ордны вигнэттэгийн дахин өөрчилсөн. Хөрөгзураг дээшээ болж, түүний мөр нь хүрээлүү илүү сунаж өгсөн байна. Вигнэттэгийнсуурь өнгөнд нэмэлт сийлбэр оруулж өгчээ. Бичил дардас Энэхү дардас нь маш жижиг учир харахад хэцүү. Хөрөг зургын баруун талдахь цэнхэр ‘TWENTY USA’ гэсэн эхний 3 үсэрний хүрээний дагуу ‘USA 20’гэсэнбичээс хэвлэгдсэн байдаг ба жасын няравын гарын үсгийн доорхи ирмэгт ‘THEUNITED STATES OF AMERICA 20 USA 20’гэсэн үгнүүдийг хэвлэжээ. Хялбар харагдах онцлог Мөнгөн дэвсгэртийн ар талын баруун доод булан дахь том 20-н тоог харахадхялбар байдаг. Цаас Долларын цаасны 4ний 1 нь маалинга, 4ний 3 нь хөвөн даавуугаар хийгдсэнба улаан, цэнхэр судлуудыг агуулдаг. Засгийн газрын Хөрөг зурагны зүүн талд орших бүх нийтийн тамга нь засгийн газрынсистемийг бүхэлд нь төлөөлдөг. Зүүн талын цуврал дугаарын доорхи тоо болонүсгийг засгийн газрын санхүүгийн банк тогтоодог. Цуврал дугаарууд Арван нэгэн тоо болон үсэгний ер бусын зохицол нь дэвсгэртийн урд талдхоёр удаа харагддаг. 16
  17. 17. Гадаад худалдаа Доорхи үзүүлэлтээс Монгол орны валютын урсгалд 2000-2002 оны хоорондхэрхэн өөрчлөлт орсныг харж болно. Эндээс харахад экспортын хэмжээ тогтмолбуурч, импортын хэмжээ мөн тогтмол өссөн байна. Үзүүлэлт 2000 2001 2002 2002/2001%Экспорт/сая ам.доллар/ 535.8 521.5 500.9 96.1Импорт /сая ам. Доллар/ 614.5 637.7 659 103.3Гадаад худалдааны тэнцэл /сая ам -78.7 -116,2 -158,1 136,1доллар/ Нэмэлт судалгаа Тусламж үзүүлж байгаа байгууллага / дэлхийн банк / Европын холбоо болонбусад орнууд ядуу буурай орнуудад зээл тусламж өгөхөөсөө өмнө Олон УлсынВалютын Сангаас зөвшөөрөл авдаг нь байдлыг хүндрүүлж байна. Олон УлсынВалютын Сан л тухайн улсын эдийн засгийн бодлогыг сайн мэдэж үнэлэх юм болтус улсын өр ширийг тооцохгүй болгож болно гэдэг. Иймээс ч Олон УлсынВалютын Сан энэ эрхээ мэдэхий хирээр төмөр нударгаа харуулж чадаад байдаг.Үүнийг тусламж авч буй орнуудын удирдлага ч сайн мэддэг. ОУВС олон нийтэдэдий засгий өөр бодлого байж болохыг үгүйсгэх /сурталчилгаа/ явуулахыг, ардиргэдээс нуухыг тухайн улсын удирдлагаас шаарддаг. ОУВС нь тухайн улсыналхам бүрийг ахиж,инфляци, өсөлт, ажилгүйдэл гэх макро эдийн засгийн голүзүүлэлтийг үзээд зогсохгүй мөнгөний нөөцийг хянаж, 30, 60,90 хоногт юу хийсэнбайх ёстойн талаар даалгавар өгч, зарим тохиолдолд зорилгодоо хүрэхийн тулдийм тийм хууль гарга гэж шахдаг. 19 ОУВС ядуу буурай орнуудыг зах зээлээ нээж, чөлөөлөхийг шаардаж, хүслээрнь болохгүй бол мөнгөн тусламжаа хаана гэж айлгаж байдаг. Тэгвэл Валютын Сан
  18. 18. бус АНУ ганцаараа ийнхүү олон улсын харилцаанд оролцох нь бүр хүндрүүлдэг.Жишээ нь АНУ-н Худалдааны яам засгийн газрынхаа шахалтаар аль нэг улсаасөрөө өндөрсгөн нэхдэг. Шалгалтын комис хуралдаад /үүнд гагцхүү АНУ –ынзасгийн газраас оролцоно/ нэхэмжлэлээ саадгүй баталдаг. Өөрөөр хэлбэл АНУ өөрөө нэхэмжлэгч, өөрөө шүүгч нь болж /тоглоод/хэлбэр төдий шүүх хурал нь шүүх дүрмийн %д ч, шүүхчийн %д ч анхнаасаанэхэмжлэлийг зөвтгөсөн шийдвэр гаргахаар тодорхой байдаг. Хэрвээ энэ шүүх хурал бусад хөгжилтэй орон, тухайлбал Европын орнуудэсвэл Японы эсрэг байсан бол тэдгээр нь өөрийнхөө эрх ашгийг хамгаална. Харинхөгжиж буй орнуудын %д /Энэтхэг, хятад хүртэл/ ийм шүүх шударга ажиллагааюи. 20 График
  19. 19. Манай улсын валютын нөөц сүүлийн 4 жилд нэг дахин нэмэгджээ.2000 онд130 сая ам доллар байсан валютын нөөц өнөөдөр 270 саяд хүрээд байгаа юм.Түүнчлэн арилжааны банкуудад байгаа 250 сая орчим ам доллартай нийлээд 500сая ам долларын нөөцтэй болоод байгаа бөгөөд валютын нөөц хангалттай учир энэжил валютын ханшинд нэг их өөрчлөлт гарахгүй гэж мэргэжлийн хүмүүс үзэжбайна. Мөнгөний нийлүүлэлт буюу М2 /М1 + бараг мөнгө/ 2004 оны 7 сарын эцэст 813,6 тэр бум төгрөг болж, өмнөх сарынхаас 0,2 %буюу 1,9 тэрбум төгрөгөөр, өнгөрсөн оны мөн үеийнхээс 39,7 % буюу 231,2 тэрбумтөгрөгөөр өссөн байна. 21 Мөнгө буюу М1
  20. 20. /Банкнаас гадаарх мөнгө + иргэд, байгууллагуудын харилцах/ 7 сарын эцэст248,8 тэрбум төгрөг болж, өмнөх оны эцэст байснаас 16,9 % буюу 36,0 тэрбумтөгрөгөөр өсчээ. Долларын ханш буурсанд гадаад зах зээл илүү нөлөөлжээ 2006.05.16ны байдлаар.Өнөөдөр дэлхийн зах зээл дээр зэсийн баяжмалын үнэнэг тооно нь 3000 ам доллар хүрсэн нь сүүлийн арваад жилд гарч байгаагүй явдалболсон. өнгөрсөн оны сүүлээр 3165 ам доллар байсан зээлийн үнэ 3213 ам долларболж өссөн нь хамгийн дээд цэг- үнэ нь байв. Дэлхийн зах зээл дээр зэсийн үнэ өсчбайгаа нь манай дотоод зах зээл болон төсөв бүрдүүлэлтэд чухал үүрэгтэй. Үүнийнөөлгийг ч өнөөгийн валютын ханш буурч байгаагаар мэдэж болно. Харин үнэтметалл болох алтны үнэ ханш өнгөрсөн оны эхээр нэг унц нь 420 ам.доллар байсанбол оныхоо эцсээр 438 ам.доллар болж нэмэгдсэн байна. Сарын өмнө 1213 төгрөгтэй тэнцэж байсан нэг ам.долларын буюу валютынханш өнөөдөр 1192 төгрөг болж 20 хэдэн төгрөгөөр буурчээ. Валютын ханш ягаадингэж гэнэт огцом буурав? Үүнийг эдийн засагчид юутай холбон тайлбарлажбайна вэ? Валютын ханшыг тухайн улс оронд интервенцийн буюу зузаатгалынзамаар нэг бууруулдаг. Хоёрт, гадаад зах зээлийн таатай нөхцөл байдлаас болжвалютын ханш буудаг. Өнөөдөр манайд ам.долларын ханш буугаад байгааг манайэдийн засагчид болон банкны мэргэжилтэнүүд дээрх 2 аргын сүүлийнхтэй ньхолбон тайлбарлаж байна. Тодруулбал, гадаад зах зээлийн таатай байдалнөлөөлжээ гэж үзсэн байна. 22
  21. 21. Яаж? Манай улсын эдийг засгийн салбарт алт, зэс, нефтийн бүтээгдэхүүн гол үүрэггүйцэтгэдэг. Иймдээч эдгээрийн дэлхийн зах зээл дээрх үнээс хамаарч дотоододшууд нөлөөлдөг. Энэ утгаар олон улсын зах зээл дээр өсөн нэмэгдсээр байгааалтны үнэ манайд эерэгээр буюу валютын ханш буурахад нөлөөлж байгаа гэнэ. Алтны үнэ өснө гэдэг нь энэ шар баялагийн нөөц ихтэй орнуудад хамгийнтааламжтай зүйл. Ягаад гэвэл алт нь онцлог төрлийн бараа болж хувирсан учиртухайн улс орон алтыг худалдаж гадаад валютын нөөцөө базааж авдаг. Энэ утгаартухайн орон алт худалдсанаас гадаад валютын нөөцтэй болж ингэснээршаардлагатай нөхцөлд үндэсний валютын ханшаа тогтворжуулдаг байна. 23
  22. 22. 2000оноос 2007 он хүртлэх нэг ам долартай харьцах төгрөгийн албанханшын өсөлт, бууралтыг доорхи графикаар үзүүлэв. Хамгийн сүүлийн үеийн валютын ханш Валютын ханш 2007.03.02Валют Валютын МБ ГБ ГБ ГБ авах ГБ зарах Нэр ханш авах зарах кросс кросс АНУ-ынUSD доллар 0,00 1163,00 1165,00 0,00 0,00 /бэлэн/USD доллар 1164,00 1162,50 1164,00 0,00 0,00 /бэлэн биш/EUR Евро/бэлэн/ 0,00 1513,58 1545,96 1,30 1,33EUR Евро /бэлэн биш/ 1540,79 1514,23 1544,63 1,30 1,33 24
  23. 23. JPY Япон 9,83 9,75 9,97 119,20 116,70 иенCHF Швейцарын 955,19 935,61 959,21 1,24 1,21 франкSEK Шведийн 166,14 150,00 172,00 0,00 0,00 кронGBP Английн 2282,20 2252,93 2289,53 1,94 1,97 фунтHKD ХонгХонг 149,01 145,00 152,00 8,03 7,65 долларRUB Оросын 44,57 38,00 44,70 0,00 0,00 рубльCNY Хятадын 0,00 150,10 150,80 7,77 7,69 Юань/бэлэн/CHY Х.юань 150,35 150,10 150,70 7,78 7,71 18 /бэлэн бус/AUD БНСУ 1,24 1,22 1,26 954,10 924,60 вонSGD Австралын 916,53 850,00 0,00 0,00 0,00 долларXAU Алт 782644,50 0,00 0,00 0,00 0,00MNT Монгол 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 төгрөг 25
  24. 24. Дүгнэлт Энэ хичээлийг судалсны үр дүнгээс дүгнэлт хийхэд валютын зах зээл аливааулс орны эдийн засагт ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг болох нь харагдаж байна. Энэхүүбие даалтанд валютын үүсэл хөгжил, төрөл, арилжаа г.м мэдээллүүдийгхамруулсан ба 2000 оноос хойших Монголын валютын зах зээл дээр гарсантомоохон өөрчлөлтүүдийг графикаар тусгаж өгсөн болно. Ялангуяа дэлхийннийтийн зах зээл дээр томоохон байр суурь эзэлдэг валют болох АНУ-н хориндолларын дэвсгэртийн нууцлалыг жишээ болгон орууллаа. Монгол улсад зах зээлдтогтмол ханшыг баримтлах нь тохиромжтой.
  25. 25. Хавсралт Монголын үнэт цаасны зах зээл Хөрөнгийн биржийн 17 жилд Энэ хугацаанд Монголын Хөрөнгийн Бирж нь 1991 онд эхэлсэн үнэт цаасныарилжааны анхдагч зах зээл дээр 96,4 сая ширхэг хувьцаа арилжиж, 8,3 тэрбумтөгрөгий, хоёрдогч зах зээл эхэлсэнээс хойш нийт 3107удаагий арилжаагаар 416,8сая ширхэг үнэт цаас арилжиж, 299,1 тэрбум төгрөгийн үнэт цаасны арилжааявуулсан байна. Сүүлийн жилүүдэд энэ зах зээлийн жишигрүү алхамуудыг хийжбайна. МУ-ын үнэт цаасны зах зээлийн хөгжлийн түүхэнд хувьчлалын бусжинхэнэнээлттэй хувьцаат комданийн хэлбэрээр / Монгол шилтгээн /, / Зоос банк /,/Оллоо/, / Хай Би Ойл/ , /Туул сонгино усны нөөц/ хувьцаат компаниудбайгуулагдаж, хуулийн этгээдүүд маань энэ зах зээлээсё хөрөнгө оруулалт татахадсуралцаж эхэллээ. Монгол Улсын Засгийн газарын төсвийн болон бүтээн байгуулалтынхөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх богино, урт хугацаатай бондууд арилжигдаж, засгийнгазрын үнэт цаасний зах зээлийг хөгжүүлэх алхамууд хийгдэж байна. Мөнтүүнчлэн компанийн бондууд ч амжилттай арилжагдаж, олон шинэ барилга,үйлдвэр, аж ахуйн газруудад хөрөнгө оруулалт хийж байна. Энэ хугацаанд засгийн газрын бондын арилжаагаар 168,7 тэрбум төгрөгийн,компанийн бондын арилжаагаар 14,4 тэр бум төгрөгийн гүйлгээ хийгджээ.Сүүлийн жилүүдэд нийгмийн сэтгэл зүйд томоохон өөрчлөлтүүд орж хүн ардмаань хөрөнгийн зах зээлийн ач холбогдлыг ойлгон идэвхитэй оролцож эхэллээ. Манай зах зээлийг чиглэсэн гаднын хөрөнгө оруулагчдын сонирхолч өсчбайна. Үүний тод жишэ нь 2005 онд 12,0 тэрбум төгрөг байсан үнэт цаасныарилжааны дүн 2006 онд 18,0 тэрбум ,2007 онд 103,0 тэрбум төгрөг болсон байна. Хөрөнгийн зах зээлийн мэргэжлийн оролцогч байгууллагууд,тэдгээрт ажилүйлчилгээ үзүүлэх мэргэжилтнүүдийн хүрээ ч тэлэгдэж байна. 28
  26. 26. Гадаадын боло дотоодын хөрөнгө оруулалттай хэд хэдэн Брокер Дилерийнкомпани, үнэт цаасны хөрөнгө оруулалтын зөвлөх компаниуд шинээрбайгуулагдаж, андеррайтерийн найман комданитай боллоо. Энэ нь иргэд хөрөнгийн зах зээл дээр мэргэжлийн хүмүүсийн зөвөлгөөтэйгээроролцож хөрөнгөө аривжуулах, компаниуд үнэт цаас гаргахдаа мэргэжлийнтусламж авах боломж бий болж байна гэсэн үг юм. Өнгөрсөн хугацаанд хувьцааэзэмшигч, хөрөнгө оруулагчдын гар дээр ниит 39,5 тэрбум төгрөгийн ногдол ашигочжээ. Цаашид ч хөрөнгийн зах зээл,үнэт цаасны арилжаа улам бүр хөгжиндэлгэрч, Монголын ард түмэн үр өгөөжөө өгөх нь дамжиггүй. 29
  27. 27. Ном зүйХийчээлийн материал болох - / Банк санхүүгийн үндэс/ - / Бизнесийн англи хэлний англи монгол толь/ - / Аж ажуйн нэгжийн нэгдсэн зааврын бүртгэл/ - / Макро эдийн засаг / - / Голомт банкнаас авсан материал / - / Интернэт веб сайт /-аас авч ашиглав. 39
  28. 28. “ОТГОНТЭНГЭР” ИХ СУРГУУЛЬ Эдийн Засаг Бизнэсийн Удирдлагын СургуульСЭДЭВ: Олон улсын валютын харилцаа, валютын ханшны зохицуулалт .Шалгасан: ........................................./ Э. Ганбат /Гүйдэтгэсэн: ....................................../ С. Баярцэцэг /Удирдсан: .......................................... / / Улаанбаатар хот 2008он
  29. 29. Сайжруулах арга зам1. Валют солилцооны тогтмол ханштай болох2. Монгол улс өөрөө хөвөгч ханшны бодлого баримтлах3. Валютын ханшийг бууруулахын тулд тогтмол ханшийн бодлогыг баримтлавал үүнийг нэг түвшинд бариж чадна4. Хөрөнгийн зах зээлийг тогтвортой хөгжүүлэх5. Монгол банкнаас зөв бодлого баримтлах6. Импортоо багасгаад экспортоо ихэсгэх7. Валютын нөөцтэй болох Жишээ нь: Хятад улсын юань –ыг төсөвтөө их хэмжээгээр байлгавал юань-ыг үйлдвэрлэлийг өсгөөд төсөвөөсөө гарахад буцаад байсан хэмжээнд н байлгана. 26

×